೧೧. ಏಕಾದಸಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ
ನಿಬ್ಬಾನನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೭೬೮-೯. ಆದಿತೋ
ಭವಾಭವನ್ತಿ ಭವತೋ ಭವಂ, ಖುದ್ದಕಂ, ಮಹನ್ತಂ ವಾ ಭವಂ। ವಿನನತೋತಿ ಸಂಸಿಬ್ಬನತೋ। ತಣ್ಹಾ ಹಿ ಸಂಸಾರನಾಯಿಕಭಾವೇನ ಭವತೋ ಭವಂ, ಸುಗತಿದುಗ್ಗತಿವಸೇನ ಖುದ್ದಕಮಹನ್ತಂ ಭವಂ ವಾ ಅಪರಾಪರಭಾವಾಯ ಸಂಸಿಬ್ಬತಿ, ತುನ್ನಕರಣಂ ವಿಯ ಕರೋತಿ। ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾತಿ ವಿಸಂಯೋಗವಸೇನ ನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ। ಮರಣಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ, ಅಮತಸದಿಸತಾಯ ವಾ ಅಮತಂ। ಸಬ್ಬದುಕ್ಖನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ ಪರಮಂ ಸುಖಂ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಮನ್ತಿ ಉಪಸಮನ್ತಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸಮಥೋ। ಖನ್ಧೂಪಧಿಆದಯೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಉಪಧೀ ಉಪದ್ದವಾ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜೀಯನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಬ್ಬೂಪಧಿಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ। ಯಸ್ಮಾ ತಂ ಆಗಮ್ಮ ಕಾಮತಣ್ಹಾದಿಭೇದಾ ತಣ್ಹಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಖಯಂ ಗಚ್ಛತಿ, ವಿರಜ್ಜತಿ, ನಿರುಜ್ಝತಿ ತಣ್ಹಾಕ್ಖಯೋ ವಿರಾಗೋ ನಿರೋಧೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಪಿಚ ರುಜ್ಝನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸತ್ತಾ ಕಿಲೇಸನಿಗಳಬನ್ಧಾತಿ ರೋಧೋ, ಸಂಸಾರಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ತತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತೋತಿ ನಿರೋಧೋ।
೭೭೦. ಅಧಿಗಮಾತಿ ತದನುರೂಪಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನೇನ।
ರಾಗಕ್ಖಯಾದಿಭಾವೇನ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಸನ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯತಾಯ, ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾಪಾಭಾವೇನ ಚ ಸನ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ। ಅಚ್ಚುತಿರಸನ್ತಿ ಸಭಾವಾಪರಿಚ್ಚಜನತೋ ಅಚವನಸಮ್ಪತ್ತಿಕಂ। ಅಸ್ಸಾಸಕರಣರಸನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾಸಕರಣಕಿಚ್ಚಂ। ತಞ್ಹಿ ಪಾನಭೋಜನಾದಿಸುಞ್ಞೇ ಸಭಯಕನ್ತಾರೇ ಪರಿಬ್ಭಮನೇನ ಪರಿಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಅದ್ಧಿಕಪುರಿಸಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಸಜನಕಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ವನನ್ತೋದಕಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ವಚನಪಥಾತಿಕ್ಕನ್ತಮಹಾದುಕ್ಖಭೇರವೇ ಸಂಸಾರಕನ್ತಾರೇ ಪರಿಬ್ಭಮನೇನ ಪರಿಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಅನಾದಿಮತಿ ಸಂಸಾರೇ ಸುಪಿನನ್ತೇನಪಿ ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬತಾಯ ದಸ್ಸನಸಮಕಾಲಮೇವ ಅನಿಮಿತ್ತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸರಣುಪಾಯಭಾವತೋ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ನಿಸ್ಸರಣಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ।
ಏವಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಾದಿಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿತಣ್ಡವಾದಿಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪರಿಹರನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏತ್ಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿ, ನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತ್ಥಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕುತೋ ಪನಾಯಮಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ…ಪೇ॰… ನೀಯತೋ’’ತಿ। ಯಥಾನುರೂಪಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಚೇತೋಞಾಣಲಾಭಿನೋ ಏವ ಅರಿಯಾ ಪರೇಸಂ ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತಂ ಜಾನನ್ತಿ, ತತ್ಥಾಪಿ ಚ ಅರಹಾ ಏವ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಾತಿ, ಏವಂ ‘‘ತಂ ನ’’ಇತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಂಸೇನ ಚೇತಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಇತರಥಾ ಯಥಾರುತವಸೇನ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಬಹುದೋಸಾ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ತೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅರಹತ್ತಸ್ಸಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅರಹತ್ತಂ ಪುಟ್ಠೇನ ತೇನೇವಾಯಸ್ಮತಾ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತವ ಮತೇನಾತಿ ಸಾಸನಯುತ್ತಿಂ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಪಾಳಿದಸ್ಸನಮತ್ತೇನೇವ ವಿಪ್ಪಲಪತೋ ತವಜ್ಝಾಸಯೇನ। ನ ಚ ಪನೇತಂ ಯುತ್ತಂ, ತಥಾಪೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಲೋಕುತ್ತರಫಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ರಾಗಾದೀನಂ ಖಯಮತ್ತತಾಪಜ್ಜನಂ ನ ಯುತ್ತಂ ತಸ್ಸ ಅಗ್ಗಫಲಸ್ಸ ಚತುಕ್ಖನ್ಧಭಾವೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯುತ್ತಿಂ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಪಾಳಿದಸ್ಸನಮತ್ತೇನೇವ ವೋಹರನ್ತಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ಬ್ಯಞ್ಜನಚ್ಛಾಯಾಯಾತಿ ವಿಮದ್ದಾಸಹಭೂತಾಯ ಸದ್ದತ್ಥಮತ್ತಚ್ಛಾಯಾಯ। ಉಭಿನ್ನನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನವಸೇನ, ಅರಹತ್ತವಸೇನ ಚ ಆಗತಾನಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಸುತ್ತಾನಂ। ಅತ್ಥೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತ್ಥೋ।
ಕೋ ಪನ ಸೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ರಾಗಾದೀನಂ ಖಯೋತಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ। ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಕ್ಖಯೋಪಿ ಸಮಾನೋ ರಾಗಾದೀನಂ ಖಯಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ಖಯೋಪಚಾರೇನ ‘‘ರಾಗಾದೀನಂ ಖಯೋ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ ‘‘ಖಯಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ’’ತಿ। ಖಯೋಪಚಾರೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಕಾರಿಯಭೂತಸ್ಸ ಖಯಸ್ಸ ಅತ್ತನಿ ಉಪಚಾರೇನ ತಸ್ಸ ನಾಮವಸೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಜರಕಾರಣಂ ತಿಪುಸಂ ಜರೋತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೇಮ್ಹಕಾರಣಂ ಗುಳೋ ಸೇಮ್ಹೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಖಯನ್ತೇತಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾವಸಾನೇ। ಖಯೋತಿ ವಾ ಮಗ್ಗೋ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಖಯೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ದುಕಮಾತಿಕಾ ೧೪೨) ವಿಯ, ತಸ್ಸ ಅನ್ತೇ ನಿರೋಧಾವಸಾನೇ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಖಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ಫಲೂಪಚಾರೇನ, ಸಮೀಪೂಪಚಾರೇನ ವಾ।
ಸಬ್ಬೇ ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಾಪೀತಿ ಸೋಣಸಿಗಾಲಾದಯೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಾ ಸಮಧಿಗತ…ಪೇ॰… ಭವೇಯ್ಯುಂ ಖಣವಸೇನ ರಾಗಾದೀನಂ ಖಯಸ್ಸ ತೇಸಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿತಾಯ। ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ನಿರತ್ಥಕಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ರಾಗಾದಿಕ್ಖಯಾನಂ ಬಹುಭಾವತೋತಿ ರಾಗಾದೀನಂ ವಿಯ ತೇಸಂ ಖಯಾನಮ್ಪಿ ತಬ್ಬಿಕಾರಭಾವೇನ ಬಹುಭಾವತೋ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ರಾಗಸ್ಸ ಖಯೋ ರಾಗಕ್ಖಯೋ, ನ ದೋಸಾದೀನಂ, ತಥಾ ದೋಸಕ್ಖಯೋಪೀತಿ ಅಞ್ಞೋ ರಾಗಕ್ಖಯೋ, ಅಞ್ಞೋ ದೋಸಕ್ಖಯೋ, ಅಞ್ಞೋ ಮೋಹಕ್ಖಯೋತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಂ ಖಯಭೂತಾನಿ ತೀಣಿ ನಿಬ್ಬಾನಾನಿ, ಚತುನ್ನಂ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಖಯಭೂತಾನಿ ಚತ್ತಾರೀತಿಆದಿನಾ ಬಹೂನಿ ನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಇದಾನಿ ಆದಿ-ಸದ್ದಸಙ್ಗಹಿತೇ ದೋಸೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತೀಣಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಾನಿ, ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ವಯೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೪೭) ವಚನತೋ ವಯಸಙ್ಖಾತೋ ಖಯೋ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಂ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ‘‘ಜರಾಮರಣಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನಿಚ್ಚಂ ಸಙ್ಖತಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦) ವಚನತೋ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಖತಪರಿಯಾಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ‘‘ಸಙ್ಖತಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ ವತ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೨೨೧) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯದಿ ಭವತೋ ಮನೋರಥಪರಿಪೂರಣತ್ಥಂ ಖಯಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ವದಾಮ, ಅಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣತ್ತಾ, ಸಙ್ಖತಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಸಬ್ಬಕಾಲಿಕಭಾವೇನ ನಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚತಾ, ತತೋ ಚ ಪರಮಸುಖಸ್ಸ ದುಕ್ಖತಾ ಚ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಏತ್ತಾವತಾ ಭಙ್ಗಕ್ಖಯಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನದೋಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅನುಪ್ಪಾದಕ್ಖಯಸ್ಸ ತಬ್ಭಾವಂ ನಿಸೇಧೇತುಂ ‘‘ಯದಿ ಖಯೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಠಮಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಞಾಣಂ ಗೋತ್ರಭು ವೋದಾನಂ ನಾಮ। ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಪುರೇಚರಂ ಅನುಲೋಮಂ ನಾಮ। ತಂ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಮೇವಾತಿ ಇಧ ನ ಗಹಿತಂ। ಭದ್ರಮುಖಾತಿ ಪರಸ್ಸ ಅನುನಯವಚನಂ। ‘‘ಖೀಯನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಮಾನನಿದ್ದೇಸೇನ ಇದಾನಿ ಖೀಯಮಾನತಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಉಪಧಾರೇತ್ವಾತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ। ‘‘ಗೋತ್ರಭು…ಪೇ॰… ಮುಖಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ರಾಗಾದೀನಂ ಖಯಮೇವ ವದಾಮೀ’’ತಿ ತಯಾ ದಿನ್ನಪಟಿವಚನಸ್ಸ ಅವಿರುಜ್ಝನವಸೇನ ಸತಿಪುರೇಕ್ಖಾರಂ ಕಥೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಗೋತ್ರಭುಚಿತ್ತಾದೀನಂ ಗೋತ್ರಭುವೋದಾನಮಗ್ಗಾನಂ। ಗೋತ್ರಭುಕ್ಖಣೇ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಆಹ ‘‘ರಾಗಾದಯೋ ಖೀಯಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ। ಫಲಮೇವಾತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಖೀಣಕಾಲೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಫಲಚಿತ್ತಮೇವ। ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋತಿ ಗೋತ್ರಭುಆದೀನಂ ವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ। ಅಥ ವಾ ಇತರೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇ ಸತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಪಚ್ಚಯಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ।
‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನಪಿ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಭಾವನಿಸೇಧನಂ। ‘‘ಉಪ್ಪಾದೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಪನ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ‘‘ಉಪ್ಪಾದೀಯತೀ’’ತಿ ಮಗ್ಗಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ತಿಟ್ಠತಿ। ಯದಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಇಧ ಸಮ್ಭಾವಿತೋ, ಏವಂ ಸತಿ ಗೋತ್ರಭುಸ್ಸ ಮಗ್ಗಾರಮ್ಮಣತಾದಿದೋಸಾ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಏತ್ತಕೇನಾಪಿ ಪನ ಪರಸ್ಸ ವಚನಪಟಿಬಾಹನಂ ಸಕ್ಕಾ ಕಾತುನ್ತಿ ಪರಿಹಾರನ್ತರದಸ್ಸನೇ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಕತೋತಿ। ಯಥಾನುರೂಪಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾತಿ ಛವಿಸುದ್ಧಿಪರಮ್ಪರಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಯಥಾನುಲೋಮಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ।
೭೭೧. ಅಸ್ಸದ್ಧೋತಿ ಪಬುದ್ಧಸದ್ಧೋ, ಮಗ್ಗಾಗತಾಯ ಅಚಲಸದ್ಧಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಮಗ್ಗಾಗತಸದ್ಧಾಯ ಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಆಕಾಸೇ ಬುದ್ಧವೇಸಂ ಮಾಪೇತ್ವಾಪಿ ‘‘ನಿಚ್ಚಂ ಸುಖಂ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಸ್ಸ ನ ಸದ್ದಹತಿ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಸೂರಮ್ಬಟ್ಠೋತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೨೫೫)। ಅಕತಞ್ಞೂತಿ ಅಕತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಅಕತಞ್ಞೂ। ಸನ್ಧಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಭವಸನ್ಧಾನಕರಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಪಾಪಸ್ಸ ಛಿನ್ದನೇನ ಪುನ ಭವಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾಪಿ ಛಿನ್ನತಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಖೇಪೇತ್ವಾ ಠಿತೋ। ಹತಾವಕಾಸೋತಿ ಖೀಣಪಟಿಸನ್ಧಿಕತ್ತಾಯೇವ ಆಯತಿಂ ಕತ್ಥಚಿ ಓಕಾಸಲೋಕೇ ಅದಿಸ್ಸಮಾನತ್ತಾ ವಿಹತಾವಕಾಸೋ। ವನ್ತಾಸೋತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಅಭಿಸಙ್ಗಾಭಾವತೋ ಉತ್ತಮಪೋರಿಸೋತಿ ಸದೇವಲೋಕೇ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯತಾಯ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಪೋರಿಸೋ।
ದುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಾತಿ ಕಾಮಾನಂ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ಕಾಮೇಹಿ ನಿಗ್ಗಮನಂ, ಅಥ ವಾ ನಿಸ್ಸರನ್ತಿ ನಿಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ಕಾಮಾನಂ ನಿಸ್ಸರಣಟ್ಠಾನಂ, ನಿಸ್ಸರಣುಪಾಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ। ತಞ್ಹಿ ಕಾಮೇಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತನ್ತಿ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಇಧ ಗಹಿತಂ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾದಯೋಪಿ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚನ್ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –
‘‘ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ, ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾ।
ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮ’ನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚರೇ’’ತಿ॥ (ಇತಿವು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೦೯; ದೀ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೩೬೦; ಅ॰ ನಿ॰ ಟೀ॰ ೨.೩.೬೬; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾ॰ ೧.೫೬; ನೇತ್ತಿ॰ ಟೀ॰ ೭೬ ಮಿಸ್ಸಕಹಾರಸಮ್ಪಾತವಣ್ಣನಾ)।
