೬. ಛಟ್ಠೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ
ಆರಮ್ಮಣವಿಭಾಗನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೨೯೧-೩. ಏತೇಸನ್ತಿ ‘‘ತೇನ ವಿನಾ ನತ್ಥಿ ಹಿ ಸಮ್ಭವೋ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣೇನ ವಿನಾ ಚಿತ್ತಸಮ್ಭವೋ ನತ್ಥಿ, ನ ಹಿ ಅನಾರಮ್ಮಣಂ ಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಯಿದಂ ಚಿತ್ತಂ ಕಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಆಸಙ್ಕಾನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಇತೋ ಪರಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ ‘‘ರೂಪಂ ಸದ್ದ’’ನ್ತಿಆದಿ। ವಚನತ್ಥಂ ಪನ ನೇಸಂ ಸಯಮೇವ ವಕ್ಖತಿ। ಛಳಾರಮ್ಮಣಕೋವಿದಾತಿ ಛನ್ನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಬ್ಯಾಕರಣಕುಸಲಾ ಬುದ್ಧಾದಯೋ।
ಭೂತೇತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತೇ। ಉಪಾದಾಯಾತಿ ನಿಸ್ಸಾಯ। ಚತುಸಮುಟ್ಠಿತೋತಿ ಕಮ್ಮಾದೀಹಿ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಿತೋ। ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಕಿಂ ತಂ? ದಟ್ಠಬ್ಬಭಾವೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಗೋಚರಭಾವೋ ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘೋ। ಏತ್ಥಾಹ – ಯಸ್ಸ ದಟ್ಠಬ್ಬಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಸನಿದಸ್ಸನೋ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಗೋಚರಭಾವೋವ ದಟ್ಠಬ್ಬಭಾವೋ। ತಸ್ಸ ಚ ರೂಪಾಯತನತೋ ಅನಞ್ಞತ್ತಾ ಕಥಂ ಸಹ ನಿದಸ್ಸನೇನ ಸನಿದಸ್ಸನೋತಿ ಯುಜ್ಜತೀತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಅನಞ್ಞತ್ತೇಪಿ ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ರೂಪಾಯತನಂ ವಿಸೇಸೇತುಂ ಅಞ್ಞಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹ ನಿದಸ್ಸನೇನ ಸನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ। ಧಮ್ಮಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಹಿ ಏಕೀಭೂತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಯೋ ನಾನತ್ತಕರೋ ವಿಸೇಸೋ, ಸೋ ಅಞ್ಞಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಉಪಚಾರಿತುಂ ಯುತ್ತೋ। ಏವಞ್ಹಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾವಬೋಧೋ ಹೋತಿ। ರೂಪಾರಮ್ಮಣಸಞ್ಞಿತೋತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ವಣ್ಣೋ ರೂಪಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಸಞ್ಞಿತೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತೇ ಉಪಾದಾಯ ತೇ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಚ ನೀಲಾದಿವಸೇನ ದಿಸ್ಸಮಾನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಘಟ್ಟೇನ್ತೋ ಚ ವಣ್ಣೋ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ನಾಮಾತಿ।
೨೯೪-೭. ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಉತು ಚ ಚಿತ್ತೋತು, ತೇಹಿ ಸಮ್ಭವತಿ, ತೇ ವಾ ಸಮ್ಭವಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಚಿತ್ತೋತುಸಮ್ಭವೋ। ಸಹ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಪವತ್ತೋ ಸದ್ದೋ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಸದ್ದೋ, ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಸದ್ದೋ ಪನ ನ ಕೇವಲಂ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಸನ್ತಾನಪ್ಪವತ್ತೋವ ಕುಚ್ಛಿಸದ್ದಾದಿವಸೇನ ತಸ್ಸ ಉತುಸಮುಟ್ಠಿತಸ್ಸಾಪಿ ಸಮ್ಭವತೋ।
ಧರೀಯತೀತಿ ಸೂಚನತೋತಿ ಅತ್ತನೋ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಸುಪಾಕಟಕರಣತೋ। ಗನ್ಧೋ ಹಿ ‘‘ಇದಂ ಸುಗನ್ಧಂ, ಇದಂ ದುಗ್ಗನ್ಧ’’ನ್ತಿ ಪಕಾಸೇತಿ, ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಪುಪ್ಫಫಲಾದೀನಿ ‘‘ಇದಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಪೇಸುಞ್ಞಂ ಕರೋನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ।
ರಸಮಾನಾತಿ ಅಸ್ಸಾದವಸೇನ ತುಸ್ಸಮಾನಾ। ರಸನ್ತೀತಿ ಅಸನ್ತಿ, ಅನುಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ರ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ। ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ರಸಮಾನಾ ನಂ ಅಸನ್ತೀತಿ ರಸೋ’’ತಿ ನಿರುತ್ತಿನಯೋ ಸುನ್ದರೋ ಹೋತಿ। ಇತರಥಾ ‘‘ರಸನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ‘‘ರಸಮಾನಾ’’ತಿ ಇದಂ ನಿರತ್ಥಕಮೇವ ಸಿಯಾ। ಅಥ ವಾ ‘‘ರಸಮಾನಾ’’ತಿ ಇತೋ ರ-ಕಾರಂ, ‘‘ರಸನ್ತೀ’’ತಿ ಇತೋ ಸ-ಕಾರಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ರಸೋ’’ತಿ ನಿರುತ್ತಿನಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೨೯೮. ಫುಸೀಯತೀತಿ ಘಟ್ಟೀಯತಿ। ಕಿಂ ತಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಥವೀತೇಜವಾಯವೋ’’ತಿ। ಇಮಿನಾ ಧಾತುತ್ತಯಮೇವ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವಸಙ್ಖಾತಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ನಾಮ, ನ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಆಪೋಧಾತು ನ ಗಹಿತಾ, ನನು ಸೀತತಾ ಫುಸಿತ್ವಾ ಗಯ್ಹತಿ, ಸಾ ಚ ಆಪೋಧಾತು ಏವಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಗಯ್ಹತಿ, ನ ಪನ ಆಪೋಧಾತು, ಕಿಞ್ಚರಹಿ ತೇಜೋಧಾತು ಏವ। ಮನ್ದೇ ಹಿ ಉಣ್ಹಭಾವೇ ಸೀತವುದ್ಧಿ, ನ ಸೀತತಾ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಗುಣೋ ಅತ್ಥಿ। ಕೇವಲಂ ಪನ ಉಣ್ಹಭಾವಸ್ಸ ಮನ್ದತಾಯ ಸೀತತಾಭಿಮಾನೋ। ಕಥಂ ಪನೇತಂ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ಸೀತವುದ್ಧಿಯಾ ಅನವಟ್ಠಿತಭಾವತೋ ಪಾರಾಪಾರೇ ವಿಯ। ತಥಾ ಹಿ ಘಮ್ಮಕಾಲೇ ಆತಪೇ ಠತ್ವಾ ಛಾಯಂ ಪವಿಟ್ಠಾನಂ ಸೀತವುದ್ಧಿ ಹೋತಿ, ತತ್ಥೇವ ಪಥವೀಗಬ್ಭತೋ ಉಟ್ಠಿತಾನಂ ಉಣ್ಹವುದ್ಧಿ ಚ। ಕಿಞ್ಚರಹಿ ಹಿಮಪಾತಸಮಯಾದೀಸು ಸೀತಸ್ಸ ಪರಿಪಾಚಕತ್ತದಸ್ಸನತೋ ಚ ತೇಜೋಧಾತು ಏವ ಸೀತತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಚ ಸೀತತಾ ಆಪೋಧಾತು ಸಿಯಾ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಲಾಪೇ ಉಣ್ಹಭಾವೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪಲಬ್ಭೇಯ್ಯ ದ್ವಿನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗಪ್ಪವತ್ತಿತೋ, ನ ಚ ಪನೇವಂ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ಞಾಯತಿ ‘‘ನ ಆಪೋಧಾತು ಸೀತತಾ’’ತಿ
‘‘ದ್ರವಭಾಸಹವುತ್ತೀನಿ
ದ್ರವತಂ ಸಮ್ಫುಸಾಮೀತಿ, ಲೋಕೋಯಮಭಿಮಞ್ಞತಿ॥
‘‘ಭೂತೇ ಫುಸಿತ್ವಾ ಸಣ್ಠಾನಂ, ಮನಸಾ ಗಯ್ಹತೇ ಯಥಾ।
ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಫುಸಾಮೀತಿ, ಞಾತಬ್ಬಾ ದ್ರವತಾ ತಥಾ’’ತಿ॥
