॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರ-ಪುರಾಣಟೀಕಾ
೧. ಪಠಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ
ಚಿತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೮. ತತ್ಥ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ ನಾಮ। ವಿಜಾನಾತೀತಿ ವಿಜಾನನಂ, ವಿಸಯಾನಂ ವಿಜಾನನಂ ವಿಸಯವಿಜಾನನಂ। ಚಿತ್ತಸರೂಪಪರಿದೀಪನಮಿದಂ ವಚನಂ। ತಸ್ಸ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಕೋ ವಚನತ್ಥೋ ಕೋ ಸದ್ದತ್ಥೋ। ವುಚ್ಚತೇ ಆಚರಿಯೇನ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕವಸೇನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಸಙ್ಗಾಹಕನಯವಸೇನ। ಆರಮ್ಮಣಂ ಚಿನ್ತೇತಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ, ತದಾ ಸಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಜವನವೀಥಿವಸೇನ ಅತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಚಿನೋತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ, ತದಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಮಹಾಕಿರಿಯಾಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಅಞ್ಞೇಸಂ ಜವನಾನಂ ಅಗ್ಗಹಣಂ ಕಾಮಾವಚರಜವನಾನಿ ಏವ ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಜವನ್ತೀತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ।
೯. ವಿಚಿತ್ತಂ ವಿಚಿತ್ತಕರಣಾ। ‘‘ಇಮಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಉದ್ಧಂ ಇದಂ ಹೋತು, ಹೇಟ್ಠಾ ಇದಂ ಹೋತು, ಉಭಯಪಸ್ಸೇ ಇದ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಯಥಾಚಿನ್ತಿತೇನ ಕಮೇನ ಸೇಸಚಿತ್ತರೂಪನಿಪ್ಫಾದನಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇ ವಿಚಿತ್ತಂ ಸಿಪ್ಪಜಾತಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಚಿತ್ತೇನೇವ ಕರೀಯತಿ। ಏವಂ ವಿಚಿತ್ತಕರಣತಾಯ ಚಿತ್ತಂ। ತದಾ ಕರಣತಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಕರೋತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ। ಇದಂ ತದ್ಧಿತಪದಂ। ವಾ ಅಯಂ ಅಞ್ಞೋ ನಯೋ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತತಾಯ ಚಿತ್ತಂ। ಚಿತ್ತೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಚಿತ್ತಂ। ತದಾ ಸಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಂ। ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ವಿಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಂ, ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಮೇವ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಕಂ, ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಕೇ ವಿಚಿತ್ತೇ ಇಧ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಕಾರೇ ಚಿತ್ತಸಮ್ಮುತಿ ಚಿತ್ತಸದ್ದೋ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಚಿತ್ತೇ ವಿಞ್ಞುನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ತಂ ಪನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕವಸೇನ ಚಿನ್ತೇತೀತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಚಿತ್ತಂ। ಸಾರಮ್ಮಣತೋ ಸಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಏಕವಿಧಂ। ಸವಿಪಾಕಾವಿಪಾಕತೋ ಸವಿಪಾಕಾವಿಪಾಕವಸೇನ ದುವಿಧಂ। ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ದುವಿಧೇ ಚಿತ್ತೇ ಸವಿಪಾಕಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ, ಅವಿಪಾಕಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಭಾವೇನ ಅಕಥಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುಸಲಜಾತಿ ಅಕುಸಲಜಾತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಜಾತೀತಿ ಜಾತಿಭೇದತೋ ತಿವಿಧಂ।
ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ ‘‘ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ಪನ ಕೋ ವಚನತ್ಥೋ।
೧೦. ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಸಲನತೋ ಪಾಪಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕಮ್ಪನತೋ ವಿದ್ಧಂಸನತೋ। ಕುಚ್ಛಿತೇನಾಕಾರೇನ ಸಯನ್ತೀತಿ ಕುಸಾ, ಕುಸಾನಂ ಅಕುಸಲಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಲವನೇನ ಛಿನ್ದನತೋ। ಕುಚ್ಛಿತೇ ಸಾತಿ ತನುಂ ಕರೋತೀತಿ ಕುಸಂ, ಕುಸೇನ ಞಾಣೇನ ಲಾತಬ್ಬತ್ತಾ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ। ವಾ ಅಯಂ ಅಞ್ಞೋ ನಯೋ।
೧೧. ಕುಸಲಸದ್ದೋಯಂ ಇಧ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಕಾರೇ ಅನವಜ್ಜಾದಿಕೇ ಅತ್ಥೇ ದಿಟ್ಠೋ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆರೋಗ್ಯತ್ಥಇಟ್ಠವಿಪಾಕತ್ಥಾ ಅನವಜ್ಜಇಟ್ಠವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಂ। ಅನವಜ್ಜಇಟ್ಠವಿಪಾಕಮೇವ ಕುಸಲಂ। ನನು ಕಥಂ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತನೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಚೋದನಾ ಭವೇಯ್ಯ ವಿಞ್ಞಾತಾವಿಞ್ಞಾತಸದ್ದತ್ಥಭಾವೇನ ಲಕ್ಖಣಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಭಾವಯುತ್ತಿತೋ। ಕುಸಲಸದ್ದತ್ಥವಸೇನ ಹಿ ಅವಿಞ್ಞಾತಂ ಅಪಾಕಟಂ ಕುಸಲಂ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ಅನವಜ್ಜಇಟ್ಠವಿಪಾಕಸದ್ದತ್ಥವಸೇನ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಪಾಕಟಂ ಕುಸಲಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಹೋತಿ। ಅಕುಸಲವಿದ್ಧಂಸನರಸಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ವಿದ್ಧಂಸನಂ ಅಕುಸಲವಿದ್ಧಂಸನಂ, ತಂ ರಸೋ ಕಿಚ್ಚಮೇತಸ್ಸಾತಿ ಅಕುಸಲವಿದ್ಧಂಸನರಸಂ, ಅಕುಸಲವಿದ್ಧಂಸನಕಿಚ್ಚಂ। ವೋದಾನಭಾವೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತೀತಿ ವೋದಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ವೋದಾನಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರಂ ವೋದಾನಗಯ್ಹಾಕಾರಂ। ವಾ ಅಯಂ ಅಞ್ಞೋ ನಯೋ। ವಜ್ಜಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಅನವಜ್ಜಲಕ್ಖಣಮೇವ ಕುಸಲಂ, ವಜ್ಜಪಟಿಪಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಕುಸಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವೋದಾನಭಾವರಸಂ ವೋದಾನಭಾವಸಮ್ಪತ್ತಿಕಂ। ಇಟ್ಠವಿಪಾಕಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ಇಟ್ಠವಿಪಾಕಫಲಂ। ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪದಟ್ಠಾನಂ ಪದಞ್ಚ ತಂ ಠಾನಞ್ಚಾತಿ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಉಭೋ ಕಾರಣತ್ಥಾಧಿವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಆಸನ್ನಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇತರಥಾ ಪುನರುತ್ತಿದೋಸೋ ಸಿಯಾ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಸಾವಜ್ಜಾನಿಟ್ಠವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಂ ತದುಭಯವಿಪರೀತಲಕ್ಖಣಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ। ವಾ ಅಯಂ ಅಞ್ಞೋ ನಯೋ। ಅವಿಪಾಕಾರಹಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅನನುಚ್ಛವಿಕಂ।
ಸವತ್ಥುಕಾವತ್ಥುಕಭೇದತೋತಿ ಸವತ್ಥುಕಂ ಹದಯವತ್ಥುಕಂ, ಅವತ್ಥುಕಂ ಹದಯವತ್ಥುವಿರಹಿತಂ।
೧೨. ಉದ್ದಾನತೋ ಸಙ್ಖೇಪವಸೇನ ಕಿಲೇಸವತ್ಥುವಸೇನ ದುವೇ ಕಾಮಾ ಹೋನ್ತಿ। ಛನ್ದರಾಗೋವ ಕಿಲೇಸೋ, ತೇಭೂಮಕೇ ಪವತ್ತಂ ವಟ್ಟಸಹಿತಂ ವತ್ಥು, ವಸತಿ ಕಿಲೇಸೋ ಏತ್ಥಾತಿ ವತ್ಥು।
೧೩. ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ವತ್ಥುಂ ಕಾಮೇತಿ ಇಚ್ಛತಿ, ವತ್ಥು ಕಿಲೇಸಕಾಮೇನ ಕಾಮೀಯತಿ ಇಚ್ಛೀಯತೀತಿ ಕತ್ತುಕಾರಕಕಮ್ಮಕಾರಕದ್ವಯೇ ಸಾಧನದ್ವಯೇ ಏಸ ಏಸೋ ದುವಿಧೋಪಿ ಕಾಮೋ ಸಿಜ್ಝತಿ।
೧೪-೫. ಸೋ ಇತಿ ತಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ ಸೋ ಪನ ಪದೇಸೋ ಚತುಪಾಯಾನಂ ಛನ್ನಂ ದೇವಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಸೇನ ಏವ ಏಕಾದಸವಿಧೋ ಹೋತಿ।
೧೬. ಕಾಮೋವಚರತೀತಿ ಏತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿಂ ಏಕಾದಸವಿಧೇ ಪದೇಸೇ ಕಾಮೋ ಅವಚರತಿ, ಇತಿ ತಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ ಸೋ ಪದೇಸೋ ಅಸ್ಸ ಕಾಮಸ್ಸ ಅನೇನ ಕಾಮೇನ ಅಭಿಲಕ್ಖಿತತ್ತಾ ಕಾಮಾವಚರಸಞ್ಞಿತೋ। ಅಭಿಲಕ್ಖಿತಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೇ ತತಿಯತ್ಥೇ ‘‘ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ಛಟ್ಠೀ ಹೋತೀತಿ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ಪಠನ್ತಿ। ಸಸತ್ಥಾವಚರೋ ಪದೇಸೋ ವಿಯ ಸತ್ತೇ ಸಸನ್ತಿ ಹಿಂಸನ್ತಿ ತೇಹೀತಿ ಸತ್ಥಾ, ಸಹ ಸತ್ಥೇಹೀತಿ ಸಸತ್ಥಾ, ಸಸತ್ಥಾ ಪುರಿಸಾ ಅವಚರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಸತ್ಥಾವಚರೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಸಸತ್ಥಾ ಪುರಿಸಾ ಅವಚರನ್ತಿ, ಸೋ ಪದೇಸೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ
೧೭. ಯಥಾ ರೂಪಭವೋ ಉತ್ತರಪದಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ರೂಪನ್ತಿ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ತಥಾ ಸ್ವಾಯಂ ಸೋ ಅಯಂ ಏಸೋ ಕಾಮಾವಚರೋ ಉತ್ತರಪದಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಕಾಮೋ ಇತಿ ಸಞ್ಞಿತೋ ಕಾಮೋ ನಾಮ ಉದೀರಿತೋ ಪಣ್ಡಿತೇನ ಕಥಿತೋ।
೧೮. ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಮೇ ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಮಾವಚರೇ ಸದಾ ಅವಚರತಿ, ಇತಿ ತಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ ಕಾಮಾವಚರಂ ಇತಿ ಏವಂ ಕಾಮಘಾತಿನಾ ಕಾಮಾನಂ ವಿನಾಸಕೇನ ಬುದ್ಧೇನ ಕಥಿತಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏತಂ ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸುಪಿ ಅವಚರತಿ, ಯಥಾ ಪನ ಸಙ್ಗಾಮೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅವಚರಣತೋ ‘‘ಸಙ್ಗಾಮಾವಚರೋ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ನಾಗೋ ನಗರೇ ಚರನ್ತೋಪಿ ‘‘ಸಙ್ಗಾಮಾವಚರೋ’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ಥಲಚರಜಲಚರಾ ಪಾಣಿನೋ ಅಥಲೇ ಅಜಲೇ ಠಿತಾಪಿ ‘‘ಥಲಚರಜಲಚರಾ’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಂ ಇದಂ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅವಚರನ್ತಮ್ಪಿ ಕಾಮಾವಚರಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ವಾ ಏತ್ಥ ಕಾಮೋ ಅವಚರತೀತಿಪಿ ಕಾಮಾವಚರಂ। ಕಾಮಞ್ಚೇಸ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರೇಸುಪಿ ಅವಚರತಿ, ಯಥಾ ಪನ ವದತೀತಿ ವಚ್ಛೋ, ಮಹಿಯಂ ಸೇತೀತಿ ಮಹಿಂಸೋತಿ ವುತ್ತೇ ನ ಯತ್ತಕಾ ವದನ್ತಿ, ಮಹಿಯಂ ವಾ ಸೇನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ತಂ ನಾಮಂ ಹೋತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೧೯. ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಭವೇ ಕಾಮೇ ಕಾಮಭವಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾಮೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಅವಚಾರಯತಿ, ಇತಿ ತಸ್ಮಾ ಕಾಮಾವಚರಂ ವಾ ಅಯಂ ಅಞ್ಞೋ ನಯೋ। ತತ್ರ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಮಾವಚರೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಅನ್ತೋಗಧಂ, ಇತಿ ತಸ್ಮಾ ಕಾಮಾವಚರಂ।