ಅರೂಪಂ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ। ಭೂತನ್ತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ, ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಭೂತಮಿದನ್ತಿ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದೀಸು ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ‘‘ಭೂತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅತ್ತನೋ ಕಾರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮಂ, ಸಮ್ಮಾ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ। ಪಠಮ…ಪೇ॰… ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ತದೇಕಯೋಗನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಕಾಮರೂಪನಿಸ್ಸರಣಾನಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಾನಮ್ಪಿ ಅಭಾವೋಯೇವ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಇದಾನಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥಂ ಆಗಮೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ತು ಖಯೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಅತ್ಥಿ…ಪೇ॰… ಸುಫುಸಿತನ್ತಿ ಚಾ’’ತಿ ನತ್ಥಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಲೋಕೇ, ಕಿಂ ವಿವೇಕೇನ ಕಾಮಾಪೀತಿ ಏವಂ ಮಾರೇನ ಪಟಿಬಾಹಿತೇ। ‘‘ಅತ್ಥಿ…ಪೇ॰… ಸುಫುಸಿತ’’ನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಪೇನ್ತೇನ ಆಳವಕತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ। ಸುಫುಸಿತನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಫುಸಿತಂ, ಸಚ್ಛಿಕತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಜಾತನ್ತಿಆದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವೇವಚನಾನಿ। ಅಥ ವಾ ವೇದನಾದಯೋ ವಿಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯಸಙ್ಖಾತಾಯ ಕಾರಣಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ನ ಜಾತಂ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ। ಏವಂ ಅಜಾತತ್ತಾ ಅಭೂತತ್ತಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಕಾರಣೇನ ನ ಕತನ್ತಿ ಅಕತಂ। ಜಾತಭೂತಕತಭಾವೋ ಚ ನಾಮ ರೂಪಾದೀನಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ಅಸಙ್ಖತಸಭಾವಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಸಙ್ಖತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಲೋಮತೋ ವಾ ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭೂಯ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತನ್ತಿ ಸಙ್ಖತಂ, ನ ತಥಾ ಸಙ್ಖತಂ, ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣರಹಿತನ್ತಿ ಚ ಅಸಙ್ಖತನ್ತಿ। ಏವಂ ಅನೇಕೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಭಾವೇ ಪಟಿಸಿದ್ಧೇ ಪಕತಿವಾದೀನಂ ಪಕತಿ ವಿಯ ಸಿಯಾ ನು ಖೋ, ಏಕೇನೇವ ಕಾರಣೇನ ಏತಂ ಕತನ್ತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯ ನ ಕೇನಚಿ ಕತನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅಕತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಅಪಚ್ಚಯಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಸಯಮೇವ ನು ಖೋ ಇದಂ ಭೂತಂ ಪಾತುಭೂತನ್ತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಅಭೂತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಞ್ಚೇತಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖತಾಕತಾಭೂತಭಾವೋ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಜಾತಧಮ್ಮತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಜಾತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಸಙ್ಖತನ್ತೀತಿ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ। ತೇನ –