೨೯೯. ಸಬ್ಬಂ ನಾಮನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಮತಂ ನಾಮಂ। ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪತಿ ನಮನತೋ ನಾಮಂ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಸ್ಸ ಅತ್ತಾನಂ ಪತಿ ನಾಮನತೋ ನಾಮಂ। ರೂಪನ್ತಿ ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಂ। ಕಿಂ ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಚೇ, ನೋತಿ ಆಹ ‘‘ಹಿತ್ವಾ ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಕ’’ನ್ತಿ। ಲಕ್ಖಣಾನೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಾನಿ। ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ನಾಮುಪಾದಾಯವಸೇನ ದುವಿಧಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ।
೩೦೦. ಇಮಾನಿ ಪನ ಛಬ್ಬಿಧಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಉದಾಹು ಕತ್ಥಚಿ ಕಾನಿಚೀತಿ ಆಹ ‘‘ಛಳಾರಮ್ಮಣಾನೀ’’ತಿಆದಿ। ತೀಣಿ ರೂಪೇತಿ ರೂಪಾವಚರಭೂಮಿಯಂ ರೂಪಸದ್ದಧಮ್ಮವಸೇನ ತೀಣಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಘಾನಾದಿತ್ತಯಸ್ಸ ಪನ ತತ್ಥ ಅಭಾವತೋ ಗನ್ಧಾರಮ್ಮಣಾದೀನಿ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣತೋ ವಿಸುಂ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಅರೂಪಭವೇ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ರೂಪಾನಂ ಅಭಾವತೋ ಏಕಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅರೂಪೇ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಮೇಕಕ’’ನ್ತಿ
೩೦೧-೨. ಏವಂ ಛ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಸರೂಪತೋ, ಪವತ್ತಿಪ್ಪಭೇದತೋ ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಸು ಅಭಯಗಿರಿವಾಸೀನಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ‘‘ಖಣವತ್ಥುಪರಿತ್ತತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಖಣವತ್ಥುಪರಿತ್ತತ್ತಾತಿ ಖಣಸ್ಸ ಚೇವ ವತ್ಥುನೋ ಚ ಪರಿತ್ತತ್ತಾ। ಯೇ ರೂಪಾದಯೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯೇಸನ್ತಿ ಯೇಸಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಲದ್ಧಿ। ಯೇಸನ್ತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣೇನ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಭಾವತೋ, ವುತ್ತಂ ವವತ್ಥಾಪಕತ್ತಾ ಚ। ತೇ ಹಿ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ವವತ್ಥಾಪೇನ್ತೋ ಅತ್ತನಾ ಸಹ ತಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣೇನ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಭಾವಾಪೇಕ್ಖಾಯ ‘‘ಯೇಸ’’ನ್ತಿ ಸಾಮಿವಚನನ್ತಿ। ಇಮಿನಾ ಪನ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯೇ ರೂಪಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಾ ಸನ್ತತ್ತಅಯೋಗುಳೇ ಪತಿತಜಲಬಿನ್ದು ವಿಯ ಪರಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಗ್ಗಹಣಾ ಪರಮಾಣು ವಿಯ ಪರಿತ್ತವತ್ಥುಕಾ, ತತೋ ಚ ಸಕಸಕವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಆಪಾಥಂ
‘‘ಇಮೇಸಂ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ನಾನಾವಿಸಯಾನಂ ನಾನಾಗೋಚರಾನಂ ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಗೋಚರವಿಸಯಂ ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತಾನಂ ಮನೋ ಪಟಿಸ್ಸರಣಂ, ಮನೋ ಚ ನೇಸಂ ಗೋಚರವಿಸಯಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೫೫) –
ಇದಂ ‘‘ತೇ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾವಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾವಾತಿ ನ ಅನುವತ್ತಿತಬ್ಬಾ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞ…ಪೇ॰… ಭೋನ್ತಾನನ್ತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಗೋಚರಂ ನ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ, ತಥಾ ‘‘ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ನೇವ ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತಾನಂ ನಾನುಭವನ್ತಾನಂ ನ ಗಣ್ಹನ್ತಾನಂ। ತೇಸನ್ತಿ ತೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ।
೩೦೩. ತಞ್ಚ ಗೋಚರಂ ಮನೋ ಪಚ್ಚನುಭೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಂ ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚವಿಧಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಮನೋ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ, ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯದಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಮಾಪಾಥಗತಾನಿ ವಿನಾ ಅವಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ತದಾ ತಂವಿಸಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಿಸಯಂ ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಅತ್ತನೋಯೇವ ಪನ ವಿಸಯಂ ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಮನೋವ ತೇಸಂ ಗೋಚರವಿಸಯಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತೀತಿ ದುಪ್ಪರಿಹಾರಿಯಂ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಚ ತಂ ಸುತ್ತವಚನಂ ಸಕ್ಕಾ ಅತಿಕ್ಕಮೇತುಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅನಾಪಾಥಗತಾಪಿ ಮನೋಗೋಚರಾ ರೂಪಾದಯೋ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾತಿ। ಯದಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯಂ ನಾನುಭೋತಿ, ಪರವಿಸಯಮೇವ ಅನುಭೋತಿ, ಕಥಂ ದಸ್ಸನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ನ ಕರೋತಿ? ತಂತಂಕಿಚ್ಚಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಅನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ। ಕಥಞ್ಚರಹಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಿಸಯಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ ನಾಮ? ದಸ್ಸನಾದಿಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಕರಣೇಪಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ ದಿಟ್ಠಾದಿಆಕಾರಸ್ಸೇವ ಗಹಣತೋ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಿಸಯಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ ನಾಮ। ಯದಿ ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ ದಿಟ್ಠಾದಿಆಕಾರಂ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ರೂಪಾದೀನಂ ನೀಲತ್ತಾದಿವಸೇನ ಜಾನನಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ಕರೋತಿ, ನ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನೀತಿ ತಥಾ ಜಾನನಮೇವ ನ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸ ಪನ ಅತ್ಥಿತಾಯೇವೇತಂ ಪಟ್ಠಾನೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಪನ ಅವತ್ವಾ –
