೪. ಚತುತ್ಥೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ
ಏಕವಿಧಾದಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೨೮-೩೦. ವಿಜಾನನಸಭಾವತೋತಿ ಆರಮ್ಮಣವಿಜಾನನಸಭಾವತ್ತಾ। ನನು ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಾರಮ್ಮಣತೋ ಏಕವಿಧಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ? ಸಚ್ಚಂ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಪನ ಚೇತಸಿಕಾನಞ್ಚ ಸಾಧಾರಣೋತಿ ಇಧ ತಬ್ಬಿವಜ್ಜನತ್ಥಂ ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣತಾವ ವುತ್ತಾ। ಸಙ್ಖೇಪಗಣನವಸೇನ ಚ ಸಹೇತುಕಾನಂ ಏಕಸತ್ತತಿವಿಧತಾ ವುತ್ತಾ। ಹೇತುವಾದಿನಾತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಹೇತೂನಂ ಬ್ಯಾಕರಣಕುಸಲೇನ
೧೩೧-೪. ಸವತ್ಥುಕಾವತ್ಥುಕತೋತಿ ಏಕನ್ತೇನ ಸಬ್ಬವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತಭಾವತೋ ಚೇವ ತದಭಾವತೋ ಚ। ಕೇಚಿ ಪನ ಹದಯವತ್ಥುವಸೇನ ಸವತ್ಥುಕಾವತ್ಥುಕತಂ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಸವತ್ಥುಕನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಸಬ್ಬೋ ಕಾಮವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ಪಸಾದನಿಸ್ಸಿತಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ಉಭಯವಸೇನಾತಿ ಸವತ್ಥುಕಾವತ್ಥುಕವಸೇನ। ಕಾನಿಚಿ ಹಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಏಕನ್ತೇನ ಸವತ್ಥುಕಾನಿ, ಕಾನಿಚಿ ಅವತ್ಥುಕಾನೇವ, ಕಾನಿಚಿ ಉಭಯಸಭಾವಾನಿ। ತಥಾ ಚೇವ ನಿದ್ದಿಸತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೋ ಕಾಮವಿಪಾಕೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ।
ಸಬ್ಬೋ ಕಾಮವಿಪಾಕೋ ಚಾತಿ ಸಹೇತುಕಾಹೇತುಕಭಿನ್ನೋ ಸಬ್ಬೋ ತೇವೀಸತಿವಿಧೋ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕೋ ಚ। ಆದಿಮಗ್ಗೋತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ। ಸೋ ಹಿ ಸಬ್ಬಲೋಕುತ್ತರೇಸು ಆದಿತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ, ಅಟ್ಠಸು ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೇಸು ಆದಿಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧೀತಿ ವಾ ‘‘ಆದಿಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿನಾ ವತ್ಥುನ್ತಿ ಸಕಸಕವತ್ಥುಂ ವಿನಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತೇನೇವ ಹೇತಾನಿ ಅರೂಪಭವೇ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ತತ್ಥ ವತ್ಥೂನಂ ಅಭಾವತೋ। ‘‘ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ವಿನಾ ವತ್ಥು’’ನ್ತಿ ಚ ಇದಂ ಅನ್ತೋಭಾವಿತಕಾರಣತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಯಸ್ಮಾ ವತ್ಥುಂ ವಿನಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏಕನ್ತೇನ ಸವತ್ಥುಕಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಏಕನ್ತೇನ ಅವತ್ಥುಕಾ ಅರೂಪಭವೇಯೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ। ಕಥಂ ಪನ ರೂಪಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ವಿನಾ ತತ್ಥ ಅರೂಪಂ ಪವತ್ತತಿ, ಕಸ್ಮಾ ನ ಪವತ್ತತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇತಿ? ತಥಾ ಅದಸ್ಸನತೋ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೇನಪಿ ವಿನಾ ರೂಪಧಾತುಯಂ ರೂಪೇನ ಪವತ್ತಿತಬ್ಬಂ, ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಕಾಮಧಾತುಯಂ ತಥಾ ಅದಸ್ಸನತೋ। ಅಪಿ ತು ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಕಾರಣಂ ದ್ವೇಚತ್ತಾಲೀಸ ಸೇಸಾನೀತಿ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ ಕುಸಲಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಸೋಳಸ ಕಾಮಾವಚರಾನಿ, ತಥೇವ ಅಟ್ಠ ಅರೂಪಾವಚರಾನಿ, ಪಠಮಮಗ್ಗವಜ್ಜಾನಿ ಸತ್ತ ಲೋಕುತ್ತರಾನಿ, ಪಟಿಘದ್ವಯವಜ್ಜಿತದಸಅಕುಸಲಾನಿ ಚೇತಿ ದ್ವೇಚತ್ತಾಲೀಸ ವುತ್ತಾವಸೇಸಚಿತ್ತಾನಿ।
