೧೪. ಚುದ್ದಸಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ
ರೂಪಾವಚರಸಮಾಧಿಭಾವನಾನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೭೮೯. ಏವಂ ‘‘ಭಾವನಾನಯ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಭಾವನಾನಯನ್ತಿ ಹಿತಾನಯಂ। ಮಾನಯನ್ತಿ ಮಾನೇನ್ತೋ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕತ್ಥೇಹಿ ಅನುಸಾಸನತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಸುಖಂ ಆನೇತೀತಿ ಸುಖಾನಯೋ, ತಂ ಸುಖಾನಯಂ। ಪರಮಂ ಬ್ಯಾಕರೋಮಿ, ಪರಮಂ ಭಾವನಾನಯನ್ತಿ ವಾ ಯೋಜನಾ।
೭೯೦. ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಧಮ್ಮತೋ ಉತ್ತರಂ ಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಕತಿಧಮ್ಮಭೂತಾ ದಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ, ತತೋ ಉತ್ತರಂ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ। ತೇ ಹಿ ಜಾನನಟ್ಠೇನ ಞಾಣಂ, ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ವಿಯ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಚ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ‘‘ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿ ವಾ ಯಥಾಠಿತವಸೇನೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಬಾಲಮನುಸ್ಸಾದಿತೋ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಾನಂ ಝಾಯೀನಞ್ಚೇವ ಅರಿಯಾನಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೭೯೧. ಸಙ್ಕಸ್ಸರಸಮಾಚಾರೇತಿಆದೀಹಿ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಪಯೋಜನದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಕಾಯ ಸರಿತಬ್ಬೋ ಸಮಾಚಾರೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಙ್ಕಸ್ಸರಸಮಾಚಾರೋ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಲಾಮಕಕಮ್ಮಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಇದಂ ಅಸುಕೇನ ಕತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾಯ ಸಙ್ಕಾಯ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪರೇ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಮನ್ತೇನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಮಮ ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಅಸಾರುಪ್ಪಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಮನ್ತೇತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಸಙ್ಕಾಯ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬಸಮಾಚಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುಸ್ಸೀಲೇತಿ ಏತದೇವ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಸೀಲವಜ್ಜಿತೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದುಸ್ಸೀಲೇತಿ ವಾ ದೂಸಿತಸೀಲೇ ಖಣ್ಡಾದಿಭಾವಂ ಉಪಗತಸೀಲೇ। ಸೀಲವಜ್ಜಿತೇತಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸೀಲವಿರಹಿತೇ। ನತ್ಥಿ ಝಾನನ್ತಿ ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ತಾವ ನತ್ಥಿ। ಕುತೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಕುತೋ, ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಯೇವ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೭೯೨. ಚರನ್ತಿ ಚಾರಿತ್ತಂ। ವಾರಿತಂ ತಾಯನ್ತಿ ರಕ್ಖನ್ತಿ ತೇನ, ವಾರಿತತೋ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ತಾಯತೀತಿ ವಾರಿತ್ತಂ। ಯಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಇದಂ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಪೂರಣಂ, ಇದಂ ಚಾರಿತ್ತಂ ನಾಮ। ಯಂ ‘‘ನ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಅಕರಣಂ ವಾರಿತ್ತಂ ನಾಮ। ಅಚ್ಛಿದ್ದನ್ತಿಆದೀಸು ಯಸ್ಸ ಸತ್ತಸು ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಮಜ್ಝೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಭಿನ್ನಂ, ತಸ್ಸ ಸೀಲಂ ಛಿದ್ದಸಾಟಕೋ ವಿಯ ಛಿದ್ದಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಬ್ಬಿಪರೀತಂ ಅಚ್ಛಿದ್ದಂ। ಯಸ್ಸ ಆದಿಮ್ಹಿ ವಾ ಅನ್ತೇ ವಾ ಭಿನ್ನಂ, ತಸ್ಸ ಪರಿಯನ್ತೇ ಛಿನ್ನಸಾಟಕೋ ವಿಯ ಖಣ್ಡಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತದಞ್ಞಂ ಅಕ್ಖಣ್ಡಂ। ಕಮಸ್ಸ ಆದರಕರಣವಸೇನ ಅಕ್ಖಣ್ಡನ್ತಿ, ಕಮವಿಲಙ್ಘನವಸೇನ ‘‘ಅಕ್ಖಣ್ಡಮಚ್ಛಿದ್ದ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ। ಅಕಮ್ಮಾಸ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಅಸಬಲತ್ತಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ, ಸಬಲಕಮ್ಮಾಸಾನಂ ಭೇದಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಭಾವತೋ। ಏತ್ತಕೋ ಹಿ ತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ಯಸ್ಸ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಭಿನ್ನಾನಿ, ತಸ್ಸ ಪಿಟ್ಠಿಯಾ, ಕುಚ್ಛಿಯಾ ವಾ ಉಟ್ಠಿತೇನ ವಿಸಭಾಗವಣ್ಣೇನ ಕಾಳರತ್ತಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಸಬಲವಣ್ಣಾ ಗಾವೀ ವಿಯ ಸಬಲಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಸ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಭಿನ್ನಾನಿ, ತಸ್ಸ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ವಿಸಭಾಗವಣ್ಣಬಿನ್ದುಚಿತ್ರಗಾವೀ ವಿಯ ಕಮ್ಮಾಸಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯಂ ಪನ ತಥಾವಿಧಂ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ‘‘ಅಸಬಲಂ ಅಕಮ್ಮಾಸ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅನಿನ್ದಿತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಭುಜಿಸ್ಸವಿಞ್ಞುಪ್ಪಸತ್ಥಅಪರಾಮಟ್ಠಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಕಭಾವೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಇಮಿನಾಹಂ ಸೀಲೇನ ವಾ ವತೇನ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ ವಾ ದೇವೋ ವಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ದೇವಞ್ಞತರೋ ವಾ’’ತಿ ಏವಂ ತಣ್ಹಾಯ ಅಪರಾಮಟ್ಠಂ ತಣ್ಹಾದಾಸಬ್ಯತೋ ಮೋಚಿತತ್ತಾ ಭುಜಿಸ್ಸಂ ನಾಮ। ಅದಾಸಞ್ಹಿ ಲೋಕೇ ಭುಜಿಸ್ಸೋತಿ ವದನ್ತಿ। ಯಥಾವುತ್ತಗುಣಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಪಸಂಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವಿಞ್ಞುಪ್ಪಸತ್ಥಂ। ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಅಪರಾಮಟ್ಠಂ ಠಿತಿಭಾಗಿಯಂ ಅಪರಾಮಟ್ಠಂ ನಾಮ। ಝಾನಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಂ ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಕಂ ನಾಮ।
೭೯೩-೭. ವಿವೇಕಸುಖನ್ತಿ ಅಲಙ್ಕಾರೋ ಅನುತ್ತರೋತಿ ದೇವಬ್ರಹ್ಮರಾಜರಾಜಮಹಾಮತ್ತಾದೀನಂ ಮಜ್ಝೇ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಸೋಭಾಪಟಿಲಾಭಹೇತುತಾಯ ನಿರುತ್ತರೋ ಅಲಙ್ಕಾರವಿಸೇಸೋ। ರತನನ್ತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀನಂ ಚಕ್ಕರತನಾದಿತೋಪಿ ಸವಿಸೇಸಂ ರತಿಜನನತೋ ಅನುತ್ತರಂ ರತನಂ। ಚಕ್ಕರತನಾದಿಕಞ್ಹಿ ವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಮೇವ ರತಿಂ ಜನೇತಿ, ಇದಂ ಪನ ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಮ್ಪಿ ಜನೇತೀತಿ ವಿಸೇಸತೋ ರತಿಜನಕಂ ಹೋತಿ। ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಸೇಸಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಾದನತೋ ಚಿನ್ತಾಮಣಿಸಮನ್ತಿ ಚಿನ್ತಾಮಣಿ। ಯಾನನ್ತಿ ಸಂಸಾರಕನ್ತಾರತರಣೇ ಯಾನಂ। ಸೀತಲನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸೀತಿಭಾವಕರಣೇನ ಸೀತಲಂ। ಕಿಲೇಸಮಲಧೋವನನ್ತಿ ಗಙ್ಗಾಯಮುನಾದೀಹಿಪಿ ಗುಣಾನಂ ಮೂಲಭೂತನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಗುಣಾನಂ ಮೂಲಭೂತಂ। ‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩), ಕೋ ಚಾದಿ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ, ಸೀಲಞ್ಚ ಸುವಿಸುದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩೬೯) ಚ ಆದಿವಚನಞ್ಹೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ। ದೋಸಾನಂ ವೀತಿಕ್ಕಮವತ್ಥುಭೂತಸ್ಸ ಬಲಸ್ಸ ವಿನಾಸನತೋ ದೋಸಾನಂ ಬಲಘಾತಿ।
ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಏವಂವಿಧಾನಿಸಂಸಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸೀಲಂ, ತಸ್ಮಾ। ದುವಿಧಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಓಕ್ಖಿತ್ತಚಕ್ಖುಅಪ್ಪಸದ್ದಾದಿವಸೇನ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣತಾಸಾಧನತೋ ಸಮಾಧಾನಲಕ್ಖಣಂ, ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಮೂಲಭಾವತೋ ಪತಿಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಏವಂ ದುವಿಧಲಕ್ಖಣಂ, ಚಾರಿತ್ತವಾರಿತ್ತವಸೇನ ವಾ ದುವಿಧಸಭಾವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ಥಾನಂ ಕಾಮೇತಿ ತಸ್ಸ ಹಿತಾಸೀಸನವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥಕಾಮೋ। ಪಿಯಂ ಸೀಲಮಸ್ಸಾತಿ ಪಿಯಸೀಲೋ।
೭೯೮-೯. ಕಾತಬ್ಬೋ ಪಲಿಬೋಧಸ್ಸುಪಚ್ಛೇದೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕತಿವಿಧೋ ಪನಾಯಂ ಪಲಿಬೋಧೋ, ಕಿಂ ಸರೂಪೋ ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಲಿಬೋಧಾ ದಸಾ’’ತಿಆದಿ, ‘‘ಆಹ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತ್ಥ ಆವಾಸೋತಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಓವರಕಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ಸಕಲೋಪಿ ಸಙ್ಘಾರಾಮೋ, ಸೋ ತತ್ಥ ಪಟಿಬದ್ಧಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಲಿಬೋಧೋ, ನ ಇತರಸ್ಸ। ಕುಲನ್ತಿ ಞಾತಿಕುಲಂ ವಾ ಉಪಟ್ಠಾಕಕುಲಂ ವಾ, ತಂ ತೇಹಿ ಸಂಸಟ್ಠವಿಹರತೋವ ಪಲಿಬೋಧೋ। ಲಾಭೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ, ತೇಪಿ ತತ್ಥ ಸಾಪೇಕ್ಖಸ್ಸೇವ ಪಲಿಬೋಧಾ। ಗಣೋತಿ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಗಣೋ ವಾ ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕಗಣೋ ವಾ। ಸೋ ಉದ್ದೇಸಪರಿಪುಚ್ಛಾದಾನೇನ ಸಮಣಧಮ್ಮಸ್ಸ ಓಕಾಸಾಲಾಭಿನೋ ಪಲಿಬೋಧೋ। ಕಮ್ಮನ್ತಿ ನವಕಮ್ಮಂ, ತಂ ಕರೋನ್ತೇನ ವಡ್ಢಕಿಆದೀಹಿ ಲದ್ಧಾಲದ್ಧಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ಕತಾಕತೇ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಪಲಿಬೋಧೋ। ಅದ್ಧಾನನ್ತಿ ಮಗ್ಗಗಮನಚಿತ್ತಸ್ಸ ದುಬ್ಬಿನೋದನೀಯತಾಯ ತಂ ಸಮಣಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಲಿಬೋಧೋ। ಞಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕುಲ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಞಾತಿಕುಲಸ್ಸಪಿ ಗಹಿತತ್ತಾ ಏಕೇಕಾ ಞಾತಿ ಇಧ ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಯೇ ಪನ ವಿಹಾರೇ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾದಯೋ, ಘರೇ ಮಾತಾದಯೋ, ತೇ ಗಿಲಾನಾ ಪಲಿಬೋಧಾ। ಆಬಾಧೋತಿ ಯೋ ಕೋಚಿ ರೋಗೋ, ಸೋ ಬಾಧಯಮಾನೋ ಪಲಿಬೋಧೋ। ಗನ್ಥೋತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಪರಿಹರಣಂ, ತಂ ಸಜ್ಝಾಯಾದೀಹಿ ನಿಚ್ಚಬ್ಯಾವಟಸ್ಸೇವ ಪಲಿಬೋಧೋ। ಇದ್ಧೀತಿ ಪೋಥುಜ್ಜನಿಕಇದ್ಧಿ। ಸಾ ಹಿ ದುಪ್ಪರಿಹಾರಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇನೇವ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಲಿಬೋಧೋ, ನ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಂ ಪತ್ವಾ ಪಟಿಲಭಿತಬ್ಬತ್ತಾ। ತೇತಿ ತೇ ಪಲಿಬೋಧಾ।
೮೦೦-೨. ಪಲಿಬೋಧಸ್ಸುಪಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮೋ ತತ್ಥ ನಿರಪೇಕ್ಖಚಿತ್ತತಾಯ, ದುತಿಯೋ ಅಸಂಸಗ್ಗೇನ, ತತಿಯೋ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರುಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ಪಹಾಯ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗಮನೇನ, ಚತುತ್ಥೋ ಯಥಾರದ್ಧಗನ್ಥಸಮಾಪನೇನ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬೋತಿ ಯತ್ಥ ಸೋ ವಸತಿ, ತತ್ಥ ಉಪಸಙ್ಕಮನವಿಧಿಞ್ಚೇವ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬವಿಧಾನಞ್ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇತೋ ಪರಞ್ಹಿ ಗನ್ಥವಿತ್ಥಾರಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಆಗತವಿತ್ಥಾರಂ ಪಹಾಯ ಪದತ್ಥವಣ್ಣನಮತ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ, ಉಪರೂಪರಿಭಾವನಾಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವತೋ ಚ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ। ತಂ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಪಾರಿಹಾರಿಯವಸೇನ ದುವಿಧಂ। ತತ್ಥ ಮೇತ್ತಾ, ಮರಣಸ್ಸತಿ, ಅಸುಭಸಞ್ಞಾ ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥಯಿತಬ್ಬತೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ಚರಿಯಾನುಕೂಲಂ ಪನ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನಿಚ್ಚಂ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಪಾರಿಹಾರಿಯಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ಇಮಂ ದುವಿಧಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಯೋ ದೇತಿ, ಅಯಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ದಾಯಕೋ, ಸೋಪಿ ಈದಿಸೋ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಿಯೋ ಗರೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಿಯೋತಿ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾದೀಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬೋ। ಗರೂತಿ ತತೋಯೇವ ಗರುಕಾತಬ್ಬೋ ಪಾಸಾಣಚ್ಛತ್ತಂ ವಿಯ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಭಾವನೀಯೋತಿ ಸಮ್ಭಾವನೀಯೋ। ವತ್ತಾತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಆಲಸಿಯಮ್ಪಿ ದಿಸ್ವಾ ಚೋದೇತ್ವಾ ಓವಾದವಸೇನ ವದನಸೀಲೋ। ವಚನಕ್ಖಮೋತಿ ಪಟಿಪುಚ್ಛಕ್ಖಮೋ, ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತೋ ಅಸಂಹೀರೋ ಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭಾಸನಕ್ಖಮೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಗಮ್ಭೀರಞ್ಚ ಕಥಂ ಕತ್ತಾತಿ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಂ ಅಕಥೇತ್ವಾ ದಸಕಥಾವತ್ಥುಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಗಮ್ಭೀರಮೇವ ಕಥಂ ಕತ್ತಾ। ನೋ ಚಟ್ಠಾನೇ ನಿಯೋಜಕೋತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಅಹಿತೇ ನ ನಿಯೋಜಕೋ। ಏವಮಾದಿಗುಣೋಪೇತನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪದಾದಿಗುಣಯೋಗಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಾಲೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ, ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಚ ಸಪ್ಪಾಯಕಾಲೇನ।
೮೦೩. ವತ್ತಂ ಕತ್ವಾತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ನವಕಮಹಲ್ಲಕಭಾವಾನುರೂಪೇನ ಖನ್ಧಕೇ ಆಗತಂ ಆಚರಿಯವತ್ತಂ ಕತ್ವಾ। ಇದಾನಿ ಆಚರಿಯೇನ ‘‘ತೇನಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಪೀತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನದಾಯಕೇನಪಿ। ಚರಿತಂ ಞತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಲಾಭಿನಾ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಾಚಾರಂ, ಹದಯಲೋಹಿತಂ ವಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಇತರೇನ ‘‘ತ್ವಂ ಕಿಂಚರಿತೋಸಿ, ಕೇ ವಾ ಪನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಬಹುಲಂ ಸಮುದಾಚರನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಚರಿತಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ತದನುರೂಪೇನ ದಾತಬ್ಬಂ।
೮೦೪. ಇರಿಯಾಪಥಾದಿತೋಪಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಚರಿತಂ ಜಾನಿತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತಂ ಪನ ನ ಏಕನ್ತಿಕಂ, ‘‘ಚರಿತಂ ಞತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕತಮಂ ಪನ ತಂ, ಕತಿವಿಧಾ ವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಚರಿತಂ ಪನಿದಂ ರಾಗದೋಸಮೋಹವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ಚರಿತಂ, ಅಸತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವನಾಯಂ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತನಾರಹಾ ರಾಗಾದಯೋ।
೮೦೫. ವೋಮಿಸ್ಸಕನಯಾತಿ ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ, ಏಕಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನತಾವಸೇನ ಚ ನೇಸಂ ಸಂಸಗ್ಗಭೇದಾ। ಚತುಸಟ್ಠಿ ಭವನ್ತೀತಿ –
‘‘ರಾಗಾದಿಕೇ ತಿಕೇ ಸತ್ತ, ಸತ್ತ ಸದ್ಧಾದಿಕೇ ತಿಕೇ।
ಏಕದ್ವಿತಿಕಮೂಲಮ್ಹಿ, ಮಿಸ್ಸತೋ ಸತ್ತಸತ್ತಕ’’ನ್ತಿ –
ಏವಂ ವುತ್ತೇಹಿ ನವಹಿ ಸತ್ತಕೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ವಿಭಜಿಯಮಾನಾ ತೇಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಚತುಸಟ್ಠಿ ಭವನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಉಪನನ್ದತ್ಥೇರೇನ –
‘‘ರಾಗೋ ದೋಸೋ ಚ ಮೋಹೋ ಚ, ರಾಗೇನ ಪಟಿಘೋಪಿ ಚ।
ಸದ್ಧಿಂ ರಾಗೇನ ಮೋಹೋ ಚ, ಮೋಹೋಪಿ ಪಟಿಘೇನ ಚ॥
‘‘ರಾಗಾದಿತ್ತಯಮೇಕನ್ತಿ, ಸತ್ತ ರಾಗಾದಿಕೇ ತಿಕೇ।
ಸದ್ಧಾ ಬುದ್ಧಿ ಚ ತಕ್ಕೋ ಚ, ಸದ್ಧಿಂ ಸದ್ಧಾಯ ಬುದ್ಧಿ ಚ॥
‘‘ಸದ್ಧಾಯ ತಕ್ಕನಞ್ಚೇವ, ಬುದ್ಧಿಯಾ ತಕ್ಕನಮ್ಪಿ ಚ।
ಸದ್ಧಾದಿತ್ತಯಮೇಕನ್ತಿ, ಸತ್ತ ಸದ್ಧಾದಿಕೇ ತಿಕೇ॥
‘‘ರಾಗಾದಿಕಂ
ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವಿತಕ್ಕೇಹಿ, ಯಥಾಯೋಗಂ ವಿಮಿಸ್ಸಿಯ॥
‘‘ಏಕಮೂಲೇ ದ್ವಿಮೂಲೇ ಚ, ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸತ್ತಕತ್ತಯಂ।
ತಿಮೂಲೇ ಸತ್ತಕಞ್ಚೇಕಂ, ಞೇಯ್ಯಂ ತಂ ಸತ್ತಸತ್ತಕಂ॥
‘‘ಸದ್ಧಿಂ
ತೇನೇವ ತಕ್ಕನಂ ತೇನ, ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿ ಚ ತೇನ ಚ॥
‘‘ಸದ್ಧಾಸಙ್ಕಪ್ಪನಂ ತೇನ, ಬುದ್ಧಿಸಙ್ಕಪ್ಪನಮ್ಪಿ ಚ।
ವಿಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾನ ತೇನೇವ, ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವಿತಕ್ಕನಂ॥
‘‘ರಾಗಮೂಲನಯೇ ಚೇವ-ಮೇಕಂ ಸತ್ತಕಮುದ್ದಿಸೇ।
ಸದ್ಧಿಂ ದೋಸೇನ ಸದ್ಧಾ ಚ, ಸದ್ಧಿಂ ತೇನೇವ ಬುದ್ಧಿ ಚ॥
‘‘ತೇನೇವ ತಕ್ಕನಂ ತೇನ, ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿ ಚ ತೇನ ಚ।
ಸದ್ಧಾಸಙ್ಕಪ್ಪನಂ ತೇನ, ಬುದ್ಧಿಸಙ್ಕಪ್ಪನಮ್ಪಿ ಚ॥
‘‘ವಿಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾನ ತೇನೇವ, ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವಿತಕ್ಕನಂ।
ದೋಸಮೂಲನಯೇ ಚೇವ-ಮೇಕಂ ಸತ್ತಕಮುದ್ದಿಸೇ॥
‘‘ಸದ್ಧಿಂ ಮೋಹೇನ ಸದ್ಧಾ ಚ, ಸದ್ಧಿಂ ತೇನೇವ ಬುದ್ಧಿ ಚ।
ತೇನೇವ ತಕ್ಕನಂ ತೇನ, ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿ ಚ ತೇನ ಚ॥
‘‘ಸದ್ಧಾಸಙ್ಕಪ್ಪನಂ ತೇನ, ಬುದ್ಧಿಸಙ್ಕಪ್ಪನಮ್ಪಿ ಚ।
ವಿಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾನ ತೇನೇವ, ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವಿತಕ್ಕನಂ॥
‘‘ಮೋಹಮೂಲನಯೇ ಚೇವ-ಮೇಕಂ ಸತ್ತಕಮುದ್ದಿಸೇ।
ಏಕಮೂಲೇ ನಯೇ ಚೇವಂ, ಞೇಯ್ಯಂ ತಂ ಸತ್ತಕತ್ತಯಂ॥
‘‘ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ರಾಗದೋಸೇಹಿ, ಸದ್ಧಾ ತೇಹೇವ ಬುದ್ಧಿ ಚ।
ತೇಹಿ ಸಙ್ಕಪ್ಪನಂ ತೇಹಿ, ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿ ಚ ತೇಹಿ ಚ॥
‘‘ಸದ್ಧಾಸಙ್ಕಪ್ಪನಂ
ತೇಹಿ ದ್ವೀಹೇವ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವಿತಕ್ಕನಂ॥
‘‘ರಾಗದೋಸನಯೇ ಚೇವ-ಮೇಕಂ ಸತ್ತಕಮುದ್ದಿಸೇ।
ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ರಾಗಮೋಹೇಹಿ, ಸದ್ಧಾ ತೇಹೇವ ಬುದ್ಧಿ ಚ॥
‘‘ತೇಹಿ