‘‘ರೂಪಾಯತನಂ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಗನ್ಧಾಯತನಂ ರಸಾಯತನಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ ಮನೋಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೨),
‘‘ರೂಪಾಯತನಂ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಚ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೨) –
ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಿಸಯಂ ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತೀ ಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ತಂಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಿಸಯವಸೇನ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ, ನ ಧಮ್ಮಾಯತನವಸೇನಾತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ।
೩೦೪-೫. ಏವಂ ಏಕೇನಾಕಾರೇನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಅಪರೇನಪಿ ಕಾರಣೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖಾದೀ’’ತಿಆದಿ। ಆದಿ-ಗ್ಗಹಣೇನ ದಿಬ್ಬಸೋತಞಾಣಗ್ಗಹಣಂ। ಇತಿಪಿ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇನೇವ ಕಾರಣೇನ, ಅಥ ಖೋ ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯದಿಪಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅನಾಪಾಥಗತರೂಪಾದೀನಿ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ತದಾ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇಪಿ –
‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ
ವುತ್ತಂ। ಕಿಞ್ಚ ಅನಾಪಾಥಗತಾನಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣತ್ತೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ। ಏವಂ ಸತೀತಿ ಯದಿ ಕದಾಚಿ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ಕದಾಚಿ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಕದಾಚಿ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ಕದಾಚಿ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ತೇಸಂ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನಂ ನಿಯಮೋಪಿ ಕಥಂ ಭವೇ ‘‘ಇದಂ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ, ಇದಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ನಿಯಮೋ ನ ಭವೇಯ್ಯ, ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಕರೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೩೦೬. ಏವಂ ಛಬ್ಬಿಧಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿಸ್ಸ ಅನನ್ತರಭೇದಂ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾದಿತ್ತಿಕವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಆರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಛಬ್ಬಿಧಂ ಪರಿತ್ತತ್ತಿಕಾದಿಕಂ ತಂ ಏತಂ ಸಬ್ಬಂ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪರಿತ್ತತ್ತಿಕಾದೀನನ್ತಿ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕಾದೀನಂ। ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೋ ಹಿ ಇಧ ‘‘ಪರಿತ್ತತ್ತಿಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ಮಜ್ಝಪದಲೋಪವಸೇನ। ಆದಿ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಮಗ್ಗಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೋ
೩೦೭-೯. ಕ್ರಿಯಾಹೇತುದ್ವಯನ್ತಿ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯದ್ವಯಂ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಮನೋಧಾತು ಇತರಸ್ಸ ಮಹಗ್ಗತಾದಿಆರಮ್ಮಣತಾವಸೇನಾಪಿ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ। ‘‘ಇಟ್ಠಾದಿಭೇದಾ’’ತಿಆದಿ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಭಾವವಿಭಾವನಂ। ಇಟ್ಠಾದಿಭೇದಾತಿ ಇಟ್ಠಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಅನಿಟ್ಠಅನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಭೇದಾ। ಪಟಿಪಾಟಿಯಾತಿ ‘‘ರೂಪಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ, ಸದ್ದೋ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನುಕ್ಕಮತೋ। ರೂಪಾದಿ…ಪೇ॰… ತ್ತಯಸ್ಸ ತೂತಿ ಕಿರಿಯಾಮನೋಧಾತುಯಾ ಚೇವ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕವಿಭಾಗವಸೇನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮನೋಧಾತೂನಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಕಗೋಚರಂ
೩೧೧. ಕಾಮಧಾತುಯನ್ತಿ ಕಾಮಭವೇ। ತತ್ಥ ಹಿ ನೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಚತ್ತಾರೀತಿ ತೇಸ್ವೇವ ಕಿರಿಯಾಮನೋಧಾತು, ಕುಸಲವಿಪಾಕಚಕ್ಖುಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ, ತಥಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚಿತ್ತಾನಿ। ಸೇಸಾನಿ ಪನ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾಭಾವೇನ ತತ್ಥ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ನೇವ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಭಾವತೋ ಏತೇಸು ಕಿಞ್ಚಿ ನ ಜಾಯತಿ।
೩೧೨-೩. ‘‘ಮಹಾಪಾಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ಪಟುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ।
೩೧೪. ಏವಂ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣೇ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣೇ ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಚಿತ್ತಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಚಿತ್ತಂ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಾರಮ್ಮಣತೋ, ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಂ ತತಿಯಾರುಪ್ಪಾರಮ್ಮಣತೋ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಂ। ಛಬ್ಬಿಧನ್ತಿ ಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ತಿವಿಧತಾಯ ಛಪ್ಪಕಾರಂ।