೨೦. ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಚಿತ್ತಂ ಕಾಮಾವಚರಸಞ್ಞಿತಂ ಇದಂ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಚಿತ್ತಂ। ದಸಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುವಸೇನೇವ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾ ಏವ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಫಲಾನಿಸಂಸಾನಂ
೨೧. ದಾನಂ ಸೀಲಂ ಭಾವನಾ ಪತ್ತಿದಾನಂ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಅನುಮೋದನಾ ದಿಟ್ಠಿಜುಭಾವೋ ಸಂಸುತಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಞ್ಚ ಅಪಚಾಯೋ ಅಪಚಾಯನಂ, ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಮಯಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಏವ ವತ್ಥೂನಿ ಪುಞ್ಞವತ್ಥೂನಿ, ತೇಸಂ ಪಭೇದೋ ಪುಞ್ಞವತ್ಥುಪ್ಪಭೇದೋ ಞೇಯ್ಯೋ ಪಣ್ಡಿತೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ।
೨೨-೩. ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸಙ್ಗಹಂ ದಾನೇ ಪತ್ತಿದಾನಾನುಮೋದನಾ ದಾನೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಾಪಚಾಯನಾ ಸೀಲಮಯೇ ಪುಞ್ಞೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ದಿಟ್ಠಿಉಜುಕಾ ಭಾವನಾಮಯೇ ಪುಞ್ಞೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ದಸ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಪಿ ಚ ತೀಣಿ ಏವ ಸಮ್ಭೋನ್ತಿ।
೨೪. ಸಬ್ಬಾನುಸ್ಸತಿಪುಞ್ಞಞ್ಚ ಪಸಂಸಾ ಸರಣತ್ತಯಂ ರತನತ್ತಯಗುಣಪಸಂಸಾ ಚ ಏತೇ ದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಮ್ಹಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಗಹಪಾಪುಣೇ ಸಂಸಯೋ ಸನ್ದೇಹೋ ನತ್ಥಿ।
೨೫. ಪುರಿಮಾ ಚೇತನಾ ತತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ, ಮುಞ್ಚಚೇತನಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಚೇತನಾ, ಪರಚೇತನಾ ಪಚ್ಛಾಕಾಲೇ ಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ, ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಚೇತನಾ ದಾನಮಯೇ ಪುಞ್ಞೇ ಹೋನ್ತಿ। ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಚೇತನಾ ದಾನಮಯೇ ಪುಞ್ಞೇ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ತಥಾ ದಾನಮಯಪುಞ್ಞತೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಸೀಲಮಯಭಾವನಾಮಯೇಸು ತಿಸ್ಸೋ ಚೇತನಾ ಪಣ್ಡಿತೋ ದೀಪಯೇ ಕಥೇಯ್ಯ।
ಹಿ ಸಚ್ಚಂ ಯದಾ ಪನ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಆಗಮ್ಮ ಪಟಿಚ್ಚ। ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ದೇಸಕಾಲಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಾದಯೋ ಗಹಿತಾ। ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಹೇತುನ್ತಿ ಅಞ್ಞ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಸದ್ಧಾಬಹುಲತಾವಿಸುದ್ಧಿದಿಟ್ಠಿತಾಕುಸಲಕಿರಿಯಾನಿಸಂಸದಸ್ಸಿತಾಸೋಮನಸ್ಸಪಟಿಸನ್ಧಿಕತಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನಂ ದಾನಸ್ಸ ಫಲಂ ಅತ್ಥಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾತಿ ಪುರತೋ ಕತ್ವಾ। ಪರೇಹಿ ಅನುಸ್ಸಾಹಿತೋ ಅಚೋದಿತೋ ದಾನಾದೀನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ದಾನಾದೀನೀತಿ ವಚನೇನ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತದಾನಚೇತನಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ತದಾ ಅಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ಸಙ್ಖರಣಂ ಸಙ್ಖಾರೋ, ನತ್ಥಿ ಸಙ್ಖಾರೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಸಙ್ಖಾರೋ, ತಂ ಏವ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ, ಅಪ್ಪಯೋಗನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ವುತ್ತನಯೋ ನಾಮ ‘‘ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ ಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರೋ ನಾಮ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸ ಅಧಿವಚನಂ, ಪರಸ್ಸ ವಾ ಪವತ್ತಪುಬ್ಬಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸ ಅಧಿವಚನಂ। ಅಯಮಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯದಾ ಯೋ ‘‘ದಾನಾದೀನಿ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಸಮುಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ನಾಕಾಸಿ, ಪಚ್ಛಾ ಅತ್ತನೋ ಪುಬ್ಬಚೇತನಾಯ ಉಸ್ಸಾಹಿತೋ ಕರೋತಿ, ತದಾ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಂ ಹೋತಿ, ಅತ್ತನೋ ಪುಬ್ಬಪ್ಪಯೋಗೇನ ಸಹ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ ಜಾನನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಏತಾಯಾತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿ, ತಾಯ ದಸ್ಸನಂ ಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನಂ, ತೇನ। ಜಾತೋ ಪರಿಚಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಜಾತಪರಿಚಯಾ। ಸಹಸಾತಿ ವೇಗೇನ। ಚತೂಸುಪಿ ವಿಕಪ್ಪೇಸು ದಸ್ಸೇಯ್ಯ।
೨೬. ದಸಪುಞ್ಞಕ್ರಿಯಾದೀನಂ ವಸೇನ ಚ ಬಹೂನಿಪಿ ಭವನ್ತಿ ಏತಾನಿ ಪನ ಚಿತ್ತಾನಿ ದಸಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾದೀನಂ ವಸೇನಪಿ ಬಹೂನಿಪಿ ಭವನ್ತಿ ಇತಿ ಏವಂ ಪಕಾಸಯೇ ಭಗವಾ ಪಕಾಸೇಯ್ಯ।
೨೭.