೧೩೫-೭. ರೂಪಾದೀಸು ಏಕೇಕಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಏಕೇಕಾರಮ್ಮಣಂ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಆಪಾಥಗತಕಾಲೇ ತಂತಂವಿಜಾನನವಸೇನ ಪಞ್ಚಪಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಂ। ಏವಮ್ಪೀತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಮಹಗ್ಗತ’’ನ್ತಿ। ಪಣ್ಣತ್ತಾರಮ್ಮಣತೋ ಏಕಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ತಂ ಅರೂಪಾವಚರದುತಿಯಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾನಿ ಪತ್ವಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ತೇಸಂ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ। ಅಭಿಞ್ಞಾದ್ವಯಸ್ಸ ಛಳಾರಮ್ಮಣಿಕಭಾವೇನ, ತಸ್ಸ ಚ ರೂಪಾವಚರಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನತೋ ಅಭಿನ್ನತ್ತಾ ತಂ ಪಹಾಯ ‘‘ತೇಚತ್ತಾಲೀಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೧೪೧. ಪುಞ್ಞವಿಪಾಕಕಿರಿಯತೋ ಕಾಮೇ ದ್ವಾದಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಧಾತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಪುಞ್ಞವಿಪಾಕಕ್ರಿಯತೋತಿ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯತೋ।
೧೪೩-೯. ಇರಿಯಾಯ ಕಾಯಿಕಾಯ ಕಿರಿಯಾಯ ಪವತ್ತಿಪಥಭಾವತೋ ಇರಿಯಾಪಥೋ, ಗಮನಾದಿ। ಅತ್ಥತೋ ತದವತ್ಥಾ ರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ರೂಪವಿನಿಮುತ್ತೋ ಇರಿಯಾಪಥೋ, ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ವಾ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತಂ ಇರಿಯಾಪಥುಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ, ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಕಾರುಪ್ಪಾದನಞ್ಚ ಹೋತಿ। ಯಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಕಂ ‘‘ರೂಪೀರಿಯಾಪಥವಿಞ್ಞತ್ತಿ-ಜನಕಾಜನಕಾದಿತೋ’’ತಿ ಇರಿಯಾಪಥವಿಞ್ಞತ್ತೀನಂ ವಿಸುಂ ಗಹಣಂ। ಜನಕಾಜನಕಾದಿತೋತಿ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಜನಕತೋ, ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಅಜನಕತೋ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಏಕಸ್ಸ ಚ ಜನಕತೋ। ಕಾನಿಚಿ ಹಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ, ಇರಿಯಾಪಥಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತಿ, ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಜನಯನ್ತಿ। ಕಾನಿಚಿ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ, ಇರಿಯಾಪಥಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತಿ, ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ನ ಜನಯನ್ತಿ। ಕಾನಿಚಿ ರೂಪಮೇವ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ, ಇತರದ್ವಯಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ। ಕಾನಿಚಿ ತೀಣಿ ನ ಕರೋನ್ತೇವ। ತಥಾ ಚೇವ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ದ್ವಾದಸಾಕುಸಲಾ’’ತಿಆದಿ। ಏವಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಅಹೇತುಕಾದಿತೋವ, ಏವಂ ರೂಪಾದಿಜನಕಾದಿತೋಪಿ ತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ। ‘‘ಏವಞ್ಚಾದಿಮ್ಹಿ ತ’’ನ್ತಿಪಿ ಲಿಖನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ಪನ ಆದಿಮ್ಹಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಏವಞ್ಚ ಚತುಬ್ಬಿಧನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ರೂಪಜನಕಾದೀಸು। ದಸ ಕಿರಿಯಾತಿ ಮನೋಧಾತುವಜ್ಜಾ ದಸ ಕಿರಿಯಾ।
ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ ರೂಪಾನೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ಅತ್ತನಾ ಜನೇತಬ್ಬರೂಪಾನಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ। ಕಪ್ಪೇನ್ತೀತಿ ಸನ್ನಾಮೇನ್ತಿ। ಯಥಾಪವತ್ತಂ ಇರಿಯಾಪಥಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇನ್ತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಹಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತೇಹಿ ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣೇ ಭವಙ್ಗೇ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಅಙ್ಗಾನಿ ಓಸೀದನ್ತಿ, ಪವೇಧನ್ತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ದ್ವತ್ತಿಂಸವಿಧೇಸು ವಕ್ಖಮಾನೇಸು ಚ ಛಬ್ಬೀಸತಿವಿಧೇಸು ಜಾಗರಣಚಿತ್ತೇಸು ಪವತ್ತಮಾನೇಸು। ತದಾ ಪನ ಅಙ್ಗಾನಿ ಜನಯನ್ತಿ ಚ ವಿಞ್ಞತ್ತಿನ್ತಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಾ ಏವ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಜನಯನ್ತಿ, ನ ಪನ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಝಾನಙ್ಗಯೋಗಾಭಾವೇನ ರೂಪಾಜನಕತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ದ್ವೇಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾ’’ತಿ। ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಹಿ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕಾನಿ, ತೇಸಂ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾಯಕಾನಿ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾದೀನಿ ತೇಸು ‘‘ವಿಪಾಕಾ ಚ ಅರೂಪಿಸೂ’’ತಿ।
೧೫೦. ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸನ್ಧಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ। ತಞ್ಹಿ ವತ್ಥುದುಬ್ಬಲತಾಯ, ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತತಾಯ, ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲತೋ, ಆಗನ್ತುಕತಾಯ ಚ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸಹಜಾತಂ ವತ್ಥು ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯರಹಿತಂ, ಆಹಾರಾದೀಹಿ ಚ ಅನುಪತ್ಥದ್ಧಂ ದುಬ್ಬಲಂ, ತಸ್ಸ ಚ ದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ದುಬ್ಬಲನ್ತಿ। ಯಥಾ ಚ ಪಪಾತೇ ಪತಿತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯೋ ಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಏವಂ ತಮ್ಪಿ ಭಿನ್ನಸನ್ತತಿಯಂ ಕಮ್ಮಕ್ಖಿತ್ತತಾಯ ಪಪಾತೇ ಪತಿತಂ ವಿಯ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ನ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನೇ ಉಸ್ಸಹತಿ ಚ ವತ್ಥುನೋ ಚ ಅತ್ತನಾ ಸಹ ಅಪಚ್ಛಾ ಅಪುರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅಲಾಭತೋ। ಯಥಾ ಪನ ಆಗನ್ತುಕೋ ಪುರಿಸೋ ಅಗತಪುಬ್ಬಂ ದೇಸಂ ಗತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ‘‘ಏಥ ಭೋ ಅನ್ತೋಗಾಮೇ ವೋ ಅನ್ನಪಾನಗನ್ಧಮಾಲಾದೀನಿ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಅವಿಸಯತಾಯ, ಅಪ್ಪಹುತಾಯ ಚ, ಏವಮೇವಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಆಗನ್ತುಕನ್ತಿ। ಏವಂ ವತ್ಥುದುಬ್ಬಲತಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಅಪಿಚ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿವಸೇನ ಯೇಹಾಕಾರೇಹಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಸಮತಿಂಸಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಂ ಯಥಾಯೋಗಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪಟ್ಠಾನೇ –
‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾ ಆಹಾರಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೨೯)।
ತಸ್ಮಾ
ಚುತಿಚಿತ್ತಞ್ಚಾರಹತೋತಿ ಏತ್ಥ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ಉಪಸನ್ತವಟ್ಟಮೂಲಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಸಾತಿಸಯಂ ಸನ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಆನನ್ದಾಚರಿಯೋ ಭಣತಿ –
‘‘ಕಾಮಾವಚರಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ ಕಾಮಾವಚರಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ರೂಪಾವಚರೇ, ಅರೂಪಾವಚರೇ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಂ, ಯೇ ಚ ರೂಪಾವಚರಂ, ಅರೂಪಾವಚರಂ ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಚವನ್ತಾನಂ, ತೇಸಂ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ ವಚನತೋ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀ’’ತಿ।
ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಹಿ ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ‘‘ಕಾಮಾವಚರಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಅವಿಸೇಸೇನ ಕಾಮಾವಚರಸತ್ತಾನಂ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ, ‘‘ಯೇ ಚ ರೂಪಾವಚರಂ…ಪೇ॰… ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾಮಭವತೋ ಚವಿತ್ವಾ ರೂಪಾರೂಪಭವೂಪಪಜ್ಜನಕಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣತೋ ಉದ್ಧಂ ವಚೀಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ನಿರೋಧಂ ವತ್ವಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ತದಭಾವವಚನತೋ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾಸಮುಟ್ಠಾಪನಂ ಸಿದ್ಧಂ। ಯದಗ್ಗೇನ ಚ ತಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ತಂ ಸೇಸರೂಪಮ್ಪಿ ನ ಜನೇತಿ। ನ ಹಿ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕಸ್ಸ ಗಬ್ಭಗತತಾದಿವಿಬನ್ಧಾಭಾವೇ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾಸಮುಟ್ಠಾಪನೇ ಕಾರಣಂ ಅತ್ಥಿ। ನ ಚ ಯುತ್ತಂ ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚಸ್ಸ ರೂಪಂ ಪವತ್ತತೀತಿ, ನಾಪಿ ‘‘ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿ ಅತ್ಥಿ, ನ ಚಾಪಿ ವಟ್ಟಮೂಲಾನುಪಸಮೋ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ರೂಪುಪ್ಪಾದನೇ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ ಕಾಮಾವಚರಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಕಾಮಾವಚರಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದತೋಪಿ ಉದ್ಧಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾಭಾವವಚನೇನ ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾ ಚುತಿತೋ ತತಿಯಚಿತ್ತೇನೇವ ಸಹ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ದುತಿಯಚಿತ್ತಂ ನ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಏಕೇ।
೧೫೧-೭. ಏಕಂ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ಠಾನಾನಿ ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಏಕದ್ವಿತಿಚತುಟ್ಠಾನಂ, ಏಕದ್ವಿತಿಚತುಟ್ಠಾನತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಠಾನನ್ತಿ ಚ ಇಧ ಕಿಚ್ಚಮಧಿಪ್ಪೇತಂ। ತಞ್ಹಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮಾ ಅವಟ್ಠಿತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಮಂಸಚಕ್ಖುದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಚಕ್ಖುಬುದ್ಧಚಕ್ಖುಸಮನ್ತಚಕ್ಖುವಸೇನ ಪಞ್ಚ ನಿಮ್ಮಲಾನಿ ಲೋಚನಾನಿ ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚನಿಮ್ಮಲಲೋಚನೋ।
ನಿಪ್ಪಪಞ್ಚೇನಾತಿ
ಆವಜ್ಜನೇ ಪಟಿಚ್ಛನೇ ಠಾನೇ ಮನೋಧಾತುತ್ತಿಕನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕಿರಿಯಾಮನೋಧಾತು ಆವಜ್ಜನಟ್ಠಾನೇ, ವಿಪಾಕದ್ವಯಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಟ್ಠಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಯುತ್ತಸನ್ತೀರಣಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಸನ್ತೀರಣಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಸನ್ತೀರಣ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಕಾರತೋವ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಗಾಥಾಬನ್ಧಸುಖತ್ಥಂ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಯುತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ।
ಬಲವಾರಮ್ಮಣೇ ಸತೀತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಬಲವಾರಮ್ಮಣೇಯೇವ ಲಬ್ಭನತೋ ವುತ್ತಂ, ನ ಇಮಸ್ಸೇವ ಆವೇಣಿಕಭಾವೇನ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಬಲವಾರಮ್ಮಣೇಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ವೋಟ್ಠಬ್ಬನನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಙ್ಖಾತಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಕಿಚ್ಚಂ ಚಿತ್ತಂ।