೩೧೬-೨೦. ಞಾಣಂ ಪರಿಹೀನಂ ಏತೇಸಂ, ಞಾಣತೋ ಪರಿಹೀನಾತಿ ವಾ ಞಾಣಹೀನಾ। ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ…ಪೇ॰… ಹೋನ್ತಿ ತೇತಿ ಅಟ್ಠ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಸೇಖಪುಥುಜ್ಜನಖೀಣಾಸವಾನಂ ಕದಾಚಿ ನಿರುಸ್ಸುಕ್ಕಭಾವೇನ ಆದರಾಕರಣವಸೇನ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಸರೀರತಾಅಞ್ಞವಿಹಿತತಾಹಿ ವಾ ಅಸಕ್ಕಚ್ಚದಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾದೀಸು ಅತಿಪಗುಣವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ। ಅತಿಪಗುಣಾನಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೇ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಾ। ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಾದಿಪಞ್ಞತ್ತಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೇ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನ ನವತ್ತಬ್ಬಾ। ಅಕುಸಲೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಚತುಪಞ್ಞಾಸಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾನಂ, ರೂಪಸ್ಸ ಚ ‘‘ಅತ್ತಾ ಸತ್ತೋ’’ತಿ ಪರಾಮಸನಅಸ್ಸಾದನಾಭಿನನ್ದನಕಾಲೇ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ। ತೇನೇವಾಕಾರೇನ ಸತ್ತವೀಸತಿಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಕಾಲೇ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಾ। ಪಣ್ಣತ್ತಿಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತನಕಾಲೇ ಸಿಯಾ ನವತ್ತಬ್ಬಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನ। ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ತೇಯೇವ ಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ವಿನಾ ಪರಾಮಾಸೇನ ಅಸ್ಸಾದನಾಭಿನನ್ದನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ, ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ದೋಮನಸ್ಸವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ದ್ವೇಳ್ಹಕಭಾವೇನ, ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಂ ವಿಕ್ಖಿಪನವಸೇನ, ಅವೂಪಸಮವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಿಯಂ ಪರಿತ್ತಮಹಗ್ಗತನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕ್ರಿಯತೋಪಿ ಚ ತಥಾತಿ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತತೋಪಿ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಕ್ರಿಯಾವೋಟ್ಠಬ್ಬನನ್ತಿ
ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ ಗೋಚರೋತಿ ಪರಿತ್ತಮಹಗ್ಗತಅಪ್ಪಮಾಣವಸೇನ ತಿವಿಧೋಪಿ ಗೋಚರೋ ಹೋತಿ। ಕಥಂ? ಕುಸಲಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಅಟ್ಠ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಸೇಖಪುಥುಜ್ಜನಖೀಣಾಸವಾನಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚದಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಧಮ್ಮಸ್ಸವನವಿಪಸ್ಸನಾದೀಸು ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಕಾಲೇ ಕಾಮಾವಚರಾರಮ್ಮಣಿಕಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮಾನುಲೋಮಕಾಲೇ ಚ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ। ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೇ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಝಾನಾದೀನಂ ಪರಿಕಮ್ಮಕಾಲೇ ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ಸಮ್ಮಸನಕಾಲೇ ಚ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಾ ಹೋನ್ತಿ। ಯಥಾಲಾಭಂ ಗೋತ್ರಭುವೋದಾನಕಾಲೇ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೇ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮಕಾಲೇ ಚ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಾ। ಪಣ್ಣತ್ತಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೇ ಪಣ್ಣತ್ತಾರಮ್ಮಣಿಕಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾನಂ ಪರಿಕಮ್ಮಕಾಲೇ ಚ ನವತ್ತಬ್ಬಾ। ಅಭಿಞ್ಞಾದ್ವಯಸ್ಸ ಪರಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣತಂ ಸತ್ತರಸಮಪರಿಚ್ಛೇದೇ ವಕ್ಖತಿ। ಕಿರಿಯಾವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮ್ಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ತಂತಂಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಪುರೇಚರಂ ಹುತ್ವಾ ತಂ ತದೇವ ಆವಜ್ಜನ್ತಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪರಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ। ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಮೇವ।
ವುತ್ತಾವಸೇಸಾನೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಅವಸಿಟ್ಠಾನಿ ಪನ್ನರಸ ರೂಪಾವಚರಾನಿ ಪಠಮತತಿಯಾನಿ, ಛ ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಏಕವೀಸತಿ ಚಿತ್ತಾನಿ। ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಪರಿತ್ತಾದಿವಸೇನ ನವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಕಸಿಣಾದಿನಿಮಿತ್ತಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಆಕಾಸವಿಞ್ಞಾಣಾಭಾವಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಕರಣತೋ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾನಿ।
ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕಂ ಸಮತ್ತಂ।
೩೨೧-೨. ಏವಂ ‘‘ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಚಿತ್ತಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಚಿತ್ತಂ ಅತೀತಸ್ಸ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಕರಣತೋ, ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಂ ತತಿಯಾರುಪ್ಪಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಕರಣತೋ ಏಕನ್ತಅತೀತಾರಮ್ಮಣಂ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾವ ಗೋಚರಾತಿ ರೂಪಾದಿಮ್ಹಿ ಧರಮಾನೇಯೇವ
