೯. ನವಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ
ಪುಞ್ಞವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೫೬೦-೧. ವಟ್ಟಕಥಾಯ ‘‘ಲೋಕಿಯಾನೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಾದಿಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋತಿ ತಯೋ ಸಙ್ಖಾರಾ। ತತ್ಥ ಪುನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನಂ ಅಪುಞ್ಞಫಲತೋ, ದುಕ್ಖಸಂಕಿಲೇಸತೋ ಚ ಸೋಧೇತಿ, ಪುಜ್ಜಂ ಭವಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ವಾ ಪುಞ್ಞಂ, ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಟ್ಠೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಚಾತಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ, ಪುಞ್ಞಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅಪುಞ್ಞಂ, ವುತ್ತನಯೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಚಾತಿ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ। ಸಮಾಧಿಪಚ್ಚನೀಕಾನಂ ಅತಿದೂರತಾಯ ನ ಇಞ್ಜತಿ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಆನೇಞ್ಜಂ, ತಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ। ತತ್ಥ ದಾನಸೀಲಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾ, ಭಾವನಾವಸೇನೇವ ಪವತ್ತಾ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾ ಚಾತಿ ತೇರಸ ಚೇತನಾ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ನಾಮ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಚೇತನಾ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ನಾಮ। ಭಾವನಾವಸೇನೇವ ಪವತ್ತಾ ಚತಸ್ಸೋ ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ‘‘ತೇಪೀತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಗಹಣ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಯೇಸ’’ನ್ತಿ ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ನಿಯಮಕವಚನಾಭಾವತೋ।
೫೬೨. ಕತಮೇ ಪನ ತೇ ಭವಾದಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಯೋ ಭವಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಕಾಮರೂಪಾರೂಪವಸೇನ ತಯೋ ಭವಾ। ಸಞ್ಞೀಭವಅಸಞ್ಞೀಭವನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀಭವವಸೇನ, ಪನ ಏಕವೋಕಾರಭವಚತುವೋಕಾರಭವಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವವಸೇನ ಚ ತಯೋ ಭವಾ ಏತ್ಥೇವ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಚತಸ್ಸೋ ಯೋನಿಯೋತಿ ಅಣ್ಡಜಜಲಾಬುಜಸಂಸೇದಜಓಪಪಾತಿಕವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಸತ್ತನಿಕಾಯಾ। ತತ್ಥ ಬೀಜಕಪಾಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಸತ್ತನಿಕಾಯೋ ಅಣ್ಡಜಯೋನಿ ನಾಮ। ಮಾತುಗಬ್ಭೇ ಜಲಾಬುಜೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತನಿಕಾಯೋ ಜಲಾಬುಜಯೋನಿ ನಾಮ। ಪದುಮಗಬ್ಭಮಾನುಸಕಗಬ್ಭಮಲಾದಿಸಂಸೇದೂಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸತ್ತನಿಕಾಯೋ ಸಂಸೇದಜಯೋನಿ ನಾಮ। ಕುತೋಚಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪರಿಪುಣ್ಣಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸತ್ತನಿಕಾಯೋ ಓಪಪಾತಿಕಯೋನಿ ನಾಮ। ಗತಿಪಞ್ಚಕಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಭಾವಿತಮೇವ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಸತ್ತಾ’’ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಸತ್ತಿಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ। ಕತಮಾ ಸತ್ತ? ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ। ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಮನುಸ್ಸಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಚ ದೇವಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಚ ವಿನಿಪಾತಿಕಾ, ಅಯಂ ಪಠಮಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ। ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ। ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ದೇವಾ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾ ಪಠಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾ, ಅಯಂ ದುತಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ। ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ
ಏತ್ಥ ಹಿ ಅಪರಿಮಾಣಚಕ್ಕವಾಳವಾಸಿನೋ ಮನುಸ್ಸಾ ಕಾಮಾವಚರದೇವಾ ಪುನಬ್ಬಸುಮಾತುಪಿಯಙ್ಕರಮಾತಾದಯೋ ವಿನಿಪಾತಿಕಾಸುರಾ ಚ ಕುಸಲವಿಪಾಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ವೇಮಾನಿಕಪೇತಾ ಚೇತಿ ಇಮೇ ದೀಘರಸ್ಸಕಿಸಥೂಲಕಾಳಓದಾತಾದಿವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನವಸೇನ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ, ಅಹೇತುದುಹೇತುತಿಹೇತುವಸೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಞ್ಞಾಯ ಚ ನಾನಾಭಾವತೋ ನಾನತ್ತಕಾಯನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ ನಾಮ, ಅಯಂ ಪಠಮಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ। ಪಠಮಜ್ಝಾನತಲವಾಸಿನೋ ಪನ ತಯೋ ದೇವಾ ಉಪರೂಪರಿವಾಸೀನಂ ವಣ್ಣಾದಿಕಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಣ್ಣಾದೀನಂ ನಿಹೀನತಾಯ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ನಾನಾಭಾವತೋ, ಪಠಮಜ್ಝಾನವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನ ಸಮಾನಸಞ್ಞಿತಾಯ ಚ ನಾನತ್ತಕಾಯಏಕತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ ನಾಮ, ಅಯಂ ದುತಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ, ಚತುರಾಪಾಯವಾಸಿನೋಪಿ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನವಸೇನ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ನಾನಾಸಭಾವತ್ತಾ, ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಸಞ್ಞಾಯ ಏಕಸಭಾವತ್ತಾ ಚ ದುತಿಯವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯಂಯೇವ ಸಮೋಧಾನಂ ಏಕತ್ತಕಾಯನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ ನಾಮ, ಅಯಂ ತತಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ। ತತಿಯಜ್ಝಾನತಲವಾಸಿನೋ ಪನ ತಯೋ ದೇವಾ ರೂಪಕಾಯವಸೇನ ಸಮಾನತ್ತಾ, ಪಞ್ಚಕನಯೇ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವಿಪಾಕಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಞ್ಞಾಯ ಚ ಏಕತ್ತಾ ಏಕತ್ತಕಾಯಏಕತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ ನಾಮ, ಅಯಂ ಚತುತ್ಥೀ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿ। ವೇಹಪ್ಫಲವಾಸಿನೋ ಚೇವ ಪಞ್ಚ ಸುದ್ಧಾವಾಸವಾಸಿನೋ ಚ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನವಸೇನ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ, ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನವಿಪಾಕಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಞ್ಞಾಯ ಚ ಸಮಾನತ್ತಾ ಚತುತ್ಥವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಮೇವ ಭಜನ್ತಿ। ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಾದಯೋ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಪಾಳಿವಸೇನೇವ ಪಾಕಟಾ। ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಾಭಾವೇನ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನವಾಸಿನೋ ಚ ಸಞ್ಞಾಯ ವಿಯ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸುಖುಮಭಾವೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತೀಸು ನ ಗಹಿತಾ, ಸತ್ತಾನಂ ನಿವಾಸತಾಯ ಪನ ‘‘ಸತ್ತಾವಾಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ತೇಹಿ ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ನವ ಸತ್ತಾವಾಸಾ ವುತ್ತಾ।
೫೬೩-೪. ಇದಾನಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇಸು ಭವಾದೀಸು ದ್ವತ್ತಿಂಸವಿಪಾಕಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಾಮೇ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸಞ್ಞಿತಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ನವನ್ನಂ ಪಾಕಚಿತ್ತಾನನ್ತಿ ಸಹೇತುಕಾಹೇತುಕವಸೇನ ನವನ್ನಂ ಸುಗತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಂ। ನಾನಕ್ಖಣಿಕ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚಾತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅತೀತಸ್ಸೇವ ಅತ್ತನಾ ಜನೇತಬ್ಬವಿಪಾಕಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ನಾನಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ, ತೇಸಮೇವ ಬಲವಕಾರಣಭಾವತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಚ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಂ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೨೩)। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ಬಲವಕಮ್ಮವಸೇನ ಪಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾಯಂ ದಸ್ಸಿತಮೇತಂ।
೫೬೬-೮. ಪಞ್ಚನ್ನನ್ತಿ ಕುಸಲವಿಪಾಕಚಕ್ಖುಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸನ್ತೀರಣದ್ವಯವಸೇನ ಪಞ್ಚನ್ನಂ। ದುಗ್ಗತಿಯಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಆಹ ‘‘ನ ಹೋನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯ’’ನ್ತಿ। ಏವಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೀನಂ ಅಸಙ್ಕರವಸೇನ ಪಚ್ಚಯವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸೋಳಸನ್ನಂ ಪವತ್ತೇ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ನವನ್ನನ್ತಿ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
೫೬೯-೭೪. ರೂಪೇ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾವಜ್ಜಿತಾ ಪಞ್ಚ ರೂಪಾವಚರಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿವಜ್ಜನನ್ತಿ? ವಿಪಾಕದಾನಾಭಾವತೋ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಪನಸ್ಸಾ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ
‘‘ರೂಪಾವಚರತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಾ ಕುಸಲತೋ ಚ ವಿಪಾಕತೋ ಚ ಕಿರಿಯತೋ ಚ ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ। ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ನವತ್ತಬ್ಬಾ ‘ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ’ತಿಪಿ ‘ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಾ’ತಿಪಿ ‘ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಾ’ತಿಪೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೪೨೨)।
ಅಪಿಚ
‘‘ಸಮಾನಾಸೇವನೇ ಲದ್ಧೇ, ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಮಹಬ್ಬಲೇ।
ಅಲದ್ಧಾ ತಾದಿಸಂ ಹೇತುಂ, ಅಭಿಞ್ಞಾ ನ ವಿಪಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥ (ನಾಮ॰ ಪರಿ॰ ೪೭೪)।
ತಯಿದಮಕಾರಣಂ, ಪರಿತ್ತಝಾನಸ್ಸ ಅವಿಸೇಸೇನ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ವಿಪಾಕದಾನವಚನತೋ। ನ ಹಿ ಪರಿತ್ತಂ
ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪಾಕಚಿತ್ತಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಂ। ಮಾಪುಞ್ಞಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾ। ‘‘ಇಮೇ ಅಪುಞ್ಞಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ವಾ ಪದಚ್ಛೇದೋ। ಏಕಸ್ಸಾತಿ ಏಕಸ್ಸ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸನ್ತೀರಣಸ್ಸ। ಛನ್ನನ್ತಿ ಸನ್ತೀರಣವಜ್ಜಾನಂ ಛನ್ನಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಂ। ಪವತ್ತೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ಅನಿಟ್ಠರೂಪಾದಿಆಪಾಥಾಗತೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸುಗತಿಯಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಆಹ ‘‘ನ ಹೋನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯ’’ನ್ತಿ। ಚತುನ್ನನ್ತಿ ‘‘ಸೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಸೋತಿ ಸೋ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ। ‘‘ಕಾಮಭವೇ’’ತಿ ಇದಂ ಅನಿಟ್ಠರೂಪಾದೀನಂ ವಿಸೇಸನಂ, ನ ಪನ ‘‘ಉಪಲದ್ಧಿಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಿಟ್ಠ…ಪೇ॰… ನ ವಿಜ್ಜರೇ’’ತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಉಪಲದ್ಧಿಯನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸೇವ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮೂನಂ ಕಾಮಭವಂ ಆಗತಕ್ಖಣೇ ರೂಪಾದಿಉಪಲದ್ಧಿಯ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅನಿಟ್ಠ…ಪೇ॰… ನ ವಿಜ್ಜರೇ ಏಕನ್ತಸುಖವತ್ಥುಭೂತೇ ತತ್ಥ ವೋಕಿಣ್ಣಸುಖದುಕ್ಖಕಾರಣಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ।
೫೭೬. ‘‘ಏವಂ ತಾವಾ’’ತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಂ। ಯಥಾ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಯೇಸಞ್ಚಾ’’ತಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಥಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ತೇ’’ತಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತಬ್ಬಂ।
೫೭೭-೮೧. ಯತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರಪ್ಪಕಾಸನಂ ಕತಂ, ತತೋ ಭವತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮುಖಮತ್ತಪ್ಪಕಾಸನಂ ಕಾತುಕಾಮೋ ಆಹ ‘‘ತತ್ರಿದ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ರಾತಿ ತೇಸು ಭವಾದೀಸು। ಇದನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖಮಾಹ। ಆದಿತೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಭವತೋ ಪಟ್ಠಾಯ। ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರವಸೇನ ವಿಸೇಸಾಭಾವೇನ ತೇರಸ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾ। ದ್ವಿಭವೇಸೂತಿ ಕಾಮರೂಪಭವೇಸು। ಕೇಸಞ್ಚಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ, ಭುಮ್ಮದೇವಾನಞ್ಚ ಅಣ್ಡಜಜಲಾಬುಜಾನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವತೋ ತದಪೇಕ್ಖಾಯ ‘‘ಚತೂಸು…ಪೇ॰… ಯೋನಿಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನಾನತ್ತ…ಪೇ॰… ಠಿತೀಸುಪೀತಿ ಅಲುತ್ತಸಮಾಸವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನಾನತ್ತಕಾಯನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾದೀಸು ಚತೂಸು ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತೀಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಮಿನ್ತಿ ನಾನತ್ತಕಾಯಾದಿಕೇ, ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಭವಾದೀಸು ಏಕವೀಸತಿವಿಪಾಕಾನಂ ಏಕಾವತ್ಥಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಅಹುತ್ವಾ ದುಗ್ಗತಿಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ಭವಯೋನಿಗತಿವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸೇಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಅದತ್ವಾ ಪವತ್ತೇಯೇವ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ‘‘ಯಥಾರಹ’’ನ್ತಿ।
೫೮೨-೩. ಕಾಮೇ ಭವೇ, ರೂಪೇ ಭವೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತೀಸು ಗತೀಸೂತಿ ದೇವಮನುಸ್ಸವಜ್ಜೇಸು ತೀಸು ಗತೀಸು। ಏಕಿಸ್ಸಾತಿ ನಾನತ್ತಕಾಯಏಕತ್ತಸಞ್ಞೀಸಙ್ಖಾತಾಯ ಏಕಿಸ್ಸಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯಾ। ಏಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ನಾನತ್ತಕಾಯಏಕತ್ತಸಞ್ಞೀಸಙ್ಖಾತೇಯೇವ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಾವಾಸೇ।
೫೮೪-೬. ಏಕಾರೂಪಭವೇತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅರೂಪಭವೇ। ಏಕಿಸ್ಸಾ ಯೋನಿಯಾತಿ ಏಕಿಸ್ಸಾಯೇವ ಓಪಪಾತಿಕಯೋನಿಯಾ। ತೀಸು ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತೀಸೂತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಾದೀಸು ತೀಸು ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತೀಸು। ಸತ್ತಾವಾಸೇ ಚತುಬ್ಬಿಧೇತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಾದಿಕೇಯೇವ ಚತುಬ್ಬಿಧೇ ಸತ್ತಾವಾಸೇ। ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಾ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ಯಥಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಯೇಸಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಾ, ತಥಾ ತೇಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೫೮೭-೯೦. ನನು ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೀಸುಪಿ ವಿಪಾಕಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋ। ತತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯೇವ ತಾವ ನ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ। ಯದಿ ಹಿ ಪುರಿಮಭವತೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ ಇಧಾಗಚ್ಛತೀತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ, ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಕೇಸಗ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ದೇಸನ್ತರಸಙ್ಕಮನಾಭಾವತೋ। ಅಥ ಅತೀತಭವನಿಬ್ಬತ್ತಸಙ್ಖಾರತೋ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ತಮ್ಪಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಅಹೇತುಕದೋಸಾಪತ್ತಿತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಚೋದೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಆಚರಿಯೋ ತಸ್ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ತಂ ಸಞ್ಞಾಪೇತುಕಾಮೋ ಆಹ ‘‘ನತ್ಥಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ತತೋ ಹೇತುಂ ವಿನಾತಿ ತತ್ಥ ಹೇತುಂ ವಿನಾ, ಅತೀತಭವನಿಬ್ಬತ್ತಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾರನಿಕನ್ತಿಆರಮ್ಮಣಂ ವಿನಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಸುಲದ್ಧಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಸಹಕಾರೀಕಾರಣಸಹಿತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಅವೇಕಲ್ಲತೋ ಪಟಿಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಂ। ರೂಪಾರೂಪಮತ್ತನ್ತಿ ಬಾಹಿರಕಪರಿಕಪ್ಪಿತಸ್ಸ ಅಧಿತಿಟ್ಠನಕಸ್ಸ ಸತ್ತಜೀವಾದಿನೋ ಅಭಾವತೋ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಮತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಚ ಸತ್ತೋ’’ತಿಆದಿ। ಭವನ್ತರ…ಪೇ॰… ಪವುಚ್ಚತೀತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತೇನ ಭವನ್ತರಮುಪೇತೀತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಭವನ್ತರಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಮತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೫೯೧. ಇದಾನಿ ‘‘ತಯಿದ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಸುದುಬ್ಬುಧನ್ತಿ ಅತಿದುಬ್ಬಿಜಾನಿಯಂ। ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –
‘‘ಸಚ್ಚಂ ಸತ್ತೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿ, ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಮೇವ ಚ।
ದುದ್ದಸಾ ಚತುರೋ ಧಮ್ಮಾ, ದೇಸೇತುಞ್ಚ ಸುದುಕ್ಕರಾ’’ತಿ॥
೫೯೨-೩. ಆಸನ್ನಮರಣಸ್ಸಾತಿ ಪರೂಪಕ್ಕಮೇನ ವಾ ಆಯುಕ್ಖಯಾದಿವಸೇನ ವಾ ಸಮಾಸನ್ನಮರಣಸ್ಸ। ಸುಸ್ಸಮಾನೇತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಉಪಸುಸ್ಸಮಾನೇ। ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಸ್ಸ ಆಯತನಾನಂ ಅನುಪುಬ್ಬುಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಯ ನಿರೋಧೋಪಿ ಅನುಪುಬ್ಬತೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಟ್ಠೇ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದಿಕೇ’’ತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ನಾನಾಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಿತೇಸು ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸು ನಟ್ಠೇಸೂ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಹದಯ…ಪೇ॰… ಕೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸೇಸಕಾಯೇ ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ನಿರುದ್ಧಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ಏಕಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಿತಮ್ಪಿ ನಸ್ಸತೇವಾತಿ ಅಪರೇ। ಆನನ್ದಾಚರಿಯೋ ಪನ ‘‘ಯಮಕೇ’’ ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಮನಾಯತನಂ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ। ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಮನಾಯತನಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ। ಸಚಿತ್ತಕಾನಂ ಅಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಚವನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಮನಾಯತನಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಸಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಚವನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಮನಾಯತನಞ್ಚ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಚಕ್ಖಾಯತನಞ್ಚ ನಿರುಜ್ಝತೀ’ತಿಆದಿನಾ (ಯಮ॰ ೧.ಆಯತನಯಮಕ.೧೨೦) ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ಹದಯವತ್ಥುಮತ್ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಹದಯವತ್ಥುಪದೇಸಮತ್ತೇ। ನ ಹಿ ಹದಯವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪವತ್ತತಿ।
೫೯೪-೭. ವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಸೇಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ನಿರುದ್ಧತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭಾವೂಪಗಮನಸಾಮತ್ಥಿಯಾಯೋಗೇನ ಮನ್ದಭಾವತೋ ವಾ ಹದಯವತ್ಥುಮತ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ। ಚಿತ್ತನ್ತಿ ತದಾ ಕಮ್ಮಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾದೀನಿ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಜವನವಿಞ್ಞಾಣಂ। ತಂ ಪನ ಸುಗತಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಕುಸಲಂ ಹೋತಿ, ದುಗ್ಗತಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಅಕುಸಲಂ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –
‘‘ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾದಗಧಿತಂ ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಿಟ್ಠಮಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸಾದಗಧಿತಂ ವಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಚೇ ಸಮಯೇ ಕಾಲಂ ಕರೋತಿ, ಠಾನಮೇತಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಯಂ ದ್ವಿನ್ನಂ
ಯದಿ ಏವಂ –
‘‘ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಕತಮೇಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಜವನಕ್ಖಣೇ ತಯೋ ಹೇತೂ ಕುಸಲಾ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಜಾತಚೇತನಾಯ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಕುಸಲಮೂಲಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಸಙ್ಖಾರಾ। ನಿಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ದ್ವೇ ಹೇತೂ ಅಕುಸಲಾ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಜಾತಚೇತನಾಯ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಸಙ್ಖಾರಾ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ತಯೋ ಹೇತೂ ಅಬ್ಯಾಕತಾ
ನಿಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಹೇತುದ್ವಯಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಸುಗತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಕಥಂ ದಸ್ಸಿತಾತಿ? ನಯಿದಂ ಮರಣಾಸನ್ನಜವನಸಮ್ಪಯುತ್ತಹೇತುಯೋ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಕತಕಮ್ಮಸ್ಸ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭ ಅಸ್ಸಾದವಸೇನ ಪವತ್ತಜವನಸಮ್ಪಯುತ್ತಹೇತುಯೋ ಸನ್ಧಾಯ। ಕತೂಪಚಿತಮ್ಪಿ ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ತಣ್ಹಾಯ ಅಸ್ಸಾದಿತಂ ವಿಪಾಕಾಭಿನಿಪ್ಫಾದನೇ ಸಮತ್ಥನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಕಮ್ಮಕರಣಕಾಲೇ ಅಪ್ಪಹೀನಾವತ್ಥಾಯ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಸಯಿತಹೇತುಯೋ ಸನ್ಧಾಯ ನಿಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ದ್ವೇ ಹೇತುಯೋತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ತೇಸಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತ್ತಾಯೋಗತೋ। ಪುಬ್ಬಾನುಸೇವಿತಂ ಪುಞ್ಞಂ ವಾ ಅಪುಞ್ಞಮೇವ ವಾ ಕಮ್ಮಂ, ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪುಬ್ಬಾನುಸೇವಿತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಆಸೇವಿತಂ। ‘‘ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ತಣ್ಹಾಯ ಅನುಸೇವಿತಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವಾ ‘‘ಪುಬ್ಬಾನುಸೇವಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅನುಪುಬ್ಬಸೇವಿತ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠಂ ವದನ್ತಿ, ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪುಬ್ಬೇ ಆಸೇವಿತಂ, ಪುಬ್ಬೇ ದಿನ್ನಪಟಿಸನ್ಧಿಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಿನ್ನಪಟಿಸನ್ಧಿಕಮ್ಪಿ ಪನ ಅಪರಜಾತೀಸು ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಂ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ನತ್ಥಿ। ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಗ್ಗಹಣೇನ ಯಥಾಕಮ್ಮಂ ಸುಗತಿದುಗ್ಗತಿಪಟಿಸನ್ಧೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಂ, ಗತಿನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಮನೋದ್ವಾರೇಯೇವ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛತಿ, ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ಪನ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇಪಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಗ್ಗಹಿತೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತಿ। ಅಪರೇ ಪನ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ ಛದ್ವಾರೇಸು ಲಬ್ಭತೀತಿ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ಸಚ್ಚಸಙ್ಖೇಪೇ –
‘‘ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ
ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಮೂಲಟೀಕಾದೀಸು ಚ ‘‘ಕಮ್ಮಬಲೇನ ಉಪಟ್ಠಾಪಿತಂ ವಣ್ಣಾಯತನಂ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಸ್ಸ ವಿಯ ಚ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಏವ ಗೋಚರಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ತೇಸಂ ವಚನಂ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತಿ ಆಚರಿಯಾ। ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಪನೇತ್ಥ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತಂ ಚುತಿಕಾಲಾಸನ್ನೇ ಕತಕಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ತಂಸದಿಸನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಇತರಥಾ ತದೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣುಪಟ್ಠಾಪಕಂ ತದೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕಂ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಉಪಚಾರಭೂತಾನಿ ವಿಯ, ‘‘ಏತಸ್ಮಿಂ ತಯಾ ಪವತ್ತಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಪ್ಪದೇನ್ತಾನಿ ವಿಯ ಚ ಪವತ್ತಾನಿ ಚುತಿಆಸನ್ನಜವನಾನಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕಾನಿ ಭವೇಯ್ಯುಂ। ‘‘ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ತದಾ ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಏಕವೀಥಿಯಂ ವಿಯ ಪವತ್ತಮಾನಾನಿ ಕಥಂ ಕತೂಪಚಿತಾನಿ ಸಿಯುಂ, ಅಸ್ಸಾದನಭೂತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಅಪರಾಮಟ್ಠಾನಿ ಕಥಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಾನಿ, ನ ಚ ಲೋಕಿಯಾನಿ ಲೋಕುತ್ತರಾನಿ ವಿಯ ಸಮಾನವೀಥಿಫಲಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ। ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ತಂ ಜವನವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಏಕತ್ತನಯೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿತದಾಸನ್ನವಿಞ್ಞಾಣಾನಞ್ಹಿ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಉಪನೀತೇಕತ್ತಂ ಇಧ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ।
ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾದೀನವೇತಿ ಅನುಸಯವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಭವತಣ್ಹಾಯ, ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಛಾದಿತದುಕ್ಖಾದೀನವೇ। ತಥಾಭೂತೇ ಪನ ಕಮ್ಮಾದಿವಿಸಯೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತೇ। ತಣ್ಹಾಯ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಏವ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಾಯ ಚ ಸನ್ತತಿಯಾ ತಥಾಪರಿಣತತ್ತಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಟ್ಠಾನಾಭಿಮುಖಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಣ್ಹಾ ನಮೇತೀ’’ತಿ। ಸಹಜಾ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಚುತಿಆಸನ್ನಜವನವಿಞ್ಞಾಣಸಹಜಾತಚೇತನಾ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ। ಖಿಪನ್ತೀತಿ ಖಿಪನ್ತಾ ವಿಯ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಪತಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ತನ್ತಿ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ‘‘ಸನ್ತತಿವಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ತದೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸನ್ಧಾವತಿ ಸಂಸರತಿ, ನ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಇಮಞ್ಚ ಮಿಚ್ಛಾವಾದಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಸತಿ ಹಿ ನಾನತ್ತನಯೇ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಏಕತ್ತನಯೋ ಹೋತೀತಿ।
೫೯೯. ಆರಮ್ಮಣಾದೀಹಿ…ಪೇ॰… ಪವತ್ತತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾದೀಹಿ ಪವತ್ತತಿ। ಕಥಂ
೬೦೦. ಯಥಾ ಪುರಿಸೋ ಪರತೀರೇ ಪತಿಟ್ಠಹಮಾನೋ ಪರತೀರರುಕ್ಖವಿನಿಬನ್ಧಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಸ್ಸಾದಯಮಾನೋ ವಾ ಅನಸ್ಸಾದಯಮಾನೋ ವಾ ಕೇವಲಂ ಪಥವಿಯಂ ಸಕಬಲಪ್ಪಯೋಗೇಹೇವ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾಪಿ ಇಧಾಗತಂ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ। ಕಮ್ಮಾದಿನ್ತಿ ಅತೀತಭವನಿಬ್ಬತ್ತಕಮ್ಮಾದಿಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಖಿಪನಕಸಙ್ಖಾರಾನಂ, ನಮನವಸೇನ ಪವತ್ತತಣ್ಹಾಯ, ಕಮ್ಮಾದಿವಿಸಯಾಯ ಆದೀನವಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾಯ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಯ, ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹಾದಿಕರಾನಂ ಉಪಾದಾನಾದೀನಞ್ಚ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಭೂತಂ, ಅಪರಾಪರಿಯವೇದನೀಯಭೂತಂ ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮಂ। ಖಿಪನಕಸಙ್ಖಾರಾ ನಾಮ ಚುತಿಆಸನ್ನಜವನಸಹಜಾತಸಙ್ಖಾರಾ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕಕಮ್ಮಸಹಗತಸಙ್ಖಾರಾ ವಾ, ತತೋ ಪುರಿಮಜವನಸಹಗತಸಙ್ಖಾರಾತಿ ವಾ ಕೇಚಿ। ನಮನವಸೇನ ಪವತ್ತತಣ್ಹಾ ನಾಮ ಅನುಸಯಾವತ್ಥಾಯ ಪವತ್ತತಣ್ಹಾ। ಏಸ ನಯೋ ಆದೀನವಪಟಿಚ್ಛಾದಕಅವಿಜ್ಜಾಯಪಿ। ಕಮ್ಮಾದಿವಿಸಯಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾಯೇವ। ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹಕರಉಪಾದಾನಾ ನಾಮ ಮಣ್ಡೂಕಂ ಪನ್ನಗೋ ವಿಯ ಉಪಪತ್ತಿಭವಸ್ಸ ದಳ್ಹಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಕಾಮುಪಾದಾನಾದಯೋ।
೬೦೧-೫. ಸದ್ದಪಟಿಘೋಸಾದೀನಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏತ್ಥಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಾಧಿಕಾರೇ। ಪಟಿಘೋಸದೀಪಮುದ್ದಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆದಾಸತಲಗತಮುಖನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ ಗಹಣಂ। ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅಗನ್ತ್ವಾತಿ ಸದ್ದಾದಿಪಚ್ಚಯದೇಸಂ ಅನುಪಗನ್ತ್ವಾ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಸದ್ದಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪದೇಸಂ ಅನುಪಗನ್ತ್ವಾ ಪಟಿಘೋಸೋ ಸದ್ದಹೇತುಕೋ, ಪದೀಪೋ ಪದೀಪನ್ತರಾದಿಹೇತುಕೋ, ಮುದ್ದಾ ಲಞ್ಛನಹೇತುಕೋ, ಮುಖನಿಮಿತ್ತಾದಿಕಂ ಆದಾಸಾದಿಅಭಿಮುಖಾದಿಹೇತುಕಂ ಹೋತಿ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅಭಾವಾ, ಏವಮಿದಮ್ಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ ನ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಗನ್ತ್ವಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಪಚ್ಚಯಪದೇಸೇ ಸನ್ನಿಹಿತಾ ಹುತ್ವಾ ತತೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ಗನ್ತ್ವಾ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅಭಾವಾ, ನಾಪಿ ಸದ್ದಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಇದಮ್ಪೀತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಸನ್ತಾನಬನ್ಧತೋ ನತ್ಥೀತಿ ಸನ್ತಾನಪ್ಪಬನ್ಧತೋ ನತ್ಥಿ ಏಕತಾ ಸನ್ತಾನೇಕತ್ತೇಪಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಾತುಭವನತೋ, ನಾಪಿ ನಾನತಾ ಅಪುಬ್ಬಾನಂ ಅಪುಬ್ಬಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇಪಿ ಪಠಮುಪ್ಪನ್ನಂ ಧಮ್ಮಂ ವಿನಾ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ, ಪದೀಪಸ್ಸ ವಿಯ ನಾನತಾ ನ ಸಿಯಾ। ಖಣಿಕಾಪಿ ಹಿ ಪದೀಪಜಾಲಾ ಸನ್ತಾನೇಕತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಸಾ ಏವಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅತ್ತಕಿಚ್ಚಞ್ಚ ಸಾಧೇತಿ। ‘‘ಸತಿ ಸನ್ತಾನಬನ್ಧೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಸನ್ತಾನಬನ್ಧೇ ಏಕನ್ತಂ ಏಕತ್ತಾಯ ಚ ನಾನತ್ತಾಯ ಚ ಅಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತಂ, ಗಹಣೇ ಚ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಸನ್ತಾನಬನ್ಧೇ ಸತಿ ಯದಿ ಏಕನ್ತೇನ ಏಕತಾ ಸಿಯಾ, ಖೀರದಧೀನಮ್ಪಿ ಅನಞ್ಞಭಾವತೋ, ಅತ್ತತೋಯೇವ ಚ ಸಯಂ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಖೀರತೋ ದಧಿಸಮ್ಭೂತಂ ನ ಭವೇಯ್ಯ। ಅಥಾಪಿ ಸನ್ತಾನಬನ್ಧೇ ಸತಿ ಏಕನ್ತಂ ನಾನತಾ ಭವೇಯ್ಯ, ಖೀರದಧೀನಮ್ಪಿ ನಾನತ್ತಾ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ಸಾಮಿಭಾವಮತ್ತೇನ ಅಪರಸ್ಸ ಸಾಮಿಭಾವಾಯೋಗತೋ ಖೀರಸಾಮಿ ನರೋ ದಧಿಸಾಮಿ ನ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಚ ಪನೇವಂ ಲೋಕೇ ದಿಸ್ಸತೀತಿ।
೬೦೬. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಏವಂ ಲೋಕವೋಹಾರಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏಕನ್ತಂ ಏಕತಾ, ನಾನತಾಪಿ ವಾ ನ ಚೇವ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬಾ। ಏಕತ್ತೇ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ ಧಮ್ಮತೋ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸನ್ತಾನತೋವ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ನಾನತ್ತೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮತೋವ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –
‘‘ದಿಟ್ಠಸನ್ತಾನಬನ್ಧಸ್ಮಿಂ
ಸಭಾಗುಪ್ಪತ್ತಿಯೇಕತ್ತ-ಮಞ್ಞತ್ತಂ ಖಣಭೇದತೋ’’ತಿ॥
ಏತ್ಥ
೬೦೭-೯. ನನು ನ ಸುನ್ದರಂ, ನನು ಸಿಯಾತಿ ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಸಙ್ಕನ್ತಿಪಾತುಭಾವೇತಿ ಸಙ್ಕನ್ತಿಪಾತುಭಾವರಹಿತೇ, ಅಸಙ್ಕನ್ತಿವಸೇನ ವಾ ಪಾತುಭಾವೇ, ಅಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಪಾತುಭಾವೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಖನ್ಧಾಭಿಸಮ್ಭವಾತಿ ಅಭಿಸಮ್ಭೂತಕ್ಖನ್ಧಾ, ಅಥ ವಾ ಅಭಿಸಮ್ಭವತಿ ಕಮ್ಮಂ ಏತೇಸೂತಿ ಅಭಿಸಮ್ಭವಾ, ಖನ್ಧಾ, ಏವಂ ಅಭಿಸಮ್ಭವಾ ಕಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಖನ್ಧಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಧ ನಿರುದ್ಧತ್ತಾತಿ ಫಲಾಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಪರಲೋಕಂ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಇಧೇವ ನಿರುದ್ಧತ್ತಾ। ಪರತ್ಥಾಗಮತೋತಿ ಪರಲೋಕಂ ಅಗಮನತೋ। ತಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ। ಅಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಯೇನ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ। ಅಞ್ಞತೋತಿ ಯಂ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞತೋ। ಏತಂ ವಿಧಾನನ್ತಿ ಇಧಲೋಕತೋ ಪರಲೋಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ನತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ‘‘ಅಞ್ಞೇವ ಖನ್ಧಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬಂ ಯಥಾವುತ್ತವಿಧಾನಂ।
೬೧೧-೪. ‘‘ಸನ್ತಾನೇ…ಪೇ॰… ಸಾಧಕೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೇ ಕಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ತಸ್ಸೇವ ಸನ್ತಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞಸ್ಸಾತಿಪಿ ವಾ…ಪೇ॰… ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಏಕನ್ತಂ ಏಕತ್ತನಾನತ್ತಾನಂ ಪಟಿಸಿದ್ಧತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಹೇತುಫಲಾನಂ ಅತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞತ್ತೇಪಿ ತೇನೇವ ಹೇತುಫಲಭಾವೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾ ತಂ ಫಲಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ, ಅಞ್ಞತೋತಿ ವಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ। ಬೀಜಾನನ್ತಿ ಅಮ್ಬಮಾತುಲುಙ್ಗಬೀಜಾನಂ। ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಮಧುಆದಿಪರಿಭಾವನಂ। ಮಧುಆದಿನಾತಿ ತಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಭಾವಿತಬೀಜಸ್ಸ। ಪಠಮಂ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯೋತಿ ಮಧುರಭಾವೂಪಗಮನತೋ ಪಠಮಮೇವ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯೋ। ಕಾಲನ್ತರೇತಿ ಫಲಕಾಲೇ। ಏವಂ ಞೇಯ್ಯಮಿದಮ್ಪಿ ಚಾತಿ ಯಥಾ ಏತಂ, ಏವಂ ಇದಮ್ಪಿ ಞಾತಬ್ಬಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಹಿ ಅಮ್ಬಬೀಜಾದೀಸು ಮಧುನಾ, ಚತುಮಧುರೇನ ವಾ ಯೋಜೇತ್ವಾ ರೋಪಿತೇಸು ಫಲರಸೋ ಮಧುರೋ ಹೋತಿ, ಮಾತುಲುಙ್ಗಬೀಜೇ ಚ ಅಲತ್ತಕರಸೇನ ರಜಿತ್ವಾ ರೋಪಿತೇ ಅಮ್ಬಿಲಭಣ್ಡೋ ರತ್ತೋ ಹೋತಿ, ನ ಚ ತಂ ಬೀಜಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಂ ವಾ ಫಲಟ್ಠಾನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಕಾಲನ್ತರೇ ಫಲವಿಸೇಸೋ ನ ಅಞ್ಞಬೀಜಸನ್ತಾನೇ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಬೀಜೇ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯತೋ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಯೇ ಇಧ ಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾ, ತೇಸು ನಿಪ್ಫನ್ನಂ ಕಮ್ಮಂ ವಾ ಪರಲೋಕಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಕಾಲನ್ತರೇ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ನ ಚ ಅಞ್ಞಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯತೋ ಹೋನ್ತೀತಿ।