೧೫೮-೯. ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಾಮರೂಪಾರೂಪಭವಿಕಸತ್ತಾನಂ। ಇಮಿನಾ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇಸು ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಕಿಚ್ಚಂ ಕೇಸಞ್ಚಿದೇವ ಸತ್ತಾನಂ ಅರೂಪಭವೇ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ, ರೂಪಭವೇ ಚ ದ್ವಾರತ್ತಯಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ। ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆವಜ್ಜನಕಿಚ್ಚಂ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಮೇವ ಸಚಿತ್ತಕಸತ್ತಾನಂ ಕರೋತೀತಿ। ದ್ವಿಟ್ಠಾನಿಕಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಟ್ಠಾನದ್ವಯವನ್ತತಾಯ ದ್ವಿಟ್ಠಾನಿಕಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಸನ್ತೀರಣಂ ಕಾಮಸುಗತಿಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಕಡ್ಢತಿ ಪಟ್ಠಾನೇ ತಥಾ ಅದೀಪಿತತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಹಿ –
‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೭.೮) ‘‘ಅಹೇತುಕಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ, ತಯೋ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ, ದ್ವೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ
ಏವಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತ-ಪದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪಟಿಚ್ಚನಯೋ ಉದ್ಧಟೋ। ಪೀತಿಸಹಗತಸುಖಸಹಗತ-ಪದಾನಂ ಪನ –
‘‘ಪೀತಿಸಹಗತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪೀತಿಸಹಗತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ। ಅಹೇತುಕಂ ಪೀತಿಸಹಗತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ, ತಯೋ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ, ದ್ವೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ। ಸುಖಸಹಗತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸುಖಸಹಗತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ। ಅಹೇತುಕಂ ಸುಖಸಹಗತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ, ತಯೋ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ, ದ್ವೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೭.೬) –
ಏವಂ ಪವತ್ತಿವಸೇನೇವ ಉದ್ಧಟೋ, ನ ‘‘ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾಧಮ್ಮಸಾಸನೇ ಅವಚನಮ್ಪಿ ಅಭಾವಮೇವ ದೀಪೇತೀತಿ ನ ತಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ದ್ವಿಟ್ಠಾನಿಕತಾವ ವುತ್ತಾತಿ। ತೇ ಮಹಗ್ಗತವಿಪಾಕಾ ನವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೧೬೨. ಛದ್ವಾರಾ ಏವ ಛದ್ವಾರಿಕಾ। ಅಥ ವಾ ಛದ್ವಾರಿಕೇಸೂತಿ ಛದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೬೪-೬. ‘‘ಪಞ್ಚಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಮೇವ ನಿಗಮನಂ। ಸೇಸನ್ತಿ ಅಟ್ಠಸಟ್ಠಿವಿಧಂ ಚಿತ್ತಂ। ಏಕಕಿಚ್ಚಯೋಗತೋ, ಏಕಂ ಕಿಚ್ಚಮಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಏಕಂ, ಏಕಮೇವ ಏಕಕಂ। ಸಬ್ಬಚಿತ್ತಾನಂ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ನಿದ್ದೇಸಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಕಿಚ್ಚಾನಂ ಪಟಿಪಾಟಿಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭವಙ್ಗಾವಜ್ಜನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಏವಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚುತಿಪರಿಯೋಸಾನಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧೀನಂ ಪನ ಪಾಕಟತ್ತಾ
‘‘ಭವಙ್ಗಂ ಪಠಮಂ ಹೋತಿ, ತತೋ ಆವಜ್ಜನಂ ಮತಂ।
ದುತಿಯಂ ತಮತಿಕ್ಕಮ್ಮ, ಜವನಂ ತತಿಯಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ॥ –
ಯೋಜನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಛನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನನ್ತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಚ। ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನನ್ತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ, ಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುದ್ವಯಸ್ಸಾತಿ ಸತ್ತನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ।