೩೨೪-೬. ಸಿಯಾ…ಪೇ॰… ನಾಗತಗೋಚರಾತಿ ಅಟ್ಠ ತಾವ ಮಹಾವಿಪಾಕಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣಕಾಲೇ ಕಮ್ಮಂ ವಾ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿಯಂ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾ। ಭವಙ್ಗಚುತಿಕಾಲೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಪನ ಕದಾಚಿ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಆರಬ್ಭ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣಕಾಲೇ, ತದನನ್ತರಂ ಭವಙ್ಗಕಾಲೇ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ, ತಥಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ। ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಜವನಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಯಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ। ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಾಹೇತುಕಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಕೇವಲಞ್ಹಿ ತಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಜಚ್ಚನ್ಧಾದೀನಂ, ಅಪಾಯೇಸು ಚ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋನ್ತಿ। ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಚ ಸನ್ತೀರಣಕಾಲೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ ಪನ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಸನ್ತೀರಣವಸೇನ, ತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ಚ ತದಾರಮ್ಮಣಕಾಲೇ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಚಿತ್ತಂ ಪನ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ’’ತಿಆದೀಸು ಕುಸಲೇಸು ತಾವ ಚತ್ತಾರೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಸೇಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ, ಅತೀತಾದಿಭೇದಾನಿ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಾನಿ ಸಮ್ಮಸನಕಾಲೇ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೇ, ಅತೀತಾದಿಆರಮ್ಮಣಿಕಅಭಿಞ್ಞಾನಂ ಪರಿಕಮ್ಮಕಾಲೇ ಚ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ। ಪಞ್ಞತ್ತಿನಿಬ್ಬಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೇ, ಗೋತ್ರಭುವೋದಾನಕಾಲೇ, ಪಞ್ಞತ್ತಿನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಿಕಅಭಿಞ್ಞಾನಂ ಪರಿಕಮ್ಮಾದಿಕಾಲೇ ಚ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾ। ಪಞ್ಞತ್ತಿನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಹಿ ಇಧ ಅತೀತಾದಿಕಾಲವಸೇನ ನವತ್ತಬ್ಬಾನೀತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನ ನವತ್ತಬ್ಬಾನಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸನ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಕಾಲೇಪೀ’’ತಿ, ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಸನ್ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ, ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಚ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಕಾಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಪನ ‘‘ಸನ್ತೇ ಪಞ್ಞತ್ತಿಕಾಲೇಸೂ’’ತಿ ಲಿಖನ್ತಿ, ಸೋ ಅಪಾಠೋ। ತಸ್ಸ ಪನ ಅಪಾಠಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ಅತ್ಥಹಾನಿಮ್ಪಿ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಕಾಲಸ್ಮಿಂ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥಂ ಲಿಖನ್ತಿ। ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಿಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಕೇವಲಞ್ಹಿ ತೇಸಂ ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿ ನತ್ಥಿ। ಞಾಣವಿರಹೇನ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣೇ ಅಸಮತ್ಥಭಾವತೋತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ।
ಅಕುಸಲೇಸು ನವತ್ತಬ್ಬಾ…ಪೇ॰… ಆದಿನಾತಿ ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಾದಿಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾದಿನಾ ನವತ್ತಬ್ಬಾ।
೩೨೭. ಕ್ರಿಯಾ ಪಞ್ಚಾತಿ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚತಸ್ಸೋ, ಅಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾತಿ ಇಮಾ ಪಞ್ಚ ಕಿರಿಯಾ। ರೂಪತೋ ಪಞ್ಚಮೀ ಕ್ರಿಯಾತಿ ರೂಪಾವಚರಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಸಙ್ಖಾತಾ ಕಿರಿಯಾಭಿಞ್ಞಾ ಚ। ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಗೋಚರನ್ತಿ ಅತೀತಾದಿಭೇದೇಸು, ಕಾಲವಿಮುತ್ತೇಸು ಚ ಅಗೋಚರಂ ನಾಮ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬಮೇವ ನೇಸಂ ಗೋಚರಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅತೀತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕಂ।
ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನೇವ ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕಸಙ್ಗಹಿತೋಪಿ ವಿಸಯೀವಿಭಾಗೋ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುನ್ತಿ ಸೋ ವಿಸುಂ ನ ಉದ್ಧಟೋ। ಸರೂಪತೋ ಪನೇಸ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಇಮೇ ತಾವ ಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಛ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತನತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ। ರೂಪಾವಚರಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಾನಿ, ಪಠಮತತಿಯಾರೂಪ್ಪಾನಿ, ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಿ ಚ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತತೋ
ಕೇವಲಂ ಪನ ತಂ ಸುಗತಿದುಗ್ಗತೀಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಚುತಿವಸೇನಾಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಾದಿಭೇದೇಸು ಕಮ್ಮಾದೀಸು ಪವತ್ತತಿ। ಅಟ್ಠ ಮಹಾವಿಪಾಕಾನಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಚುತಿತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಾದಿಭೇದೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಪವತ್ತನತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಾದಿಆಲಮ್ಬಣಾನಿ। ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ರೂಪಾದೀನಿ ಆರಬ್ಭ ಪಹಟ್ಠಾಕಾರಕರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ, ಪರಸ್ಸ ರೂಪಾದೀಸು ಪವತ್ತಂ
೩೨೯. ‘‘ಫಲಂ, ಮಗ್ಗ’’ನ್ತಿ ಚ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪುಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ…ಪೇ॰… ಪುಞ್ಞತೋ’’ತಿ।
೩೩೨-೪. ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಪನ ತೇ ಜಾನಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಕುಸಲಾಭಿಞ್ಞಾ ಚ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನಕಿಚ್ಚಸಮಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಗಾಥಾಬನ್ಧಸುಖತ್ಥಂ ‘‘ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮ್ಪಿ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಚತ್ತಾರೋ…ಪೇ॰… ಪುಞ್ಞತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಸೇಖಪುಥುಜ್ಜನಸನ್ತಾನಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಫಲಜಾನನೇ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ। ಕುಸಲಾಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಪನ ತಂ ಗೋಚರಂ ಕಾತುಮಸಮತ್ಥಮೇವ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಕ್ರಿಯಾಭಿಞ್ಞಾ ಮನೋಧಾತೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೩೩೫-೮. ಕಸ್ಮಾತಿ ಕಾರಣಪುಚ್ಛಾ। ‘‘ಅರಹತೋ’’ತಿಆದಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಹಿ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಯಸ್ಮಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೇ। ಯಸ್ಮಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವಾ ಸೇಖಾ ವಾ ಅರಹತೋ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ, ಫಲಮಾನಸಞ್ಚ ಜಾನಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಞ್ಚ ನೇಸಂ ಅಸಮತ್ಥತಾ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ ಅನಧಿಗತೇ ಚ ವಿಸಯೇ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಮೋಹೋ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನೋ ನ ಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಮಾನಸನ್ತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಪಾಟಿಪುಗ್ಗಲಿಕಂ ಮಗ್ಗಫಲಸಙ್ಖಾತಲೋಕುತ್ತರಮಾನಸಂ। ಏವಂ ‘‘ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಮಾನಸ’’ನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ। ಲೋಕಿಯಮಾನಸಂ ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮೋ ಹೇಟ್ಠಿಮೋ’’ತಿಆದಿ। ಯಥೇವ ಹೇಟ್ಠಿಮೋ ಹೇಟ್ಠಿಮೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪರೂಪರಿ ಚಿತ್ತಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಏವಂ ಉಪರಿಮೋ ಉಪರಿಮೋಪಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಿಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಚೇ? ನೋ ನ ಜಾನಾತಿ, ಸೋ ಪನ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತವಿಸಯತ್ತಾ ಜಾನಾತಿಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಉಪರೂಪರೀ’’ತಿಆದಿ। ಯಥಾ ‘‘ಉಪರೂಪರೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಿಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಏಕಂ ಹೇಟ್ಠಿಮ-ಸದ್ದಂ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಸ್ಸ ಚ ಮಾನಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
೩೩೯-೪೧. ಏವಮ್ಪಿ ವಿಸಯೀಪಧಾನವಸೇನ ವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿಸಯಪ್ಪಧಾನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕುಸಲಮೇವ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಕುಸಲಾರಮ್ಮಣಂ। ಕಾಮೇತಿ ಪದಂ ಉಭಯತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಕಾಮೇ ಕುಸಲಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಏಕನ್ತಕಾಮಾವಚರತ್ತಾ ನ ಏತಸ್ಸ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬತಾ ಅತ್ಥಿ, ಕುಸಲಂ ಪನ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ತಂ ಅಪೇಕ್ಖಾಯ ‘‘ಕಾಮೇ’’ತಿ ಉಪರಿಪದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಮೇವ। ಅಥ ವಾ ಅಕುಸಲಸಹಚರಿಯತೋ ಕುಸಲಮ್ಪಿ ಕಾಮಾವಚರಮೇವ ಗಯ್ಹತೀತಿ ‘‘ಕಾಮೇ’’ತಿ ಇದಂ ಪುರಿಮಪದಸ್ಸೇವ ವಿಸೇಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಕಾಮಾವಚರಪಾಕಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮಕ್ರಿಯಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಮನೋಧಾತುವಜ್ಜಿತಸ್ಸ ದಸವಿಧಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಚಿತ್ತಸ್ಸ। ಏತೇಸಂ…ಪೇ॰… ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಕುಸಲಸ್ಸ ತಾವ ಅತ್ತನಾ ಕತಸ್ಸ ದಾನಾದಿಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೇನ ಅನುಸ್ಸರಣಕಾಲೇ, ತಥೇವ ಪರೇಹಿ ಕತಸ್ಸ ಅನುಮೋದನಕಾಲೇ, ತಸ್ಸೇವ ದುವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿವಸೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೇ
೩೪೨. ತತೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತರಾಸಿತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪನ ರಾಸೀನ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತೇಸು ಹಸಿತುಪ್ಪಾದೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ಏಕನ್ತಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ತಾವ
೩೪೩-೭. ಆರುಪ್ಪಕುಸಲಞ್ಚಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ರೂಪಾವಚರಕುಸಲೇಸು ಕುಸಲಾಭಿಞ್ಞಾಯ, ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲೇಸು ದುತಿಯಚತುತ್ಥಕುಸಲಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಸ್ಸ। ಏಸ ನಯೋ ‘‘ತೇಭೂಮಕಕ್ರಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ‘‘ಚತುತ್ಥದೂನ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಚತುತ್ಥದುತಿಯಾನ’’ನ್ತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಗಾಥಾಬನ್ಧವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿಯಾ, ಸವಿಭತ್ತಿಸ್ಸ ವಾ ತಿಯ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚತುತ್ಥದೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮೇಸಂ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ತಾವ ಅಭಿಞ್ಞಾಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ರೂಪಾವಚರಾರಮ್ಮಣೇಸು ವುತ್ತನಯೇನ ದುತಿಯಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಸ್ಸ ಪಠಮತತಿಯವಸೇನಾತಿ ಏವಂ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಸ್ಸ ತಥಾ ಸೇಖಪುಥುಜ್ಜನಕಾಲೇ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನಗತಸ್ಸ, ಪರಸನ್ತಾನಗತಸ್ಸ ವಾ ಆರುಪ್ಪಕುಸಲಸ್ಸ ಪಜಾನನಕಾಲೇ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸೇಖಪುಥುಜ್ಜನಕಾಲೇಯೇವ ಅತ್ತನಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ ಪಠಮತತಿಯಾರುಪ್ಪಂ ಆರಬ್ಭ ಖೀಣಾಸವಕಾಲೇ ದುತಿಯಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪನಿಬ್ಬತ್ತನೇ ಅರೂಪಕಿರಿಯಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ತೇಭೂಮಕಕಿರಿಯಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ
ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಗಾಹಿಕಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಆಪನ್ನನ್ತಿ ಪರಿಯಾಪನ್ನಂ, ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಜಾತಂ, ನ ಪರಿಯಾಪನ್ನನ್ತಿ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಂ, ತದೇವ ಪುಞ್ಞಞ್ಚಾತಿ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಪುಞ್ಞಂ। ಕಾಮಾವಚರತೋಪಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಕಿರಿಯಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ರೂಪತೋತಿ ರೂಪಾವಚರತೋ। ಚತುನ್ನಂ…ಪೇ॰… ಸದಾತಿ ಸೇಖಾನಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೇ ಮಗ್ಗಾರಮ್ಮಣಿಕಕುಸಲಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮಾದಿಕಾಲೇ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕುಸಲಸ್ಸ, ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೇ ಮಗ್ಗಾರಮ್ಮಣಿಕಕಿರಿಯಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಪರಿಕಮ್ಮಕಾಲೇ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಿರಿಯಚಿತ್ತಸ್ಸ, ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಜವನಾನಂ ಪುರೇಚರವಸೇನ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಸ್ಸ, ಸೇಖಾನಂ ಅತ್ತನೋ, ಪರೇಸಂ ವಾ ಮಗ್ಗಜಾನನಕಾಲೇ ಅಭಿಞ್ಞಾದ್ವಯಸ್ಸಾತಿ ಏವಮೇತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಕುಸಲಮಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ।
ತಥೇವಾಕುಸಲಂ…ಪೇ॰… ಈರಿತನ್ತಿ ಸೇಖಾನಂ ಪಹೀನಾವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೇ, ಸೇಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಅತ್ತನೋ, ಪರೇಸಂ ವಾ ಸನ್ತಾನಪ್ಪವತ್ತಾಕುಸಲಸಮ್ಮಸನಕಾಲೇ, ಅಕುಸಲಾರಮ್ಮಣಿಕಕುಸಲಾಭಿಞ್ಞಾಯ
೩೪೮-೫೬. ವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಂ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಸೇಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ವಿಪಾಕಸಮ್ಮಸನಾದಿಕಾಲೇ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾನುಸ್ಸರಣಾದೀಸು ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ವಿಪಾಕಸಮ್ಮಸನಾದಿಕಾಲೇ, ಪುಥುಜ್ಜನಕಾಲೇ ಅನಿಟ್ಠವಿಪಾಕಾಭಾವಂ ಆರಬ್ಭ ತುಸ್ಸನಕಾಲೇ, ಯಥಾವುತ್ತಜವನಾನಂ ಪುರೇಚರಕಾಲೇ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಕುಸಲೇಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಚಿತ್ತಸ್ಸ, ವಿಪಾಕಂ ಆರಬ್ಭ ತದಾರಮ್ಮಣಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಿಕಕಮ್ಮುನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಞ್ಚ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಅಸ್ಸಾದನಾಭಿನನ್ದನಪರಾಮಾಸಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಅಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಏವಮೇತೇಸಂ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಮಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ। ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣೇಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಕೇವಲಞ್ಹಿ ತಂ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾನಂ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತೇಸು ಚ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಸ್ಸಾರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ। ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಕಿರಿಯಾನಮಾರಮ್ಮಣಕ್ಕಮೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಚಿತ್ತಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಮಾರಮ್ಮಣಕ್ಕಮೋ ಕುಸಲಾರಮ್ಮಣೇ ವುತ್ತಸದಿಸೋವ। ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಏತ್ಥ ಯದೇತಂ ಖೀಣಾಸವಸನ್ತಾನಸ್ಸೇವ ನಿಯತಂ ನವವಿಧಂ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಂ, ತಂ ಪರಸನ್ತಾನಪ್ಪವತ್ತಕುಸಲಾಕುಸಲಸ್ಸ, ಸಸನ್ತಾನೇವ ಸೇಖಪುಥುಜ್ಜನಕಾಲೇ ಅನಾಗತಾರಮ್ಮಣಿಕಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮಾದಿವಸಪ್ಪವತ್ತಕುಸಲಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ವಿಪಾಕೇಸು
ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಕ್ಕಮೋ ಕುಸಲಾರಮ್ಮಣೇ ವುತ್ತಸದಿಸೋವ। ವಿಸೇಸೋಪಿ
೩೫೭-೮. ಏವಂ ರೂಪನಿಬ್ಬಾನವಜ್ಜಿತಮಾರಮ್ಮಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ, ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರೂಪಂ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ರೂಪನ್ತಿ ಅಟ್ಠವೀಸತಿವಿಧೋ ಭೂತೋಪಾದಾಯಭೇದಭಿನ್ನೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ಸಬ್ಬಮೇವ ರೂಪಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಸಮುದಿತೋ ಪನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಚತೂಹಿ ಏವ ಸಮುಟ್ಠಾನೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ಕಾಮಪಾಕಕಿರಿಯಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ, ತತ್ಥ ಚ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ತಾವ ವಣ್ಣದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಕಾಲೇ, ವಣ್ಣಾದೀನಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಸಮ್ಮಸನಕಾಲೇ, ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮಾದಿಕಾಲೇ, ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದನಾಭಿನನ್ದನಪರಾಮಾಸಾದಿಕಾಲೇ, ಅಭಿಞ್ಞಾದ್ವಯಸ್ಸ ಇದ್ಧಿವಿಧಭೂತಸ್ಸ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾದಿರೂಪನಿಮ್ಮಾನಕಾಲೇ, ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಭೂತಸ್ಸ ‘‘ಪುರಿಮಭವೇ ಏವಂವಣ್ಣೋ ಅಹೋಸಿ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅನುಸ್ಸರಣಕಾಲೇ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಭೂತಸ್ಸ ಚವಮಾನಉಪಪಜ್ಜಮಾನಸತ್ತಾನಂ ವಣ್ಣದಸ್ಸನಕಾಲೇ, ದಿಬ್ಬಸೋತಭೂತಸ್ಸ ಸದ್ದಸವನಕಾಲೇ, ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಭೂತಸ್ಸ ‘‘ಅನಾಗತೇ ಏವಂವಣ್ಣೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಜಾನನಕಾಲೇ, ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕೇಸು ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನದ್ವಯಸ್ಸ ಯಥಾಯೋಗಂ ರೂಪಾದಿವಿಜಾನನಕಾಲೇ, ಸುಖಸನ್ತೀರಣಸ್ಸ ಸನ್ತೀರಣತದಾರಮ್ಮಣಕಾಲೇ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸನ್ತೀರಣದ್ವಯಸ್ಸ ಸನ್ತೀರಣತದಾರಮ್ಮಣಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಗತಿನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಕಾಲೇ
೩೫೯-೬೦. ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನ ಗೋತ್ರಭುವೋದಾನಕಾಲೇ, ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಿಕಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮಾದಿಕಾಲೇ ಚ ಕಾಮಾವಚರತಿಹೇತುಕಕುಸಲಸ್ಸ, ಅತೀತಭವೇ ಸಚ್ಛಿಕತನಿರೋಧಾನುಸ್ಸರಣಕಆಲಾದೀಸು ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಕಾಮರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಮಗ್ಗಟ್ಠಾನಂ ತದನನ್ತರಫಲವಳಞ್ಜನಫಲಕಾಲೇಸು ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚಾತಿ ಏವಂ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಉಭಯಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರವಸೇನ ದುವಿಧಸ್ಸ।
೩೬೧-೨. ನಾನಪ್ಪಕಾರಕನ್ತಿ ದ್ವಾದಸಮಪರಿಚ್ಛೇದೇ ವಕ್ಖಮಾನನಯೇನ ನಾನಾವಿಧಪ್ಪಕಾರಂ। ನವನ್ನಂ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಮನೋಧಾತುವಜ್ಜಿತಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನಞ್ಚೇವ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ರೂಪಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾನಂ ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಾದಿಕಾ, ಪಠಮಾರುಪ್ಪಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾನಂ ಆಕಾಸಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತತಿಯಾರುಪ್ಪಕುಸಲಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಅಭಾವಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನವನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ।
೩೬೩-೫. ಏವಂ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಏಕೇಕುದ್ಧಾರವಸೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬೇ ಚತುಭೂಮಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ‘‘ರೂಪಾರಮ್ಮಣಿಕಾ ದ್ವೇ’’ತಿಆದಿ ಗಾಥಾತ್ತಯಂ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ।
೩೬೬-೯. ‘‘ಪಠಮಾರುಪ್ಪಕುಸಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮ್ಪಿ ಅರೂಪಾವಚರಾರಮ್ಮಣೇಸು ಅರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾನಂ ಸೇಖಾಸೇಖವಸೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ। ಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಸೇಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಕುಸಲಸ್ಸ। ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಪನ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ ತಸ್ಸ ಪುರಿಮಭವೇ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ। ಅರೂಪಭವೇ ಅತಿಸನ್ತಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ ನ ಭಾವನಾಯ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಠಮಾರುಪ್ಪಪಾಕೋ’’ತಿಆದಿ। ಪಠಮಂ ತು ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಂ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಚೇತಸೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋತಿ, ವಿಪಾಕಸ್ಸ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಚೇತಸೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಖೀಣಾಸವಕಾಲೇ ಕಸ್ಸಚಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘‘ನ ಪುಞ್ಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಕಿರಿಯಾಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ ನ ಪವತ್ತತೀತಿ ‘‘ನ ಪಾಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರತ್ಥಂ, ನಿರೋಧಸಮಾಪಜ್ಜನತ್ಥಞ್ಚ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಕಿರಿಯಚಿತ್ತಂ ದುತಿಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಠಮಂ ತು ಕ್ರಿಯಾಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ।
೩೭೦-೩. ‘‘ದ್ವಿಧಾ’’ತಿ ಚ ವತ್ವಾ ತಮೇವ ದುವಿಧತಂ, ತಿವಿಧತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕುಸಲಂ ಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿ, ‘‘ಕ್ರಿಯಸ್ಸಾಪಿ ಕ್ರಿಯಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚ ಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಏವಮೇವ …ಪೇ॰… ಸಿಯಾತಿ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಚಿತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಸೇಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ದ್ವಿಧಾ, ಖೀಣಾಸವಾನಞ್ಚ ತಿಧಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೩೭೪-೫. ಯಂ ಯಂ ಗೋಚರಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ರೂಪಾರೂಪನಿಬ್ಬಾನಪಞ್ಞತ್ತೀಸು ಯಂ ಯಂ ಗೋಚರಂ ಆರಬ್ಭ। ಯೇ ಯೇತಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ। ಯೋ ನರೋತಿ ಯೋ ಗಹಟ್ಠೋ, ಪಬ್ಬಜಿತೋ ವಾ ಮಾಣವೋ। ಕಿರಾತಿ ಅನುಮತಿಯಂ। ತಸ್ಸ ‘‘ಉತ್ತರತೇವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪಾರನ್ತಿ ಅವಸಾನಂ। ತಂ ಇಮಸ್ಸ ಪರಮನಿಪುಣಗಮ್ಭೀರನಯಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಯಾಥಾವತೋ ಓತರನ್ತೇಹಿ ಅಕಸಿರೇನ ತರಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ದುಪ್ಪಾಪುಣೇಯ್ಯನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ದುತ್ತರ’’ನ್ತಿ। ಉತ್ತರನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ। ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಸ್ಸ ಹಿ ಉತ್ತಮತಾಯ ತದೇಕದೇಸಭೂತಪಾರಮ್ಪಿ ಉತ್ತಮಮೇವ ಹೋತಿ। ಸೋತಿ ಸೋ ಸಮುತ್ತಿಣ್ಣಾಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಪಾರೋ ನರೋ। ಉತ್ತರತೇವ, ನ ಪನ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ತಂ ಉತ್ತರಿತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಕಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ
ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಸಂವಣ್ಣನಾಯ
ಆರಮ್ಮಣವಿಭಾಗನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।