ಏತ್ಥ
೬೧೫. ಬಾಲಕಾಲೇ…ಪೇ॰… ಫಲದಾಯಿನಾತಿ ಬಾಲಸರೀರೇ ಕತಂ ವಿಜ್ಜಾಪರಿಯಾಪುಣನಂ, ಸಿಪ್ಪಸಿಕ್ಖನಂ, ಓಸಧೂಪಯೋಗೋ ಚ ನ ವುಡ್ಢಸರೀರಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಅಥ ಚ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಜ್ಜಾಪಾಟವಂ, ಸಿಪ್ಪಜಾನನಂ, ಅನಾಮಯತಾದಿ ಚ ವುಡ್ಢಸರೀರೇ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಚ ತಾನಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಹೋನ್ತಿ ತಂಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಏವ ಸದಿಸೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ನ ಚ ಯಥಾ ಪಯುತ್ತೇನ ವಿಜ್ಜಾಪರಿಯಾಪುಣನಾದಿನಾ ವಿನಾ ತಾನಿ ಅಞ್ಞತೋ ಹೋನ್ತಿ ತದಭಾವೇ ಅಭಾವತೋ, ಏವಂ ಇಧಾಪಿ ಸನ್ತಾನೇ ಯಂ ಫಲಂ, ಏತಂ ನಾಞ್ಞಸ್ಸ, ನ ಚ ಅಞ್ಞತೋತಿ
೬೧೬-೮. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀತಿ ಅಸಙ್ಕನ್ತಿಪಾತುಭಾವೇ। ತತ್ಥ ಚ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಪರಿಹರಣೇ ಸತಿ ಸಿದ್ಧೇಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ ಪದೀಪಸ್ಸ ವಟ್ಟಿಕಾಸ್ನೇಹೋ ವಿಯ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಅನಿರುದ್ಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವಿಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಾಭಾವಸ್ಸ ಅರಹತೋ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ವಿಯ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ನಿರುದ್ಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಪ್ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪವತ್ತಮಾನಕ್ಖಣೇಯೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸದ್ಧಿಮೇವ ಚ ಹೇತುನಾ’’ತಿ। ಅವಿಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಜ್ಜಮಾನತಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಂ। ನಿರುದ್ಧನ್ತಿ ಖಣತ್ತಯಂ ಪತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಂ। ತೇನಾಹ –
‘‘ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣತೋ ಪುಬ್ಬೇ, ಪಚ್ಛಾ ನಿಚ್ಚಫಲಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ।
ಪುಬ್ಬೇತಿ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನತೋ ಪುಬ್ಬೇ। ಅವಿಜ್ಜಮಾನತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಹೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಪಚ್ಛಾತಿ ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಪಚ್ಛಾ ಚ।
೬೧೯-೨೦. ಕಟತ್ತಾಪಚ್ಚಯೋತಿ ಕಟತ್ತಾ ಏವ ಪಚ್ಚಯೋ, ನ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾಯ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತಾಯ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಾಮಾವಚರಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ ವಿಪಾಕಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೪೩೧)। ಯದಿ ಏವಂ ಅರಹತಾ
‘‘ಬಾಲಜನಜ್ಝಾರುಳ್ಹೋ
ಜಾತಿರಥೋ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಚಕ್ಕೋಯಂ।
ಕಿಲೇಸಚಕ್ಕವಿಧಮನೋ,
ನ ಯಾತಿ ಕಮ್ಮೇಕಚಕ್ಕೇಪೀ’’ತಿ॥
ಕಟತ್ತಾ ಚೇ ಪಚ್ಚಯೋ, ನಿಚ್ಚಫಲದಾಯಕೋ ವಿಬನ್ಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಾಟಿಭೋಗಾದಿಕ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಪಾಟಿಭೋಗಾದಿಕನ್ತಿ ಮೂಲಭಾವೂಪಗಮನಾದಿಕಂ। ಆದಿ-ಗ್ಗಹಣೇನ ‘‘ಪಚ್ಛಾ ಮೂಲಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಭಣ್ಡಗ್ಗಹಣಂ, ಇಣಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಪಾಟಿಭೋಗಕಿರಿಯಾದೀನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನತಾ ವಾ ನಿಯ್ಯಾತನೇ, ಪಟಿಭಣ್ಡದಾನೇ, ಇಣದಾನೇ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಕರಣಮತ್ತಂ, ನ ಚ ತಂ ನಿಯ್ಯಾತನಾದೀನಂ ನಿಚ್ಚಮೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ನಿಯ್ಯಾತನಾದಿಮ್ಹಿ ಕತೇ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವತೋ, ಏವಮೇವ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನೇಪಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನತಾ ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಕರಣಮತ್ತಮೇವ, ಕರಣಮತ್ತೇ ಚ ಸತಿ ವಿಪಕ್ಕವಿಪಾಕಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ।
೬೨೧. ಪರಮಸ್ಸ ಉತ್ತಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಾಸನತೋ ಪರಮತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನೋ। ಪೀತಿಬುದ್ಧಿವಿವಡ್ಢನೋತಿ ಪೀತಿಯಾ, ಞಾಣಸ್ಸ ಚ, ಪೀತಿಸಹಗತಸ್ಸ ವಾ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿವಡ್ಢನೋ।
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಕಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ
ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಸಂವಣ್ಣನಾಯ
ಪುಞ್ಞವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।