೧೬೯-೭೧. ಪಞ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾವಿವಜ್ಜಿತನ್ತಿ –
‘‘ಇದ್ಧಿವಿಧಂ ದಿಬ್ಬಸೋತೋ, ಪರಚಿತ್ತವಿಜಾನನಾ।
ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖೂತಿ ಪಞ್ಚಧಾ’’ತಿ॥ –
ಏವಮಾಗತಾಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಹಿ ಯುತ್ತೇನ ರೂಪಾವಚರಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಚಿತ್ತೇನ ವಜ್ಜಿತಂ। ದಿಬ್ಬಸೋತಾದೀನಂ ಏಕೇಕಾರಮ್ಮಣತ್ತೇಪಿ ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ಅಭಿಞ್ಞಾನಂ ಏಕಸ್ಸೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅವತ್ಥಾಭೇದಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಞ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾವಿವಜ್ಜಿತ’’ನ್ತಿ
ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ, ಮನೋಧಾತುತ್ತಯಸ್ಸ ಚ ಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ಏಕಚತ್ತಾಲೀಸ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚತ್ತಾಲೀಸಂ ತಥೇಕಕ’’ನ್ತಿ। ಅಭಿಞ್ಞಾನಿ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೋ ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ, ಸೋ ‘‘ಚತ್ತಾಲೀಸಂ ತಥೇಕಕ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸಾನನ್ತರಂ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ತೇನ ಪನ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತದ್ವಯಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಥ ವಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೇಟ್ಠಾ ಏಕೇಕಾರಮ್ಮಣಿಕೇಸು ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಸ್ಸೇವ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸೋತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಾನಂ ಛಳಾರಮ್ಮಣಿಕೇಸು ಅಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೧೭೨-೩. ತಿಧಾ ಕತ್ವಾತಿ ತಿಧಾ ಕರಣಹೇತು। ಹೇತ್ವತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ತ್ವಾ-ಸದ್ದೋ ಯಥಾ ‘‘ಸೀಹಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಯಂ ಛಮ್ಭಿತತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ। ‘‘ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಜಾತಿಭೂಮಿಹೇತುವೇದನಾದಿವಸೇನ ಯಾವ ಛಸತ್ತತಿವಿಧೋ ಭೇದೋ, ತಾವ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ತಂವಸೇನ ಚಿತ್ತವಿಭಾಗದಸ್ಸನತ್ಥಂ ನಯದಾನಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೧೭೫. ತಿಧಾ ಕತ್ವಾತಿ ಪಠಮಂ ವಿಪಾಕದ್ವಯಕಿರಿಯಾಭೇದತೋ, ದುತಿಯಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾದಿತೋತಿ ಏವಂ ಧಾತುದ್ವಯಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ತಿಧಾ ಕತ್ವಾ।
೧೮೦. ಭೂಮಿ…ಪೇ॰… ವಿಭಾವಯೇತಿ ತಿಂಸಭೂಮೀನಂ ನಾನತ್ತವಸೇನ ಪವತ್ತಿತೋ ತಿಂಸವಿಧಂ, ತತ್ಥೇವ ತಿಂಸಪುಗ್ಗಲಾನಂ ನಾನತ್ತವಸೇನ ಪವತ್ತಿತೋ ಚ ತಿಂಸವಿಧನ್ತಿಆದಿನಾ ಇದಂ ಯಥಾನಿದ್ದಿಟ್ಠಚಿತ್ತಂ ಬಹುಧಾ ಹೋತೀತಿ ಚ ವಿಭಾವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೮೧. ಇಧಾತಿ ಹತ್ಥಗತಾಮಲಕಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯಥಾ ಹತ್ಥಗತಂ ಆಮಲಕಂ ಚಕ್ಖುಮತೋ ಸುಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಮಸ್ಸ ಮತಿಮತೋ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕಗತಾ ಅತ್ಥಾ ಸುಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ, ಆವಜ್ಜಿತಾವಜ್ಜಿತಕ್ಖಣೇ ಸುವಿಸದಾವ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಕಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ
ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಸಂವಣ್ಣನಾಯ
ಏಕವಿಧಾದಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।