ಸತ್ತರಸ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ದ್ವೇ ಸತಾನಿ ಅಸೀತಿ ಚ।
ಕಾಮಾವಚರಪುಞ್ಞಾನಿ, ಭವನ್ತೀತಿ ವಿನಿದ್ದಿಸೇತಿ॥ –
ಕಾಮಾವಚರಪುಞ್ಞಾನಿ ಸತ್ತರಸ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಚ ದ್ವೇ ಸತಾನಿ ಚ ಅಸೀತಿ ಚ ಭವನ್ತಿ, ಇತಿ ವಚನಂ ವಿನಿದ್ದಿಸೇ ಆಚರಿಯೋ ಕಥೇಯ್ಯ।
ದಸಪುಞ್ಞಕ್ರಿಯಾವತ್ಥು, ಛದ್ವಾರಾಧಿಪತೀಹಿ ಚ।
ಕಾಯಾದೀಹಿ ಚ ತೀಹೇವ, ಹೀನಾದೀಹಿ ಚ ತೀಹಿ ತು॥
ದ್ವೀಸು ಭವೇಸು ಕಾಮಭವರೂಪಭವೇಸು। ಪಟಿಪದಾದಿಭೇದತೋ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಂ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಂ, ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಂ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಂ, ಸುಖಾಪಟಿಪದಂ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಂ, ಸುಖಾಪಟಿಪದಂ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಂ। ರೂಪಾವಚರಭಾವನಾಪುಞ್ಞವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ರೂಪಾವಚರೇ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಭಾವನಾಪುಞ್ಞಸ್ಸ ವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ರೂಪಾವಚರೂಪಪತ್ತಿನಿಪ್ಫಾದಕಂ ರೂಪಾವಚರೇ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ನಿಪ್ಫಾದಕಂ ಹೋತಿ।
ಸವತ್ಥುಕಾವತ್ಥುಕಭೇದತೋತಿ
ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸ್ಸ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಂ ಆರಮ್ಮಣಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸ್ಸ ತತ್ಥ ಪವತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೇ ಪವತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅಪಗಮೋ ತಸ್ಸ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸ್ಸ ಅಪಗಮೋ ಅಭಾವೋ ವೋಹಾರೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸ್ಸ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ।
ರೂಪೇ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ। ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಗಹಿತಂ। ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಸಮತಿಕ್ಕಮನೇನ। ಪಟಿಘೇ ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಸಙ್ಘಟ್ಟನೇ ಪವತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ। ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತಾಸಂ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೇನ। ನಾನಾ ಅತ್ತಾ ಸಭಾವೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ನಾನತ್ತಂ, ಆರಮ್ಮಣಂ, ನಾನತ್ತೇ ನಾನಾಸಭಾವೇ ಪವತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ, ನಾನಾ ಅತ್ತಾ ಸಭಾವೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ವಾ ನಾನತ್ತಾ, ಸಾಯೇವ ಸಞ್ಞಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ, ಕಾಮಾವಚರಸಞ್ಞಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಾಸಂ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಅಮನಸಿಕಾರೇನ।
ನಿಯತಾನಿಯತವತ್ಥುಕಭೇದತೋತಿ ತೀಹಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇಹೀತಿ ಸುಞ್ಞತಅನಿಮಿತ್ತಅಪ್ಪಣಿಹಿತಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ತೀಹಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇಹಿ।
ಯಸ್ಸ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಸಂಯೋಜೇನ್ತಿ ಬನ್ಧನ್ತೀತಿ ಸಂಯೋಜನಾ। ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಾಯೇವ ಸಂಯೋಜನಾ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಸಂಯೋಜನಾ, ತೇಸಂ ಪಹಾನಂ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಸಂಯೋಜನಪ್ಪಹಾನಂ, ತಂ ಕರೋತೀತಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಸಂಯೋಜನಪ್ಪಹಾನಕರಂ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ। ಮಾನೋಪಿ ಏಕದೇಸತೋ ಅಪಾಯಗಾಮಿಕೋಯೇವ ಪಹಿಯ್ಯತೇ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ನಿಸ್ಸೇಸತೋ ನ ಪಹಿಯ್ಯತೇ। ಸೇಸಕಿಲೇಸೇಸುಪಿ ಏತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿಂ ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತೇ। ಏಕೇಕನ್ತಿ ವಿಚ್ಛಾವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಮಗ್ಗಾನುರೂಪನ್ತಿ ವಚನಂ ಪಠಮಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮಫಲಞ್ಚ ಅನುರೂಪನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ।
೨೮. ಕಾಮೇ ಅಟ್ಠೇವ ಕಾಮಾವಚರೇ ಅಟ್ಠ ಏವ ಚಿತ್ತಾನಿ, ರೂಪೇ ರೂಪಭವೇ ಪಞ್ಚ ಚಿತ್ತಾನಿ, ಅರೂಪಿಸು ಚತ್ತಾರಿ ಚಿತ್ತಾನಿ, ಅನುತ್ತರಾನಿ ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ, ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಮಯಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಕುಸಲಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಏಕವೀಸತಿ ಹೋನ್ತಿ।
೨೯. ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಪಗತೇನ ಸತಾ ಮುನಿನಾ ಕುಸಲತೋ, ಅಕುಸಲತೋ ಚ ಅಪಗತೇನ ಸತಾ ಸತಿಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಕುಸಲೇ ಕುಸಲೇನ ಛೇಕೇನ ವಸಿನಾ ಪಞ್ಚವಸೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಯಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಚತುಭೂಮಿಗತಂ ಚತೂಸು ಭೂಮೀಸು ಪವತ್ತಂ ಸಕಲಂ ಸಬ್ಬಂ ಲಪಿತಂ ಕಥಿತಂ, ತಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಮಯಾಪಿ ಬುದ್ಧದತ್ತಾಚರಿಯೇನ ಲಪಿತಂ ಕಥಿತಂ।
ನಿಯತಾನಿಯತವತ್ಥುವಸೇನಾತಿ ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತದ್ವಯಂ ಕಾಮೇಯೇವ ಹದಯವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಜಾಯತಿ, ಅಞ್ಞಭೂಮೀಸು ನ ಜಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಯತವತ್ಥುಕಂ ಹೋತಿ। ಇತರಾನಿ ಪನ ಅಕುಸಲಾನಿ ಕಾಮರೂಪೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾಲೇ ಹದಯವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಜಾಯನ್ತಿ, ಅರೂಪೇ ಹದಯವತ್ಥುಂ ಅನಿಸ್ಸಾಯ ಜಾಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಯತವತ್ಥುಕಾನಿ, ತೇನ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕಾಜನಕವಸೇನ ಚಾತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ನ ಜನೇತಿ। ಯದಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಜನೇಯ್ಯ, ಅಪಾಯೇಸುಯೇವ ಜನೇಯ್ಯ। ಕಸ್ಮಾ? ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಏಕದೇಸತೋ ಅಪಾಯಗಾಮಿಕಮ್ಪಿ ನ ಜಹಿತಂ, ಸಬ್ಬಂ ನ ಜಹಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋಪಿ ಮಗ್ಗೋ ಅಪಾಯಗಾಮೀ ನ ಹೋತಿ। ಅಞ್ಞೇ ಪನ ಕಿಲೇಸಾ ಏಕದೇಸವಸೇನ ಅಪಾಯಗಾಮಿಕಾ ಜಹಿತಾ, ತೇನ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನಾತಿ ತಸ್ಮಾ ನ ಜನೇತಿ। ಏಕಾದಸವಿಧಂ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಜನೇತಿ, ತೇನ।
ದಿಟ್ಠಮಙ್ಗಲಾದೀನೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸುತಮಙ್ಗಲಾದೀನಿ ಗಹಿತಾನಿ। ಸಾರತೋ ಉತ್ತಮತೋ ಪಚ್ಚೇತಿ ಸದ್ದಹತಿ। ಸಭಾವತಿಕ್ಖೇನ ಸಭಾವೋ ತಿಕ್ಖೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಭಾವತಿಕ್ಖಂ, ತೇನ ಸಭಾವತಿಕ್ಖೇನ।
ಅಸ್ಸ ಪನ ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಸು ಅಕುಸಲಕಮ್ಮೇಸು ತಿಕ್ಖಪ್ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ಮನ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ತಸ್ಸ ಮೋಮೂಹಸ್ಸ।
ದುಕ್ಖವಿಸೇಸಸ್ಸ ದುಕ್ಖನಾನತ್ತಸ್ಸ।
೩೦. ಲೋಭಮೂಲವಸೇನ ಅಟ್ಠ ಚಿತ್ತಾನಿ, ದೋಸಮೂಲವಸಾ ದುವೇ ಚಿತ್ತಾನಿ, ಮೋಹಮೂಲವಸೇನ ದ್ವೇ ಚಿತ್ತಾನಿ। ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಮಯಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಅಕುಸಲಾನಿ ದ್ವಾದಸಪ್ಪಕಾರಾನಿ ಸಿಯುಂ ಭವೇಯ್ಯುಂ।
೩೧. ಯಂ ಪಾಪಮಾನಸಂ ಯಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಪಾಪಾಪಾಪೇಸು ಪಾಪಅಪಾಪೇಸು ಕುಸಲಾಕುಸಲೇಸು ಅಪಾಪೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತೇನ ಪಾಪಾಪಾಪಪ್ಪಹೀನೇನ ವುತ್ತಂ ಈರಿತಂ ಕಥಿತಂ, ತಂ ಪಾಪಮಾನಸಂ ತಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಮಯಾ ಸಮುದಾಹಟಂ ಕಥಿತಂ।
ಯಥಾ ಪನಸ್ಸ ಯಥಾ ಪನ ಅಸ್ಸ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕುಸಲಂ ದಾನಾದಿವಸೇನ ದಾನಾದೀನಂ ದಸಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಂ ವಸೇನ ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪವತ್ತತಿ, ಇದಂ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ ತಥಾ ನ ಪವತ್ತತಿ। ಹಿ ಸಚ್ಚಂ ಇದಂ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಚುತಿತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪರಿತ್ತಧಮ್ಮಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮನ್ತೋಗಧೇಸು ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪವತ್ತತಿ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ವಿಸೇಸೇ ಅಸತಿಪಿ ಕುಸಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮತೋ ಅಸ್ಸ ವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ನಾನತ್ತೇ ಅಸತಿಪಿ ಇದಂ ವಿಪಾಕಂ ಆದಾಸತಲಾದೀಸು ಧಮ್ಮಜಾತೇಸು ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಯ ನಿರುಸ್ಸಾಹಂ। ಅಯಮಸ್ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯಥಾ ಆದಾಸತಲೇ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ಮುಖೇ ಚಲಿತೇ ಚಲತಿ, ಅಚಲಿತೇ ನ ಚಲತಿ, ಮುಖಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ವಿನಾ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥಿ, ಏವಂ ಕುಸಲಕಾರಣಾ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಞ್ಞಂ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥಿ, ನಿರುಸ್ಸಾಹಂ ವಿಪಾಕಂ।
೩೨. ಕಾಮಾವಚರದೇವಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಮಹಾವಿಪಾಕಾ ದುಹೇತುಕತಿಹೇತುಕಾನಂ ಕಾಮಾವಚರದೇವಾನಂ, ಮನುಸ್ಸಾನಞ್ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ ಭವನ್ತಿ।
೩೩-೪. ತತೋ ಪರಂ ಪವತ್ತಿಯಂ ಯಾವತಾಯುಕಂ ಭವಙ್ಗಂ ಹುತ್ವಾ ಬಲವಾರಮ್ಮಣೇ ಅತಿಮಹನ್ತವಿಭೂತಾರಮ್ಮಣೇ ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಮಯಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ವಿಪಚ್ಚನ್ತಿ ವಿಪಾಕಭಾವೇನ ಜಾಯನ್ತಿ।
೩೫. ಸಭೂಮಿಕುಸಲೇಹೇವ ಮಹಾಪಾಕಾ ಸಮಾ ವಿನಾ ಮಹಾಪಾಕಾ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಂ ಕಮ್ಮಕಾರಣಂ ವಿನಾ, ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಮಹಾಪುಞ್ಞಾನಂ ಕಿರಿಯವತ್ಥುಕಂ ವಿನಾ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಭೂಮಿಕುಸಲೇಹೇವ ಅತ್ತನೋ ಭೂಮಿಯಂ ಪವತ್ತೇಹಿ ಕುಸಲೇಹಿ ಏವ ಸಮಾ ಸದಿಸಾ। ಕಮ್ಮದ್ವಾರಂ ನಾಮ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಕಮ್ಮದ್ವಾರಂ, ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಕಮ್ಮದ್ವಾರಂ, ಭವಙ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ಮನೋದ್ವಾರಂ, ಇತಿ ತಿವಿಧಂ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಂ ಕಮ್ಮಕಾರಣಂ। ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಅಟ್ಠಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ।
೩೬. ಪಾಕಾ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾ ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನತ್ತಾ ಚ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಞ್ಞತ್ತಿಯೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಸರೂಪೇಕಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ವಿಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಾ ಜನೇನ್ತೀತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಾ, ನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಾ ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಾ, ತೇಸಂ ಭಾವೋ ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನತ್ತಾ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾನಂ ಅಜನಕತ್ತಾ ಮನೋದ್ವಾರಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಸ್ಸ ವಸೇನ ಚ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ ಅವಿಪಾಕಸಭಾವತೋ ಚ ಅಕಮ್ಮಭಾವತೋ ಚ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ ಚೇವ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುವಸೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ ಚೇವ ಪುಞ್ಞೇಹಿ ನೋ ಸಮಾ ಅಸದಿಸಾ।
