೭. ಸತ್ತಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ
ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೩೭೬. ಅನನ್ತಞಾಣೇನಾತಿ ಅನನ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಞಾಣೇನ। ನಿರಙ್ಗಣೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ರಾಗಾದಯೋ ಅಕುಸಲಾ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ನಿಹೀನಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅಙ್ಗಣಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ರಾಗೋ ಅಙ್ಗಣಂ, ದೋಸೋ ಅಙ್ಗಣಂ, ಮೋಹೋ ಅಙ್ಗಣಂ, ಪಾಪಕಾನಂ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಅಕುಸಲಾನಂ ಇಚ್ಛಾವಚರಾನಂ ಅಧಿವಚನಂ ಯದಿದಂ ಅಙ್ಗಣ’’ನ್ತಿ ಚ ಆದಿ (ವಿಭ॰ ೯೨೪)।
ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇಸಿನಾ। ಕರುಣಾಯಂ ನಿಯುತ್ತೋ, ಸಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ವಾ ಕಾರುಣಿಕೋ, ತೇನ ಕಾರುಣಿಕೇನ। ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಪ್ಪಭವನ್ತಿ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ।
೩೭೭-೮೬. ಇದಾನಿ ವಿಪಾಕಕಥಾಯ ಮಾತಿಕಾವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಠಪಿತೇ ದಸಪ್ಪಕಾರೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕೂನತಿಂಸ ಕಮ್ಮಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಥಾರದ್ಧಾಯ ವಿಪಾಕಕಥಾಯ ಮೂಲಕಾರಣಭಾವತೋ ‘‘ಏಕೂನತಿಂಸ ಕಮ್ಮಾನೀ’’ತಿ ಪಠಮಂ ಕಮ್ಮವವತ್ಥಾನಂ ಕತಂ। ಕಮ್ಮೇ ಪನ ಕಥಿತೇ ವಿಪಾಕಕಥಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಾ ವಿಪಾಕಾಪಿ ಕಥೇತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ಪಾಕಾ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ದಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ ದುತಿಯಂ ವಿಪಾಕವವತ್ಥಾನಂ ಕತಂ। ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಾನಞ್ಚ ಅದ್ವಾರೇಸು ಅದಿಸ್ಸನತೋ ‘‘ತೀಸು…ಪೇ॰… ದಿಸ್ಸರೇ’’ತಿ ತತಿಯಂ ಕಮ್ಮದ್ವಾರವಿಪಾಕದ್ವಾರಾ ವುತ್ತಾ। ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಾನಂ ವಚನಪ್ಪಸಙ್ಗೇಯೇವ ಏಕಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ತಂ ತಂ ಪಚ್ಚಯಮಾಗಮ್ಮ ಅನೇಕಫಲನಿಪ್ಫಾದನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕುಸಲಂ…ಪೇ॰… ವಿವಿಧಂ ಫಲ’’ನ್ತಿ ಚತುತ್ಥಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಪಟಿಸನ್ಧೀಸು ನಾನಾಫಲನಿಪ್ಫಾದನಂ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಪನ ಪವತ್ತಿಪಟಿಸನ್ಧೀನಂ ಲಬ್ಭಮಾನವಿಪಾಕವಸೇನ ವುತ್ತಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತಾ –
‘‘ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕಾವಸೇಸೇನಾ’’ತಿ।
‘‘ಏಕಂ ಪುಪ್ಫಂ ಚಜಿತ್ವಾನ, ಅಸೀತಿಕಪ್ಪಕೋಟಿಯೋ।
ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮೀ’’ತಿ॥ ಚ –
ಏವಮಾದಿವಚನಸ್ಸ ‘‘ಏಕಾಯ…ಪೇ॰… ಪಕಾಸಿತಾ’’ತಿ ಪಞ್ಚಮಂ ಏಕೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಏಕಿಸ್ಸಾಯೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ ವುತ್ತಂ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ನಾನಾಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಸುಣನ್ತಾ ‘‘ದಿಸ್ವಾ ಕುಮಾರಂ ಸತಪುಞ್ಞಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ‘‘ನಾನಾಕಮ್ಮೇನ ಏಕಾವ ‘‘ನಾನಾ…ಪೇ॰… ಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ’’ತಿ ಛಟ್ಠಂ ನಾನಾಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಾನಾಪಟಿಸನ್ಧಿದಾನಂ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ವಿಪಚ್ಚನ್ತಸ್ಸ ಚ ಏಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸೋಳಸ ವಿಪಾಕಾನಿ ದ್ವಾದಸಮಗ್ಗೋ ಅಹೇತುಕಟ್ಠಕಮ್ಪೀತಿ ಅಯಂ ವಿಪಾಕವಿಭಾಗೋ ಹೇತುಭೇದವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ತಿಹೇತುಕಂ…ಪೇ॰… ನ ಚ ಹೋತಿ ತಿಹೇತುಕಾ’’ತಿ ಸತ್ತಮಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಆಗತಹೇತುಕಿತ್ತನಂ ದಸ್ಸಿತಂ। ತಂ ಪನ ಹೇತುಕಿತ್ತನಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕವಿಭಾಗದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ। ಇದಾನಿ ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರಸ್ಸ, ಮೋರವಾಪಿವಾಸಿಮಹಾದತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ, ತಿಪಿಟಕಮಹಾಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರಸ್ಸಾತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಥೇರಾನಂ ವಾದೇಸು ‘‘ಏಕಾಯ ಚೇತನಾಯ ದ್ವಾದಸ ವಿಪಾಕಾನಿ ಏತ್ಥೇವ ದಸಕಮಗ್ಗೋ ಅಹೇತುಕಟ್ಠಕಮ್ಪೀ’’ತಿ ಆಗತಸ್ಸ ದುತಿಯತ್ಥೇರವಾದಸ್ಸ, ‘‘ಏಕಾಯ ಚೇತನಾಯ ದಸ ವಿಪಾಕಾನಿ ಏತ್ಥೇವ ಅಹೇತುಕಟ್ಠಕಮ್ಪೀ’’ತಿ ಆಗತಸ್ಸ ತತಿಯತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಾದಸ್ಸ ಚ ನ ಸಮ್ಮಾಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಪಠಮತ್ಥೇರವಾದಸ್ಸ ವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ವಿಪಾಕೇಸು ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರವಿಧಾನಂ ಪಚ್ಚಯಬಲೇನ ಹೋತಿ, ನೋ ಕಮ್ಮಬಲೇನಾತಿ ದೀಪನತ್ಥಂ ಅಟ್ಠಮಂ, ‘‘ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಕಮ್ಮೇನ ಸಹ ಅಸಮಾನಮ್ಪಿ ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರಭೇದೋ ವುತ್ತೋ। ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಭಾವೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನೇವ ವಿಪಾಕವೇದನಾಯ ಪರಿವತ್ತನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣೇನ…ಪೇ॰… ಪರಿವತ್ತನ’’ನ್ತಿ ನವಮಂ ಆರಮ್ಮಣೇನ ವೇದನಾಪರಿವತ್ತನಂ ವುತ್ತಂ। ಕಮ್ಮವಸೇನ ಚೇವ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚ ಅನಿಯತಸ್ಸ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಜವನವಸೇನ ನಿಯಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣ…ಪೇ॰… ನಿಯಾಮಿತ’’ನ್ತಿ ದಸಮಂ ಜವನೇನ ತದಾರಮ್ಮಣನಿಯಮೋ ವುತ್ತೋತಿ।
ಏಕೂನತಿಂಸ ಕಮ್ಮಾನೀತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಸೇನ ವೀಸತಿ ಪರಿತ್ತಾನಿ, ನವ ಮಹಗ್ಗತಾನೀತಿ ಏಕೂನತಿಂಸ ಕಮ್ಮಾನಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇಸಾ ವಟ್ಟವಸೇನ ವಿಪಾಕಕಥಾ, ತಸ್ಮಾ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಏಕೂನತಿಂಸೇವ ಕಮ್ಮಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಏವಂ ‘‘ಪಾಕಾ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ತೇವೀಸತಿ ಪರಿತ್ತಾ, ನವ ಮಹಗ್ಗತಾತಿ ಪಾಕಾ ದ್ವತ್ತಿಂಸ। ತೀಸು ದ್ವಾರೇಸೂತಿ ಕಾಯವಚೀಮನೋದ್ವಾರವಸೇನ ತೀಸು ಕಮ್ಮದ್ವಾರೇಸು। ಕಮ್ಮದ್ವಾರವವತ್ಥಾನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದಸ್ಸಿತಮೇವ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನೇತಂ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಾ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಟ್ಠಕಥಾಯ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧ ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರ), ತಂಸಂವಣ್ಣನಾದಿತೋ ಚ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಕಾಮಂ ಕಮ್ಮಾನಿಪಿ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಪಞ್ಚದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾನಿ ಪನ ಅವಿಪಾಕಾನಿ, ಮನೋದ್ವಾರದ್ವಾರತ್ತಯವಸೇನ ಭಿನ್ನಾನಂ ವಿಪಾಕದಾಯಕಾನಮೇವ ಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ ‘‘ತೀಸು ದ್ವಾರೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಛಸೂತಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ, ಮನೋದ್ವಾರಞ್ಚಾತಿ ಛಸು ವಿಪಾಕದ್ವಾರೇಸು।
ತಂ ತಂ ಪಚ್ಚಯಮಾಗಮ್ಮಾತಿ ಕಾಲಸಮ್ಪದಾದಿಕಂ ತಂ ತಂ ಪಚ್ಚಯಮಾಗಮ್ಮ। ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –
‘‘ಕಾಲೋಪಧಿಪ್ಪಯೋಗಾನಂ
ಸಮ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ವಿಪತ್ತಿಞ್ಚ, ಕಮ್ಮಮಾಗಮ್ಮ ಪಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥
ಅಥ ವಾ ತಂ ತಂ ಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಾದಿಹೇತುಭೂತಂ ತಂ ತಂ ಸಹಕಾರಿಪಚ್ಚಯಂ। ವಿವಿಧಂ ಫಲನ್ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಸಹೇತುಕಾಹೇತುಕಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರಫಲಂ। ಏಕಾಯ ಚೇತನಾಯಾತಿ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಭೂತಾಯ, ಅಪರಾಪರಿಯವೇದನೀಯಭೂತಾಯ ವಾ ಏಕಾಯ ಚೇತನಾಯ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಭೂತಾ ಪನ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಮೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ನೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ।
ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ತಿಹೇತುಕ’’ನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಉಕ್ಕಟ್ಠಮೇವ ಪನ ತಿಹೇತುಕಕಮ್ಮಂ ತಿಹೇತುಕವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ, ತಥಾ ದುಹೇತುಕಮ್ಪಿ
ಅಥೇತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತವಿಧಾನಂ ಕಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೀನಂ ಅವಿಸೇಸೇನ, ಉದಾಹು ಪವತ್ತಿವಸೇನೇವಾತಿ ಚೇ? ಪವತ್ತಿವಸೇನೇವ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಪನ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತಿಹೇತುಕೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಏತ್ಥಾಪಿ ತಿಹೇತುಕುಕ್ಕಟ್ಠಕಮ್ಮೇನೇವ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತಿ, ಓಮಕೇನ ಪನ ದುಹೇತುಕುಕ್ಕಟ್ಠೇನ ಚ ದುಹೇತುಕಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ, ದುಹೇತುಕೋಮಕೇನ ಪನ ಅಹೇತುಕಾವಾತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಞಾಣಂ ಜಚ್ಚನ್ಧಾದಿವಿಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ, ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಸ್ಸ ವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಜಚ್ಚನ್ಧಾದಿವಿಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಂ ನ ಹೋತೀತಿ ತಿಹೇತುಕಂ ಅತಿದುಬ್ಬಲಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಮೇವ ಆಕಡ್ಢತಿ, ನಾಹೇತುಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಚ ಹೋತಿ ಅಹೇತುಕಾ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ಸುಗತಿಯಂ ಜಚ್ಚನ್ಧಬಧಿರಾದಿವಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಹೇತುಕೂಪಪತ್ತಿಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಹೇತುಕೂಪಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ –
‘‘ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ
ಏವಂ ಜವನಕ್ಖಣೇ ತಿಣ್ಣಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕುಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಪನ ‘‘ಜವನಕ್ಖಣೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಿಹೇತುಕಕಮ್ಮೇನೇವ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತಿ, ನ ದುಹೇತುಕೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ದುಹೇತುಕೇನ…ಪೇ॰… ನ ಚ ಹೋತಿ ತಿಹೇತುಕಾ’’ತಿ। ಯದಿ ಹಿ ದುಹೇತುಕಕಮ್ಮೇನ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿ ಸಿಯಾ, ಯಥಾ ‘‘ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೋ ಕತೋ, ಏವಂ ‘‘ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಸತ್ತನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತಿ। ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಕತಮೇಸಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತಿ? ಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಜವನಕ್ಖಣೇ ದ್ವೇ ಹೇತೂ ಕುಸಲಾ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ…ಪೇ॰… ಸಙ್ಖಾರಾ, ನಿಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ದ್ವೇ ಹೇತೂ ಅಕುಸಲಾ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ…ಪೇ॰… ಸಙ್ಖಾರಾ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ತಯೋ ಹೇತೂ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ…ಪೇ॰… ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ಸತ್ತನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೂಪಪತ್ತಿಂ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೋ ಕಾತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ಪನೇವಂ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ದುಹೇತುಕಕಮ್ಮೇನ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಯದಿ ಏವಂ –
‘‘ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಛನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತಿ। ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಕತಮೇಸಂ…ಪೇ॰…
ಏವಂ
ಯದಿ ಏವಂ ಪುರಿಮವುತ್ತೇಹಿ ಇದಂ ಸಮಾನಂ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಕತಾಭಾವತೋತಿ ದುಹೇತುಕಕಮ್ಮೇನ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿ ನ ಉದ್ಧಟಾ, ನ ಪನ ಅಲಬ್ಭನತೋತಿ? ತಂ ನ, ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಲೋಭಸಮ್ಪಯೋಗಾಭಾವತೋ, ಅಲೋಭಫಲುಪ್ಪಾದನೇ ವಿಯ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಞಾಣಫಲುಪ್ಪಾದನೇ ಅಸಮತ್ಥಭಾವತೋ। ಪಞ್ಞಾಬಲಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಹಿ ತಂಞಾಣಫಲುಪ್ಪಾದನೇ ಸಮತ್ಥಂ ಹೋತಿ।
ಏತ್ಥಾಹ – ಕಿಂ ಪನೇತಂ ಕಮ್ಮಮೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದೇನ್ತಂ ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸವೇದನಮೇವ ದೇತಿ, ಉದಾಹು ವಿಸದಿಸವೇದನಮ್ಪೀತಿ? ದುಹೇತುಕೋಮಕಮೇವ ವಿಸದಿಸವೇದನಂ ದೇತಿ, ಇತರಂ ಪನ ಸದಿಸವೇದನಮೇವ ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮಟ್ಠಕಥಾಯ ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತೇ ಸುಖವೇದನೀಯಾದಿಕಮ್ಮವಣ್ಣನಾಯ –
‘‘ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲತೋ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚತಸ್ಸೋ ಚೇತನಾ, ರೂಪಾವಚರಕುಸಲತೋ ಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಚೇತನಾತಿ ಏವಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೇಸು ಸುಖವೇದನಾಯ ಜನನತೋ ಸುಖವೇದನೀಯಂ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ಕಾಮಾವಚರಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂಯೇವ ಏಕನ್ತೇನ ಸುಖಂ ಜನೇತಿ, ಪವತ್ತೇ ಪನ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಮ್ಪಿ।
‘‘ಅಕುಸಲಚೇತನಾ ಪವತ್ತೇ ಕಾಯದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತದುಕ್ಖಸ್ಸ ಜನನತೋ ದುಕ್ಖವೇದನೀಯಂ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ।
‘‘ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲತೋ ಪನ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚತಸ್ಸೋ ಚೇತನಾ, ರೂಪಾವಚರಕುಸಲತೋ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚೇತನಾತಿ ಏವಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೇಸು ತತಿಯವೇದನಾಯ ಜನನತೋ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನೀಯಂ
ವುತ್ತಂ। ನನು ಚ ‘‘ಆರಮ್ಮಣೇನ ಹೋತೇವ, ವೇದನಾಪರಿವತ್ತನ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ವೇದನಾನಿಯಮೋ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಕಮ್ಮೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾದಿಕಮಾಪಾಥಮಾಗಚ್ಛತೀತಿ ನಿಯಮೋ ಅತ್ಥಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಕಮ್ಮೇನ ವಾ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಕಥಂ ಕಮ್ಮವಸೇನೇವ ವೇದನಾನಿಯಮೋತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಇಟ್ಠಾದಿಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತಂ ಕಮ್ಮಬಲೇನೇವ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಕಮ್ಮೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣಕಾಲೇ ತಸ್ಸ ಬಲೇನ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಮಾಪಾಥಮಾಗಚ್ಛತಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಕಮ್ಮೇನ
