೧೨. ದ್ವಾದಸಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ
ಪಞ್ಞತ್ತಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
ಏತ್ಥಾತಿ ಏತ್ತಕಮೇವಾತಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕರೂಪನಿಬ್ಬಾನಮತ್ತಮೇವ। ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬತೋತಿ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ಸಕಸಕಸಭಾವವಸೇನ ಅಪಞ್ಞಾಯಮಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಲೋಕಸಙ್ಕೇತವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಪಿಯಮಾನತ್ತಾ। ಪಞ್ಞಾಪನತೋತಿ ಪರಮತ್ಥವಸೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಾವಿಜ್ಜಮಾನಧಮ್ಮಾನಂ ಪಕಾಸನವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ। ತತ್ಥ ‘‘ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತಿ ಪಕಾರೇನ ಞಾಪೀಯತೀತಿ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಏವಂ ಕಮ್ಮಸಾಧನವಸೇನ ಅತ್ಥಪಞ್ಞತ್ತಿಭೂತಾ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ‘‘ಪಞ್ಞಾಪನತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ ಪಕಾರೇನ ಞಾಪೇತೀತಿ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಏವಂ ಕತ್ತುಸಾಧನವಸೇನ ತಸ್ಸಾ ಅಭಿಧಾಯಕಭೂತಾ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಣ್ಣತ್ತಿದುಕನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಸಙ್ಖಾ…ಪೇ॰… ವೋಹಾರೋ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೩೧೩-೧೩೧೪) ಚತೂಹಿ ಪದೇಹಿ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ‘‘ನಾಮಂ…ಪೇ॰… ಅಭಿಲಾಪೋ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೩೧೩-೧೩೧೪) ಛಹಿ ಪದೇಹಿ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕಥಿತಾತಿ ಆಚರಿಯಾನಂ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇನೇವಾಹಾ’’ತಿಆದಿ। ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಮಾತಿಕಾಯ ವುತ್ತಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ। ಸಙ್ಖಾತಿ ‘‘ಅಹಂ ಮಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಖಾಯಮಾನತಾ। ಸಮಞ್ಞಾತಿ ಸಙ್ಕೇತವಸೇನ ಞಾಯಮಾನತಾ। ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಅಸಙ್ಕರವಸೇನ ಅನೇಕಧಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಪಿಯಮಾನತಾ। ವೋಹಾರೋತಿ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನತಾ, ಕಥನವಸೇನ ಉಪಯುಜ್ಜಮಾನತಾ ವಾ। ಅತ್ಥಾಭಿಮುಖಂ ನಮತೀತಿ ನಾಮಂ। ತಂ ಪನ ಅನ್ವತ್ಥರುಳ್ಹೀವಸೇನ ದುವಿಧಂ, ಸಾಮಞ್ಞಗುಣಕಿತ್ತಿಮಓಪಪಾತಿಕನಾಮವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ। ನಾಮಕಮ್ಮನ್ತಿ ನಾಮಕರಣಂ। ನಾಮಧೇಯ್ಯನ್ತಿ ನಾಮಠಪನಂ, ನಾಮಧೇಯ್ಯನ್ತಿ ವಾ ಸೇಟ್ಠಾನಂ ನಾಮಂ। ಅಕ್ಖರದ್ವಾರೇನ ಅತ್ಥಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಉತ್ತಿ ಕಥನಂ ನಿರುತ್ತಿ। ಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಪಾಕಟಕರಣಂ। ಅಭಿಲಾಪೋತಿ ಅಭಿಲಾಪನಂ।
ಅಹನ್ತಿ ‘‘ಅಹನ್ತಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಅಹನ್ತಿ…ಪೇ॰… ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಯಥಾತಿಆದಿನಾ ತಂ ಪಕಾಸೇತಿ।
ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಇದಾನಿ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ತದನುರೂಪಾ ಜಾತಾತಿ ತಜ್ಜಾ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಯ ಕೇವಲಂ ಲೋಕಸಙ್ಕೇತವಸೇನೇವ ಅಹುತ್ವಾ ಧಮ್ಮಸಭಾವಸ್ಸ ಅನುರೂಪವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಪಿ ವಚನತ್ಥಸಙ್ಖಾತಕಾರಣಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಟಿಚ್ಚ ಪವತ್ತನತೋ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿವೋಹಾರಂ ಲಭತೀತಿ ತಸ್ಸಾಪಿ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಪರಿಯಾಯೋ ವುತ್ತೋ। ಗಣ್ಠಿಪದಕಾರೇನಾಪಿ ಹಿ ಇಮಿನಾವ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಉಪಾದಾನವತೀ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಕಾರಣವತಿಂ ಕಾರಣಭೂತಮತ್ಥಮುಪಾದಾಯ ಗಹೇತ್ವಾ ತನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತಿ, ಸಬ್ಬೋಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೇದೋ ಅನೇನ ಲಕ್ಖಣೇನ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಮೇವ ಭಜತಿ। ಅನುಪಾದಾಯ ಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಂ ಏಕಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಉಪನಿಧಾಯ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಚಕ್ಖುಸೋತ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಾನಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ರೂಪಸದ್ದ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಬಾಹಿರಾಯತನಾನಿ। ಪಥವೀತೇಜೋವಾಯು-ಗ್ಗಹಣೇನ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ ಪಭೇದತೋ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏತೇನೇವ ಧಮ್ಮಾಯತನೇಪಿ ಲಬ್ಭಮಾನಭೇದೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಯಸ್ಮಾ ಪಥವಾದಿಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಸಮ್ಭಾರಪಥವಿಯಂ ಏಕಸ್ಸ ನಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಮೂಹಮೇವೋಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತಿ, ಘಟಾದಿಕಾ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಧಮ್ಮಸಮೂಹೇಸು ಸಬ್ಬೇಸಮೇವ ನಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಮೂಹಮೇವೋಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕಸ್ಸ ವಾ’’ತಿಆದಿ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ಸಮೂಹಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ ಸಮೂಹಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ। ದಿಸಾಕಾಸಾದೀಸು ದಿಸಾ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಚನ್ದಸೂರಿಯಾವತ್ತನಮುಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞಾಪಿಯಮಾನಂ ಪುರತ್ಥಿಮಾದಿದಿಸಾಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಆಕಾಸ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞಾಪಿಯಮಾನಂ ಕೂಪಗುಹಾದಿಆಕಾಸಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಾಲ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಚನ್ದಾವತ್ತನಾದಿಕಮುಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞಾಪಿಯಮಾನಂ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಾದಿಕಾಲಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನಿಮಿತ್ತ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪಥವೀಮಣ್ಡಲಾದಿಕಂ, ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಞ್ಚ ಭಾವನಾವಿಸೇಸಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞಾಪಿಯಮಾನಂ ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಾದಿಕಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಭಾವ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಭಾವನಾಬಲೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತನಸಭಾವಂ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಝಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಝಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಅಭಾವಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನಿರೋಧ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಭಾವನಾಬಲೇನ ನಿರುದ್ಧಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ನಿರೋಧಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಆದಿ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಖಯಾದಿಸಭಾವಂ ತಂ ತಂ ಧಮ್ಮಮುಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞಾಪಿಯಮಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಾದಿಕಂ ಅಸಮೂಹಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವಾತಿ।
ಸಾತಿ ಅಯಂ ದ್ವಿಧಾ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ। ತಜ್ಜಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಚನತ್ಥಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತೋ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂಯೇವ ಸಙ್ಗಯ್ಹತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಪರಮತ್ಥಂ ಜೋತಯತೀ’’ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಉಪರಿ ‘‘ಛ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ ಸಭಾವೇನ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಂ। ಅವಿಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಲೋಕಸಙ್ಕೇತಂ ಸಭಾವವಸೇನ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನಂ। ನಾಮಮತ್ತನ್ತಿ ನಾಮಮತ್ತವನ್ತಂ। ಸೋತದ್ವಾರಜವನಾನನ್ತರನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸೋತದ್ವಾರಜವನವೀಥಿಯಾ, ತದನುಸಾರಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಅತೀತಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾಯ ಮನೋದ್ವಾರಜವನವೀಥಿಯಾ ಚ ಅನನ್ತರಪ್ಪವತ್ತೇನ ಗಹಿತಪುಬ್ಬಸಙ್ಕೇತೇನಾತಿ ‘‘ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ, ಇದಮಿಮಸ್ಸ ವಾಚಕ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವಚನವಚನತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಗಹಿತಪುಬ್ಬಭಾವಸಙ್ಕೇತೇನ। ಯಾಯಾತಿ ಯಾಯ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಕರಣಭೂತಾಯ। ಮನೋದ್ವಾರಜವನವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಕತ್ತುಭೂತೇನ। ಮನೋದ್ವಾರಜವನವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಾ ಕರಣಭೂತೇನ, ಯಾಯ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಕತ್ತುಭೂತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಞ್ಞಾಪೀಯತೀತಿ ಸಮ್ಮುತಿಪರಮತ್ಥವಸೇನ ಪನ ದುವಿಧಂ ಅತ್ಥಜಾತಂ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತಿ ವಿಞ್ಞಾಪೀಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –
‘‘ಅತ್ಥಾ ಯಸ್ಸಾನುಸಾರೇನ, ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತಿ ತತೋ ಪರಂ।
ಸಾಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ಲೋಕಸಙ್ಕೇತನಿಮ್ಮಿತಾ’’ತಿ॥
ಕತರಜವನವೀಥಿಯಂ ಪನಾಯಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ? ‘‘ಘಟೋ’’ತಿಆದಿಸದ್ದಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಏಕಮೇಕಂ ಸದ್ದಂ ಆರಬ್ಭ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತೀತಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಜವನವಾರಾ ಹೋನ್ತಿ, ತತೋ ಸದ್ದಸಮುದಾಯಮಾರಬ್ಭ ಏಕೋ, ತತೋ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಮಾರಬ್ಭ ಏಕೋತಿ ಏವಂ ಸದ್ದಸಮುದಾಯಾರಮ್ಮಣಾಯ ಜವನವೀಥಿಯಾ ಅನನ್ತರಂ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ತತೋ ಪರಂ ಅತ್ಥಾವಬೋಧೋತಿ ಆಚರಿಯಾ।
ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಛಕ್ಕನಯೋ ವುತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಥಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾನನ್ತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ। ಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನಾತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ, ಲೋಕಸಙ್ಕೇತತೋ ವಾ ಕೇನಚಿ ಪಕಾರೇನ। ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ಪಞ್ಚಮಸಚ್ಚಾದೀನನ್ತಿ ಆಕಾಸಾದಿಪಞ್ಚಮಸಚ್ಚಾದೀನಂ। ಆದಿ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಅಟ್ಠಮಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪಕತಿಪುರಿಸಾದೀನನ್ತಿ ಸತ್ವರಜತಮಾನಂ ಸಮಾನಾವತ್ಥಾ ಪಕತಿಅಙ್ಗುಟ್ಠಾದಿಪರಿಮಾಣೋ ಆದಿ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಆಕಾಸಕುಸುಮಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಹಿ ವಿಜ್ಜಾದೀಹಿ ಏತ್ಥೇವಾತಿ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಯಮೇವ।
‘‘ಕುಸಗ್ಗೇನುದಕಮಾದಾಯ, ಸಮುದ್ದೇ ಉದಕಂ ಮಿನೇ।
ಏವಂ ಮಾನುಸಕಾ ಕಾಮಾ, ದಿಬ್ಬಕಾಮಾನ ಸನ್ತಿಕೇ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೨.೨೧.೩೮೯) –
ವಚನತೋ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಉಪನಿಧಾಯ ನಿಹೀನಾಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಪಣಂ…ಪೇ॰… ನಿಧಾಯಾ’’ತಿ। ಮಾನುಸಕನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಭವಂ। ಪರಮತ್ಥೋ ಚ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ।
೭೭೮. ತತಿಯಾ ಕೋಟಿ ನ ವಿಜ್ಜತಿ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ –
‘‘ದುವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಕ್ಖಾಸಿ, ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವದತಂ ವರೋ।
ಸಮ್ಮುತಿಂ ಪರಮತ್ಥಞ್ಚ, ತತಿಯಂ ನೋಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೪೩೯-೪೪೩)।
ಪರವಾದೇಸು ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಪಕತಿಪುರಿಸನ್ತರಾದಿವಾದೀನಂ ಪರೇಸಂ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ವಾದೇಸು ಸಮ್ಪತ್ತೇಸು, ನಿಮಿತ್ತಭೂತೇಸು ವಾ ನ ಕಮ್ಪತಿ ನ ಪವೇಧತಿ ನ ಚಲತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಕಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ
ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಸಂವಣ್ಣನಾಯ
ಪಞ್ಞತ್ತಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।