‘‘ನೋ ಚೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಭವಿಸ್ಸ ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಕತಂ ಅಸಙ್ಖತಂ। ನಯಿಧ ಜಾತಸ್ಸ ಭೂತಸ್ಸ ಕತಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯೇಥ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತ್ಥಿ ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಕತಂ ಅಸಙ್ಖತಂ, ತಸ್ಮಾ ಜಾತಸ್ಸ ಭೂತಸ್ಸ ಕತಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ (ಉದಾ॰ ೭೩) –
ಏವಮಾದಿಸುತ್ತಪದಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನೇಕೇಸು ಸುತ್ತನ್ತೇಸೂ’’ತಿ। ಧಮ್ಮೇನ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಾಮೀ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ಯಥಿಚ್ಛಿತಂ ದೇಸನತೋ ಸಾಮೀ ಇಸ್ಸರೋತಿ ಧಮ್ಮಸಾಮೀ। ತಥಾಗತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಥಿತೋವ। ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಸಮ್ಮಾ ಸಯಮೇವ ಸಮ್ಮೋಹನಿದ್ದಾವಿಗಮೇನ ಪಟಿಬುದ್ಧೋ, ಬುದ್ಧಿಯಾ ವಿಕಸಿತವಾತಿ ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ।
ಪರಿತ್ತತ್ತಿಕೇತಿ
ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತ್ತಾತಿ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತ್ತಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಪಕ್ಖಂ ಭಜೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ। ರೂಪಾವಚರತ್ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಾತಿ ಚತುಕ್ಕನಯೇನ ತಿಕಜ್ಝಾನಾ, ಪಞ್ಚಕನಯೇನ ಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಾ। ಕುಸಲಕಿರಿಯಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿತ್ತಾದಿಕೇಪಿ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತನತೋ ‘‘ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ಆಹ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಯುತ್ತಿತೋ ಚೇವ ಪಾಳಿತೋ ಚ। ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ
‘‘ಞಾಣಂ ಯಂ ಸಙ್ಖತಾಲಮ್ಬಂ, ಪಞ್ಞತ್ತಾಲಮ್ಬಮೇವ ವಾ।
ಪಾಪೇ ಹನ್ತಿ ನ ತಂ ವತ್ಥುಂ, ತದಞ್ಞಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿಯ’’ನ್ತಿ॥
ರೂಪಸಭಾವಾಭಾವತೋತಿ ಏತೇನ ಯಥಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ರುಪ್ಪನಸಭಾವೋ, ಪಟಿಘಾತವನ್ತತಾ ಕಲಾಪತೋ ವುತ್ತಿಯಾ ಪದೇಸಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಸಭಾವೋ, ಏವಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಕತ್ಥಚಿ ಪಟಿಘಾತೋ, ಸಪ್ಪದೇಸತಾ ಚ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ನ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ‘‘ಅಸುಕದಿಸಾಯ, ಅಸುಕಪದೇಸೇ’’ತಿ ವಾ ನಿದ್ದಿಸೀಯತಿ। ಪಪಞ್ಚಾಭಾವತೋತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಪಪಞ್ಚೇಹಿ ಸಹ ಅವಟ್ಠಾನವಸೇನ ಅಭಾವತೋ, ತೇಸಂ ಅಭಾವಪಚ್ಚಯತಾಯ ಚ। ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಮಾನಾ
೭೭೨-೫. ಏವಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಯುತ್ತಿತೋ, ಸುತ್ತತೋ ಚ ಸಾಧೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅಚ್ಚನ್ತಮನನ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಂಸಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಪರಿಯೋಸಾನಭೂತತ್ತಾ ಅನ್ತಂ। ಇಮಿನಾ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ಕಥಿತಾತಿ ವದನ್ತಿ, ಸೋಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ಅಕತನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ। ಸೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥೋವ। ಸಉಪ್ಪಾದವಯನ್ತಾಭಾವೇನ ಅನನ್ತಂ। ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹಾಭಾವೇನ, ಕಿಲೇಸಕ್ಖೋಭಾಭಾವೇನ ಚ ಸನ್ತಂ। ಪಲೋಕಿತಾಭಾವೇನ ಅಪಲೋಕಿತಂ। ಅತಿತ್ತಿಕರಭಾವೇನ ಪಣೀತಂ। ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಹನನತೋ ಸರಣಂ। ಕಿಲೇಸಚೋರೇಹಿ ಅನುಪದ್ದುತತ್ತಾ ನಿಬ್ಭಯತಾಯ ಖೇಮಂ। ಸಬ್ಬುಪದ್ದವನಿವಾರಣತೋ ತಾಣಂ। ಜಾತಿಆದಿದುಕ್ಖೇಹಿ ಅನುಬನ್ಧಸ್ಸ ಅಲ್ಲೀಯಿತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನತಾಯ ಲೇಣಂ। ಯಥಾಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಸನ್ತಿದಾಯಕತ್ತೇನ ಪರಂ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವತೋ ಪರಾಯಣಂ।