ನನು ಚ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಮೇತ್ತಾಪುಬ್ಬಭಾಗಂ ಸೋಮನಸ್ಸಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದೇತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ, ಮಹಾಸಿವತ್ಥೇರೋ ಚ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಅಸಙ್ಖಾರಿಕವಿಪಾಕಚಿತ್ತೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಇಚ್ಛತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತೇನ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತತೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಬಲವತರಂ, ತೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತೇನ ಗಹಿತಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಹಿ ಮಹಜ್ಝಾಸಯಾ ಹೋನ್ತಿ ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರೋ ವಿಯಾ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಕುಸಲತೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಪಟಿಸನ್ಧಿಪಿ ಲಬ್ಭತಿ ಯಥಾ ಚ, ಏವಂ ತಥಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತತೋ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾಪೀತಿ ಕಥಂ ಕಮ್ಮಸದಿಸವೇದನಾ ಪಟಿಸನ್ಧೀತಿ? ಏತ್ಥಾಪಿ ಚ ಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಮೇವಾತಿ ಥೇರಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಸಿಯಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ಅಪಿಚಾಯಂ ವಾದೋ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋವ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಸಙ್ಗಹಕಾರೇಹಿ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಅಯಂ ಥೇರಸ್ಸ ಮನೋರಥೋ, ನತ್ಥಿ ಏತ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಹಿತೂಪಚಾರೋ ಬಲವಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮೇತ್ತಾಪುಬ್ಬಭಾಗಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತತಿಹೇತುಕಅಸಙ್ಖಾರಿಕಚಿತ್ತೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ
ಅಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಕಮ್ಮಂ। ಅಸಙ್ಖಾರಂ ಸಸಙ್ಖಾರಮ್ಪಿ ಫಲಂ ದೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಆರಮ್ಮಣೇನಾತಿ ಇಟ್ಠಾದಿಆರಮ್ಮಣೇನ। ವೇದನಾಪರಿವತ್ತನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅನುರೂಪತೋ ಸೋಮನಸ್ಸಾದಿವೇದನಾಯ ಪರಿವತ್ತನಂ, ಕುಸಲವಿಪಾಕಸನ್ತೀರಣತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ। ತಾನಿ ಹಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾನಿ, ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಿ। ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಪನ ಸನ್ತೀರಣತದಾರಮ್ಮಣಂ ಅನಿಟ್ಠೇ, ಅನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ ಚ ಆರಮ್ಮಣೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಮೇವ। ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ವೇದನಾಭೇದೋ ಅತ್ಥಿ, ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ದ್ವೀಸುಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಮೇವ। ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇಸು ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣದ್ವಯಂ ಸೇಸಾನಿ ಇಟ್ಠಾದೀಸು ಸಬ್ಬತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಕಾರಣವಸೇನೇವ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಿ, ತಥಾ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಇಟ್ಠಾದೀಸು ಸುಖಸಹಗತಂ, ಅನಿಟ್ಠಾದೀಸು ದುಕ್ಖಸಹಗತನ್ತಿ। ಜವನೇನ ನಿಯಮಿತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಹೇತುನಿಯಮನಮೇವ ಚೇತ್ಥ ಜವನವಸೇನ ಹೋತಿ ವೇದನಾಭೇದಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇನೇವ, ಸಙ್ಖಾರಭೇದಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ನಿಯಮಿತತ್ತಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಂ ವಿಭಾಗಾಭಾವತೋ ಕುಸಲವಿಪಾಕತದಾರಮ್ಮಣಾನಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಜವನಪಚ್ಚಯವಸೇನ ನಿಯಮನಂ ಹೋತಿ। ತಂ ಪನ ಸರೂಪತೋ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ತಿಹೇತುಕುಕ್ಕಟ್ಠಕಮ್ಮೇನ ಹಿ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಕಮ್ಮವಸೇನ ನಿಯಮಾಭಾವತೋ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಕುಸಲವಿಪಾಕತದಾರಮ್ಮಣೇಸು ಸಮ್ಪತ್ತೇಸು ಆರಮ್ಮಣಜವನಪಚ್ಚಯವಸೇನ, ಆರಮ್ಮಣಜವನವಸೇನೇವ ವಾ ನಿಯತಂ ಏಕಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಕಥಂ? ತದಾರಮ್ಮಣೇಸು ಹಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ವೇದನಾನಿಯಮೋ ಹೋತಿ, ಜವನವಸೇನ ಹೇತುನಿಯಮೋ
ತತ್ಥ
ಅಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ ಪನ ಪಚ್ಚಯಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚೇವ ಜವನವಸೇನ ಚ ನಿಯಮನಂ ಹೋತಿ। ಇದಮೇತ್ಥ ಯೇಭುಯ್ಯಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನ ನಿಯಮನಂ। ಕದಾಚಿ ಪನ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ, ಪಚ್ಚಯವಸೇನ, ಪರಿಚಿತವಸೇನ ಚ ತದಾರಮ್ಮಣನಿಯಮೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚೇವ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಚ ನಿಯಮನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಪರಿಚಿತವಸೇನ ಪನ ನಿಯಮನೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ತಿಹೇತುಕಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ತೇಸು ಪರಿಚಿತಸ್ಸ ಕದಾಚಿ ದುಹೇತುಕೇ, ಅಹೇತುಕೇ ವಾ ಜವನೇ ಜವಿತೇ ಪರಿಚಯವಸೇನ ತಿಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಹೋತಿ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಚ ದುಹೇತುಕಜವನಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ತತ್ಥ ಪರಿಚಿತಸ್ಸ ಕದಾಚಿ ತಿಹೇತುಕೇ, ಅಹೇತುಕೇ ವಾ ಜವನೇ ಜವಿತೇ ಪರಿಚಯವಸೇನ ದುಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಹೋತಿ। ತಥೇವ ಅಕುಸಲೇಸು ಪರಿಚಿತಸ್ಸ ಕದಾಚಿ ತಿಹೇತುಕದುಹೇತುಕೇಸುಪಿ ಜವನೇಸು ಜವಿತೇಸು ಪರಿಚಯವಸೇನ ಅಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಹೋತೀತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಟ್ಠಾನೇ –
‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇ ಸಹೇತುಕೋ ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಹೇತುಕೇ ಖನ್ಧೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸತಿ, ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇ ಅಹೇತುಕೋ ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ –
ಅವಿಸೇಸೇನ ಅಕುಸಲಜವನಾನನ್ತರಮ್ಪಿ ಸಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ, ತಿಹೇತುಕಜವನಾನನ್ತರಞ್ಚ ಅಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತಂ। ತಿಹೇತುಕೋಮಕೇನ, ಪನ ದುಹೇತುಕುಕ್ಕಟ್ಠೇನ ಚ ಕಮ್ಮೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ
೩೮೭-೯೧. ತುಲ್ಯೇನ ಪಾಕಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಅಸಙ್ಖಾರಿಕೇನ ಮಹಾವಿಪಾಕಚಿತ್ತೇನ। ಬಲವಾರಮ್ಮಣೇತಿ ಅತಿಮಹನ್ತಾರಮ್ಮಣೇ। ಚತುಬ್ಬಿಧಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅತಿಮಹನ್ತಂ ಮಹನ್ತಂ ಪರಿತ್ತಂ ಅತಿಪರಿತ್ತನ್ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ತಥಾ ಹಿ ವಿಸಯಂ ಆಹು, ಚತುಧಾ ಏತ್ಥ ಪಣ್ಡಿತಾ।
ಮಹನ್ತಾತಿಮಹನ್ತತೋ, ಪರಿತ್ತಾತಿಪರಿತ್ತತೋ’’ತಿ॥
ಅತಿಮಹನ್ತಾದಿಭಾವೋ ಚಸ್ಸ ಆಪಾಥಗತಕಾಲೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ಆಪಾಥಗತಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ, ತಾವ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಯುಕಆರಮ್ಮಣಂ ಅತಿಮಹನ್ತಂ ನಾಮ। ಪನ್ನರಸಚುದ್ದಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಂ ಮಹನ್ತಂ ನಾಮ। ತೇರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಟ್ಠಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಂ ಪರಿತ್ತಂ ನಾಮ। ತತೋ ಪರಂ ಅತಿಪರಿತ್ತಂ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಅತಿಮಹನ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ತದಾರಮ್ಮಣಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಮಹನ್ತೇ ಜವನಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ, ನತ್ಥಿ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪಾದೋ। ಪರಿತ್ತೇ ಜವನಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸನ್ತೀರಣಾನನ್ತರಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮೇವ ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತತಿ। ಅತಿಪರಿತ್ತೇ ಭವಙ್ಗಚಲನಮತ್ತಮೇವ। ಕಥಂ? ಅತಿಮಹನ್ತೇ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇಸು ಯಥಾನುರೂಪಂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಪಸಾದಘಟ್ಟನಾನುಭಾವೇನ ಹದಯವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ಭವಙ್ಗಸನ್ತತಿ ವೋಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ವೋಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನಾ ಚ ಸಹಸಾ ನ ಓಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ। ಯಥಾ ಪನ ವೇಗೇನ ಧಾವನ್ತೋ ಪುರಿಸೋ ಅನ್ತರಾ ಠಾತುಕಾಮೋಪಿ ಏಕದ್ವೇಪದವಾರೇ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಠಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ನ ಪನ ಠಾತುಕಾಮತಾಯ ಭವಙ್ಗಚಲನಂ ನಾಮ, ದುತಿಯಂ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಭವಙ್ಗುಪಚ್ಛೇದೋ ನಾಮ। ಚಲನಞ್ಚೇತ್ಥ ವಿಸದಿಸಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಗಮನಂ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ಆರಮ್ಮಣನ್ತರಾಪಾಥೇ