ಸದ್ಧಾಸಙ್ಕಪ್ಪನಂ ತೇಹಿ, ಬುದ್ಧಿಸಙ್ಕಪ್ಪನಮ್ಪಿ ಚ॥
‘‘ತೇಹಿ ದ್ವೀಹೇವ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವಿತಕ್ಕನಂ।
ರಾಗಮೋಹನಯೇ ಚೇವ-ಮೇಕಂ ಸತ್ತಕಮುದ್ದಿಸೇ॥
‘‘ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ದೋಸಮೋಹೇಹಿ, ಸದ್ಧಾ ತೇಹೇವ ಬುದ್ಧಿ ಚ।
ತೇಹಿ ಸಙ್ಕಪ್ಪನಂ ತೇಹಿ, ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿ ಚ ತೇಹಿ ಚ॥
‘‘ಸದ್ಧಾಸಙ್ಕಪ್ಪನಂ ತೇಹಿ, ಬುದ್ಧಿಸಙ್ಕಪ್ಪನಮ್ಪಿ ಚ।
ತೇಹಿ ದ್ವೀಹೇವ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವಿತಕ್ಕನಂ॥
‘‘ದೋಸಮೋಹನಯೇ ಚೇವ-ಮೇಕಂ ಸತ್ತಕಮುದ್ದಿಸೇ।
ದ್ವಿಮೂಲಮ್ಹಿ ನಯೇ ಚೇವಂ, ಞೇಯ್ಯಂ ತಂ ಸತ್ತಕತ್ತಯಂ॥
‘‘ರಾಗಪ್ಪಟಿಘಮೋಹೇಹಿ, ಸದ್ಧಾ ತೇಹೇವ ಬುದ್ಧಿ ಚ।
ತೇಹಿ ಸಙ್ಕಪ್ಪನಂ ತೇಹಿ, ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿ ಚ ತೇಹಿ ಚ॥
‘‘ಸದ್ಧಾಸಙ್ಕಪ್ಪನಂ ತೇಹಿ, ಬುದ್ಧಿಸಙ್ಕಪ್ಪನಮ್ಪಿ ಚ।
ತೇಹಿ ತೀಹೇವ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವಿತಕ್ಕನಂ॥
‘‘ತಿಮೂಲಮ್ಹಿ ನಯೇ ಚೇವ-ಮೇಕಂ ಸತ್ತಕಮುದ್ದಿಸೇ।
ಏವಂ ತೇಸಟ್ಠಿ ಹೋತೀತಿ, ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ನವಸತ್ತಕಂ।
ದಿಟ್ಠಿಯಾಪಿ ಚ ಹೋತೇವ, ಚತುಸಟ್ಠೀತಿ ಕೇಚನಾ’’ತಿ॥
೮೦೬-೭. ನನು ಚ ‘‘ಚರಿತಂ ಞತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಿಂಚರಿತಸ್ಸ ಪನ ಕಿಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಕೂಲನ್ತಿ ‘‘ಅಸುಭಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ದಸ ಅಸುಭಾತಿ ಉದ್ಧುಮಾತಕಂ ವಿನೀಲಕಂ ವಿಪುಬ್ಬಕಂ ವಿಚ್ಛಿದ್ದಕಂ ವಿಕ್ಖಾಯಿತಕಂ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಕಂ ಹತವಿಕ್ಖಿತ್ತಕಂ ಲೋಹಿತಕಂ ಪುಳವಕಂ ಅಟ್ಠಿಕನ್ತಿ ಇಮೇ ದಸ। ತಥಾ ಕಾಯಗತಾಸತಿ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ, ಮೇತ್ತಾ ಕರುಣಾ ಮುದಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತೇ ಪನ ಸವಣ್ಣಕಸಿಣಾ ನೀಲಕಸಿಣಂ ಪೀತಕಸಿಣಂ ಲೋಹಿತಕಸಿಣಂ ಓದಾತಕಸಿಣನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ವಣ್ಣಕಸಿಣೇಹಿ ಸಹಿತಾ ಅಟ್ಠ ದೋಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನುಪಾಯಭಾವತೋ, ಅಪ್ಪಟಿಘಾತವಿಸಯತ್ತಾ ಚ ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ಅನುಕೂಲಾ।
೮೦೮. ತಂ…ಪೇ॰… ಪನೇಕಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಕನ್ತಿ ಇದಂ ಅನುಸ್ಸತಿಅಪೇಕ್ಖಂ, ಅನುಸ್ಸತೀಸು ಏಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಮೋಹಚರಿತವಿತಕ್ಕಚರಿತಾಪೇಕ್ಖಂ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾಪಿ ಅನುಕೂಲಸ್ಸ ಲಬ್ಭನತೋ। ತಂ ಪನ ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ, ವಿತಕ್ಕಚರಿತಸ್ಸ ಚ ಗಣನಬಲೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾನತೋ ಅನುಕೂಲಂ।
೮೦೯-೧೧. ಪುರಿಮಾ…ಪೇ॰… ದೇಹಿನೋತಿ ‘‘ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿ ಸಙ್ಘಾನುಸ್ಸತಿ ಸೀಲಾನುಸ್ಸತಿ ಚಾಗಾನುಸ್ಸತಿ ದೇವತಾನುಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪಾಳಿಕ್ಕಮೇನ ಪುರಿಮಂ ಅನುಸ್ಸತಿಛಕ್ಕಂ ಸದ್ಧಾಚರಿತಸ್ಸ ಅತಿಸಪ್ಪಾಯವಸೇನ ಅನುಕೂಲಂ। ಮರಣೂಪಸಮಾಯುತ್ತಾ ಸತೀತಿ ಮರಣೇ, ಉಪಸಮೇ ಚ ಯುತ್ತಾ ಸತಿ, ಮರಣಾನುