೨. ದುತಿಯೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ
ಚೇತಸಿಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೬೭. ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ಚಿತ್ತಾನನ್ತರಮುದ್ದಿಟ್ಠಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ವಿಭಾಜನನ್ತಿ ಜಾತಿಭೂಮಿಆದಿವಸೇನ ವಿಭಾಗಂ, ತೇಸು ತೇಸು ಚಿತ್ತೇಸು ಯಥಾರಹಂ ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಭಾಜನಞ್ಚ।
ಕತಮೇ ಪನ ಚೇತಸಿಕಾ, ಯೇಸಂ ವಿಭಾಜನಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ತೇ ಸಹ ನಿಬ್ಬಚನೇನ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಚೇತಸಿಕಲಕ್ಖಣದಸ್ಸನಂ। ತೇನ ಯೇ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ಸಮ್ಪಯೋಗಲಕ್ಖಣೇನ ಯುತ್ತಾ, ತೇಯೇವ ಚೇತಸಿಕಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಿಂ ಪನ ತಂ ಸಮ್ಪಯೋಗಲಕ್ಖಣನ್ತಿ? ಏಕುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧಏಕವತ್ಥುಕಏಕಾರಮ್ಮಣಸಙ್ಖಾತಾ ಪಕಾರಾ। ಸಮಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಯುತ್ತಾತಿ ಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಯದಿ ಏಕುಪ್ಪಾದತಾಮತ್ತೇನೇವ ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಕಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಏಕನಿರೋಧ-ಗ್ಗಹಣಂ। ಏವಮ್ಪಿ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗರೂಪಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಏಕವತ್ಥುಕ-ಗ್ಗಹಣಂ। ಏವಮ್ಪಿ ‘‘ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗರೂಪೇಸು ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಸೇಸಮಹಾಭೂತೋಪಾದಾರೂಪಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಏಕವತ್ಥುಕಾನೀತಿ, ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಿ ವಾ ಭೂತಾನಿ ಏಕಂ ವತ್ಥು ಏತೇಸು ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಏಕವತ್ಥುಕಾನೀ’’ತಿ ಕಪ್ಪೇನ್ತಸ್ಸ ತೇಸಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾಪತ್ತಿ ಸಿಯಾತಿ ತನ್ನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಏಕಾರಮ್ಮಣ-ಗ್ಗಹಣಂ।
ಪಟಿಲೋಮತೋ ವಾ ‘‘ಏಕಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಏಕವೀಥಿಯಂ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀನಂ, ನಾನಾವೀಥಿಯಂ ಪರಸನ್ತಾನೇ ಚ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಭಿನ್ನವತ್ಥುಕಾನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಏಕವತ್ಥುಕ-ಗ್ಗಹಣಂ। ಏವಮ್ಪಿ ಮರಣಾಸನ್ನವೀಥಿಯಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸನ್ತೀರಣಾದೀನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಏಕನಿರೋಧ-ಗ್ಗಹಣಂ। ಕಿಂ ಪನ ನಾನುಪ್ಪಾದಾಪಿ ಏವಂ ತಿವಿಧಲಕ್ಖಣಾ ಹೋನ್ತಿ ‘‘ಏಕುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇತಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಯೇ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇ ಚೇತಸಿಕಾ ನಾಮಾತಿ ಏವಂ ಚೇತಸಿಕಲಕ್ಖಣಂ ಠಪಿತಂ ಹೋತಿ। ಕಥಂ ಪನೇತೇ ಚೇತಸಿಕಾ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತೇ ಭವಾ’’ತಿ। ‘‘ಚೇತಸಿ ಭವಾ ಚೇತಸಿಕಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಚಿತ್ತ-ಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ಚೇತೋ-ಸದ್ದೇನ ಸಹ ಸಮಾನತ್ಥತಾಯ ಅತ್ಥಮತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಿತ್ತೇ ಭವಾ ಚೇತಸಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ನಿಯತಾತಿ ನಿಯತುಪ್ಪತ್ತಿಕಾ, ಕರುಣಾಮುದಿತಾದಯೋ ವಿಯ ಕದಾಚಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಯದಾ ಯದಾ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತದಾ ತದಾವ ತೇನ ಅವಿನಿಭುತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಜಾಯಮಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸರೂಪೇನ ಆಗತಾತಿ ಛನ್ದಾದಯೋ ವಿಯ ‘‘ಯೇ ವಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅತ್ಥಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಅರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ಯೇವಾಪನಕವಸೇನ ಅನಾಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ, ವೇದನಾ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧) ಸರೂಪೇನೇವ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾ। ಯೇವಾಪನಾತಿ ಏವಂ ದೇಸನಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಯೇವಾಪನಕಾ। ಏಕೂನತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾತಿ ಕಿಚ್ಚಭೇದಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಏಕೇನೂನಾ ತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ತಿಂಸ ಧಮ್ಮೇ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಕಿಚ್ಚಭೇದತೋ ಗಹಣೇನ ಛಪ್ಪಞ್ಞಾಸ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ। ಸೇಯ್ಯಥಿದನ್ತಿ ಸರೂಪಪುಚ್ಛಾ। ಫಸ್ಸೋ…ಪೇ॰… ಚಿತ್ತುಜುಕತಾತಿ ಯಥಾಪುಚ್ಛಿತಾನಂ ಸರೂಪದಸ್ಸನಂ। ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಪರಿಸಮಾಪನೇ, ನಿದಸ್ಸನೇ ವಾ। ಪುನ ತೇತ್ತಿಂಸ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತೇತ್ತಿಂಸ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೇಯೇವ ಏಕೂನತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
‘‘ಕದಾಚಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಥಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇಮೇಸೂ’’ತಿಆದಿ। ಕರುಣಾಮುದಿತಾವಸೇನಾತಿ ಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗೋತ್ರಭುಪರಿಯೋಸಾನಪ್ಪವತ್ತಿತಕರುಣಾಮುದಿತಾಪರಿಕಮ್ಮವಸೇನ। ಕರುಣಾಪುಬ್ಬಭಾಗೋತಿ ಕರುಣಾಯ ‘‘ಮುದಿತಾಪುಬ್ಬಭಾಗೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಭಾಗ-ಸದ್ದಸ್ಸ ದ್ರಬ್ಯವುತ್ತಿತಾಯ ತಪ್ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನತಾಯ ‘‘ಕರುಣಾಪುಬ್ಬಭಾಗೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇನ ವುತ್ತಂ। ಏತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪನ ಗುಣವುತ್ತಿತಾಯ ಗುಣವಿಸೇಸವತಿ ವತ್ತಮಾನೋ ತಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಪರಿಣಮತೀತಿ ಕರುಣಾಮುದಿತಾಪೇಕ್ಖಾಯ ‘‘ಏತಾ’’ತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ। ನ ಪನೇಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಕಿಞ್ಚರಹಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ಕರುಣಾಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ವಾ ಮುದಿತಾಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ವಾ’’ತಿ ವಿಕಪ್ಪೋ ವುತ್ತೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತಾ ದ್ವೇ ಏಕತೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ಭಿನ್ನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ। ಕರುಣಾ ಹಿ ದುಕ್ಖಿತಸತ್ತೇ ಆರಬ್ಭ ತೇಸಂ ದುಕ್ಖಾಪನಯನಕಾಮತಾವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ, ಮುದಿತಾ ಮಿಚ್ಛಾಕಮ್ಮನ್ತಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಮಿಚ್ಛಾಜೀವಾನಂ ಗಹಣಂ। ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಾದೀನಿ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಸಮ್ಮಾವಾಚಾಸಮ್ಮಾಆಜೀವಾನಿ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಿ। ಕೋ ವಿರತೀತಿ ತೀಸು ಏಕಾ ವಿರತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಂ ಪೂರೇನ್ತೀ ಪಠಮಾ, ಸಮ್ಮಾವಾಚಂ ಪೂರೇನ್ತೀ ದುತಿಯಾ, ಸಮ್ಮಾಆಜೀವಂ ಪೂರೇನ್ತೀ ತತಿಯಾ ವಿರತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕರುಣಾಮುದಿತಾಹಿ ಸಹ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ತಾಸಂ ಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ, ವಿರತಿಯಾ ಚ ಏಕನ್ತಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನ ಚ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸಪಿ ಭಿನ್ನವಿಸಯತ್ತಾ। ಮಿಚ್ಛಾಕಮ್ಮನ್ತಾದೀನಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಾನೇವ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ತತೋ ವಿರತಿಭಾವತೋ। ಏತೇಸೂತಿ ಇಮೇಸು ಪಞ್ಚಸು।
೬೮. ವಿರತೀನಮ್ಪಿ ‘‘ಕರುಣಾಮುದಿತಾಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕೇನಾ’’ತಿ, ಇತರಥಾ ‘‘ಏಕಾಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ।
೬೯-೭೧. ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ, ಚತೂಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇಸು ದ್ವೇ ಇಧ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ನ ಇತರಾತಿ ಚೋದೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾ ಚ ನ ಉದ್ಧಟಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ನವಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇಹಿ ಜನಂ ರಞ್ಜೇತೀತಿ ಧಮ್ಮರಾಜಾ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕತ್ಥೇಹಿ ಸದೇವಕಂ ಲೋಕಂ ಅನುಸಾಸತೀತಿ ಸತ್ಥಾ। ಅಬ್ಯಾಪಾದೇನ ಮೇತ್ತಾ ಗಹಿತಾ ತಸ್ಸೇವ ಹಿತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಮೇತ್ತಾಭಾವೂಪಗಮನತೋ। ತೇನೇವ ಹೇಸ ‘‘ಮೇತ್ತಾ ಮೇತ್ತಾಯನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಗಹಿತಾ ತಾಯೇವ ಸತ್ತೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಭಾವತೋ। ಆದಿಚ್ಚೇನ ಸಹ ಸಮಾನಗೋತ್ತತಾಯ, ಅರಿಯಸಾವಕಭಾವೇನ ವಾ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪುತ್ತತಾಯ ಆದಿಚ್ಚೋ ಬನ್ಧು ಇಮಸ್ಸ, ಆದಿಚ್ಚಸ್ಸ ವಾ ಬನ್ಧೂತಿ ಆದಿಚ್ಚಬನ್ಧು।
೭೨. ರಾಸಿನ್ತಿ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಕಾದಿಸತ್ತರಸರಾಸಿಂ। ಪಠಮಮಹಾಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಹಿ –
‘‘ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ, ವೇದನಾ ಹೋತಿ, ಸಞ್ಞಾ ಹೋತಿ, ಚೇತನಾ ಹೋತಿ, ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ವಿತಕ್ಕೋ ಹೋತಿ, ವಿಚಾರೋ ಹೋತಿ, ಪೀತಿ ಹೋತಿ, ಸುಖಂ ಹೋತಿ, ಚಿತ್ತಸ್ಸೇಕಗ್ಗತಾ ಹೋತಿ, ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಹೋತಿ, ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಹೋತಿ, ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಹೋತಿ, ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಹೋತಿ, ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ
ಏವಂ ಧಮ್ಮುದ್ಧಾರಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ತಿಂಸ ಧಮ್ಮೇ ಛಪ್ಪಞ್ಞಾಸ ಕತ್ವಾ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಕರಾಸಿ ಝಾನಪಞ್ಚಕರಾಸಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಟ್ಠಕರಾಸಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಚಕರಾಸಿ ಬಲಸತ್ತಕರಾಸಿ ಹೇತುತ್ತಿಕರಾಸಿ ಕಮ್ಮಪಥತಿಕರಾಸಿ ಲೋಕಪಾಲದುಕರಾಸಿ ಛಯುಗಳದುಕರಾಸಿ ಉಪಕಾರದುಕರಾಸಿ ಯುಗನನ್ಧದುಕರಾಸಿ ವೀರಿಯಸಮಥದುಕರಾಸೀತಿ ಸತ್ತರಸನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ವಸೇನ ವಿಭಾಗೋ ಕತೋ।
ಕಥಂ? ಏತೇಸುಪಿ ಚಿತ್ತಂ ತಾವ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಕಂ ಪತ್ವಾ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪತ್ವಾ ‘‘ಮನಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ। ವಿತಕ್ಕೋ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಪತ್ವಾ ‘‘ವಿತಕ್ಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಪತ್ವಾ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿ। ಸದ್ಧಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪತ್ವಾ ‘‘ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಬಲಾನಿ ಪತ್ವಾ ‘‘ಸದ್ಧಾಬಲ’’ನ್ತಿ। ಹಿರೀ ಬಲಾನಿ ಪತ್ವಾ ‘‘ಹಿರಿಬಲಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಲೋಕಪಾಲದುಕಂ ಪತ್ವಾ ‘‘ಹಿರೀ’’ತಿ। ಓತ್ತಪ್ಪೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಲೋಭೋ ಮೂಲಂ ಪತ್ವಾ ‘‘ಅಲೋಭೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಕಮ್ಮಪಥಂ ಪತ್ವಾ ‘‘ಅನಭಿಜ್ಝಾ’’ತಿ। ಅದೋಸೋ ಮೂಲಂ ಪತ್ವಾ ‘‘ರಾಸಿಂ ಭಜನ್ತಿ ನಾ’’ತಿ।
ನನು ಚೇತೇ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸೇಸರಾಸಯೋ ನ ಭಜನ್ತಿ ತೇಸಂ ಸದಿಸಕಿಚ್ಚಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಠಿತತ್ತಾ। ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಕರಾಸಿ ಪನ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹವಸೇನೇವ ದುಬ್ಬಲಾತಿ ಸಕವಿಸಯೇಪಿ ಪರಾಯತ್ತಭಾವೇನೇವ ಪವತ್ತನತೋ ದುಬ್ಬಲಾ। ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಹಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಭಾವೇ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಭಾವತೋ ಸಮಾಧಾಯತ್ತವುತ್ತಿ, ಮನಸಿಕಾರೋಪಿ ಚೇತನಾಯ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಭಾವತೋ ಚೇತನಾಯತ್ತವುತ್ತೀತಿ ಪರಾಯತ್ತಾವ ತೇ ಹೋನ್ತಿ।
೭೩. ಮನಸೀ ಚ ಕಾರೋತಿ ಮನಸಿಕಾರೋ ಚ। ಮನಸಿಕಾರಸದ್ದಸ್ಸ ಹಿ ಅತ್ಥಮತ್ತಸನ್ದಸ್ಸನವಸೇನ ಗಾಥಾಬನ್ಧಸುಖತ್ಥಂ ಅಸಮಾಸನಿದ್ದೇಸೋ, ದೀಘಕರಣಂ, ಮಜ್ಝೇ ಚ ಚ-ಸದ್ದವಚನನ್ತಿ। ತೇನ ಮುನಿವರೇನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೭೪-೮೦. ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತತ್ತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಫುಸನವಸೇನ ಪಠಮಮೇವ ಅಭಿನಿಪತನತೋ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚೇತಸಿಕಾ ಚಿತ್ತಾಯತ್ತಾ ಚಿತ್ತಕಿರಿಯಭಾವೇನ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಿರಾತಿ ಅರುಚಿಸೂಚನಂ। ಏವಂ ಮಹಾಸಂಘಿಕಮತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಮೇವ ವಿತ್ಥಾರೇತುಂ ‘‘ಫುಸಿತ್ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಮಹಾಸಂಘಿಕಾ ಹಿ ‘‘ಪಠಮಂ ಫಸ್ಸೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ಫುಸತಿ, ಅಥ ತೇನ ಫುಟ್ಠಂ ದುತಿಯಂ ವೇದನಾ ವೇದಿಯತಿ, ಏವಂ ಏತೇಹಿ ಫುಟ್ಠವೇದಿತಂ ತತಿಯಂ ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ತೇಹಿ ಪನ ಫುಟ್ಠವೇದಿತಸಞ್ಞಾತೇ ಚತುತ್ಥಂ ಚೇತನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಸನ್ದಹತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವದನ್ತಿ। ಬಲವಪಚ್ಚಯತ್ತಾತಿ ಯಥಾ ಪಾಸಾದಂ ಪತ್ವಾ ಥಮ್ಭಾ ಸೇಸದಬ್ಬಸಮ್ಭಾರಾನಂ ಬಲವಪಚ್ಚಯಾ, ಏವಮೇಸ ಯಸ್ಮಾ ಸೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಬಲವಪಚ್ಚಯೋ, ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಹೇತುನಿಗಮನಂ।
ಸಹೇವ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೋ ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ, ಸೋ ‘‘ಚಿತ್ತಜಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಕಸ್ಮಾ? ಚಿತ್ತಾನಂ, ಚಿತ್ತಜಾನಞ್ಚ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಭಾವೇನ ಸಹೇವ ಪವತ್ತಿತೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪದಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇದನ್ತಿ ಇದಂ ಯಥಾವುತ್ತವಿಧಾನಂ, ಏವಂ ‘‘ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತತ್ತಾ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ಪರಿಹರಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಬಲವಪಚ್ಚಯತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಬಲವ…ಪೇ॰… ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ಚ-ಸದ್ದೋ ಅವಧಾರಣೇ, ನೇವ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ತಸ್ಸೇವ ಬಲವಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರಣಂ ದಿಸ್ಸತೀತಿ। ಯದಿ ಸಬ್ಬಮಿದಮಕಾರಣಂ, ಕಥಞ್ಚರಹಿ ಫಸ್ಸೋ ಪಠಮಂ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ದೇಸನಾಕ್ಕಮತೋ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ವೇದನಾ ಹೋತಿ, ಫಸ್ಸೋ ವಚನತ್ಥಲಕ್ಖಣಾದೀಹೀತಿ ವಚನತ್ಥತೋ ಚ ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಚ।
ಫುಸತೀತಿ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ, ಫುಸನ್ತಿ ಏತೇನ ವಾತಿ ಫಸ್ಸೋ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮಾನಾ ತಂ ಫುಸನಲಕ್ಖಣೇನ ಫಸ್ಸೇನ ಫುಸನ್ತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ, ಆರಮ್ಮಣಫುಸನಮತ್ತಂ ವಾ ಫಸ್ಸೋತಿಪಿ ಸಾಧನತ್ತಯಮ್ಪಿ ಯುಜ್ಜತೇವ। ಫುಸನಂ ಲಕ್ಖಣಮೇತಸ್ಸಾತಿ ಫುಸನಲಕ್ಖಣೋ, ವೇದನಾಯ ಪಚ್ಚಯಭಾವಟ್ಠೇನ ಆರಮ್ಮಣಫುಸನಲಕ್ಖಣೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಂಘಟ್ಟನರಸೋತಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಸಂಘಟ್ಟನತೋ ಸಂಘಟ್ಟನಕಿಚ್ಚೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅನಲ್ಲೀಯಮಾನೋಪಿ ರೂಪಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುಂ, ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಚ ಸೋತಂ ಚಿತ್ತಮಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಘಟ್ಟೇತಿ। ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇಸು ವಾ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಸಂಘಟ್ಟನೇನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಂಘಟ್ಟನಸಮ್ಪತ್ತಿಕೋ ಫಸ್ಸೋ ‘‘ಸಂಘಟ್ಟನರಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಯಥಾ ‘‘ದ್ವೇ ಪಾಣೀ ವಜ್ಜೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪಾಣಿಮ್ಹಿ ಘಟ್ಟನಂ ತಬ್ಬಿಸೇಸಭೂತಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಂಘಟ್ಟನಂ ತಬ್ಬಿಸೇಸಭೂತೋ ಏಕೋ ಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಿಣ್ಣಂ ಸನ್ನಿಪಾತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಕಾರಣಸ್ಸ ವಸೇನ ಪವೇದಿತತ್ತಾ ಸನ್ನಿಪಾತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ। ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗತಿ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೦೪, ೪೦೦; ೩.೪೨೧, ೪೨೫; ಸಂ॰ ನಿ ೨.೪.೬೦; ಕಥಾ॰ ೪೬೫) ಹಿ ವಚನತೋ ಚಕ್ಖುರೂಪವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸನ್ನಿಪಾತವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತಾಯ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ ಸನ್ನಿಪಾತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಾರಣಸ್ಸ ವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಮಸ್ಸಾತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೇನ ಸನ್ನಿಪಾತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತಾ ವೇದನಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ। ತಜ್ಜಸಮನ್ನಾಹಾರೇನ ಚೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯೇನ ಚ ಪರಿಕ್ಖತೇ ವಿಸಯೇ ಅನನ್ತರಾಯೇನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಆಪಾಥಗತವಿಸಯಪದಟ್ಠಾನೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ತಸ್ಸ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತೋ ತದನುರೂಪಭೂತೋ ಸಮನ್ನಾಹಾರೋತಿ ತಜ್ಜಸಮನ್ನಾಹಾರಸಙ್ಖಾತೇನ ಆವಜ್ಜನೇನ ಚೇವ ಚಕ್ಖಾದಿಇನ್ದ್ರಿಯೇನ ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣತದಭಿಮುಖಭಾವವಸೇನ ಪರಿಕ್ಖತೇ ಅಭಿಸಙ್ಖಾತೇ ಆಪಾಥಗತೇಯೇವ ವಿಸಯೇ ಏಕನ್ತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಆಪಾಥಗತೋ ವಿಸಯೋ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಆಪಾಥಗತವಿಸಯಪದಟ್ಠಾನೋ।
ನನು ಚಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಚೇತಸಿಕೋ, ಸ್ವಾಯಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮೋ ಸಮಾನೋ ಕಥಂ ಫುಸನಲಕ್ಖಣೋ ಹೋತೀತಿ ಅನ್ತೋಲೀನಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸಾ ಸೋಧನತ್ಥಂ ‘‘ಅರೂಪಧಮ್ಮೋಪಿ ಸಮಾನೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಫುಸನಾಕಾರೇನೇವ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅರೂಪಸ್ಸಾಪಿ ಸತೋ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಯಂ ಸಭಾವೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಾ ಚ ತಸ್ಸ ಫುಸನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿ ಅಮ್ಬಿಲಂ ಅಮ್ಬಪಕ್ಕಾದಿಂ ಖಾದನ್ತಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಪರಸ್ಸ ಖೇಳುಪ್ಪತ್ತಿಪರಂ ಸೋತಿ ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತಲಕ್ಖಣಾದಿಕೋ ಫಸ್ಸೋ।
ಸುನ್ದರನ್ತಿ ಸುಖವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತತ್ತಾ ಪಸತ್ಥಂ। ಮನೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಸುಮನಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ಸುಮನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಭಾವೋ। ಯ್ವಾಯಂ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಬನ್ಧನೋ ಅತ್ಥೋ, ಸೋ ಸೋಮನಸ್ಸಂ। ಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತತ್ತಾ ಹಿ ಸುಮನ-ಸದ್ದೋ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಪವತ್ತತಿ। ವೇದೇನ ಅನುಭವನಾಕಾರೇನ ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಾ। ಇಟ್ಠಸ್ಸ ಇಟ್ಠಾಕಾರತೋವ ಅನುಭವನಂ ಕಿಚ್ಚಮಸ್ಸಾತಿ ಇಟ್ಠಾಕಾರಾನುಭವನರಸಾ। ಸಾ ಹಿ ಸಭಾವತೋ ಇಟ್ಠಮಾರಮ್ಮಣಂ ಇಟ್ಠವಸೇನ, ಇತರಞ್ಚ ಇಟ್ಠಾಕಾರೇನೇವ ಅನುಭವತಿ, ತತ್ಥ ಇಟ್ಠಾಕಾರಾನುಭವನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತವೇದನಾಯ ಲಬ್ಭತಿ ತಸ್ಸಾ ಅನಿಟ್ಠಸ್ಸಪಿ ಕಪ್ಪನಾವಸೇನ ಇಟ್ಠಾಕಾರೇನ ಗಹಣತೋ, ಸಭಾವತೋ ಪನ ಇಟ್ಠಾನುಭವನಂ ಅಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯಪಿ ಲಬ್ಭತಿ ತಸ್ಸಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸಗ್ಗಾಹಾಭಾವತೋ। ‘‘ರಾಜಾ ವಿಯ ಸುಭೋಜನರಸ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಇಮಂ ದೀಪೇತಿ – ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಫುಸನಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ಸಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಜಾನನಮತ್ತಮೇವ, ಚೇತನಾಯ ಸಞ್ಚೇತನಾಮತ್ತಮೇವ, ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಜಾನನಮತ್ತಮೇವ, ಏಕಂಸತೋ ಪನ ಇಸ್ಸರವತಾಯ ಸಾಮಿಭಾವೇನ ವೇದನಾವ ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಅನುಭವತಿ, ರಾಜಾ ವಿಯ ಸೂದಕಾರೇನ ಸಮ್ಪಾದಿತಸುಭೋಜನರಸನ್ತಿ। ಅಸ್ಸಾದೀಯತೀತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಸುಖವೇದನಾ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಅಸ್ಸಾದೋ’’ತಿ। ಚೇತೋಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಚೇತಸಿ ಭವೋ ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ಚೇತಸಿಕಅಸ್ಸಾದೋ, ತಥಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಚೇತಸಿಕಅಸ್ಸಾದಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯೋ ಸುಖಂ ವೇದಿಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪದಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ। ಇದಂ ಪನ ನಿರಾಮಿಸಸೋಮನಸ್ಸವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ನೀಲಾದಿಭೇದಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸಞ್ಜಾನನಂ ತಮೇವ ಸಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ಜಾನನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ। ಪಚ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾಣಕರಣರಸಾತಿ ಪತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪಚ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾಣಂ, ತದೇವೇತನ್ತಿ ಪುನ ಪಚ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾಣನಿಮಿತ್ತಂ ಸಣ್ಠಾನಾದಿಕೋ ಆಕಾರೋ, ತಸ್ಸ ಕರಣರಸೋ ಕಿಚ್ಚಮಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾಣಕರಣರಸಾ। ಸಾ ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಪಚ್ಛಾ ಸಞ್ಜಾನನಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಂ ಸಣ್ಠಾನಾದಿಕಂ ಆಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ವಡ್ಢಕಿಸ್ಸ ಅಭಿಞ್ಞಾಣಕರಣಮಿವಾ’’ತಿ। ಯಥಾ ವಡ್ಢಕಿಸ್ಸ ದಾರೂಸು ‘‘ಇದಂ ಉದ್ಧಂ, ಇದಂ ಅಧೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಛಾ ಸಞ್ಜಾನನಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಕರಣಂ, ಏವಮಸ್ಸಾ ಪುನ ಸಞ್ಜಾನನಪಚ್ಚಯನಿಮಿತ್ತಕರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಹತ್ಥಿದಸ್ಸಕಅನ್ಧೋ ವಿಯ ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಯಥಾಗಹಿತನಿಮಿತ್ತವಸೇನ ಅಭಿನಿವೇಸಕರಣತೋ ಯಥಾ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ಏತೇನ ಸಞ್ಞಾಯ ಆಕಾರಗ್ಗಹಣಂ ಕತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಅಕುಸಲಸಞ್ಞಾಯ ಅನುರೂಪವಸೇನ ಫಲಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಅಭಿನಿವೇಸಕರಣನ್ತಿ ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಭಿನಿವೇಸಮತ್ತಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾಭಾವೇನ ಯಥಾಗಹಿತನಿಮಿತ್ತವಸೇನ ಅಭಿನಿವೇಸಾಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ ಆಕಾರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ। ತಿಣಪುರಿಸಕೇಸು ಮಿಗಪೋತಕಾನಂ ‘‘ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಸಞ್ಞಾ ವಿಯ ಅವಿಕಪ್ಪಸಭಾವತ್ತಾ ಯಥಾಉಪಟ್ಠಿತವಿಸಯಪದಟ್ಠಾನಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ಆಕಾರಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾಲೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಂ ಸಞ್ಞಾನುಗತಿಕಂ ಹೋತಿ। ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಚಿತ್ತೇ ಪನ ಸಸಮ್ಭಾರಪಥವಿಯಾ ಅನುಗತಾ ಸೇಸಧಾತುಯೋ ವಿಯ ಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತಞ್ಚ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಂ ಞಾಣಾನುಗತಿಕಂ ಹೋತಿ।
ಅಭಿಸನ್ದಹತೀತಿ ಪಬನ್ಧತಿ ಪವತ್ತೇತಿ, ‘‘ಗಣ್ಹಥ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ವದನ್ತೀ ವಿಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಯೋಜೇತಿ, ಸಕಸಕಕಿಚ್ಚೇ ಚ ಪಟ್ಠಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚೇತಯಿತಲಕ್ಖಣಾತಿ ನಿದ್ದೋಕ್ಕನ್ತಸ್ಸ ಪಬುದ್ಧಕ್ಖಣೇ ಸಮ್ಭಮಪ್ಪವತ್ತಿ ವಿಯ ಚೇತಸೋ ಉಸ್ಸಾಹತಾವ ‘‘ಅಭಿಸನ್ದಹತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಯೋಜನಲಕ್ಖಣಾತ್ವೇವ ಅತ್ಥೋ। ಆಯೂಹನರಸಾತಿ ಚೇತಸಿಕಇರಿಯನರಸಾ, ಪಯೋಗರಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಿರಿಯಾಜವನಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯಯೇವ ಪನೇತಂ ಲಬ್ಭತಿ। ಸಂವಿದಹನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾತಿ ‘‘ತ್ವಂ ಇದಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ವಿಚಾರೇನ್ತೀ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವಿಚಾರಣಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ಏತಾಯ ಹಿ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಯಥಾ ಸಕಿಚ್ಚಪಸುತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇನೇವ ಹೇಸಾ ಸಕಿಚ್ಚಪರಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾ ವುತ್ತಾ। ಜೇಟ್ಠಸಿಸ್ಸೋ ಪರೇ ಸಜ್ಝಾಯನೇ ಉಯ್ಯೋಜೇನ್ತೋ ಸಯಮ್ಪಿ ಸಜ್ಝಾಯತಿ। ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸಜ್ಝಾಯಿತುಂ ಆರದ್ಧೇ ಸೇಸಸಿಸ್ಸಾಪಿ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಿ। ಮಹಾವಡ್ಢಕಿಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವಡ್ಢಕಿಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ಆರದ್ಧೇ ಇತರೇಪಿ ಕರೋನ್ತಿ ಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಜೇಟ್ಠಸಿಸ್ಸಮಹಾವಡ್ಢಕಿಆದಯೋ ವಿಯಾ’’ತಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಜೇಟ್ಠನ್ತೇವಾಸಿಕಾದೀನಂ ಗಹಣಂ।
ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ನತ್ಥಿ ಕಾಚಿ ವಸವತ್ತಿತಾತಿ ವಸವತ್ತಿಭಾವನಿವಾರಣತ್ಥಂ ‘‘ವಿತಕ್ಕನಂ ವಿತಕ್ಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಊಹನಂ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪರಿಕಪ್ಪನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಭಿನಿರೋಪನನ್ತಿ ವಾ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿತಕ್ಕಬಲೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಭಿರುಳ್ಹಂ ವಿಯ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿನಿರೋಪನಲಕ್ಖಣೋ’’ತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಕೋಚಿ ಗಾಮವಾಸೀ ಪುರಿಸೋ ರಾಜವಲ್ಲಭಂ, ತಂಸಮ್ಬನ್ಧಿನಂ ಮಿತ್ತಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ರಾಜಗೇಹಂ ಆರೋಹತಿ ಅನುಪವಿಸತಿ, ಏವಂ ವಿತಕ್ಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರೋಹತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಅವಿತಕ್ಕಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರೋಹತಿ, ನ ಹಿ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಕೇ ವಿತಕ್ಕೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಯಸ್ಸ ಬಲೇನ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರೋಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಭಾವತೋ ಭಾವನಾಬಲೇನ ತತ್ಥ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಕೋ? ಸಚ್ಚಂ, ತಮ್ಪಿ ವಿತಕ್ಕಬಲೇನ ಆರೋಹತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಪರಿಚಯೇನ ತೇನ ವಿನಾಪಿ ನಿರಾಸಙ್ಕೋ ರಾಜಗೇಹಂ ಪವಿಸತಿ, ಏವಂ ಪರಿಚಯೇನ ವಿತಕ್ಕೇನ ವಿನಾಪಿ ಅವಿತಕ್ಕಚಿತ್ತಂ ಪರಿಚಯೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಸನ್ತಾನೇ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಪವತ್ತಚಿತ್ತಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತೋ ಪರಿಚಯೋ। ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಹಿ ಸನ್ತಾನೇ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಪವತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿರೋಹನಂ ಚಿರಪರಿಚಿತಂ, ತೇನ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಕದಾಚಿ ವಿತಕ್ಕೇನ ವಿನಾಪಿ ತತ್ಥ ವತ್ತತೇವ। ಯಥಾ ತಂ ಞಾಣಸಹಿತಂ ಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ಚಿರಪರಿಚಿತಂ ಕದಾಚಿ ಞಾಣರಹಿತಮ್ಪಿ ಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ, ಯಥಾ ವಾ ಕಿಲೇಸಸಹಿತಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಿಲೇಸರಹಿತಮ್ಪಿ ಪರಿಚಯೇನ ಕಿಲೇಸವಾಸನಾವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅಥ ವಾ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅವಿತಕ್ಕಮ್ಪಿ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಘಟ್ಟನಸ್ಸ ಬಲವತಾಯ, ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ಚ ಹೇಟ್ಠಿಮಹೇಟ್ಠಿಮಭಾವನಾಯ ಬಲವತಾಯ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರೋಹತೀತಿ। ಆದಿತೋ, ಅಭಿಮುಖಂ ವಾ ಹನನಂ ಪಹರಣಮತ್ತಂ ಆಹನನಂ, ಪರಿತೋ, ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ವಾ ಹನನಂ ವಿಸೇಸೇನ ಪಹರಣಂ ಪರಿಯಾಹನನಂ, ತಂ ಕಿಚ್ಚಮಸ್ಸಾತಿ ಆಹನನಪರಿಯಾಹನನರಸೋ। ತಥಾ ಹಿ ತೇನ ಯೋಗಾವಚರೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಿತಕ್ಕಾಹತಂ ವಿತಕ್ಕಪರಿಯಾಹತಂ ಕರೋತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಆನಯನಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇ ಉಪನಯನಂ, ಆಕಡ್ಢನಂ ವಾ, ತಥಾ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಮಸ್ಸಾತಿ ಆನಯನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ।
ತೇನಾತಿ ತೇನ ವಿಚಾರೇನ ಕರಣಭೂತೇನ, ಹೇತುಭೂತೇನ ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ವಿಚರತಿ ಅನುವಿಚರತಿ, ಅವಿಚಾರಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಅವಿತಕ್ಕಚಿತ್ತೇ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವಿಚರಣಂ ಅನುಸಞ್ಚರಣಂ ಅನುಪರಿಗಮನಂ। ಸ್ವಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಸನ್ತಾನಮ್ಹಿ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಜವನಸನ್ತಾನೇ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅನುಮಜ್ಜನಂ ಅನುಮಸನಂ ಪರಿಮಜ್ಜನಮಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಾನುಮಜ್ಜನಲಕ್ಖಣೋ। ತಥಾ ಹಿ ವಿಚಾರೋ ಪರಿಮಜ್ಜನಹತ್ಥೋ ವಿಯ, ಸಂಸರಣಹತ್ಥೋ ವಿಯಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ। ಸಹಜಾತಾನಂ ಅನುಪಬನ್ಧಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸ ವಿಯ ಪವತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಅನುಸನ್ಧಾನತಾತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ವಿಚಾರತೋ ಓಳಾರಿಕಟ್ಠೇನ ತಸ್ಸೇವ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಟ್ಠೇನ ಪಠಮಘಣ್ಟಾಭಿರವೋ ವಿಯ ಚೇತಸೋ ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತೋ ವಿತಕ್ಕೋ, ಅನುರವೋ ವಿಯ ಅನುಸಞ್ಚರಣಂ ವಿಚಾರೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಘಣ್ಟಾಭಿಘಾತಜೋ ಪಠಮಾಭಿರವೋ ಅನುರವತೋ ಓಳಾರಿಕೋ, ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಚ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿರೋಪನಟ್ಠೇನ ವಿತಕ್ಕೋ ಓಳಾರಿಕೋ, ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ವಿಯ ಚ ಹೋತಿ। ತತೋ ಸುಖುಮಟ್ಠೇನ ಅನುಮಜ್ಜನಸಭಾವೇನ ಚ ಘಣ್ಟಾನುರವೋ ವಿಯ ಅನುಪಬನ್ಧೋ ವಿಚಾರೋ। ವಿಪ್ಫಾರವಾ ಚೇತ್ಥ ವಿತಕ್ಕೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಪ್ಫನ್ದನಭೂತೋ ಆಕಾಸೇ ಉಪ್ಪತಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಸಕುಣಸ್ಸ ಪಕ್ಖವಿಕ್ಖೇಪೋ ವಿಯ, ಪದುಮಾಭಿಮುಖಪಾತೋ ವಿಯ ಚ ಗನ್ಧಾನುಬನ್ಧಚೇತಸೋ ಭಮರಸ್ಸ। ಸನ್ತವುತ್ತಿ ವಿಚಾರೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಾತಿಪರಿಪ್ಫನ್ದನಭಾವೋ, ಆಕಾಸೇ ಉಪ್ಪತಿತಸ್ಸ ಸಕುಣಸ್ಸ ಪಕ್ಖಪ್ಪಸಾರಣಂ ವಿಯ, ಪದುಮಸ್ಸ ಉಪರಿಭಾಗೇ ಪರಿಬ್ಭಮನಂ ವಿಯ ಚ ಪದುಮಾಭಿಮುಖಪತಿತಸ್ಸ ಭಮರಸ್ಸ। ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಆಗತಂ। ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ದುಕನಿಪಾತಟ್ಠಕಥಾಯಂ –
‘‘ಆಕಾಸೇ ಗಚ್ಛತೋ ಮಹಾಸಕುಣಸ್ಸ ಉಭೋಹಿ ಪಕ್ಖೇಹಿ ವಾತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಕ್ಖೇ ಸನ್ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ಗಮನಂ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚೇತಸೋ ಅಭಿನಿರೋಪನಭಾವೇನ ಪವತ್ತೋ
ತಮ್ಪಿ ಅನುಪಬನ್ಧೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಯುಜ್ಜತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಉಪಚಾರೇ, ಅಪ್ಪನಾಯಂ ವಾ ಸನ್ತಾನೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ ವಿತಕ್ಕೋ ನಿಚ್ಚಲೋ ಹುತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ವಿಯ ಪವತ್ತತಿ, ನ ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತೇ ವಿಯ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ।
ಪಿನಯತೀತಿ ಕಾಯಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪೇತಿ, ವಡ್ಢೇತಿ ವಾ। ಸಮ್ಪಿಯಾಯನಲಕ್ಖಣಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕಲ್ಲತೋ ಗಹಣಲಕ್ಖಣಾ। ಪೀಣನರಸಾತಿ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಪರಿಬ್ರೂಹನಕಿಚ್ಚಾ। ಫರಣರಸಾತಿ ಪಣೀತರೂಪೇಹಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪನರಸಾ, ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೇಹಿ ರೂಪೇಹಿ ಸಕಲರೂಪಕಾಯಬ್ಯಾಪನಂ ಓದಗ್ಯಂ।
ಏಕಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಗ್ಗಮೇತಸ್ಸಾತಿ ಏಕಗ್ಗಂ, ಚಿತ್ತಂ, ಯೇನ ಪನ ಧಮ್ಮೇನ ಯೋಗತೋ ತಂ ಏಕಗ್ಗಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಸೋ ಏಕಗ್ಗಭಾವೋ। ಸೋ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಹೋತಿ, ನ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗಭಾವೋ’’ತಿ, ನಿವಾತೇ ದೀಪಸಿಖಾಯ ಠಿತಿ ವಿಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವಿಸಾರಸ್ಸ ಬ್ಯಗ್ಗಭಾವಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಸಭಾವೋ ಅವಿಸಾರೋ, ನ ವಿಸಾರಾಭಾವಮತ್ತಂ, ತಂ ಇಮಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಸಾರಲಕ್ಖಣೋ’’ತಿ। ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತತಾ, ಅವಿಸಾರಾವಿಕ್ಖೇಪಾನಂ ಸಮಾಧಾನಭಾವತೋ ಅತ್ಥತೋ ವಿಸೇಸಾಭಾವೇಪಿ ಸಮುಖೇನ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಮುಖೇನ ಚ ಉಭಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಸಮನಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಉಪಸಮಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ। ವಿಸೇಸತೋತಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ। ಸುಖವಿರಹಿತೋಪಿ ಹಿ ಅತ್ಥಿ ಸಮಾಧೀತಿ ಸೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸುಖಪದಟ್ಠಾನೋ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ವಿಸೇಸತೋತಿ ಅತಿಸಯೇನ। ‘‘ಸುಖಿನೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೧.೧೧) ವಚನತೋ ಹಿ ಸುಖಂ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ವಿಸೇಸಕಾರಣಂ ಸುಖವಿರಹಿತಸ್ಸಪಿ ತದುಪನಿಸ್ಸಯೇನೇವ ಸಮಿಜ್ಝನತೋ।
ಸದ್ದಹನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕಮ್ಮಫಲಾದಿಸದ್ದಹನಕಿರಿಯಾಯ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತತ್ಥ ಆಧಿಪಚ್ಚಭಾವೇನ ಸದ್ಧಾಯ ಪಚ್ಚಯತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಸ್ಸಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಥಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸತಿ ತಂಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ಸದ್ದಹತೀ’’ತಿ ವೋಹರೀಯತಿ। ಸದ್ದಹನಂ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುನೋ ಪತ್ತಿಯಾಯನಂ, ತಂ ಲಕ್ಖಣಮೇತಿಸ್ಸಾತಿ ಸದ್ದಹನಲಕ್ಖಣಾ। ಕಾಲುಸಿಯಮಲಂ ವಿಧಮೇತ್ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ, ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ವಾ ಪಸಾದಂ ಅನಾವಿಲಭಾವಕಾರಣಂ ಕಿಚ್ಚಮೇತಿಸ್ಸಾತಿ ಪಸಾದನರಸಾ। ಯಥಾ ಕಥಂ ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಉದಕಪ್ಪಸಾದಕಮಣಿ ವಿಯಾ’’ತಿ। ಅಕಾಲುಸಿಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಅನಾವಿಲಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ರತನತ್ತಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮಫಲಞ್ಚ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥು, ತಂ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಆಸನ್ನಕಾರಣನ್ತಿ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಾ। ನ ಹಿ ಸದ್ಧಾಯ ಅವತ್ಥುಭೂತೇಸು ತಿತ್ಥಿಯಾದೀಸು ಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಆದಾನೇ ಹತ್ಥೋ ವಿಯ, ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಪದಾನೇ ವಿತ್ತಂ ವಿಯ, ಅಮತಕಸಿಫಲಫಲನೇ ಬೀಜಂ ವಿಯ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ‘‘ಸದ್ಧಾಹತ್ಥೋ, ಮಹಾನಾಮ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ, ಸದ್ಧೀಧ ವಿತ್ತಂ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠಂ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೬; ಸು॰ ನಿ॰ ೧೮೪), ಸದ್ಧಾ ಬೀಜಂ ತಪೋ ವುಟ್ಠೀ’’ತಿಆದಿವಚನಞ್ಹೇತ್ಥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೯೭; ಸು॰ ನಿ॰ ೭೭) ಸಾಧಕಂ।
ಸರನ್ತಿ ೨೩೭ ಏತಾಯಾತಿ ಸರಣಕಿರಿಯಾಯ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತತ್ಥ ಆಧಿಪಚ್ಚಭಾವೇನ ಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಸ್ಸಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಥಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸತಿ ತಂಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ಸರತೀ’’ತಿ ವೋಹರೀಯತಿ। ಉದಕೇ ಅಲಾಬು ವಿಯ ಪಿಲವಿತ್ವಾ ಗನ್ತುಂ ಅದತ್ವಾ ಪಾಸಾಣಸ್ಸ ವಿಯ ನಿಚ್ಚಲಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಠಪನಂ ಅಸಮ್ಮುಟ್ಠತಾಕರಣಂ ಅಪಿಲಾಪನಂ, ತಂ ಲಕ್ಖಣಮಸ್ಸಾತಿ ಅಪಿಲಾಪನಲಕ್ಖಣಾ। ಸಾ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ದಳ್ಹಂ ‘‘ಆರಕ್ಖಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ। ತಥಾ ಹೇಸಾ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾದಿರಕ್ಖನತೋ ದೋವಾರಿಕೋ ವಿಯಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಠಮಂ ಸಞ್ಞಾಯ ಥಿರುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇ ಪಚ್ಛಾ ಸತಿಯಾ ಪತಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಆಹ ‘‘ಥಿರಸಞ್ಞಾಪದಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ। ಅಥ ಸತಿಸಞ್ಞಾನಂ ಕಿಂ ನಾನಾಕರಣನ್ತಿ? ಸಞ್ಞಾ ತಾವ ಪಠಮಂ ಅಗ್ಗಹಿತನಿಮಿತ್ತಂ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಗಹಿತನಿಮಿತ್ತೇ ಪುನ ಪಚ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯನಿಮಿತ್ತಂ ಕರೋತಿ, ಪಠಮಂ ಅಗ್ಗಹಿತೇ ಪನ ಸಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ ಅಪ್ಪಧಾನಂ ಹೋತಿ, ಸತಿ ಪನ ಪಠಮಂ ಅಗ್ಗಹಿತನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸರತಿ ಗಹಿತನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ, ಗಹಿತನಿಮಿತ್ತೇ ಪನ ಸತಿಕಿಚ್ಚಂ ಗುಣಭೂತಂ ಹೋತೀತಿ ಇದಮೇವ ತಾಸಂ ನಾನತ್ತಂ।
ವೀರಭಾವೋತಿ ಯೇನ ವೀರಿಯೇನ ವೀರೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಸೋ ಧಮ್ಮೋ। ವೀರಾನಂ ವಾ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಯೇನ ಕಮ್ಮೇನ ವೀರೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಂ ವೀರಾನಂ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ವೀರಿಯಂ ಪನಸ್ಸ ಸಾಧಕಭಾವತೋ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ಧಮ್ಮವಿನಿಮುತ್ತಂ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಂ ನತ್ಥೀತಿ ವೀರಿಯಮೇವ ಕಮ್ಮಭಾವೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವಿಧಿನಾ ಈರೇತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವಾ ವೀರಿಯಂ। ಉಸ್ಸಾಹೋ ತಂ ತಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಸಮಾರಮ್ಭೋ, ಪರಕ್ಕಮೋ ವಾ। ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಂ ಪನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖೇ ಪತಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಧಾರಣಂ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾನಂ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಂಸೀದನಭಾವನಿವಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ, ನ ಸಂಸೀದನಾಭಾವಮತ್ತಂ, ಅಸಂಸೀದನಭಾವೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಅಸಂಸೀದನಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಸಂವಿಗ್ಗೋ ಯೋನಿಸೋ ಪದಹತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೧೩) ವಚನತೋ ಸಂವೇಗಪದಟ್ಠಾನಂ। ಸಂವೇಗೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಸಂವೇಗಮಯಂ ಞಾಣಂ। ಅಸಂವೇಗಪುಬ್ಬಿಕಾಯ ಪನ ಕುಸಲಕಿರಿಯಾಯ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಂ। ತತ್ಥ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭವತ್ಥೂನಿ ನಾಮ –
‘‘ಮಗ್ಗೋ
ಏವಂ
ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಾತಿ ವಿಸೇಸೇನ ಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ, ಯಥಾಸಭಾವಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಸಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಓಭಾಸನಂ ಪಕಾಸನಂ ತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಸಮ್ಮೋಹನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ವಿಧಮನತೋತಿ ವಿಸಯೋಭಾಸನಂ, ತಂ ಕಿಚ್ಚಮಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಯೋಭಾಸನರಸಾ। ಕತ್ಥಚಿ ವಿಸಯೇ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನಾಕಾರೇನ ಸಮ್ಮೋಹಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ವಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತೋ ಸಮ್ಮೋಹಾಭಾವಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತೋ ವಾ ಅಸಮ್ಮೋಹಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ।
ಅತ್ತನಾ ಅನುಪಾಲೇತಬ್ಬಾನಂ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪಾಲನಂ ಜೀವಿತಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಾರೋ, ತಞ್ಚ ತೇಸಂ ಜೀವನನ್ತಿ ತಂ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಜೀವನ್ತಿ ತೇನಾ’’ತಿ। ರೂಪಾರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅನುರೂಪತೋ ಲಕ್ಖಣಾದಿಕಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅತ್ತನಾ ಅವಿನಿಭುತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮ್ಪಯೋಗಾಭಾವತೋ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ ನ ಸಿಯಾ। ‘‘ಅವಿನಿಭುತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಪನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯಾನಿ ಪವತ್ತನರಸನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಯಾವ ಭಙ್ಗಾ ಅನುಪಾಲನತೋ ಅನ್ತರಾ ಅನಿವತ್ತನಸಭಾವಸಾಧನೇನ ತೇಸಂ ಪವತ್ತನಕಿಚ್ಚಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ತೇಸಂ ಠಿತಿಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ, ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ। ಪಟ್ಠಾನೇ ಹಿ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಸದಿಸ’’ನ್ತಿ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಉಪ್ಪಾದತೋ ಯಾವ ಭಙ್ಗಾ ಠಪನತೋ ಠಪನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ। ಅನುಪಾಲನವಸೇನ ಯಾಪಯಿತಬ್ಬಾ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಪದಟ್ಠಾನಮಸ್ಸಾತಿ ಯಾಪಯಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಾನಂ। ಯದಿ ಏವಂ ತೇಸಂ ಅನುಪಾಲನಾದಿಸಾಧಕಂ, ಕಥಂ ತೇಸಂ ನಿರೋಧೋ ಹೋತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸನ್ತೇಪಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಅನುಪಾಲನಲಕ್ಖಣಾದಿಮ್ಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪವತ್ತನರಸಾದಿಮೇವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅತ್ಥಿಕ್ಖಣೇಯೇವಾತಿ ಅತ್ತನಾ ಅನುಪಾಲೇತಬ್ಬಾನಂ, ಅತ್ತನೋ ವಾ ಅತ್ಥಿಕ್ಖಣೇಯೇವ। ಉದಕನ್ತಿ ತಳಾಕಗತಜಲಂ, ದಣ್ಡಗತಜಲಂ ವಾ ‘‘ಧಾತಿ ವಿಯ ಕುಮಾರ’’ನ್ತಿ। ಯದಿ ಸೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಕಾರಣೇನ ಕೇನಚಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಜೀವಿತಸ್ಸ ಪನ ಕಿಂ ಪವತ್ತಿಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಯಂ…ಪೇ॰… ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ। ಯಥಾ ಕಥಂ ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಯಾಮಕೋ ವಿಯಾ’’ತಿ। ಸೋಪಿ ಅತ್ತನಾ ಪವತ್ತಿತನಾವಾಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಪವತ್ತತಿ। ಯದಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಬದ್ಧಂ, ಭಙ್ಗತೋ ಉದ್ಧಮ್ಪಿ ಕಿಂ ಪನ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಭಙ್ಗತೋ ಉದ್ಧ’’ನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಚ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಅಭಾವಾ’’ತಿ। ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಠಪೇತೀ’’ತಿ।
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಲೋಭಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅಲೋಭೋ ಹೋತಿ, ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ವಾ ಸತ್ತಾ, ತೇ ನ ಲುಬ್ಭನ್ತಿ, ಸಯಮ್ಪಿ ಕದಾಚಿ ನ ಲುಬ್ಭತೇವ, ಅತ್ಥತೋ ವಾ ಅಲುಬ್ಭನಾಕಾರೋ ಏವ ಚ ಸೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಲುಬ್ಭನ್ತಿ ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಏಸ ನಯೋ ‘‘ನ ದುಸ್ಸನ್ತಿ ತೇನಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ। ಅಲಗ್ಗಭಾವೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತನ್ತಸ್ಸಪಿ ತತ್ಥ ಅನಾಸತ್ತತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಮಲದಲೇ ಜಲಬಿನ್ದು ವಿಯಾ’’ತಿ। ಅಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕಸ್ಸಚಿ ವತ್ಥುನೋ ಮಮತ್ತವಸೇನ ಅಸಙ್ಗಹೋ। ಮುತ್ತಭಿಕ್ಖು ವಿಯಾತಿ ಖೀಣಾಸವಭಿಕ್ಖು ವಿಯ। ಸೋ ಹಿ ಮುತ್ತರಾಗತ್ತಾ ಕತ್ಥಚಿ ಮಮಾಯನರಹಿತೋ ಹೋತಿ। ಅನಲ್ಲೀನೋ ಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅನಲ್ಲೀನಭಾವೋ। ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ಪತಿತಪುರಿಸೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ಉಪಮಾಯ ಸಮೇತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸತಿಪಿ ಕಾಯೇನ ಅಲ್ಲೀಯನೇ ಭಾವೋ ಅನಲ್ಲೀನೋ, ಏವಂ ಅಲೋಭೋಪಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಗಹಿತೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಲಗ್ಗಭಾವೇನ ಅನಲ್ಲೀನಭಾವೋ ಅನಲ್ಲೀನಾಕಾರೋಯೇವ ಪವತ್ತತಿ। ಏವಂಸಭಾವೋ ಹಿ ಸೋ ಧಮ್ಮೋತಿ।
ಚಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಭಾವೋ ಚಣ್ಡಿಕ್ಕಂ, ಫರುಸಭಾವೋ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಕೋಪೋಯೇವ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅಫರುಸಭಾವೋ ಅಚಣ್ಡಿಕ್ಕಂ। ಅವಿರೋಧೋ ಅವಿಗ್ಗಹೋ ಅಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಸಭಾವೋ। ಆಘಾತವಿನಯನರಸೋತಿ ಏತ್ಥ ಆಘಾತೋ ನಾಮ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನೋ ಪರಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ, ಪರಸ್ಸೇವ ಚ ಪರಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತೋ ಉಪನಾಹೋ ಬಲವಕೋಪೋ। ತಸ್ಸ ವಿನಯನರಸೋ ಅಪನಯನರಸೋ। ಸೋಮ್ಮಭಾವೋ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಹಿಲಾದನಿಯತಾ ಸೀತಲಭಾವೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಣ್ಣಚನ್ದೋ ವಿಯಾ’’ತಿ।
ಕಾಯದುಚ್ಚರೀತಾದೀಹೀತಿ ಹಿರೀಯತಿ ಲಜ್ಜನಾಕಾರೇನ ಜಿಗುಚ್ಛಿಯತಿ। ತೇಹಿಯೇವಾತಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿಯೇವ। ಓತ್ತಪ್ಪತೀತಿ ಉಬ್ಬಿಜ್ಜತಿ। ಹಿರೀ ಪಾಪೇ ಗೂಥೇ ವಿಯ ಪಸ್ಸನ್ತೀ ಜಿಗುಚ್ಛತೀತಿ ‘‘ಪಾಪತೋ ಜಿಗುಚ್ಛನಲಕ್ಖಣಾ ಹಿರೀ’’ತಿ। ಓತ್ತಪ್ಪಂ ತೇ ಉಣ್ಹಂ ವಿಯ ಪಸ್ಸನ್ತಂ ತತೋ ಉತ್ತಸತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉತ್ತಾಸಲಕ್ಖಣಂ ಓತ್ತಪ್ಪ’’ನ್ತಿ। ಉಭೋಪಿ ಪಾಪಾನಂ ಅಕರಣರಸಾತಿ ಲಜ್ಜನಾಕಾರೇನ ಪಾಪಾನಂ ಅಕರಣರಸಾ ಹಿರೀ, ಉತ್ತಾಸಾಕಾರೇನ ಓತ್ತಪ್ಪಂ। ಪಾಪತೋ ಸಙ್ಕೋಚನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನೇವ ಪಾಪತೋ ಸಙ್ಕೋಚನಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ಅತ್ತಗಾರವಪರಗಾರವಪದಟ್ಠಾನಾತಿ ಅತ್ತಗಾರವಪದಟ್ಠಾನಾ ಹಿರೀ ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನತಾಯ, ಅತ್ತಾಧಿಪತಿತಾಯ ಚ। ಪರಗಾರವಪದಟ್ಠಾನಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಾನತಾಯ, ಲೋಕಾಧಿಪತಿತಾಯ ಚ। ಅತ್ತಾನಞ್ಹಿ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಹಿರಿಯಾ ಪಾಪಂ ಪಜಹತಿ ಕುಲವಧೂ ವಿಯ। ಪರಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಓತ್ತಪ್ಪೇನ ಪಾಪಂ ಪಜಹತಿ ವೇಸಿಯಾ ವಿಯ। ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿತಾ ಚ ನೇಸಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಾಕಟಭಾವೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಪನ ತೇಸಂ ಕದಾಚಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಯೋಗತೋ। ನ ಹಿ ಲಜ್ಜನಂ ನಿಬ್ಭಯಂ ವಾ ಪಾಪಭಯಂ ವಾ ಅಲಜ್ಜನಂ ಅತ್ಥೀತಿ। ಹಿರಿಯಾ ಬಲವಭಾವೇ ಪನ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಂ ಹೋತಿ, ಓತ್ತಪ್ಪಸ್ಸ ಬಲವಭಾವೇ ಹಿರೀ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ। ಇಮೇ ಚ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ‘‘ಲೋಕಪಾಲಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ದ್ವೇಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುಕ್ಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಲೋಕಂ ಪಾಲೇನ್ತಿ। ಕತಮೇ ದ್ವೇ? ಹಿರೀ ಚ ಓತ್ತಪ್ಪಞ್ಚ, ಇಮೇ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದ್ವೇ ಸುಕ್ಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಲೋಕಂ ನ ಪಾಲೇಯ್ಯುಂ, ನಯಿಧ ಪಞ್ಞಾಯೇಥ ‘ಮಾತಾ’ತಿ ವಾ ‘ಮಾತುಚ್ಛಾ’ತಿ ವಾ ‘ಮಾತುಲಾನೀ’ತಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೨.೯)।
ಪಸ್ಸಮ್ಭನಂ ದರಥವೂಪಸಮೋ, ಕಾಯ-ಸದ್ದೋ ಸಮೂಹವಚನೋ। ಸೋ ಚೇತ್ಥ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಂ। ವತ್ತಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಹಿ ಸದ್ದೋ ವಿಸಿಟ್ಠವುತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಯೋತಿ ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ। ವೇದನಾದಯೋತಿ ಕಾಯಚಿತ್ತದರಥವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಾ। ಕಾಯಚಿತ್ತ…ಪೇ॰… ರಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಮೇವ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿಭವನರಸಾ। ದರಥನಿಮ್ಮದ್ದನೇನ ಪರಿಳಾಹಪರಿಪ್ಫನ್ದನವಿರಹಿತೋ ಸೀತಿಭಾವೋ ಅಪರಿಪ್ಫನ್ದನಸೀತಿಭಾವೋ। ಅವೂಪಸಮೋ ಪರಿಪ್ಫನ್ದನಂ ಅಸನ್ತವುತ್ತಿತಾ। ಉದ್ಧಚ್ಚಾದಿಕಿಲೇಸಾತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಪ್ಪಧಾನಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಾಧಿಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಕಿಲೇಸಾ। ತೇಪಿ ಹಿ ಉದ್ಧಚ್ಚವಸೇನ ಅವೂಪಸಮಕರಾ। ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ವಾ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಯೇವ ಕಿಲೇಸಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಾದಿಕಿಲೇಸಾ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
ಗರುಭಾವೋ ಅದನ್ಧತಾ ಅಗರುಭಾವೋ।
ಥದ್ಧಭಾವೋ ಥಮ್ಭೋ। ದಿಟ್ಠಿಮಾನಾಧಿಕಾನಂ, ತಪ್ಪಧಾನಾನಂ ವಾ ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಏತಂ ನಾಮಂ। ಥದ್ಧಭಾವನಿಮ್ಮದ್ದನತೋಯೇವ ಕತ್ಥಚಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಪ್ಪಟಿಹತಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠನ್ತಿ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ವಾ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಘಾತಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇನ್ತೀತಿ ಅಪ್ಪಟಿಘಾತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ।
ಕಮ್ಮನಿ ಸಾಧು ಕಮ್ಮಞ್ಞಂ, ನ ಕಮ್ಮಞ್ಞಂ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವೋ, ದಾನಸೀಲಾದಿಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ಅಸಮತ್ಥತಾ। ಅತ್ಥತೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾ, ತಪ್ಪಧಾನಾ ವಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅಕುಸಲಕ್ಖನ್ಧಾ। ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವನಿಮ್ಮದ್ದನೇನೇವ ಸಮ್ಪನ್ನಾಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಸಮ್ಪತ್ತಿ। ವುತ್ತಾವಸೇಸಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಯೋ, ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾ ಸೇಸನೀವರಣಾದಯೋ। ಇಮಾ ಪನ ದ್ವೇ ವಿನಿಬನ್ಧನಿಮ್ಮದ್ದನೇನ
ಗೇಲಞ್ಞಂ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದಯೋ, ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಪಾಪಧಮ್ಮಾ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅಗೇಲಞ್ಞಭಾವೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಾಸನ್ತಿ ಅಗೇಲಞ್ಞಭಾವಲಕ್ಖಣಾ। ಗೇಲಞ್ಞನಿಮ್ಮದ್ದನೇನೇವ ನತ್ಥಿ ಏತಾಸಂ ಆದೀನವೋ ದೋಸೋ ಉಪದ್ದವೋ ವಾ, ನ ವಾ ಏತಾ ಆದೀನಂ ಕಪಣಂ ವನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ನಿರಾದೀನವಾ, ತೇನಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠನ್ತಿ, ತಂ ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇನ್ತೀತಿ ನಿರಾದೀನವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ।
ಕಾಯಸಮ್ಬನ್ಧೀ, ಚಿತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಚ ಉಜುಭಾವೋತಿ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬತಾಯ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅಜ್ಜವಲಕ್ಖಣಾ। ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ನಙ್ಗಲಸೀಸಚನ್ದಕೋಟಿಗೋಮುತ್ತವಙ್ಕತಾಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಕುಟಿಲಭಾವಾನಂ ಅತ್ಥತೋ ಮಾಯಾಸಾಠೇಯ್ಯಾದಿಭೂತಾನಂ ನಿಮ್ಮದ್ದನತೋ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಕುಟಿಲಭಾವನಿಮ್ಮದ್ದನರಸಾ। ತತೋಯೇವ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಅಜಿಮ್ಹಭಾವೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠನ್ತಿ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ವಾ ಅಜಿಮ್ಹತಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇನ್ತೀತಿ ಅಜಿಮ್ಹತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ।
ನನು ಚ ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದೀನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕೇಕಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ದರಥನಿಮ್ಮದ್ದನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ಏಕೇಕಮೇವ ಕರೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾತಿ? ನ ಖೋ ಪನೇವಂ ಚಿನ್ತಿತಬ್ಬಂ ಭಗವತಾಪಿ ತಥೇವ ದೇಸಿತತ್ತಾ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವತಾ ತಥಾ ದೇಸಿತಾ? ಸಭಾವಧಮ್ಮಭಾವತೋ। ನ ಹಿ ಭಗವತಾ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ದೇಸನಾವಸೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ, ಅಥ
ಛನ್ದನಂ ಛನ್ದೋ, ಆರಮ್ಮಣೇನ ಅತ್ಥಿಕತಾ। ‘‘ಛನ್ದೋ ಕಾಮೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾನಿ॰ ೧) ಪನ ತಣ್ಹಾಪಿ ಛನ್ದೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಛನ್ದಂ ಜನೇತಿ ವಾಯಮತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವೀರಿಯಮ್ಪೀತಿ ತತೋ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ। ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾ ವುಚ್ಚತಿ ಕರಣಿಚ್ಛಾ। ಚೇತಸಿಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಕರಣಿಚ್ಛಾ ನಾಮ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಆಲಮ್ಬಿತುಕಾಮತಾಮುಖೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಿಚ್ಛಾಲಕ್ಖಣೋ ಛನ್ದೋ ‘‘ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಲಕ್ಖಣೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪರಿಯೇಸನರಸೋ, ಆರಮ್ಮಣೇನ ಅತ್ಥಿಕತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ’’ತಿ ಚ। ಯದಗ್ಗೇನ ಪನಾಯಂ ಅತ್ತನೋ ಆರಮ್ಮಣಪರಿಯೇಸನರಸೋ, ತದಗ್ಗೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಹೋತಿಯೇವ ಏಕಾರಮ್ಮಣತಾಯ। ತೇನ ತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣೇ ಚೇತಸೋ ಹತ್ಥಪ್ಪಸಾರಣಂ ವಿಯಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕಥಂ ಪನ ದಾನವತ್ಥುವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಛನ್ದೋ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಅತ್ಥಿಕೋ ಹೋತೀತಿ? ನನು ಅವೋಚುಮ್ಹಾ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಕರಣಿಚ್ಛಾಲಕ್ಖಣೋ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಗಾಮಗತಇಸ್ಸಾಸಸ್ಸ ಖಿಪಿತಬ್ಬಉಸೂನಂ ಗಹಣೇ ಅತ್ಥಿಕತಾ ವಿಯ ದಾನವತ್ಥುವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ
ಅಧಿಮುಚ್ಚನಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ನ ಪಸಾದನವಸೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣೋ’’ತಿ। ಯಥಾ ತಥಾ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ನಿಚ್ಛಯನಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಂ ಅನಧಿಮುಚ್ಚನ್ತಸ್ಸ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಸು ಸನ್ನಿಟ್ಠೇಯ್ಯಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಾನೋ। ಇನ್ದಖಿಲೋತಿ ಏಸಿಕಾಥಮ್ಭೋ ವುಚ್ಚತಿ।
ತೇಸು ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತೇಸು ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮೇಸು। ಅನಾರಮ್ಮಣತ್ತೇಪಿ ಹಿ ತೇಸು ಸಮಪ್ಪವತ್ತೇಸು ಉದಾಸೀನಭಾವೋ ‘‘ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಮಂ ಅವಿಸಮಂ ವಾಹಿತಂ ಅತ್ತನಾ ಪವತ್ತಿತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ವಾ ಯಥಾಸಕಕಿಚ್ಚೇಸು ಪವತ್ತನಂ ಲಕ್ಖಣಮೇತಿಸ್ಸಾತಿ ಸಮವಾಹಿತಲಕ್ಖಣಾ। ತತ್ಥ ಸಮಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನಲಕ್ಖಣಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಅಪಕ್ಖಪತಿತಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಅವಿಸಮಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತನಲಕ್ಖಣಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಊನಾಧಿಕತಾನಿವಾರಣಂ ‘‘ಊನಾಧಿಕತಾನಿವಾರಣರಸಾ’’ತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತೀನಂ ಅಧಿಪತಿಭಾವೋ। ಆಧಿಪಚ್ಚಞ್ಹಿ ತೇಸಂ ಕಿಚ್ಚತೋ ಅಧಿಕಭಾವೋತಿ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ। ತಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಮೇವ, ಯಂ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಪತಿಭಾವೇ ಪವತ್ತಾಪನಂ। ಯಥಾ ಹಿ ರಙ್ಗಮಣ್ಡಲಂ ಗತೋ ನಟಕಾಚರಿಯೋ ತೇ ತೇ ನಟಕೇ ಯಥಾಸಕಂ ಅನುರೂಪಂ ಭೂಮಿಯಂ ಯೋಜೇತಿ, ಏವಮೇಸಾಪಿ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಅಧಿಪತಿಭಾವೇ ಠಿತೇ ಅಧಿಪತಿಭಾವೇ ಯೋಜೇತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯತ್ತೇ ಠಿತೇ ಇನ್ದ್ರಿಯತ್ತೇ, ನ ಪನ ಸಕಸಕಕಿಚ್ಚತೋ ಊನತಂ, ಅಧಿಕತಂ ವಾ ಪತ್ತುಂ ದೇತೀತಿ। ‘‘ಇದಂ ನಿಹೀನಕಿಚ್ಚಂ ಹೋತು, ಇದಂ ಅತಿರೇಕಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಕ್ಖಪಾತವಸೇನ ವಿಯ ಪವತ್ತಿ ಪಕ್ಖಪಾತೋ। ತಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೀ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಪಕ್ಖಪಾತುಪಚ್ಛೇದನರಸಾ। ಸಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನೇನ ಸಮಪ್ಪವತ್ತೇಸು ಆಜಾನೀಯೇಸು ಸಾರಥಿ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಕಿರಿಯಾ ಕಾರೋತಿ ಕಾರ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಭಾವಸಾಧನತಂ ಆಹ। ತೇನ ಕಾರೋತಿ ನಾಞ್ಞಂ, ಕಿರಿಯಾಯೇವಾತಿ ದೀಪಿತಂ ಮನಸ್ಮಿಂ ಕಾರೋತಿ ಮನಸಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಕರಣಂ। ಯೇನ ಹಿ ಮನೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಕರೀಯತಿ ಆರಮ್ಮಣೇನಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನತೋ, ತತೋ ಏವ ತೇನ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಮನಸಿ ಕರೀಯತೀತಿ। ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಅಲುತ್ತಸಮಾಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪುರಿಮಮನತೋತಿ ಭವಙ್ಗಮನತೋ। ವಿಸದಿಸಂ ಮನನ್ತಿ ವೀಥಿಜವನಮನಂ, ತಂ ಕರೋತೀತಿ ಮನಸಿಕಾರೋ, ಮನಸಿಕಾರಸಾಮಞ್ಞೇನ ವೀಥಿಜವನಪಟಿಪಾದಕೇ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ಉಪಯೋಗತ್ಥಭುಮ್ಮವಚನೇ ಸಮಾಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಂ ಸಾರೇನ್ತೋ ಪಯೋಜೇನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಮನಸಿಕಾರೋ ಸಾರಣಲಕ್ಖಣೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಸಂಯೋಜನರಸೋತಿ ಪಯೋಜನರಸೋ। ವಿತಕ್ಕೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಭಿನಿರೋಪನಸಭಾವತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ಚೇತನಾ ಅತ್ತನೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಪಿ ಸಕಸಕಕಿಚ್ಚಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಅತ್ತನಾ ಕರಣೇನ ಬಲಂ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ ಬಲನಾಯಕೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ಮನಸಿಕಾರೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಯೋಜೇತೀತಿ ಆಜಾನೀಯಪ್ಪಯೋಜನಕಸಾರಥಿ ವಿಯಾತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ।
ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಂಯೋಜನವಸೇನ ತದಭಿಮುಖಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ। ಏತ್ಥ ಸತಿಯಾ ಅಪ್ಪಮುಸ್ಸನಚ್ಛನ್ದತಾ ವಿಸಯಾಭಿಮುಖಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತಾ, ಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಪನ ಸಂಯೋಜನವಸೇನಾತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಪಾದಕಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನತಾವಚನಂ ಇತರಮನಸಿಕಾರಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಮಹಿಸಾಸಕಾ ಪನ ‘‘ಆವಜ್ಜನಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಭಾವೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸಬ್ಬವಿಸಯತಾ ಪರಿಹಾಯೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಜವನಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಮೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯದಿ ತಂ ವಿಸುಂ ಚಿತ್ತಸಭಾವಂ ಸಿಯಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಜವನಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತಾ ನ ಭವೇಯ್ಯ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಅತೀತಾರಮ್ಮಣತಾವ ಸಿಯಾ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಅಭಾವತೋ ಅಸಬ್ಬವಿಸಯತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಯದಗ್ಗೇನ ಚ ತಂ ಅಸಬ್ಬವಿಸಯಂ, ತದಗ್ಗೇನ ಸಾವರಣಮ್ಪಿ ಹೋತಿ ಯತ್ಥ ನ ಪವತ್ತತಿ, ತತ್ಥ ಆವರಣಸಮ್ಭವತೋ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಸಕಲಲೋಕಸಿದ್ಧೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವೋ, ಅನಾವರಣಭಾವೋ ಚ ಪರಿಹಾಯೇಥ, ಜವನಸಮ್ಪಯುತ್ತಭಾವೇ ಪನ ಸತಿ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸ ನಾಯಂ ಇಟ್ಠವಿಘಾತೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ। ತಯಿದಂ ತೇಸಮಭಿನಿವೇಸಮತ್ತಂ ‘‘ಆವಜ್ಜನಾ ಕುಸಲಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ, ಅಕುಸಲಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ
ಕರೋತೀತಿ ಕರುಣಾ। ಕಿಂ ಕರೋತಿ, ಕೇಸಂ ಕಿಂ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪರದುಕ್ಖೇ ಸತಿ ಸಾಧೂನಂ ಹದಯಕಮ್ಪನ’’ನ್ತಿ। ಕಮ್ಪನನ್ತಿ ಚ ಪರೇಸಂ ದುಕ್ಖಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅಸಹನಾಕಾರೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ, ತದಿದಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂಯೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಧೂನ’’ನ್ತಿ। ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಹಿ ಅತ್ತಹಿತಪರಹಿತಸಾಧನೇನ ‘‘ಸಾಧೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ‘‘ಕಿಣಾತೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಮಾಹ ‘‘ವಿನಾಸೇತೀ’’ತಿ, ಅದಸ್ಸನಂ ಗಮೇತಿ ಅಪನೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪರದುಕ್ಖಾಪನಯನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿ। ಪರೇಸಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಪನಯನಂ ಹೋತು ವಾ, ಮಾ ವಾ, ಸೋ ಪರ…ಪೇ॰… ಲಕ್ಖಣಾ। ಅಪನೇತುಕಾಮತಾಯ ಪರೇಸಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಸಹನಂ ಅನಧಿವಾಸನಂ ಪರದುಕ್ಖಾಸಹನಂ। ನ ವಿಹಿಂಸಾ ಅವಿಹಿಂಸಾ, ಸತ್ತಾನಂ ಅವಿಹೇಠನಂ, ತಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇತಿ, ವಿಹಿಂಸಾಯ ವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಅವಿಹಿಂಸಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ।
ಪಮೋದನಲಕ್ಖಣಾತಿ ಪರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಮೋದನಲಕ್ಖಣಾ। ಅನಿಸ್ಸಾಯನರಸಾತಿ ಇಸ್ಸಾಯನಸ್ಸ ಉಸೂಯನಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವಕಿಚ್ಚಾ। ಪನ್ತಸೇನಾಸನೇಸು, ಅಧಿಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಅರಮಣಂ ಅರತಿ। ಸಾ ಅತ್ಥತೋ ಇಸ್ಸಾಧಿಕಂ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ, ಥಿನಮಿದ್ಧಾಧಿಕಞ್ಚ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮಂ ಪರಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಸಯಂ, ದುತಿಯಂ ಪನ್ತಸೇನಾಸನಾದಿವಿಸಯನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅರತಿಯಾ ವಿಹನನಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಸಾ ವಿಘಾತಂ ವಾ ವೂಪಸಮಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಅರತಿವಿಘಾತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ‘‘ಅನಿಯತೇ ಇಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚೇತಸಿಕನ್ತರಭಾವೇನ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತತೋತಿ ವತ್ಥುವೀತಿಕ್ಕಮಸಙ್ಖಾತದುಚ್ಚರಿತತೋ। ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿವತ್ಥೂನನ್ತಿ ಪರಪಾಣಪರಧನಪರಇತ್ಥಿಆದೀನಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮಲಕ್ಖಣಾತಿ ಅಮದ್ದನಲಕ್ಖಣಾ। ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿವತ್ಥುತೋ ಸಙ್ಕೋಚನಕಿರಿಯಾಪದೇಸೇನ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿತೋಯೇವ ಸಙ್ಕೋಚನಕಿರಿಯಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ವಿರತಿಯೋ ದುಚ್ಚರಿತವತ್ಥುನೋ ಅಕಿರಿಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸೇವ, ವಿರತೀನಞ್ಚ ಸೋರಚ್ಚವಸೇನ ಸಙ್ಕೋಚನಂ, ಅಕಿರಿಯಾ ಚ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಾನಂ ಜಿಗುಚ್ಛಾದಿವಸೇನಾತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ಸದ್ಧಾ…ಪೇ॰… ಪದಟ್ಠಾನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸದ್ಧಾದಯೋ ಸಬ್ಬೇವ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದೀನಂ ಪದಟ್ಠಾನಾತಿ ಏಕೇ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮಫಲಂ ಸದ್ದಹನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿಅಕರಣತೋ, ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಮುಸಾವಾದಾದಿಅಕಥನತೋ, ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಸನ್ತುಟ್ಠೀಸಲ್ಲೇಖಗುಣಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವವಿವಜ್ಜನತೋ ಚ ಸದ್ಧಾದಯೋ ಕೇಚೀತಿ ಅಭಯಗಿರಿವಾಸಿನೋ। ಇಮಾಸೂತಿ ಇಮಾಸು ತೀಸು ವಿರತೀಸು। ಏಕೇಕಂ ನಿಯತಂ ವಿರತಿಮಿಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅಞ್ಞಂ ಏಕಂ ಚತುತ್ಥನಿಯತವಿರತಿಮಿಚ್ಛನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ನಿದ್ಧಾರಣತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಸೇನ ಇಮಾಸಂ ಅನ್ತರೇ ಏಕಂ ನಿಯತಂ ವಿರತಿಮಿಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಭಯಥಾಪಿ ಪನ ತೇಸಂ ಇಚ್ಛಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಅಪರಾಯ ವಿರತಿಯಾ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾಪಿ ಅದೇಸಿತತ್ತಾ, ವಿಸಯಸ್ಸ ಚ ಸದಾ ಸನ್ನಿಹಿತತ್ತಾಭಾವೇನ ನಿಯತಾಯ ಏವ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಅಭಾವತೋ। ತೇನೇವ ಹಿ ಅಭಯಗಿರಿವಾಸಿನೋಯೇವ ಚ ಕೇಚಿ ಇಮಾಸಂ ತಿವಿಧತ್ತಂ ಅನಿಯತತ್ತಮೇವ ಚ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತೇಹಿ –
‘‘ಕರುಣಾಮುದಿತಾ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಆಜಿವಾ।
ಯೇಭುಯ್ಯತೋ ಅನಿಯತಾ, ಹೋನ್ತಿ ಗೋಚರಭೇದತೋ’’ತಿ॥ –
ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯತೋ’’ತಿ ವಚನಂ ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತೇಸು ಸಬ್ಬದಾ ಏಕತೋಯೇವ ಚ ಲಬ್ಭಮಾನತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।
ದುತಿಯಚಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯಥಾ ಚಿತ್ತಂ, ಏವಂ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಪೀತಿ ದುತಿಯೇ ಸಸಙ್ಖಾರಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಸಙ್ಖಾರಭಾವಮತ್ತಮೇವ ಹೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ। ತಥಾತಿ ಯಥಾ ತತಿಯೇ, ತಥಾ ಚತುತ್ಥೇಪಿ ಪೀತಿಯಾ ಸುಖಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ। ಸುಖಸ್ಸ ಚೇತ್ಥ ಅಭಾವತೋ ಆಹ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಪೀತಿ’’ನ್ತಿ। ನನು ಚ ‘‘ಕರುಣಾಮುದಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೇ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಪೀತಿಯಾ, ಏವಂ ತಾಸಮ್ಪಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ? ನ ಕಾತಬ್ಬೋ, ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಕರುಣಾಮುದಿತಾನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವತೋ। ಕರುಣಾಮುದಿತಾಭಾವನಾಕಾಲೇ ಹಿ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಚಿತ್ತೇನಾಪಿ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ, ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿಯಂ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತೇನೇವ ಏಕಾವಜ್ಜನವೀಥಿಯಾ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಟ್ಠಾನೇ ಚಾ’’ತಿಆದಿ।
೮೧. ಕರುಣಾಮುದಿತಾದಯೋತಿ ಕರುಣಾಮುದಿತಾ ಚೇವ ವಿರತಿತ್ತಯಞ್ಚ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಞ್ಚಾ’’ತಿ।
ಏವಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅವಸೇಸೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಠಪೇತ್ವಾ ವಿರತಿತ್ತಯನ್ತಿ ವಿರತಿತ್ತಯಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ವಿರತಿತ್ತಯಂ ಪರಿಚ್ಚತ್ತನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಸುವಿಸುದ್ಧಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಾನವಸೇನ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿ, ನ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಸೋಧನವಸೇನ, ನಾಪಿ ದುಚ್ಚರಿತದುರಾಜೀವಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನವಸೇನ। ತಥಾ ಹಿ ನೀವರಣಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಅವತ್ಥತ್ತಯಂ ಹೋತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಾವತ್ಥಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾವತ್ಥಾ ಅನುಸಯಾವತ್ಥಾತಿ। ತತ್ಥ ವೀತಿಕ್ಕಮಾವತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾವತ್ಥಾಯ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಂ, ಅನುಸಯಾವತ್ಥಾಯ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಂ। ದುಚ್ಚರಿತದುರಾಜೀವಾನಂ ಪನ ಠಪೇತ್ವಾ ವೀತಿಕ್ಕಮಾವತ್ಥಂ, ಅನುಸಯಾವತ್ಥಞ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕಮಾವತ್ಥಾಯ ವಿಸುಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾವತ್ಥಾ ನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ। ಯಸ್ಸಾ ವಿಪಚ್ಚನೀಕಂ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ನೇವ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ ವಿಯ ತೇಸಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಾವತ್ಥಂ ಸೋಧೇತಿ, ನ ಚ ಲೋಕುತ್ತರಂ ವಿಯ ಅನುಸಯಾವತ್ಥಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ಪಟಿಪಸ್ಸಮ್ಭೇತಿ ವಾ। ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿಯಂ ಸೀಲಸೋಧನವಸೇನ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೇನೇವ ವಿಗತವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಪರಿಸುದ್ಧಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಕಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಾನವಸೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಮಹಗ್ಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ವಿರತೀನಂ ಅಸಮ್ಭವೋಯೇವ। ಇಮಮೇವ ಹಿ ಅತ್ಥಂ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ವಿರತಿಯೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತೇತ್ತಿಂಸ ವಾ ಕರುಣಾದಿಝಾನವಸೇನ ಪವತ್ತನಕಾಲೇ ತತೋತಿ ತತೋ ತತಿಯೇ ವುತ್ತಚೇತಸಿಕತೋ। ಕರುಣಾಮುದಿತಾನಂ ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಾನಮೇಕನ್ತಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಚಮೇನ…ಪೇ॰… ಕರುಣಾಮುದಿತಾವಜ್ಜಾ’’ತಿ।
ರೂಪಾವಚರಪಞ್ಚಮೇ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ತಿಂಸೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯದಿ ಏವಂ ರೂಪಾವಚರತೋ ಕೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅರೂಪಾವಚರಭಾವೋವೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ, ಪಞ್ಚಮೇ ರೂಪಸಞ್ಞಾಭಾವತೋ ರೂಪಾವಚರಭಾವೋ, ಇಧ ಪನ ರೂಪಸಞ್ಞಾಸಮತಿಕ್ಕಮೇನ ಪತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಅರೂಪಾವಚರಭಾವೋತಿ ಅಯಮೇವಸ್ಸ ತತೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕೇತಿ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತೇತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೇಪಿ ಮಗ್ಗಞಾಣೇ। ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಾದಿಭೇದೇತಿ ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕೇ। ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ದುತಿಯೇನ ವಿತಕ್ಕವಜ್ಜಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ। ಕಿಂ ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಚೇ, ನೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕರುಣಾಮುದಿತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಮಗ್ಗಧಮ್ಮೇಸು ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾದಿವಸೇನ ಕದಾಚಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪವಿರಹೋ ಸಿಯಾ, ನ ಪನ ವಿರತಿವಿರಹೋ, ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನವಸೇನೇವ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪವತ್ತನತೋತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಯತವಿರತಿಭಾವೋ’’ತಿ। ಲೋಕುತ್ತರಭಾವೋತಿ ಛಬ್ಬಿಸುದ್ಧಿಪರಮ್ಪರಾಯ ಪತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಲೋಕತೋ ಉತ್ತರಣಭಾವೋ।
ಏವಂ ಕುಸಲಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಮ್ಪಯೋಗವಚನತ್ಥಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಕುಸಲಚೇತಸಿಕಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಕುಸಲಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಛ ಯೇವಾಪನಕಾತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಠಮೇ ಅನಿಯತಯೇವಾಪನಕಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಅಕುಸಲೇಸು ಪನ ಲಬ್ಭಮಾನಕಯೇವಾಪನಧಮ್ಮೇ ಏಕತ್ಥ ದಸ್ಸೇತುಂ ತೇಸಮ್ಪಿ ಇಧೇವ ವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಉಪರಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉದ್ದೇಸಾನನ್ತರಂ ‘‘ಏವಂ ಯೇವಾಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತೇ ಛನ್ದಾಧಿಮೋಕ್ಖಾನಂ, ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತೇ ಛನ್ದಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದಸಸು ಚಿತ್ತೇಸೂ’’ತಿ।
೮೨. ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ ಹತಪಾಪೋ, ತೇನ। ಲಾಭೋ ಅಲಾಭೋ, ಯಸೋ ಅಯಸೋ, ನಿನ್ದಾ ಪಸಂಸಾ, ಸುಖಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಇಮೇಸು ಅಟ್ಠಸು ಲೋಕಧಮ್ಮೇಸು ಅಕಮ್ಪನಟ್ಠೇನ ತಾದಿನಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ। ಸೋ ಹಿ ಲಾಭಾದೀಸು ಯಾದಿಸೋ, ಅಲಾಭಾದೀಸುಪಿ ತಾದಿಸೋಯೇವಾತಿ ‘‘ತಾದೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ನ ಹಿರೀಯತೀತಿ ನ ಲಜ್ಜತಿ। ಅಹಿರಿಕೋತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ ವಾ। ‘‘ಅಹಿರಿಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಏಕಸ್ಸ ಕ-ಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಹಿರಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಓತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಂ ಧಮ್ಮಮಾಹ। ಅಜಿಗುಚ್ಛನಂ ಅಹೀಳನಂ। ಅಲಜ್ಜನಂ ಅವಿಲಾ। ಅಜಿಗುಚ್ಛನಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸಭಾವವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಅಲಜ್ಜನಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣಾಯ ಹಿರಿಯಾ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ। ತೇಹೇವಾತಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿ ಏವ। ಅಸಾರಜ್ಜನಂ ನಿಬ್ಭಯತಾ। ಅನುತ್ತಾಸೋ ಅಸಮ್ಭಮೋ। ರಸಾದೀನಿ ಹಿರಿಓತ್ತಪ್ಪೇಸು ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ನ ತಾನಿ ಇಧ ವುತ್ತಾನಿ। ತೇಸು ಹಿ ಅಲಜ್ಜನಾಕಾರೇನ ಪಾಪಾನಂ ಕರಣರಸಂ ಅಹಿರಿಕಂ। ಅನುತ್ತಾಸಾಕಾರೇನ ಅನೋತ್ತಪ್ಪಂ
‘‘ಜಿಗುಚ್ಛತಿ ನಾಹಿರಿಕೋ, ಪಾಪಾ ಗೂಥಾವ ಸೂಕರೋ।
ನ ಭಾಯತಿ ಅನೋತ್ತಪ್ಪೋ, ಸಲಭೋ ವಿಯ ಪಾವಕಾ’’ತಿ॥
ಏತ್ಥ
ಲುಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಅಭಿಗಿಜ್ಝನ್ತಿ, ಅಲ್ಲೀಯನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣೋತಿ ಏತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಂ ನಾಮ ‘‘ಮಮ ಇದ’’ನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ನ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಮತ್ತಂ। ಅಭಿಸಙ್ಗೋ ಅತಿಸಯವತಾಯ ಆಸತ್ತಿಯಾ ದುಮ್ಮೋಚನೀಯಭಾವೋ। ಅಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ಅವಿಜಹನಂ। ತೇಲಞ್ಜನರಾಗೋ ವಿಯಾತಿ ಧೋವಿತ್ವಾಪಿ ಪರಿಚ್ಚಜಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋ ತೇಲಮಕ್ಖಿತಅಞ್ಜನರಾಗೋ ವಿಯ। ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ತಣ್ಹಾ ಪವಡ್ಢತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದದಸ್ಸನಪದಟ್ಠಾನೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಅಸ್ಸಾದವಸೇನ ದಸ್ಸನಂ ಅಸ್ಸಾದದಸ್ಸನಂ। ನನು ಚ ಅಸ್ಸಾದದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಲೋಭೋಯೇವಾತಿ ಕಥಂ ಸಯಂ ಅತ್ತನೋ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಪಠಮಂ ನಾತಿಬಲವಲೋಭವಸೇನ ಅಸ್ಸಾದದಸ್ಸನೋ ಪಚ್ಛಾ ಬಲವಲೋಭೋ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ತಂಪದಟ್ಠಾನತಾ ವುತ್ತಾ। ತೇನೇವ ಚ ‘‘ತಣ್ಹಾ ಪವಡ್ಢತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಅಸ್ಸಾದೋ ನಾಮ ಸುಖವೇದನಾ, ಅಸ್ಸಾದದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸುಖವೇದನಾಯ ವಾ ಕಾರಣಭೂತಂ ಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ಅಸ್ಸಾದೋ ನಾಮ, ಅಸುಭೇ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ತಯೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಅಸ್ಸಾದದಸ್ಸನಂ ನಾಮಾತಿ ಕೇಚಿ।
ಮುಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನ್ಧಭಾವೋ। ಅಞ್ಞಾಣಂ ಅಞ್ಞಾಣಲಕ್ಖಣೋತಿ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಹಿ ಅಸಮ್ಪಟಿವೇಧರಸೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾ ಅಸಮ್ಪಟಿವೇಧೋ। ಆರಮ್ಮಣಸಭಾವಚ್ಛಾದನರಸೋತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞಾಣಂ, ಮೋಹಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಸಭಾವಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ನ ಲಭತಿ, ಮೋಹಸ್ಸ ತಥಾ ಪವತ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಸಭಾವಚ್ಛಾದನಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಞಾಣಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಜಾನಾತಿ, ದಿಟ್ಠಿ ಯಥಾಸಭಾವಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ಅಯಾಥಾವತೋ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಮೋಹೋ ಪನ ನ ಕಥಞ್ಚಿ ವಿಜಾನಾತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಕಾಲೋ ಕಥಂ ತದಾ ಸೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ಜಾನಾತೇವಾತಿ? ತದಾಪಿ ನ ಜಾನಾತಿ। ಯಥಾ ಪನ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಫುಸನಾಕಾರಾದಿಮತ್ತವಸೇನೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ನ ಜಾನನವಸೇನ, ಏವಮಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಪಟಿಚ್ಛಾದನಾಕಾರೇನೇವ ಗಣ್ಹಾತಿ, ನ ಪನ ಜಾನನಾಕಾರೇನಾತಿ। ಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಅನ್ಧಕರಣಂ ಅನ್ಧಕಾರೋ, ತಥಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತಿ, ತಂ ವಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಅನ್ಧಕಾರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ।
ಮಿಚ್ಛಾ ಪಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಸಭಾವಸ್ಸ ವಿಪರೀತವಸೇನ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಂ ನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಪಸ್ಸನ್ತಿ। ಅಯೋನಿಸೋ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಉಪ್ಪಥಾಭಿನಿವೇಸೋ। ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪರತೋ ನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ವಾ ಪರಪ್ಪಚ್ಚಯತೋ ವಾ ಆಮಸನಂ ಪರಾಮಾಸೋ, ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹವಸೇನ ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ, ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸನಂ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೋ। ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸನಕಾಮತಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸದ್ಧಮ್ಮಅಸೋತುಕಾಮತಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಉದ್ಧತಂ ಹೋತಿ ಚಿತ್ತಂ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ವಾ, ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉದ್ಧತಭಾವೋ’’ತಿ। ಅವೂಪಸಮೋತಿ ಅಸನ್ನಿಸಿನ್ನಭಾವೋ। ವಾತಾ…ಪೇ॰… ಪಟಾಕಾ ವಿಯಾತಿ ಭನ್ತತ್ತಂ ಪರಿಬ್ಭಮನಾಕಾರೋ। ಉದ್ಧಚ್ಚಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಸಾಧಾರಣತ್ತಾ, ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಅಕುಸಲಸಾಧಾರಣಾನಂ ವಿಸುಂ ಪದಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಯೋನಿಸೋ…ಪೇ॰… ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ಯೇನಾಕಾರೇನ ವಾ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನಾಕಾರೇನ ಮನಸಿಕರಣಂ ಇಧ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ। ಅಥ ವಾ ಉದ್ಧಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಮನಸಿಕರಣಂ ಇಧ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ।
ಮಞ್ಞತೀತಿ ಉಣ್ಣತಿ। ಸಮ್ಪಗ್ಗಹರಸೋತಿ ಉಣ್ಣತಿವಸೇನೇವ ಅತ್ತನೋ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ವಾ ಸಮ್ಪಗ್ಗಣ್ಹನಕಿಚ್ಚೋ, ನ ವೀರಿಯಂ ವಿಯ ತಂತಂಕಿಚ್ಚಸಾಧನೇನ। ಅಭಿಭುಸ್ಸಹನವಸೇನ ಹೀನಸ್ಸ ಅತ್ತಾನಂ ನೀಚಂ ಕತ್ವಾ ಗಹಣಮ್ಪಿ ಪಗ್ಗಣ್ಹನವಸೇನೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕೇತು…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋತಿ ಏತ್ಥ ಕೇತು ವುಚ್ಚತಿ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತಧಜೋ, ಇಧ ಪನ ಕೇತು ವಿಯಾತಿ ಕೇತು, ಉಳಾರತಮಾದಿಭಾವೋ, ತಂ ಕೇತುಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಕೇತುಂ ಕಮ್ಯತೀತಿ ಕೇತುಕಮ್ಯಂ, ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ತಂ ಕೇತುಕಮ್ಯಂ, ಸೋ ಕೇತುಕಮ್ಯತಾ। ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ಪವತ್ತನತೋ ಮಾನಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಸದಿಸೀ ಪವತ್ತತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಮಾನಾ ಏಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ದ್ವೇ ಕೇಸರಸೀಹಾ ವಿಯ ಏಕಗುಹಾಯಂ, ತಸ್ಮಾ ಮಾನೋ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇ ಸಬ್ಬದಾ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇ ನಿಯಮೇನ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಲೋಭಪದಟ್ಠಾನೋ। ಮಾನೋ ಧಮ್ಮಸಮೂಹಗ್ಗಹಣೇ ಬಲವಂ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತುಕ್ಕಂಸನಭಾವೇನ
ಇಸ್ಸತೀತಿ ಉಸೂಯತಿ। ತತ್ಥೇವಾತಿ ಪರಸಮ್ಪತ್ತೀಸುಯೇವ। ಇಸ್ಸಾವಸೇನ ಪರಸಮ್ಪತ್ತೀಸು ಅತುಸ್ಸನತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನಭಿರತಿರಸಾ’’ತಿ। ತೇನೇವೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಇಸ್ಸಾನಲಸಿಖಾ ಯೇಸಂ, ಹದಯೇ ಜಲತೀಧ ತೇ।
ನೇವ ವಿನ್ದನ್ತಿ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ, ಸಮ್ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಸೇವಿತ’’ನ್ತಿ॥
ಮಚ್ಛರಯೋಗೇನ ಮಚ್ಛರಿನಿ ಪವತ್ತಂ ಮಚ್ಛರ-ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಮಚ್ಛರಭಾವೋ ಮಚ್ಛರಿಯ’’ನ್ತಿ। ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಪನ ‘‘ಮಾ ಇದಂ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಹೋತು, ಮಯ್ಹಂವ ಹೋತೂ’’ತಿ ಮಚ್ಛರಿಯನ್ತಿ ಪೋರಾಣಾ। ನಿಗುಹಣಂ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರೇಸಂ ಅದಸ್ಸನಂ। ಸಙ್ಕೋಚನಂ ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಪರೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಭಾವಕರಣಸ್ಸ ಅರುಚ್ಚನಾಕಾರೇನ ಪಟಿಕುಟನಂ। ‘‘ಮಾ ಇದಂ ಪರಸ್ಸ ಹೋತೂ’’ತಿ ಪರೇಸು ಪಟಿಹನನವಸೇನ ಅತ್ತಸನ್ತಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಕರಣತೋ ಮಚ್ಛೇರಂ ಪಟಿಘಚಿತ್ತೇಸ್ವೇವ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ ಏಕಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪಟಿಹಞ್ಞಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಾರಮ್ಮಣಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ಪರೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಭಾವೇ ಪಟಿಹನನವಸೇನ ಪನ ತಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತನತೋ ಮಚ್ಛೇರಂ ಪಟಿಘಚಿತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಯುತ್ತಂ। ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಆವಾಸಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿ।
ಕುಚ್ಛಿತಂ ಕತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕತಮ್ಪಿ ಅಕತಮ್ಪಿ ಗರಹಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಕುಚ್ಛಿತಂ ಕತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಕುಕತಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ’’ತಿ। ಪಚ್ಛಾ ಅನುತಪ್ಪನಂ ವಿಹೇಠನಂ ಪಚ್ಛಾನುತಾಪೋ। ಕತಾಕತಾನುಸೋಚನಂ ಕತಾಕತಸ್ಸ ಸುಚರಿತದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ ಅನುಸೋಚನಂ, ‘‘ಅಕತಂ ವತ ಮೇ ಕಲ್ಯಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅನುತಪ್ಪನಂ, ‘‘ಅಕತಂ ಮಯಾ ಪುಬ್ಬೇ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಂ, ಇತೋ ದಾನಿ ಪಟ್ಠಾಯ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಪವತ್ತಂ ಪನ ಕುಸಲಪಕ್ಖಿಕಂ ವೀರಿಯಮೇವ, ನ ಕತಾಕತಾನುಸೋಚನಂ, ಕತಾಕತಾಕಾರವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಸುಚರಿತದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ ಅನುಸೋಚನವಸೇನ ವಿರೂಪಂ ಪಟಿಸರಣಂ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ। ಕತಾಕತಾನುಸೋಚನಞ್ಹಿ ಅವಡ್ಢಿಸಮ್ಪಾದನತೋ ವಿರೂಪಂ ಪಟಿಸರಣಂ, ತಂ ಪರಾಯತ್ತತಾಹೇತುತಾಯ ದಾಸಬ್ಯಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಹಿ ದಾಸಬ್ಯೇ ಸತಿ ದಾಸೋ ಪರಾಯತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇ ಸತಿ ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲೋ। ನ ಹಿ ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಕುಸಲೇ ಪವತ್ತಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಕತಾಕತಕುಸಲಾಕುಸಲಾನುಸೋಚನವಸೇನ ಆಯತ್ತತಾಯ ತದುಭಯವಸೇನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇನ ತಂಸಮಙ್ಗೀ ಹೋತೀತಿ ತಂ ದಾಸಬ್ಯಂ ವಿಯ ಹೋತಿ।
ಅನುಸ್ಸಾಹನಾವಸೀದನವಸೇನ ಸಂಹತಭಾವೋ ಥಿನಂ, ತೇನ ಯೋಗತೋ ಚಿತ್ತಂ ಥಿನಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಥಿನತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನುಸ್ಸಾಹಸಂಹನನತಾ’’ತಿ। ಅಸಮತ್ಥತಾವಿಘಾತವಸೇನ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಮಿದ್ಧಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಸತ್ತಿವಿಘಾತೋ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಮಿದ್ಧವಸೇನೇವ ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಮೇಧಿತಾ ವಿಹತಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಮಿದ್ಧತಾ ಮಿದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ವಿಜ್ಜತಿ ಉಸ್ಸಾಹೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅನುಸ್ಸಾಹಂ, ತಬ್ಭಾವೋಪಿ ಅನುಸ್ಸಾಹಂ। ಅನುಸ್ಸಾಹಸಙ್ಖಾತೋ ಸಂಹನನಭಾವೋ ಅನುಸ್ಸಾಹಸಂಸೀದನತಾ, ಕುಸೀತಭಾವೋತಿ ಅಸತ್ತಿವಿಘಾತೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ತಂ ಮಿದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮೇವ ಸತ್ತಿವಿನಾಸವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಸತ್ತೀತಿ ತಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಂ ಅಸತ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋಪಿ, ಅಸತ್ತಿಯೇವ ವಿಘಾತೋತಿ ಅಸತ್ತಿವಿಘಾತೋ।
ಅನುಸ್ಸಾಹನಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಉಸ್ಸಾಹಪಟಿಪಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ। ವೀರಿಯಸ್ಸ ವಿನೋದನಂ ಖೇಪನಂ ವೀರಿಯವಿನೋದನಂ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಂಸೀದನಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತಿ, ತೇಸಂ ವಾ ಸಂಸೀದನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಸಂಸೀದನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ। ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಮಂ ಥಿನಮ್ಪಿ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾಸಭಾವಮೇವ, ತಂ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಂ, ಮಿದ್ಧಂ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಸ್ಸಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ। ತಥಾ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಥಿನಂ? ಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಲ್ಲತಾ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ। ಕತಮಂ ಮಿದ್ಧಂ? ಯಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಕಲ್ಲತಾ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧೬೨) ಚ ಆದಿನಾ ಇಮೇಸಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ಪವತ್ತೋ। ಓಣಹನಂ ವಿಞ್ಞಾಣದ್ವಾರಾನಂ ಪಿದಹನಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಬನ್ಧನಂ ವಾ। ಲೀನತಾ ಲೀನಾಕಾರೋ, ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣೇ ಸಙ್ಕೋಚೋ। ಯಸ್ಮಾ ಥಿನೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಸಂಹನನಂ ಹೋತಿ, ಮಿದ್ಧೇನ ಪನ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಸ್ಸ ವಿಯ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸಪಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪಚಲಾಯಿಕಾನಿದ್ದಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಪಚಲಾಯಿಕಾನಿದ್ದಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನನ್ತಿಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಪೋತ್ಥರೂಪಪಟಿಚ್ಛಾದಕಪಟೋ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣಸಭಾವಾವಚ್ಛಾದಕೋ ಮೋಹೋ। ಮುಖೇ ಬನ್ಧಪಟೋ ವಿಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಪತ್ಥರಿತುಂ ಅದೇನ್ತಂ ಮಿದ್ಧನ್ತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ।
ಸೇಸಾತಿ ಇಧ ಲಕ್ಖಣಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಾವಸೇಸಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ। ಕುಸಲೇಸು ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ವುತ್ತನಯೇನ। ನ ಕೋಚಿ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಚೇ, ನೋ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ, ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಿನಾಮಮತ್ತಮೇವ ವಿಸೇಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕೂನವೀಸತೀತಿ
ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಅನಿಯತಭಾವೋತಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಅನಿಯತಸ್ಸ ಇಧ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಭಾವಮಾಹ, ನ ಪನ ಪಠಮೇ ನಿಯತಭಾವಂ ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಸೋವ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ನ ಹಿ ಸಭಾವತಿಖಿಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಯೋಗೀ ಹೋತೀತಿ। ತತಿಯೇ ಮಾನಸ್ಸ ಅನಿಯತಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೇಪಿ ನಿಯತಧಮ್ಮೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮಾನೋ ಪನೇತ್ಥ ಅನಿಯತೋ’’ತಿ। ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಹ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಮೇವ। ಚತುತ್ಥೇ ಅವಸೇಸಾತಿ ಅಟ್ಠಾರಸೇವ, ಪಞ್ಚಮೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಪೀತಿಂ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಹ ಅಟ್ಠಾರಸೇವ, ತಥಾ ಛಟ್ಠೇಪಿ। ಸತ್ತಮೇ ಪೀತಿಯಾ, ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚ ಅಭಾವತೋ ಸತ್ತರಸ, ತಥಾ ಅಟ್ಠಮೇಪಿ।
ಏತೇಪಿ ತಯೋತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಕರುಣಾಮುದಿತಾ ಏವ, ಏತೇಪಿ ತಯೋ ಏಕತೋ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸಯಭೇದತೋಯೇವ। ತಥಾ ಹಿ ಇಸ್ಸಾ ಪರಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಸಯಾ, ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರೇಹಿ
ಸಭಾವತೋ, ಪರಿಕಪ್ಪನತೋ ವಾ ಅನಿಟ್ಠಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠಾಕಾರಂ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅನುಭವನಂ ಸಮ್ಭುಞ್ಜನಂ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾನುಭವನಂ, ತಂ ಲಕ್ಖಣಮಸ್ಸಾತಿ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಿಟ್ಠಾಕಾರಸಮ್ಭೋಗರಸ’’ನ್ತಿ, ಯಥಾಭೂತೇನ ವಾ ಅಯಥಾಭೂತೇನ ವಾ ಅನಿಟ್ಠಾಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸಮ್ಭುಞ್ಜನರಸಂ, ಪಚ್ಚಾನುಭವನಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಿತ್ಥಿಯಾದೀನಞ್ಹಿ ಸಭಾವತೋ ಇಟ್ಠೇ ಬುದ್ಧಾದಿಆರಮ್ಮಣೇಪಿ ಅನಿಟ್ಠಾಕಾರತೋ ಗಹಣವಸೇನ ‘‘ಹದಯವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಅನೀವರಣಾವತ್ಥಾಯ ಅಭಾವತೋ ರೂಪಾರೂಪಧಾತುಯಂ ಅಸಮ್ಭವೋ।
ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಸೇನ ಅನಿಟ್ಠರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನವಸೇನ ವಾ ವಿರೂಪಂ ಸಪ್ಪನಂ ವಿಸಪ್ಪನಂ, ಅನಿಟ್ಠರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನವಸೇನೇವ ವಾ ವಿಸಪ್ಪನಂ ಸರೀರಕಮ್ಪನಂ, ತಂ ರಸೋ ಕಿಚ್ಚಂ, ಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಪ್ಪನರಸೋ, ನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಹದಯವತ್ಥುನೋ, ಸಕಲಸ್ಸೇವ ವಾ ಕಾಯಸ್ಸ ವಿಜ್ಝತ್ತಭಾವಾಪಾದನತೋ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯದಹನರಸೋ ವಾ’’ತಿ, ವಿಜ್ಝತ್ತಭಾವಾಪಾದನತೋತಿ ಚ ಮಿಲಾತಭಾವಾಪಾದನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ಕಥಂ ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ದಾವಗ್ಗಿ ವಿಯಾ’’ತಿ। ಸೋ ಹಿ ವನಘಟೇಯೇವ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ತಮೇವ ದಹತಿ। ದುಸ್ಸನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋತಿ ಅತ್ತನೋ, ಪರಸ್ಸ ಚ ದೂಸನಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ। ಸೋ ಹಿ ಯಸ್ಸ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ತಂ ಏಕನ್ತೇನ ಅನ್ತಮಸೋ ವಿರೂಪಭಾವಾಪಾದನೇನಪಿ ದೂಸೇತಿ, ಪರಂ ಪನ ದೂಸೇತು ವಾ, ಮಾ ವಾ ಹತ್ಥೇನ ಗಹಿತಅಸುಚಿ ವಿಯ। ‘‘ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರೀ’’ತಿಆದೀನಿ ನವ ಆಘಾತವತ್ಥೂನಿ ಪದಟ್ಠಾನಮಸ್ಸಾತಿ ಆಘಾತವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನೋ। ಸೋ ಉಪಯೋಗಫಲಕಾಲೇಸು ಅನಿಟ್ಠತ್ತಾ ವಿಸಸಂಸಟ್ಠಪೂತಿಮುತ್ತಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಟ್ಠಾರಸ ವಾತಿ ಇಸ್ಸಾದೀಸು ಅನಿಯತೇಸು ಏಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಟ್ಠಾರಸ ವಾ।
ಪವತ್ತಿಟ್ಠಿತಿಮತ್ತಾತಿ ಚೇತಸೋ ಪವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಾ ಠಿತಿಮತ್ತಾ, ಮಗ್ಗಙ್ಗಾದಿಭಾವಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ ಅಧಿಮೋಕ್ಖವಿರಹತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಿತಿಮತ್ತಾತಿ ಖಣಟ್ಠಿತಿಮತ್ತಾ। ‘‘ನಿವಾತೇ ದೀಪಚ್ಚೀನಂ ಠಿತಿ ವಿಯಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿ ವಿಯ ಸನ್ತಾನಟ್ಠಿತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥತ್ತಾ ನಿಚ್ಛಯಾಭಾವೇನ ಅಸಣ್ಠಹನತೋ ಚೇತಸೋ ಪವತ್ತಿಪಚ್ಚಯಮತ್ತತಾಯ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಿತಿಮತ್ತಾ ಖಣಟ್ಠಿತಿಮತ್ತಾ ಪವತ್ತಿಪಚ್ಚಯಮತ್ತಾ ಠಿತಿ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಿತೀತಿ ಕತ್ವಾ। ವಿಗತಾ ಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ‘‘ಪಿಸುಣಾ ಸಂಸಯೋ। ಕಮ್ಪನರಸಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಪನಕಿಚ್ಚಾ। ಉದ್ಧಚ್ಚಞ್ಹಿ ಅತ್ತನಾ ಗಹಿತಾಕಾರೇಯೇವ ಠತ್ವಾ ಭಮತೀತಿ ಏಕಾರಮ್ಮಣಸ್ಮಿಂ ಏವ ವಿಪ್ಫನ್ದನವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪನ ಯದಿಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಏವಂ ನು ಖೋ, ನ ನು ಖೋ’’ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಗಹೇತಬ್ಬಾಕಾರಂ ಅಪೇಕ್ಖತೀತಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಕಮ್ಪನಂ ಹೋತಿ। ಅನಿಚ್ಛಯಾಕಾರೇನ ದ್ವೇಳ್ಹಕಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತಿ, ಅನಿಚ್ಛಯಂ ವಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಅನಿಚ್ಛಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ।
ಅಧಿಮೋಕ್ಖವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಪರೀತಕಿಚ್ಚತಾಯ ಆಹ ‘‘ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಅಭಾವೇನಾ’’ತಿ। ಸಮಾಧೀತಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ। ಸಾ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ಆಧಾನತೋ ‘‘ಸಮಾಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಬಲವಾ ಹೋತೀತಿ ಬಲವಮಿತ್ತೇನ ದಿನ್ನಪಿಟ್ಠಿಬಲೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಬಲವಾ ಹೋತಿ, ಬಲಾದಿಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾತಿ ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ। ನನು ಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಪಿ ವಿಪಾಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾನಂ ಏಕನ್ತಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ’’ತಿ। ಕುತೋ ಪನ ವಿರತೀನಂ ಕುಸಲತ್ತಮೇವಾತಿ ಚಾರಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾ ಕುಸಲಾತಿ (ವಿಭ॰ ೭೧೫) ಹಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕೇಸು ವಿರತಿಯೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ? ನೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೇ ಲೋಕಿಯವಿರತಿಯೋಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ। ತೇನ ಲೋಕಿಯವಿಪಾಕೇಸುಯೇವ ವಿರತಿಯೋ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಕಾಯಪಸಾದಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಕಾಯಿಕಸಾತಲಕ್ಖಣಾ। ಚೇತಸಿಕಸುಖೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾದಯೋ ನೇತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸೇಸಾ ವುತ್ತನಯಾ ಏವಾ’’ತಿ।
೮೪-೬. ನನು ಚ ಇಟ್ಠೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸುಖವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅನಿಟ್ಠೇ ದುಕ್ಖವೇದನಾ, ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ಚ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾ ಇಟ್ಠೇ, ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಯುತ್ತೋ ತಾವ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾಯೋಗೋ, ನ ಪನ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ, ನ ಚಾಪಿ ಏತಂ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಪರಿಕಪ್ಪನಾವಸೇನ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತತೋ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಯಥಾ ‘‘ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವಿಪಾಕಾನಂ ಅವಞ್ಚನೀಯಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ಕಥಂ ಇಟ್ಠೇ, ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಸು ‘‘ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಯೋಗಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ತಸ್ಸಾ ಸೋಧನತ್ಥಂ ‘‘ಉಪಾದಾಯ ಚ ರೂಪೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಭೂತರೂಪಂ ಉಪಾದಾಯ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾಯರೂಪಂ। ‘‘ಉಪಾದಾಯ ಚ ರೂಪೇನಾ’’ತಿ ಪನ ‘‘ಮನಸೀ ಚ ಕಾರೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ‘‘ಉಪಾದಾಯಕರೂಪೇನಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವತ್ಥುಭೂತೇನ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೇನ, ತಥಾ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ವತ್ಥುಭೂತೇನ ಸೋತಪಸಾದಾದಿನಾ ಚ ಉಪಾದಾಯರೂಪೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಾದಾರೂಪಕೇ ಪನಾತಿ ಯ-ಕಾರಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋ ‘‘ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಯೋನಿಸೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇ ರೂಪಸದ್ದಾದಿಕೇ ಉಪಾದಾಯರೂಪೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಂಘಟ್ಟನಾನಿಘಂಸಸ್ಸಾತಿ ಸಂಘಟ್ಟನಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ನಿಘಂಸಸ್ಸ। ಸಂಘಟ್ಟನಾಯೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸಯವಿಸಯೀಭಾವಸ್ಸ ಅನುರೂಪದೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತನಿಘಂಸೋ ವಿಯಾತಿ ನಿಘಂಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಥ ವಾ ಸಮ್ಪತ್ತಾಸಮ್ಪತ್ತಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಸಂಘಟ್ಟನಾಯ ನಿಘಂಸಸ್ಸ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚಕ್ಖುರೂಪಸೋತಸದ್ದಾ ಹಿ ದುಬ್ಬಲತ್ತಾತಿ ಅಧಿಕರಣೀಮತ್ಥಕೇ ಪಿಚುಪಿಣ್ಡಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಿಚುಪಿಣ್ಡೇನೇವ ಪಹತಕಾಲೇ ವಿಯ ಫುಟ್ಠಮತ್ತಭಾವೇನ ದುಬ್ಬಲತ್ತಾ। ದೀಪಯೇತಿ ಏವಂ ಸಂಘಟ್ಟನಾನಿಘಂಸಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ವೇದನಾ ಮಜ್ಝತ್ತಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಯೋಗಂ ಪಕಾಸೇಯ್ಯ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣೇಪಿ ಇದಂ ಸಮಾನನ್ತಿ, ನೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಸಾದಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಅಧಿಕರಣೀಮತ್ಥಕೇ ಕಪ್ಪಾಸಪಿಚುಪಿಣ್ಡಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಕೂಟೇನ ಪಹರನ್ತಸ್ಸ ಕೂಟಂ ಪಿಚುಪಿಣ್ಡಮತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅಧಿಕರಣಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಏವಮೇವಂ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಬಹಿದ್ಧಾ ಮಹಾಭೂತಾರಮ್ಮಣಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಕಾಯಪಸಾದಂ ಘಟ್ಟೇತ್ವಾ ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಪಸಾದಪಚ್ಚಯೇಸು ಮಹಾಭೂತೇಸು ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ, ನಿಘಂಸೋ ಬಲವಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸುಖವೇದನಾ ಹೋತಿ, ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನ ದುಕ್ಖವೇದನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಮನೋಧಾತುನಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಧಾತು-ಸದ್ದೋ ಇಧ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇಯೇವ ದಿಸ್ಸತಿ, ಇಮಿನಾಯೇವ ಪನ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ವಚನೇನ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸಕ್ಕಟವೋಹಾರೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ದಸ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಸ್ಮಾವೇತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥ ವ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಮತ್ತಕರೋ।
ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣೇ ದುಕ್ಖವೇದನಾತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸುಖಾದಿಕನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸೇಸಾತಿ ಸೇಸಚೇತಸಿಕಾ।
ಬಲಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಸೇಸಾಹೇತುಕಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಮಾಧಿತೋ ಅಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಯೋಗೇನ ಬಲವಭಾವಪ್ಪತ್ತೋ, ನ ಪನ ಬಲರಾಸಿಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಚೇತಸಿಕವಿಭಾಗನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಬಲಾನಿ ದ್ವೇ ದ್ವಿಚಿತ್ತೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ? ತತ್ಥ ಹಿ ಕಿರಿಯಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಯುಗಳಂ ಸನ್ಧಾಯ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಂ ಸೇಸಾಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ವಿಭಙ್ಗೇ –
‘‘ಕತಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಾ ಹೋತಿ? ಯಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧) –
ಏತ್ತಕಮೇವ ವತ್ವಾ ಕಿರಿಯಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಏಕಗ್ಗತಾಯ ವಿಭಙ್ಗೇ –
‘‘ಕತಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಾ ಹೋತಿ? ಯಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿ ಸಣ್ಠಿತಿ ಅವಟ್ಠಿತಿ ಅವಿಸಾಹಾರೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಅವಿಸಾಹಟಮಾನಸತಾ ಸಮಥೋ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮಾಧಿಬಲ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧) –
ಬಲಪರಿಯೋಸಾನಂ ಕತ್ವಾ ವಿಭಜಿತತ್ತಾ ವೀರಿಯವಿಭಙ್ಗೇ ಚ –
‘‘ಕತಮಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಹೋತಿ? ಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚೇತಸಿಕೋ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋ ನಿಕ್ಕಮೋ ಪರಕ್ಕಮೋ ಉಯ್ಯಾಮೋ ವಾಯಾಮೋ ಉಸ್ಸಾಹೋ ಉಸ್ಸೋಳ್ಹೀ ಥಾಮೋ ಧಿತಿ ಅಸಿಥಿಲಪರಕ್ಕಮತಾ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಛನ್ದತಾ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರತಾ ಧುರಸಮ್ಪಗ್ಗಾಹೋ ವೀರಿಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವೀರಿಯಬಲ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೩) –
ಬಲಪರಿಯೋಸಾನಂ
೮೭. ವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾಹದಯೇಹೀತಿ ಸುಗತೇನ।
೮೮. ‘‘ಅವಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಅನೂನಂ ಅತ್ಥತೋ ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ವಾ ಅನೂನಂ ಸುಪರಿಪುಣ್ಣಂ ತತೋಯೇವ ಪರಮಂ ಇಮಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಂ ನಾಮ ಪಕರಣಂ ಅವಗಚ್ಛತಿ ಅವಬುಜ್ಝತಿ, ಸಮ್ಮಾಉಗ್ಗಹಣಧಾರಣಾದಿಸಮ್ಪಾದನವಸೇನ ಓಗಾಹಿತ್ವಾ ಜಾನಾತಿ। ಅಥ ವಾ ಪರಮನಯದೀಪನತೋ ಪರಮಂ ಇಮಂ ಪಕರಣಂ ಯೋ ಅನೂನಂ ಕತ್ವಾ ಅವಗಚ್ಛತಿ ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಸೇವಂ ಅವಗಚ್ಛತೋ ಯಥಾಸಭಾವಂ ಮನನತೋ ಮತಿಸಙ್ಖಾತಾ ಪಞ್ಞಾ ದುರಾಸದೇ ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ಪರಮಾಣು ವಿಯ ಲೋಕಿಯಞಾಣೇನ ದುರಾಸದೇ ದುರಾಧಿಗನ್ತಬ್ಬೇ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ದುಕ್ಕರತರೇ, ಅತಿಗಮ್ಭೀರಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಿನೇರುಪಬ್ಬತರಾಜಾನಂ ರಾಹುಆದೀಹಿ ಮಹಾಕಾಯೇಹಿಪಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಜ್ಝೋಗಾಹಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ವಿಯ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಂ ಸಾರಿಪುತ್ತಾದೀಹಿಪಿ ಮಹಾಞಾಣೇಹಿ ಸಾವಕೇಹಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಜ್ಝೋಗಾಹಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯರೂಪೇ ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೇ ವಿಜಮ್ಭತೇ ಹೇಮನ್ತಸಾಲಪನ್ತಿ ವಿಯ ಪತ್ಥರತಿ, ಅಭಿಮುಖಾಭಿಮುಖೇಯೇವ ಧಮ್ಮೇ ಪವತ್ತತೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ।
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಕಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ
ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಸಂವಣ್ಣನಾಯ
ಚೇತಸಿಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।