೩೭-೯. ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಹಿ ತೇಸಮೇಕನ್ತತೋ ತೇಸಂ ವಿಪಾಕಾನಂ ಏಕನ್ತತೋ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಕಾಮಾವಚರಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ತೇಸು ವಿಪಾಕೇಸು ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಕಾರಮ್ಮಣಾ ಕರುಣಾಮುದಿತಾ ಕದಾಚಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ ನ ಜಾಯನ್ತಿ, ತಥಾ ಏವಂ ತಿಸ್ಸೋ ಪನ ವಿರತಿಯೋ ಏತೇಸು ವಿಪಾಕೇಸು ನ ಜಾಯನ್ತಿ, ಹಿ ಕಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ ನ ಜಾಯನ್ತಿ, ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾ ಕುಸಲಾತಿ ಕುಸಲಾ ನಾಮಾತಿ ಸತ್ಥುನಾ ವುತ್ತಾ ಯಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ, ತಸ್ಮಾ ನ ಜಾಯನ್ತಿ। ತಥಾಧಿಪತಿನೋಪೇತ್ಥ ತಥಾ ಏವಮೇವ ಚತ್ತಾರೋ ಅಧಿಪತಿನೋಪಿ ಏತೇಸು ವಿಪಾಕೇಸು ನ ಸನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಛನ್ದಾದೀನಿ ಧಮ್ಮಜಾತಾನಿ ಪುರೇತರಂ ಕತ್ವಾ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ನ ಸನ್ತಿ, ಇತಿ ವಚನಂ ವಿನಿದ್ದಿಸೇ ಆಚರಿಯೋ ಕಥೇಯ್ಯ।
೪೦. ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರವಿಧಾನಂ ಪನ ಪುಞ್ಞತೋ ವಿಪಾಕೇಸು ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರವಿಧಾನಂ ಪುಞ್ಞತೋ ಕುಸಲತೋ ಆಗಮನವಸೇನ ಞೇಯ್ಯಂ। ತತ್ಥ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಮತೇನ ಮುಖೇ ಚಲಿತೇ ಆದಾಸತಲೇ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಚಲನಂ ವಿಯ ಅಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ಅಸಙ್ಖಾರೋ ಹೋತಿ, ಸಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ಸಸಙ್ಖಾರೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಆಗಮನವಸೇನ ಞೇಯ್ಯಂ। ಪಚ್ಚಯತೋ ಚೇವ ಞೇಯ್ಯಂ ತತ್ಥ ಏಕಚ್ಚಾನಂ
೪೧-೨. ಹೀನಾದೀನಂ ಪುಞ್ಞಾನಂ ವಿಪಾಕತ್ತಾ ಹೀನಾದಯೋ ವಿಪಾಕಾ ಪುಞ್ಞವಾದಿನಾ ಜಿನೇನ ಪರಿದೀಪಿತಾ ಭವನ್ತಿ, ಇತಿ ಏವಂ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಪವತ್ತಂ ಇದಂ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಚಿತ್ತಂ ಏಕನ್ತೇನ ಸವತ್ಥುಕಂ ಕಾಮಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಜಾಯತೇ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ ಅಞ್ಞಾಸು ಭೂಮೀಸು ನ ಜಾಯತೇ।
ವಿಞ್ಞಾಣಪಞ್ಚಕಂ ನಿಯತಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ರೂಪಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ, ನ ಸದ್ದಾದಯೋ। ಸೇಸತ್ತಯಂ ಯದಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಗಹಿತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ, ತದಾಸ್ಸ ರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ಯದಾ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಗಹಿತಂ, ತದಾಸ್ಸ ಸದ್ದೋ ಆರಮ್ಮಣೋ ಹೋತಿ। ಯದಾ ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ಗಹಿತಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಕರೋನ್ತಿ, ತದಾಸ್ಸ ಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುದ್ವಯಂ ಯದಾ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ಛಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅನಿಯತಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ।
ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾಯ ಕಿರಿಯಾಮನೋಧಾತುಯಾ ಅಪಗಮೋ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಪಗಮಪದಟ್ಠಾನಂ, ತಾಯ ಆವಜ್ಜನಂ ತಥಾಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಭಾವೇನ ಗಯ್ಹಾಕಾರಂ। ಸನ್ತೀರಣಾದಿರಸಾ ಸೋಮನಸ್ಸಯುತ್ತಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸನ್ತೀರಣತದಾರಮ್ಮಣರಸಾ, ಉಪೇಕ್ಖಾಯುತ್ತಾ ಪನ ಸನ್ತೀರಣತದಾರಮ್ಮಣಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಚುತಿರಸಾ, ತಥಾಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ಸನ್ತೀರಣಾದಿಭಾವೇನ ಗಯ್ಹಾಕಾರಂ।
೪೩. ಕಾಮಾವಚರಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಸೋಳಸ ವಿಪಾಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ಇತಿ ಯಂ ವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವಚನಂ ತಿಹೇತುಕಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಉಕ್ಕಟ್ಠಸ್ಸ ವಸೇನ ಆಚರಿಯೋ ಪರಿದೀಪಯೇ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾದೀನಂ ವಸೇನ ಉಕ್ಕಟ್ಠತಿಹೇತುಕಕುಸಲಂ ಕಾಮಸುಗತಿಯಂ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದತ್ವಾ ಪವತ್ತೇ ಅಟ್ಠ ಅಹೇತುಕಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಿ, ಅಟ್ಠ ಮಹಾಕುಸಲವಿಪಾಕಾನೀತಿ ಸೋಳಸ ಪಾಕಾನಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತಿ।
೪೪. ಕುಸಲಾನುಗತಂ ಕತ್ವಾ ಭಾಜಿತಂ ಕಿಂ ಮಹಗ್ಗತಂ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ ಕುಸಲಾನುಗತಂ ಕುಸಲಂ ಅನುಗತಂ ಕತ್ವಾ ಮಹಗ್ಗತಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ ಸಮಾನಂ ಕತ್ವಾ ಭಗವತಾ ಭಾಜಿತಂ ದೇಸಿತಂ। ಕಿಂ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ? ಕಾಮಾವಚರಪುಞ್ಞಂವ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ ಇವ ಅಸಮಾನಫಲಂ ನತ್ಥಿ ಯತೋ ಯಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಮಾವಚರಪುಞ್ಞಂವಾತಿ ಯಥಾ ಅಟ್ಠವಿಧೇಸು ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೇಸು ಉಕ್ಕಟ್ಠತಿಹೇತುಕಕುಸಲಂ ಕಾಮಸುಗತಿಯಂ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದತ್ವಾ ಪವತ್ತೇ ಸೋಳಸ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತಿ, ತಿಹೇತುಕಓಮಕಞ್ಚ ದುಹೇತುಕಉಕ್ಕಟ್ಠಞ್ಚ ಕಾಮಸುಗತಿಯಂ ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದತ್ವಾ ಪವತ್ತೇ ತಿಹೇತುಕವಿರಹಿತಾನಿ ಅಹೇತುಕದುಹೇತುಕಸಙ್ಖಾತಾನಿ ವಿಪಾಕಾನಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತಿ, ದುಹೇತುಕಓಮಕಂ ಪನ ಕಾಮಸುಗತಿಯಂ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದತ್ವಾ ಪವತ್ತೇ ಅಟ್ಠ ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕಾನಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತಿ, ಏವಂ ಕಾಮಾವಚರಪುಞ್ಞಂ ಅಸಮಾನಫಲಂವ ಹೋತಿ।
೪೫. ಗಜಾದೀನಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬಪಕಾರೇನ ಅತ್ತನೋ ಕುಸಲೇಹೇವ ಸಮಾನಂ ಹೋತಿ।
೪೬-೭. ಕಾಮಾವಚರಪುಞ್ಞಂವ ನಾಪರಾಪರಿಯವೇದನಂ ಇದಂ ಮಹಗ್ಗತಕುಸಲಂ ಕಾಮಾವಚರಪುಞ್ಞಂವ ಅಪರಾಪರಿಯವೇದನಂ ಅಪರಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಫಲದಾಯಕಂ ನ ಹೋತಿ, ಝಾನಾ ಅಪರಿಹೀನಸ್ಸ ಭವಗಾಮಿನೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗಾಮಿನೋ ಸತ್ತಸ್ಸ ಕುಸಲಾನನ್ತರಂಯೇವ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇತಿ ಚ ಞಾಪನತ್ಥಂ ಏತಸ್ಸ ಮಹಗ್ಗತವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕುಸಲಾನುಗತಂ ಕುಸಲಾನುಗಮನಂ ಭಗವತಾ ಕತಂ।
೪೮. ಏತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿಂ ಮಹಗ್ಗತವಿಪಾಕೇ ಪಟಿಪದಾಕ್ಕಮೋ ತೇಸಞ್ಚ ಹೀನಾದೀನಂ ಭೇದತೋ ಝಾನಾಗಮನತೋ ಮಹಗ್ಗತಕುಸಲಝಾನಸ್ಸ ಆಗಮನವಸೇನ ವಿಭಾವಿನಾ ಪಣ್ಡಿತೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೪೯. ಏತ್ಥ ವಿಪಾಕೇ ಛನ್ದಾದಿಅಧಿಪತೀನಂ ಅಭಾವೋ, ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸತೋ ಕುಸಲತೋ ಅಯಂ ಏವ ವಿಸೇಸೋ, ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಪಕಾರಂ ಅವಿಸೇಸೇನ ಕುಸಲೇನ ಸಮಂ ಮತಂ ಕಥಿತಂ ಭಗವತಾ।
೫೦. ಸುಞ್ಞತಂ ಅನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ, ತಥಾಪಣಿಹಿತನ್ತಿಪಿ ಸುಞ್ಞತಂ ಅನತ್ತಾ, ಅನಿಮಿತ್ತಂ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ ದುಕ್ಖಂ ಇತಿ ಏತಾನಿ ತೀಣಿ ನಾಮಾನಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರೇ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರೇ ಚತುಬ್ಬಿಧೇ ಫಲೇ ಹೋನ್ತಿ।
೫೧. ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಪರಭಾಗಸ್ಮಿಂ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರೇ ಪವತ್ತಫಲತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ವಳಞ್ಜನಫಲೇಸು ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನಕಾಲೇಸು ಏತಾನಿ ತೀಣಿ ನಾಮಾನಿ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೇ, ಫಲೇಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನೇವ ಅನತ್ತಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾತಾನಂ
೫೨. ಹೋನ್ತಿ ಸಾಧಿಪತೀನೇವ ಲೋಕುತ್ತರಫಲಾನಿ ತು ಏಕನ್ತತೋ ಸಾಧಿಪತೀನಿ ಏವ ಹೋನ್ತಿ, ಲೋಕುತ್ತರಫಲಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ವಿಪಾಕೇ ಅಧಿಪತೀ ನತ್ಥಿ।
೫೩. ಮಗ್ಗೋ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಭಾವೇನ ಮಗ್ಗೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತೇ ಭಗವತಾ। ಫಲಂ ಮಗ್ಗಂ ಉಪಾದಾಯ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಮಗ್ಗಂ ನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ ಮಗ್ಗೋ ನಾಮ ಇತಿ ವಚನಂ ವುಚ್ಚತೇ ಭಗವತಾ।
೫೪. ಇಮೇ ಸತ್ತ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾ। ಗಾವೋ ಚರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಗೋಚರೋ, ತಸ್ಸದಿಸತ್ತಾ ಗೋಚರೋ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅನಿಟ್ಠೋ ಚ ಅನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೋ ಚ ಅನಿಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾ, ತೇಯೇವ ಗೋಚರೋ ಅನಿಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಗೋಚರೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಅನಿಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಗೋಚರೇ ವತ್ತರೇ ವತ್ತನ್ತಿ। ಸುಖಾದಿತ್ತಯಯುತ್ತಾ ತೇ ತೇ ಅಟ್ಠ ಅಹೇತುಕಕುಸಲವಿಪಾಕಾ ಸುಖಾದಿತ್ತಯಯುತ್ತಾ ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾಹಿ ಸಹಗತಾ। ದುಕ್ಖುಪೇಕ್ಖಾಯುತಾ ಇಮೇ ಇಮೇ ಸತ್ತ ಅಹೇತುಕಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾ ದುಕ್ಖುಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾಹಿ ಸಹಗತಾ।
೫೫. ಏವಂ ಛತ್ತಿಂಸಧಾ ಪಾಕಂ ಪಾಕಸಾಸನಪೂಜಿತೋ ಸುಗತೋ। ಕಿಂ ವಿಸಿಟ್ಠೋ? ಪಾಕಂ ನಾಮ ಅಸುರಂ, ತಂ ಸಾಸತಿ, ಪಾಕೇನ ಅತ್ತನೋ ಪುಞ್ಞಫಲೇನ ದೇವೇ ಅನುಸಾಸತೀತಿ ವಾ ಪಾಕಸಾಸನೋ, ಕೋ ಸೋ? ಸಕ್ಕೋ। ತೇನ ಪಾಕಸಾಸನೇನ ಪೂಜಿತೋ ಸವಿಪಾಕಾವಿಪಾಕೇಸು ಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯೇಸು ಕುಸಲೋ ಛೇಕೋ ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಮಯಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಪಾಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಛತ್ತಿಂಸಪ್ಪಕಾರಂ ಅಬ್ರ್ವಿ ಅವೋಚ।
ಅನುಳಾರೇಸೂತಿ ಖುದ್ದಕೇಸು। ತಥಾಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ಛಳಾರಮ್ಮಣವಿಜಾನನಗಯ್ಹಾಕಾರಾ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಗತಿ ವಿಯ ಗತಿ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಗತಿಕಾ।
೫೬. ಸೋಮನಸ್ಸಯುತ್ತಾನಟ್ಠ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಿ ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಯುತ್ತಾನಿ ಅಟ್ಠ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಿ ಚ, ಕ್ರಿಯತೋ ಪನ ಪಞ್ಚ ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಮಯಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಹಾಸಚಿತ್ತಾನಿ ತೇರಸ।
೫೭. ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಹಸನ್ತೇತ್ಥ ಏತ್ಥ ಏತೇಸು ತೇರಸಚಿತ್ತೇಸು ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಪನ ಅಟ್ಠಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಹಸನ್ತಿ ಸೇಖಾ ಸತ್ತ ಅರಿಯಾ ಛಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಹಸನ್ತಿ। ಅಸೇಖಾ ಖೀಣಾಸವಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಹಸನ್ತಿ।