ಚಿತ್ತನ್ತರಸ್ಸ ಹೇತುತ್ತಂ, ಯಾನಂ ಚಲನಮೀರಿತ’’ನ್ತಿ॥
ಯದಿ ಏವಂ ದುತಿಯಸ್ಸಪಿ ತಂ ಅತ್ಥೀತಿ ತಮ್ಪಿ ಭವಙ್ಗಚಲನಮಿಚ್ಚೇವ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಪನ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜನವಸೇನ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುರಿಮಸ್ಸ ನಾಮತೋ ವಿಸದಿಸನಾಮಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಭವಙ್ಗುಪಚ್ಛೇದೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ನನು ಚ ರೂಪಾದೀಹಿ ಪಸಾದೇ ಘಟ್ಟಿತೇ ಪಸಾದನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸೇವ ಚಲನಂ ಯುತ್ತಂ, ಕಥಂ ಪನ ಹದಯವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾಯ ಭವಙ್ಗಸನ್ತತಿಯಾ ಚಲನನ್ತಿ? ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಏಕಾಬದ್ಧತ್ತಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಭೇರಿಯಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ತಲೇ ಠಿತಸಕ್ಖರಾಯ ಮಕ್ಖಿಕಾಯ ನಿಪನ್ನಾಯ ಅಪರಸ್ಮಿಂ ತಲೇ ದಣ್ಡಾದಿನಾ ಪಹಟೇ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಭೇರಿಚಮ್ಮವರತ್ತಾದೀನಂ ಚಲನೇನ ಸಕ್ಖರಾಯ ಚಲಿತಾಯ ಮಕ್ಖಿಕಾಯ ಪಲಾಯನಂ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ರೂಪಾದಿಮ್ಹಿ ಪಸಾದೇ ಘಟ್ಟಿತೇ ತನ್ನಿಸ್ಸಯೇಸು ಮಹಾಭೂತೇಸು ಚಲಿತೇಸು ಅನುಕ್ಕಮೇನ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧಾನಂ ಸೇಸರೂಪಾನಮ್ಪಿ ಚಲನೇನ ಹದಯವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಚಲಿತೇ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಚಲನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ಘಟ್ಟಿತೇ ಅಞ್ಞವತ್ಥುಮ್ಹಿ, ಅಞ್ಞನಿಸ್ಸಿತಕಮ್ಪನಂ।
ಏಕಾಬದ್ಧೇನ ಹೋತೀತಿ, ಸಕ್ಖರೋಪಮಯಾ ವದೇ’’ತಿ॥ (ಸ॰ ಸ॰ ೧೭೬)।
ಏವಂ ಭವಙ್ಗಚಲನಭವಙ್ಗುಪಚ್ಛೇದೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧೇಸು ‘‘ಕಿಂ ನಾಮೇತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತೀ ವಿಯ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಂ ಪಟಿಪಾದೇನ್ತೀ
ಇಧ ಠತ್ವಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಚಿತ್ತಪರಮ್ಪರಾಯ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಅಮ್ಬೋಪಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕಥಂ? ಏಕೋ ಕಿರ ಪುರಿಸೋ ಫಲಿತಮ್ಬರುಕ್ಖಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಸೀಸಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನೋ ನಿದ್ದಾಯತಿ, ಅಥೇಕಂ ಅಮ್ಬಪಕ್ಕಂ ವಣ್ಟತೋ
ಅಯಂ ಪನ ಉಪಮಾ ಕಿಂ ದೀಪೇತಿ? ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಸಾದಘಟ್ಟನಮೇವ ಕಿಚ್ಚಂ, ಕಿರಿಯಾಮನೋಧಾತುಯಾ ಭವಙ್ಗಾವಟ್ಟನಮೇವ ಕಿಚ್ಚಂ, ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ದಸ್ಸನಾದಿಕಮೇವ ಕಿಚ್ಚಂ, ವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಮೇವ ಕಿಚ್ಚಂ, ವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಸನ್ತೀರಣಮೇವ ಕಿಚ್ಚಂ, ಕಿರಿಯಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ವವತ್ಥಾಪನಮೇವ ಕಿಚ್ಚಂ, ಜವನಸ್ಸೇವ ಪನ ಆರಮ್ಮಣರಸಾನುಭವನಂ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಏತೇನ ಅನುಭೂತಸ್ಸೇವ ಅನುಭವನನ್ತಿ ಏವಂ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಸಂಕಿಣ್ಣತಂ ದೀಪೇತಿ, ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ‘‘ತ್ವಂ ಆವಜ್ಜನಂ ನಾಮ ಹೋಹಿ, ತ್ವಂ ದಸ್ಸನಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ, ತ್ವಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಂ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿಯುಞ್ಜಕೇ ಕಾರಕೇ ಅಸತಿಪಿ ಚಿತ್ತನಿಯಾಮವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಂ ಪನ ಚಿತ್ತನಿಯಾಮಂ ಸದ್ಧಿಂ ಉತುನಿಯಾಮಾದೀಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದಾವಸಾನೇ ವಕ್ಖತಿ। ಅಯಂ ತಾವ ಅತಿಮಹನ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿವಿಭಾವನಾ।
ಮಹನ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಪನ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ತಸ್ಮಿಂ ಆಪಾಥಗತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಜವನಪರಿಯೋಸಾನೇಸು ವೀಥಿಚಿತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಭವಙ್ಗಪಾತೋವ ಹೋತಿ, ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪನ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾಯುಕತ್ತಾ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಪ್ಪಮಾಣೇಪಿ ವಾ ಆಯುಮ್ಹಿ ಸತಿ ಸಮಾಸನ್ನಮರಣೋ ವಿಯ ಪುರಿಸೋ ದುಬ್ಬಲಭಾವತೋ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅಪಿಚ ತದಾರಮ್ಮಣಮುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಂ ನಿಯಮತೋ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಏಕವಾರಂ। ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾವಸಿಟ್ಠೇ ಚ ಆರಮ್ಮಣೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ತದಾರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಮಜ್ಝಿಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಸಕಿಮ್ಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ಪರಮತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೇಪಿ ಚ ತಮೇವ ವಾದಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಸಕಿಂ ದ್ವೇ ವಾ ತದಾಲಮ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಪರಮ॰ ವಿ॰ ೧೧೬) ವುತ್ತಂ। ಅಭಿಧಮ್ಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಗಣನಾಯಂ ಸಬ್ಬವಾರೇಸು ದ್ವೇ ಏವ ಚಿತ್ತವಾರಾನಿ ಆಗತಾನೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಮಹನ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಜವನಾವಸಾನೇ ಭವಙ್ಗಪಾತೋವ ಹೋತಿ, ನತ್ಥಿ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪಾದೋ, ಅಯಞ್ಚ ತದಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ತುಚ್ಛತಾಯ ‘‘ಮೋಘವಾರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಜವನುಪ್ಪಾದಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವತೋ ಸನ್ತೀರಣಾವಸಾನೇಸು ವೀಥಿಚಿತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ತದನನ್ತರಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮೇವ ಆಸೇವನಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಜವನಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತತಿ, ತತೋ ಭವಙ್ಗಪಾತೋ ಹೋತಿ। ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ ಪನ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಅನ್ತರಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಕಂ ಪತ್ವಾ ನಿವತ್ತಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ। ಜವನಂ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಪ್ಪಾಯುಕಭಾವೇನ ಪರಿದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಸತ್ತಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕೇಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಕತಿಪಯಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕೇ ಪನ ಪಠಮಜವನಮೇವ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತದನುಪ್ಪತ್ತಿಯಞ್ಹಿ ಇತರಾನಿಪಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ನತ್ಥಿ ಜವನುಪ್ಪಾದೋತಿ ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ಮೋಘವಾರೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವುತ್ತೋ। ಟೀಕಾಕಾರೋ ಪನ ತಥಾ ಅಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಥಾ ದುತಿಯಮೋಘವಾರಂ ಪಕಪ್ಪೇತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತೇನ ತೀಸು ಮೋಘವಾರೇಸು ದುತಿಯಮೋಘವಾರೋ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಯದಿ ಹಿ ಅನುಲೋಮೇ ವೇದನಾತ್ತಿಕೇ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದೀಸು ‘‘ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ ನ ಮಗ್ಗೇ ದ್ವೇ, ನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಆಸೇವನೇ ದ್ವೇ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಸೋಪಿ ಮೋಘವಾರೋ ಲಬ್ಭೇಯ್ಯ। ಯದಿ ಚ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮ್ಪಿ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೋ
ಅಯಞ್ಹಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯದಿ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮ್ಪಿ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೋ ಸಿಯಾ, ಯಥಾ ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ ನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನಿಯೇ, ಪಚ್ಚನಿಯಾನುಲೋಮೇ ಚ ‘‘ಸುಖಾ…ಪೇ॰… ನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಚಿತ್ತವಸೇನ, ಏವಮ್ಪಿ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನವಸೇನ ‘‘ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಾಠೋ ಸಿಯಾ। ತಥಾ ಚ ಸತಿ ವಾರದ್ವಯವಸೇನ ಗಣನಾಯ ‘‘ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ ನಮಗ್ಗೇ ದ್ವೇ, ನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಆಸೇವನೇ ದ್ವೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಪನ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ ನಮಗ್ಗೇ ಏಕಂ, ನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಆಸೇವನೇ ಏಕ’’ನ್ತಿಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ। ಅಪಿಚ ಯದಿ ಹಿ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮ್ಪಿ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೋ ಸಿಯಾ, ದುತಿಯಮೋಘವಾರೋ ವಿಯ ಪುರಿಮವಾರೇಸುಪಿ ಸಿಯಾ। ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಯ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಮ್ಪಿ ಸಿಯಾ। ನ ಹಿ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಂ ಲದ್ಧುಂ ಯುತ್ತಸ್ಸ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಭಾವೀ ಧಮ್ಮೋ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅವುತ್ತೋ ಅತ್ಥಿ ‘‘ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನವಸೇಸತೋ ವುತ್ತತ್ತಾ, ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ ಪನ ಅವುತ್ತೋ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿವಚನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ನ ಕೇವಲಂ ಅವುತ್ತೋವ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಫಸ್ಸಾದಿಕುಸಲಾಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ
ಅಥಾಪೇತ್ಥ
ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ಪನೇತ್ಥ ಇದಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಯಂ ಜವನಭಾವಪ್ಪತ್ತಂ, ತಂ ಛಿನ್ನಮೂಲರುಕ್ಖಪುಪ್ಫಂ ವಿಯಾ’’ತಿ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನಭವಮೂಲಾನಂ ಪವತ್ತಸ್ಸ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ ಕಿರಿಯಭಾವೋ ನ
ಚಕ್ಖುಸ್ಸಾಪಾಥಮಾಗತೇತಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಸ್ಸ ಯೋಗ್ಯದೇಸಾವಟ್ಠಾನವಸೇನ ಆಪಾಥಮಾಗತೇ। ತಾಯಾತಿ ಮನೋಧಾತುಯಾ ಭವಙ್ಗಾವಟ್ಟನೇ ಪಾಕಟತಾಯ ಕಿರಿಯಾಮನೋಧಾತುಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ। ಆವಟ್ಟಿತೇತಿ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ನಿವತ್ತಿತೇ, ಪರಿಣಾಮಿತೇ ವಾ। ಜಾತೇಸು ಜಾಯತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಗತೇತಿ ನಿರುದ್ಧೇ। ತದೇವಾತಿ ಜವನಾನುಭೂತಮೇವ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ। ತೇನೇವಾತಿ ಜವನಂ ಹುತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧೇನ ತೇನ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ। ತದಾರಮ್ಮಣಸಞ್ಞಿತನ್ತಿ ಜವನಗ್ಗಹಿತೇಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತನತೋ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರಮ್ಮಣಮಸ್ಸಾತಿ ಮಜ್ಝಪದಲೋಪವಸೇನ ತದಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಸಞ್ಞಿತಂ। ತುಲ್ಯತೋತಿ ಆರಮ್ಮಣತೋ ವಿಸದಿಸಭಾವೇಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾದಿನಾ ಸದಿಸತ್ತಾ। ಮೂಲಸದಿಸಂ ಮೂಲಭವಙ್ಗಂ। ತದಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಭವಙ್ಗಸಭಾವತ್ತಾ ‘‘ಭವಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ‘‘ಸಹೇತುಕಂ ಭವಙ್ಗಂ ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೩.೧.೧೦೨)। ಏತ್ಥ ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇ ಏವ ಪವತ್ತಿಯಂ ‘‘ಭವಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ನ ತಸ್ಸ ಹೇತುವಸೇನ ಭೇದೋತಿ ‘‘ಸಹೇತುಕಂ ಭವಙ್ಗಂ ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ನಾಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಸಹೇತುಕಂ ಚುತಿಂ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ। ಭವಸ್ಸ ಅಙ್ಗಭಾವಾಭಾವತೋ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭವಙ್ಗವೋಹಾರಾಲಾಭತೋತಿ ‘‘ಸಹೇತುಕಂ ಭವಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣಸಞ್ಞಿತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಮೂಲಭವಙ್ಗನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ನಾಮದ್ವಯಮ್ಪಿ ಇಮಸ್ಸ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ।
೩೯೨. ತಞ್ಚಾತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ। ಏತ್ಥಾತಿ ಇಮೇಸು ವೀಥಿಚಿತ್ತೇಸು। ಗಣನೂಪಗಚಿತ್ತಾನೀತಿ ವಿಪಾಕಗಣನೂಪಗಚಿತ್ತಾನಿ।
೩೯೪. ಅಸಮಾನತ್ತಾತಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಭಾವೇನ ಅಸಮಾನತ್ತಾ।
೩೯೬. ಪುರಿಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ಇಮಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಛ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಯೇಭುಯ್ಯತೋ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಸೋಮನಸ್ಸಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಜವನಾನನ್ತರಮೇವ ಸೋಮನಸ್ಸತದಾರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತಂ। ಜವನಸ್ಸ ಪನ ಪಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಸಬ್ಭಾವತೋ, ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ ತದಭಾವತೋ
೩೯೯-೪೦೩. ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇತಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ। ವೇದನಾ ಪರಿವತ್ತತೀತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಭಾವೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ
ಜವನೇಸು ಜವಿತೇಸೂತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಜವಿತೇಸು ಚತೂಸ್ವಪೀ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ। ಜಾಯರೇತಿ ತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಜಾಯನ್ತಿ। ವೇದನಾಯಾತಿ ವೇದನಾಯ ಕರಣಭೂತಾಯ। ಅಸಮಾನತ್ತಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಸಹ ಅಸಮಾನತ್ತಾ। ಪುರಿಮೇಹೀತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತದಾರಮ್ಮಣಚತುಕ್ಕತೋ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಪುರಿಮೇಹಿ ಅಸಮಾನತ್ತಾ’’ ಇಚ್ಚೇವ ಯೋಜನಾ। ಪುರಿಮೇಹಿ ಸಹ ಅಸಮಾನಭಾವೇ ವುತ್ತೇ ತೇಸಂ ಸನ್ಧಿಯಾ ಸಹ ಅಸಮಾನಭಾವೋಪಿ ವುತ್ತೋವ ಹೋತೀತಿ ಚತ್ತಾರಿ ನಾಮತೋ ಪಿಟ್ಠಿಭವಙ್ಗಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಚ-ಸದ್ದೇನ ಆಗನ್ತುಕಭವಙ್ಗಾನಿ, ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏತ್ಥಾಪಿ ಚ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಜವನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಜವನಾನನ್ತರಮೇವ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತತದಾರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತಂ, ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಪನ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾದೀಸು ಜವಿತೇಸು ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತತದಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಸಮ್ಭವೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರವಿಧಾನಂ ಜವನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ಉತುಭೋಜನಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ದುಬ್ಬಲಭಾವೇ ಜವನಸ್ಸೇವ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕತ್ತಾಭಾವತೋ ಅಸಙ್ಖಾರಜವನಾವಸಾನೇ ಅಸಙ್ಖಾರಮೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ನ ಸಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ನಿಯಮೋ। ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪನ ಬಲವಭಾವೇ ಸತಿಪಿ ಪರೇಸಂ ಉಸ್ಸಾಹಬಲೇನ ಸಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಜವನಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ಸಸಙ್ಖಾರಜವನಾವಸಾನೇ ಸಸಙ್ಖಾರಮೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕತ್ತಾಭಾವತೋ ಅಸಙ್ಖಾರಜವನಾವಸಾನೇ ಅಸಙ್ಖಾರಮೇವಾತಿ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅಸಙ್ಖಾರಜವನಾವಸಾನೇ ಅಸಙ್ಖಾರಮ್ಪಿ ಸಸಙ್ಖಾರಮ್ಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಸಸಙ್ಖಾರಜವನಾವಸಾನೇ ಸಸಙ್ಖಾರಮ್ಪಿ ಅಸಙ್ಖಾರಮ್ಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ।
ಪಞ್ಚಿಮಾನೀತಿ ಪುರಿಮೇಹಿ ಸತ್ತಹೀತಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ವುತ್ತೇಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ ಸತ್ತಹಿ ವಿನಿದ್ದಿಸೇ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೪೦೫-೬. ಏಕಾಯ ಚೇತನಾಯಾತಿ ಏಕಾಯ ತಿಹೇತುಕಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಅಸಙ್ಖಾರಿಕಚೇತನಾಯ। ಏವಂ ಸಮಸಟ್ಠಿ ವಿಪಾಕಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾದೀಸು ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸುಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ವಿಯ ಪಞ್ಚಸು ದ್ವಾರೇಸು ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಮನೋದ್ವಾರೇಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಮನೋದ್ವಾರೇ ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿ ನ ವುತ್ತಾ। ಅಥ ವಾ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಗಹಿತಾನಮೇವ ಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸುಪಿ ಗಹಣೇನ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇಸು ಗಹಿತಾಯ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ಗಹಣನಯದಸ್ಸನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸುಪಿ ಸಮಸತ್ತತಿ ವಿಪಾಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಲಬ್ಭಮಾನಾಯಪಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಅಗ್ಗಹಣೇನ ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸು ಲಬ್ಭಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಗಹಿತಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸು ಅಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ನಯದಸ್ಸನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇಸು ಸೋಳಸ ವಿಪಾಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಹಿತಾಗ್ಗಹಣೇನಾ’’ತಿಆದಿ।
೪೦೮-೯. ತೀಹಿ ವಿಪಾಕೇಹೀತಿ ತೇಹಿ ತೀಹಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಮಾನೇಹಿ ತೀಹಿ ವಿಪಾಕೇಹಿ ದಿನ್ನಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಿತದ್ವಯೇತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಪಟಿಸನ್ಧಿಯುಗಳೇ। ಇಧ ಠತ್ವಾ ನಾಳಿಯನ್ತೂಪಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕಥಂ? ಉಚ್ಛುಪೀಳನಸಮಯೇ ಕಿರ ಏಕಸ್ಮಾ ಗಾಮಾ ಏಕಾದಸ ಯನ್ತವಾಹಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಏಕಂ ಉಚ್ಛುವಾಟಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪರಿಪಕ್ಕಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಉಚ್ಛುಸಾಮಿಕಂ
೪೧೪. ಅಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಬೀಜಸ್ಸ। ಹೇತುಪವತ್ತಿತೋತಿ ಪಚ್ಚಯಪ್ಪವತ್ತಿತೋ।
೪೧೫. ಇದಾನಿ ‘‘ದುಹೇತುಕೇನ ಕಮ್ಮೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
೪೧೮-೯. ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರತಿಹೇತುಕಜವನಾನಂ ಸಮ್ಭವೇಪಿ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಕಾನೇವ ಜವನಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸ…ಪೇ॰… ದುಹೇತುಕೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಿಹೇತುಕಜವನಾವಸಾನೇಪಿ ಪನಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾಯಕಕಮ್ಮಂ ತಿಹೇತುಕವಿಪಾಕದಾನೇ ಅಸಮತ್ಥನ್ತಿ ತಿಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಾಭಾವತೋ, ಜವನಸ್ಸ ಚ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಕಹೇತುವಸೇನ ದುಹೇತುಕಭಾವತೋ ದುಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಹೋತಿ।
೪೨೪. ಇಮಾನಿ ಚ ಭವಙ್ಗಾನೀತಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಮೂಲಾಗನ್ತುಕಪಿಟ್ಠಿಭವಙ್ಗಾನಿ। ಅಟ್ಠ ಹೀತಿ ಅಟ್ಠೇವ।
೪೨೬. ಸೋತಘಾನಾದಿನಾತಿ ಸೋತಘಾನಾದಿವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ। ಏತ್ಥಾಪಿ ಅಮ್ಬೋಪಮಾ ಪಾಕಟಿಕಾವ। ಯನ್ತವಾಹೋಪಮಾಯ ಪನೇತ್ಥ ಸತ್ತ ಯನ್ತವಾಹಾ ತೇಹಿ ಹತ್ಥಯನ್ತೇ ನಾಮ ಸಜ್ಜಿತೇ ಸಾಲಸಾಮಿಕಂ ಅಟ್ಠಮಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನೇವ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೪೩೪-೬. ವುದ್ಧಿಮುಪೇತಸ್ಸಾತಿ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಸಂವರಾಸಂವರೇ ಪಟ್ಠಪೇತುಂ ಸಮತ್ಥಭಾವೇನ ವುಡ್ಢಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಕಜವನಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದುಹೇತೂನಂ…ಪೇ॰… ವಸಾನಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಿಹೇತುಕಜವನಮ್ಪಿ ಪನ ತೇಸಂ ಜವತಿ, ಜವನಸ್ಸ ದುಹೇತುಕಭಾವೇಪಿ ‘‘ಅಹೇತುಕ…ಪೇ॰… ಜಾಯತೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೪೪೩-೮. ‘‘ಅಹೇತುಪಟಿಸನ್ಧಿಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ಸುಗತಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಾಮಾವಚರಸುಗತಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾತಿ ತೇನ ಜಾತಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಪಾಕೇನ। ‘‘ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವಿಸಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಥೇರೋ ನೇರಯಿಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಥೇರೋತಿ ನಿರಯಚಾರಿಕಾಯ ಪಾಕಟತ್ತಾ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರಮಾಹ। ನಿರಯೇ ಭವಾ ನೇರಯಿಕಾ। ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ ನಿರಯೇ ಪದುಮಂ ಮಾಪೇತ್ವಾ ಪದುಮಕಣ್ಣಿಕಾಯ ನಿಸಿನ್ನೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ। ವಸ್ಸತೀತಿ ಅನ್ತೋಹೇತ್ವತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ವಸ್ಸಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಥೇರಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಥೇರಸ್ಸ ದಸ್ಸನಹೇತು। ಇಮಿನಾ ಇನ್ದನೀಲಪಟಿಮಾವಣ್ಣಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಕುಸಲವಿಪಾಕಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ। ಗನ್ಧನ್ತಿ ತೇನ ಮಾಪಿತಗನ್ಧಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಚನ್ದನವನೇ ದಿವಾವಿಹಾರಂ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಚೀವರಗನ್ಧ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೯೮ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರಕಥಾ) ವುತ್ತಂ। ಘಾಯತನ್ತಿ ಘಾಯನ್ತಾನಂ। ಸನ್ತೀರಣದ್ವಯನ್ತಿ ಅತಿಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಸ್ಸ ಗನ್ಧಾದಿನೋ ವಸೇನ ಸನ್ತೀರಣದ್ವಯಂ। ಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಂ, ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚ ನಿರಯೇ ಸಮ್ಭವದೀಪನೇನ ಸೇಸಾಪಾಯತ್ತಯೇಪಿ ಸಮ್ಭವೋ ದಸ್ಸಿತೋವ ಹೋತಿ।