ಸಬ್ಬಪೀಳಾವಿಮುತ್ತತಾಯ ಸಿವಂ। ಉಪನಿಸ್ಸಯಹೀನಾನಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಮುಖತೋ ಸುತ್ವಾಪಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಗುಣವಸೇನ ಸಭಾವತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ದುಕ್ಕರತಾಯ ನಿಪುಣಂ। ಅವಿಪರೀತತಾಯ ಸಚ್ಚಂ। ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಪರಿಕ್ಖಯಕರತ್ತಾ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಂ। ತೇಜುಸ್ಸದತಾಯ ಸನ್ತತ್ತಅಯೋಗುಳೇ ಮಕ್ಖಿಕಾಹಿ ವಿಯ ಚತೂಹಿ ಅನಾಸವಂ। ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸಾಪಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕಭಾವಾಪಾದನೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ದುಕ್ಕರತಾಯ ಸುದುದ್ದಸಂ। ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಅಸಙ್ಖತಗುಣೇನ ವಿಸಿಟ್ಠತಾಯ ಪರಂ। ಸಂಸಾರಮಹಾಸಮುದ್ದಸ್ಸ ತೀರಭೂತತ್ತಾ ಪಾರಂ। ಮಂಸಚಕ್ಖುನೋ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನೋ ವಾ ಅಗೋಚರತಾಯ ಅನಿದಸ್ಸನಂ। ನಿದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಾಯ ಉಪಮಾಯ ಅಭಾವತೋ ವಾ ಅನಿದಸ್ಸನಂ।
ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮತ್ತಾ ಧುವಂ। ತತೋಯೇವ ಪರಮಪತಿಟ್ಠಾಭಾವತೋ ದೀಪಂ। ರೋಗಾದಿಪೀಳಾಭಾವತೋ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಝಂ। ತತೋಯೇವ ಅನೀತಿಕಂ। ತಣ್ಹಾಲಯಾಭಾವತೋ ಅನಾಲಯಂ। ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತೇಸು ಅಸಙ್ಖತಕೋಟ್ಠಾಸಭೂತತ್ತಾ, ಪರಮಪತಿಟ್ಠಾಭಾವತೋ ವಾ ಪದಂ। ಅವಿನಾಸಭಾವೇನ ಅಚ್ಚುತಂ। ಅಕ್ಖರಣತೋ ಅವಿನಸ್ಸನತೋ ಅಕ್ಖರಂ।
ಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ ವಿಮುತ್ತಿ। ಭವಬನ್ಧನವಿಮುತ್ತಿಹೇತುತಾಯ ಮೋಕ್ಖಂ।
೭೭೬-೭. ಏವನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ। ವಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಜಾನಿತ್ವಾ। ಅಧಿಗಮೂಪಾಯೋತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನೂಪಾಯಭೂತಾ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ। ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ।
ಸದ್ಧಂ, ಬುದ್ಧಿಞ್ಚ ಕರೋತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿಕರಂ। ತಥಾಗತಮತೇತಿ ತಿಪಿಟಕಬುದ್ಧವಚನೇ, ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ವಾ। ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಭೂತಂ, ಪಞ್ಞಾಯ ವಾ ಸಮ್ಭವೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಭವಂ, ತದೇವ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಅಧಿಮುಚ್ಚನಂ, ತಂ ಕರೋತೀತಿ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಭವಸಮ್ಪಸಾದನಕರಂ। ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಾಲಿನನ್ತಿ ಅತಿಮಧುರೇಹಿ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಂ, ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಾರವನ್ತನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ ರ-ಕಾರಸ್ಸ ಲ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ। ಸಾರಂ ಜಾನನ್ತೀತಿ ಸಾರಞ್ಞೂ, ತೇ ವಿಮ್ಹಾಪೇತೀತಿ ಸಾರಞ್ಞುವಿಮ್ಹಾಪನಂ। ನಿಟ್ಠನ್ತಿ ಪರಿಯೋಸಾನಂ, ಸುತಮಯಮೂಲಕಂ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಕಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ
ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಸಂವಣ್ಣನಾಯ
ನಿಬ್ಬಾನನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।