ಕುಸಲಾನಿ ಪನ ರೂಪಾರೂಪಕುಸಲಾನಿ ಸೇಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಇಮಾನಿ ರೂಪಾರೂಪಕಿರಿಯಾನಿ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಭಾವನಾಯೇವ ಕಾರೋ ಭಾವನಾಕಾರೋ, ತಸ್ಸ ವಸೋ ಭಾವನಾಕಾರವಸೋ, ತೇನ ಪವತ್ತಾನಿ। ತಾನಿ ರೂಪಾರೂಪಕುಸಲಾನಿ ಭಾವನಾಪುಞ್ಞವಸಪ್ಪವತ್ತಾನಿ ಭಾವನಾಕುಸಲವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಿ। ಇಮೇಸಂ ರೂಪಾರೂಪಕಿರಿಯಾನಂ ತೇಸಞ್ಚ ರೂಪಾರೂಪಕುಸಲಾನಂ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ।
೫೮-೯. ಯಾ ಪುಥುಜ್ಜನಕಾಲಸ್ಮಿಂ, ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿತಾ ಪನ ಪುಥುಜ್ಜನಕಾಲಸ್ಮಿಂ ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವಟ್ಠಿತೇನ ಯೋಗಿನಾ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿತಾ ಯಾ ರೂಪಾರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿ, ಸಾ ರೂಪಾರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿ ಸೋ ಯೋಗೀ ಖೀಣಾಸವೋ ಭಿಕ್ಖು ಹುತ್ವಾ ನಂ ರೂಪಾರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಯಾವ ಯತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜತೇ, ತಾವ ತತ್ತಕೇನ ಕಾಲೇನ ತಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಭಿಕ್ಖುನೋ ಕುಸಲಾ ಏವ ರೂಪಾರೂಪಕುಸಲಾ ಏವ ಹೋತಿ। ಖೀಣಾಸವೇನ ಸಾ ರೂಪಾರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿ ಸಚೇ ಯದಿ ಸಮಾಪನ್ನಾ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಾ, ಕ್ರಿಯಾ ರೂಪಾರೂಪಕಿರಿಯಾ ಹೋತಿ।
೬೦. ಏಕಾದಸವಿಧಂ ಕಾಮೇ ಕಾಮಾವಚರೇ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಂ ಏಕಾದಸವಿಧಂ, ರೂಪೇ ರೂಪಾವಚರೇ ಪಞ್ಚ, ಅರೂಪಿಸು ಚತ್ತಾರಿ ಇತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಕ್ರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ ವೀಸತಿ।
೬೧. ಲೋಕುತ್ತರಕ್ರಿಯಚಿತ್ತಂ, ಪನ ಕಸ್ಮಾ ನ ವಿಜ್ಜತಿ? ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕತ್ತಾ ನ ವಿಜ್ಜತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಚತುಮಗ್ಗಟ್ಠೋ
೬೨. ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಿಯಾಪತ್ತಿವಿಭಾಗದೇಸಕೋ ಕರಣಂ ಕ್ರಿಯಂ, ಕ್ರಿಯಂ ನಾಮ ವಿನಯಪರಿಯಾಯೇನ ಅಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಕರಣಂ, ನ ಕರಣಂ ಅಕ್ರಿಯಂ, ಅಕ್ರಿಯಂ ನಾಮ ವಿನಯಪರಿಯಾಯೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಕರಣಂ, ಆಪಜ್ಜನಂ ಆಪತ್ತಿ, ಕ್ರಿಯಾಯ ಕರಣೇನ ಆಪತ್ತಿ ಕ್ರಿಯಾಪತ್ತಿ, ಅಕ್ರಿಯಾಯ ಅಕರಣೇನ ಆಪತ್ತಿ ಅಕ್ರಿಯಾಪತ್ತಿ, ಕ್ರಿಯಾಪತ್ತಿ ಚ ಅಕ್ರಿಯಾಪತ್ತಿ ಚ ಕ್ರಿಯಾಪತ್ಯಾಕ್ರಿಯಾಪತ್ತಿಯೋ, ಏಕಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಿಯಾಪತ್ತಿಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಾಸಂ ವಿಭಾಗೋ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಿಯಾಪತ್ತಿವಿಭಾಗೋ, ದೇಸೇತೀತಿ ದೇಸಕೋ, ತಸ್ಸ ದೇಸಕೋ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಿಯಾಪತ್ತಿವಿಭಾಗದೇಸಕೋ। ಣ್ವು-ತು-ಪಚ್ಚಯೇಸು ಪರೇಸು ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಛಟ್ಠೀ ಹೋತೀತಿ ಹಿತಾಹಿತಾನಂ ಸಕ್ರಿಯಾಕ್ರಿಯಾರತೋ ಹಿತಸ್ಸ ಸಕ್ರಿಯಾಯ ರತೋ, ಅಹಿತಸ್ಸ ಅಕ್ರಿಯಾಯ ರತೋ, ಯಂ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಿಯಂ, ಕ್ರಿಯಂ ನಾಮ ಕ್ರಿಯಚಿತ್ತಂ, ಅಕ್ರಿಯಂ ನಾಮ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಏಕೇ। ತಂ ನ। ಕಸ್ಮಾ? ಕುಸಲಾಧಿಕಾರೇ ‘‘ಕುಸಲಂ ಮುನಿನಾ ಲಪಿತಂ’’ ಅಕುಸಲಾಧಿಕಾರೇ ‘‘ಪಾಪಮಾನಸಂ ಪಾಪಾಪಾಪೇಸ್ವಪಾಪೇನ ವುತ್ತಂ’’ ವಿಪಾಕಾಧಿಕಾರೇ ‘‘ಪಾಕಂ ಸುಗತೋ ಅಬ್ರವೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಕ್ರಿಯಾಧಿಕಾರೇ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಿ ಅವೋಚಾ’’ತಿ ವಚನಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬಾಭಾವತೋ। ತೇನ ವಾಸ್ಸ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಿಯಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಿಯಂ, ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಿಯಸಭಾವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಮೇವ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬೋ। ಯಂ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಿಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಿಯಾಸಭಾವಂ ಅವೋಚ ದೇಸೇಸಿ, ತಂ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಿಯಂ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಿಯಸಭಾವಂ ಮಯಾ ಸಮೀರಿತಂ, ಸಮ್ಮಾ ಪಕಾರೇನ ಈರಿತಂ ಕಥಿತಂ।
೬೪. ಏಕೂನನವುತಿ ಸಬ್ಬೇ, ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಮಹೇಸಿನಾ ಲೋಕುತ್ತರೇ ಅಟ್ಠ ಕತ್ವಾ ಏಕೂನನವುತಿ ಸಬ್ಬೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಮಹೇಸಿನಾ ತಥಾಗತೇನ ಸಮಾಸತೋ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ।
೬೫. ಪಿಟಕೇ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಮಿಂ, ಯೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಾಟವತ್ಥಿನೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕೇ ಪಟುನೋ ಭಾವೋ ಪಾಟವಂ, ತೇನ ಅತ್ಥೋ ಪಾಟವತ್ಥೋ, ಸೋ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಾಟವತ್ಥಿನೋ, ಛೇಕಭಾವತ್ಥಿಕಾ ಯೇ ಭಿಕ್ಖೂ, ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಅಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರೋ ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಚಿನ್ತಿತಬ್ಬೋ।
೬೬. ಯೇ ಜನಾ ತಸ್ಸಙ್ಕಾಸೇನ ತಂಸನ್ನಿಭೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮಮಹೋದಧಿಂ ಮಹಾಸಾಗರಸನ್ನಿಭಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಂ ತರನ್ತಿ, ತೇ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಪರಲೋಕಞ್ಚ ತರನ್ತಿ। ಇತೀತಿ ಪರಿಸಮಾಪನೇ।
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಟೀಕಾಯ
ಚಿತ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಠಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।