೪೫೦. ನಿಯಮೋಯೇವ ನಿಯಮತ್ತಂ, ತದಾರಮ್ಮಣಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಜವನೇನ ನಿಯಾಮಿತನ್ತಿ ವುತ್ತನಿಯಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುಸಲಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಕುಸಲಜವನಂ ಸನ್ಧಾಯ ದೀಪಿತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಯ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಸದಿಸವಿಪಾಕಾಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಕುಸಲಜವನಾನನ್ತರಂ ಸಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸೇವ ವಚನಂ। ಜವನಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಕಹೇತುವಸೇನ ಸಹೇತುಕತ್ತಾ ಜವನಾನುರೂಪತೋ ವುತ್ತಂ। ಪರಿಚಿತವಸೇನ ಪನ ಅಞ್ಞಕಮ್ಮೇನಾಪಿ ತಂ ಅಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ
೪೫೬-೭. ಏತ್ತಾವತಾ ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರವಾದೇ ಸೋಳಸ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಾದಸಕಮಗ್ಗೇನ ಮೋರವಾಪಿವಾಸಿಮಹಾದತ್ತತ್ಥೇರವಾದೇ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ತಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಮಹಾಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರವಾದೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಿರಿಯವಸೇನ ಪಿಣ್ಡಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾನಂ ಪಿಣ್ಡಜವನಾನಂ ವಸೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಯುತೇ ಚಿತ್ತೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸೋಮನಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಜವಿತೇತಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತವಸೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಯುತೇಸು ತೇರಸಸು ಜವನಚಿತ್ತೇಸು ಜವಿತೇಸು। ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ…ಪೇ॰… ಮಾನಸಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾನಿ ಪಞ್ಚೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಚಿತ್ತಾನಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾನಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾ…ಪೇ॰… ಜವಿತೇಸೂತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಿರಿಯವಸೇನ ಚುದ್ದಸಸು ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಜವನಚಿತ್ತೇಸು ಜವಿತೇಸು। ಛ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಿ ಛ ಏವ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾನಿ। ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸತಾಯ ಕಿರಿಯಾಜವನಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಕಿರಿಯಾಜವನೇಸು ಜವಿತೇಸು ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತತದಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಹೋತಿ। ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ, ಅನಿಟ್ಠಾದೀಸು ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಭಾವತೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಕಿರಿಯಾಜವನೇಸು ಜವಿತೇಸು ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತತದಾರಮ್ಮಣಮೇವಾತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ। ಸೇಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಪನ ಅಪ್ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸತಾಯ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ, ಅನಿಟ್ಠಅನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಚ
‘‘ಪರಿತ್ತಕುಸಲಾದೋಸ-ಪಾಪಸಾತಕ್ರಿಯಾಜವಾ।
ಪಞ್ಚಸ್ವೇಕಂ ತದಾಲಮ್ಬಂ, ಸುಖಿತೇಸು ಯಥಾರಹಂ॥
‘‘ಪಾಪಾ ಕಾಮಸುಭಾ ಚೇವ, ಸೋಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಕ್ರಿಯಾಜವಾ।
ಸೋಪೇಕ್ಖೇಸು ತದಾಲಮ್ಬಂ, ಛಸ್ವೇಕಮನುರೂಪತೋ’’ತಿ॥
೪೫೮-೬೨. ದುಹೇತುಕಾಹೇತುಕಾನಂ ವಿಪಾಕಾವರಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಝಾನುಪ್ಪಾದೋಯೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಿಹೇತುಸೋಮನಸ್ಸೇನಾ’’ತಿ। ಝಾನತೋ ಪರಿಹೀನಸ್ಸಾತಿ ಉಪ್ಪಾದಿತಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನತೋ ಪರಿಹೀನಸ್ಸ। ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಿನೋತಿ ‘‘ಮಹನ್ತೇನ ವಾಯಾಮೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ ಮೇ ಪಣೀತಧಮ್ಮೋ ನಟ್ಠೋ’’ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನವಿಪ್ಪಟಿಸಾರವನ್ತಸ್ಸ। ಕಿಂ…ಪೇ॰… ಮಾನಸನ್ತಿ ಅಯಂ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ, ತದಾರಮ್ಮಣಮಾನಸಂ ಜಾಯತೇ ಕಿಂ, ನ ವಾತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ಭವಙ್ಗಪಾತೋ ವಾ ಹೋತು ತದಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ, ಕೋ ಏತ್ಥ ವಿಬನ್ಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟ್ಠಾನೇ ಪಟಿಸಿದ್ಧಾ’’ತಿಆದಿ। ಅವಚನಮೇವ ಪಟಿಸೇಧೋತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಸಿದ್ಧಾ’’ತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ।
ಏವಂ ಭವಙ್ಗಪಾತಾಭಾವೇ ಕಾರಣಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ತದಾರಮ್ಮಣಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಮಹಗ್ಗತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥೇವ ಪಟಿಸಿದ್ಧನ್ತಿ ‘‘ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವಚನಾಭಾವತೋ ತತ್ಥೇವ ಪಟ್ಠಾನೇ ಪಟಿಸಿದ್ಧಂ। ಕಿಂ ನು ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಕಿಂ ಕಾತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಏತ್ತಕೇನ ‘‘ಅಚಿತ್ತಕೋ’’ತಿ ವತ್ತುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಮೇವ ದೋಮನಸ್ಸಜವನಂ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಭೂತೇ ಪನ ಬುದ್ಧಾದಿಆರಮ್ಮಣೇಪಿ ದೋಮನಸ್ಸಜವನೇ ಜವಿತೇ ಸೋಮನಸ್ಸಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ತದಾರಮ್ಮಣಸಮ್ಭವೋ, ಭವಙ್ಗಪಾತೋ ವಾ ನತ್ಥಿ।
೪೬೪-೫. ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಾನನ್ತರಞ್ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಿತಾ ಹೇತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತೇ ಪುನ ಚೋದಕೋ ಅನುಬನ್ಧನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಆವಜ್ಜನಂ ಕಿಮಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಆಚರಿಯೋ ಪನ ಕಿಮೇತ್ಥ ಆವಜ್ಜನಗವೇಸನೇನ, ತೇನ ವಿನಾವ ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದೀಪೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನತ್ಥಿ ತ’’ನ್ತಿ। ಪುನ ಚೋದಕೋ ಆವಜ್ಜನೇನ ವಿನಾ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಅವಿಸಹನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತಂ ಜಾಯತೇ ಕಥ’’ನ್ತಿ। ಏವಂ ಪನ ವುತ್ತೇ ಆಚರಿಯೋ ಕಿಮೇತ್ಥ ಆವಜ್ಜನೇನ, ಕಿಞ್ಚ ಆವಜ್ಜನೇನ ವಿನಾ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ಇದಂ ನ ಏಕನ್ತಿಕನ್ತಿ ದೀಪೇತುಂ ನಿರಾವಜ್ಜನಚಿತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಭವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭವಙ್ಗಾವಜ್ಜನಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ, ಭವಙ್ಗಾವಜ್ಜನಾನಂ ಕಿಂ ಆವಜ್ಜನಂ, ನನು ನತ್ಥೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನನು ಚ ಭವಙ್ಗಾವಜ್ಜನಾನಿ ತಾವ ಸಕಸಕವಿಸಯೇಸು ನಿನ್ನತ್ತಾ ‘‘ಮಗ್ಗಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ। ಅನನ್ತರಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ಚಾತಿ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಾಯ ಕಿಂ ಆವಜ್ಜನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವಂ ನತ್ಥೀತಿ ಯಥಾ ಏತೇಸಂ, ಏವಮೇತಸ್ಸಾಪಿ ನತ್ಥಿ।
ಆನನ್ದಾಚರಿಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಅರಿಯಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ, ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಾನಿ ಫಲಾನಿ ಚ ಪರಿಕಮ್ಮಾವಜ್ಜನೇನ ಸಾವಜ್ಜನಾನಿ ಸಮಾನಾನಿ ಅಸತಿಪಿ ನಿರಾವಜ್ಜನುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ನಿನ್ನಾದಿಭಾವೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತವಸೇನ ವುತ್ತಾನೀತಿ ವಣ್ಣೇತಿ। ಅಯಂ ಹಿಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯದಿ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾವಜ್ಜನಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಾನಿ ಸಿಯುಂ, ಗೋತ್ರಭುವೋದಾನಾನಿ ದಸ್ಸಿತಬ್ಬಾನಿ ಸಿಯುಂ ತೇಹೇವ ಏತೇಸಂ ನಿರಾವಜ್ಜನತಾಸಿದ್ಧಿತೋ, ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಚ ‘‘ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಂ ಅನುಲೋಮಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಮಾನಾರಮ್ಮಣಾವಜ್ಜನರಹಿತತ್ತಾ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಾನಿ ಫಲಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಏವಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ನ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾನಿ ಸಿಯುಂ, ಗೋತ್ರಭುವೋದಾನಾನಿ ಪನ ಯದಿಪಿ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಚಿಣ್ಣಾನಿ, ಸಮುದಾಚಿತಾನಿ ಚ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಆರಮ್ಮಣನ್ತರೇ ಚಿಣ್ಣಸಮುದಾಚಿತಾನೇವ। ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತಾನಿ ಚ ಮಗ್ಗವೀಥಿತೋ ಉದ್ಧಂ ತದತ್ಥಂ ಪರಿಕಮ್ಮಸಬ್ಭಾವಾತಿ ತೇಸಂ ಗಹಣಂ ನ ಕತಂ। ಅನುಲೋಮಾನನ್ತರಞ್ಚ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತಂ ಚಿಣ್ಣಸಮುದಾಚಿತಂ, ನ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾನನ್ತರಂ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಸ್ಸ ವಿಯ ತದತ್ಥಂ ಪರಿಕಮ್ಮಾಭಾವಾತಿ ‘‘ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ತಞ್ಚ ನಿದಸ್ಸಿತನ್ತಿ।
೪೬೭. ‘‘ಕಿಮಸ್ಸಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ನಿರಾವಜ್ಜನಭಾವಂ ವಿಯ ಅನಾರಮ್ಮಣಭಾವಮ್ಪಿ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ತಬ್ಭಾವದಸ್ಸನೇನ ಅತ್ತನೋ ವಚನಂ ‘‘ವಿನಾ ಆರಮ್ಮಣೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪರಿಚಿತಪುಬ್ಬಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರಬ್ಭ। ನನು ಚ ತದಾರಮ್ಮಣಿಕಂ ಸಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ, ತದಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಜವನಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಗಣ್ಹಾತಿ ಇತರಥಾ ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವಾಯೋಗತೋತಿ ಕಥಮಸ್ಸಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಂ ಏಕನ್ತಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ನಾಸ್ಸಾ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಭಾವೋ ಯುತ್ತೋ, ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ಚ ತದಾರಮ್ಮಣಟ್ಠಾನೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ನ ತಸ್ಸಾ ತದಾರಮ್ಮಣಕಿಚ್ಚಸಮ್ಭವತೋ। ಕೇನ ಚರಹಿ ಕಿಚ್ಚೇನಾಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ತದಾರಮ್ಮಣಕಿಚ್ಚಂ ತಾವ ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣತೋವ ನತ್ಥಿ, ನಾಪಿ ಸನ್ತೀರಣಕಿಚ್ಚಂ ತಥಾ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಚುತೀಸು ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ಪಾರಿಸೇಸತೋ ಪನ ಭವಸ್ಸ ಅಙ್ಗಭಾವತೋ ಭವಙ್ಗಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಭೂತಮೇವ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನಾಪಿ ಹಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋವ।
೪೬೮-೭೩. ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಕಾರಕೇ ಕಥಂ ಕಸ್ಸಚಿ ನಿರಾವಜ್ಜನಪ್ಪವತ್ತಿಕಸ್ಸ ಸಾವಜ್ಜನಭಾವೇನಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಚಿತ್ತನಿಯಾಮನಿಬ್ಬತ್ತಮೇತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉತುಬೀಜನಿಯಾಮೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಉತುಬೀಜನಿಯಾಮೋ ಚಾತಿ ಉತುನಿಯಾಮೋ ಚೇವ ಬೀಜನಿಯಾಮೋ ಚ, ಉತುಸಭಾವನಿಯಾಮೋ ಬೀಜಸಭಾವನಿಯಾಮೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಮ್ಮಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಯಾಮೋ ಏವ ಕಮ್ಮಧಮ್ಮನಿಯಾಮತಾ। ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನಾತಿ ತಂ ತಂ ಉತುಸಮಯಮನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಾಲೇ। ಫಲಪುಪ್ಫಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಲ್ಲವಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಲಾದಿನಿಬ್ಬತ್ತನಕಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ। ತಂತಂತುಲ್ಯಫಲುಬ್ಭವೋತಿ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಬೀಜೇಹಿ ಸದಿಸಾನಂ ಫಲಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಬೀಜಾನಂ ಅನುರೂಪಫಲನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಕುಲತ್ಥಗಚ್ಛಸ್ಸ ಉತ್ತರಗ್ಗಭಾವೋ, ದಕ್ಖಿಣವಲ್ಲಿಯಾ ದಕ್ಖಿಣರುಕ್ಖಪರಿಹರಣಂ, ಸೂರಿಯಾವತ್ತಪುಪ್ಫಾನಂ ಸೂರಿಯಾಭಿಮುಖಭಾವೋ, ಮಾಲುವಲತಾಯ ರುಕ್ಖಾಭಿಮುಖಗಮನ’’ನ್ತಿ ಛಿದ್ದತ್ತನ್ತಿ ಛಿದ್ದವನ್ತಭಾವೋ, ಛಿದ್ದಂಯೇವ ವಾ। ಬೀಜಜೋತಿ ಬೀಜಸಮ್ಭವೋ ನಿಯಾಮೋ। ಯತೋ ದೇತೀತಿ ಯತೋ ಯತೋ ಪಚ್ಚಯಭಾವನಿಯಾಮತೋ ದೇತಿ। ಅಯನ್ತಿ ಅಯಂ ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪಸ್ಸ, ಸದಿಸಸ್ಸ, ವಿಸದಿಸಸ್ಸ ಚ ಫಲಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನೇ ನಿಯಾಮೋ। ಅಪಿಚ –
‘‘ನ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖೇ ನ ಸಮುದ್ದಮಜ್ಝೇ,
ನ ಪಬ್ಬತಾನಂ ವಿವರಂ ಪವಿಸ್ಸ।
ನ ವಿಜ್ಜತೀ ಸೋ ಜಗತಿಪ್ಪದೇಸೋ,
ಯತ್ಥಟ್ಠಿತೋ ಮುಚ್ಚೇಯ್ಯ ಪಾಪಕಮ್ಮಾ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೨೭) –
ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಆಗತಂ ತಿಣಕಲಾಪಸ್ಸ ಗಹಿತಅಗ್ಗಿನೋ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಆಕಾಸೇ ಗಚ್ಛತೋ ಕಾಕಸ್ಸ ಗೀವಾಯ ಪಟಿಮುಚ್ಚನಂ, ನಾವಿಕಸ್ಸ ಭರಿಯಾಯ ವಾಲುಕಘಟಂ ಕಣ್ಠೇ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಸಮುದ್ದುದಕೇ ಪಕ್ಖಿಪನಂ, ಪಬ್ಬತಕೂಟಸ್ಸ ಪತಿತ್ವಾ ಲೇಣೇ ವಸನ್ತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ದ್ವಾರಪಿದಹನನ್ತಿ ತಂತಂಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಕವಿಪಾಕನಿಬ್ಬತ್ತನಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮನಿಯಾಮೋಯೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಜಾತಿಯನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣೇ ಚೇವ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿತೋ ನಿಕ್ಖಮನೇ ಚ, ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಾದೀಸುಪಿ ಮೇದನೀಕಮ್ಪನಾದಿಕಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ। ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ। ಮೇದನೀಕಮ್ಪನಾದಿಕನ್ತಿ ಪಥವೀಕಮ್ಪನಾದಿಕಂ ದ್ವತ್ತಿಂಸಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ। ವಿಸೇಸತ್ತಮನೇಕಮ್ಪೀತಿ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಾವಜ್ಜನಾದೀನನ್ತಿ ‘‘ತ್ವಂ ಆವಜ್ಜನಂ ಹೋಹಿ, ತ್ವಂ ದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಿಯುಞ್ಜಕಸ್ಸ ಅಭಾವೇಪಿ ತಂತಂಕಿಚ್ಚವಸೇನ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ।
೪೭೪. ಹದಯೇ ಅನ್ಧಕಾರೋ ವಿಯಾತಿ ಹದಯನ್ಧಕಾರೋ, ಸಮ್ಮೋಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ವಿದ್ಧಂಸನಂ ಪಹಾನಕರಣನ್ತಿ ಹದಯನ್ಧಕಾರವಿದ್ಧಂಸನಂ। ಪಯುತ್ತೋತಿ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಮೋಹನ್ಧಕಾರಾಪಗಮನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಮಾಹ।
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಕಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ
ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಸಂವಣ್ಣನಾಯ
ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।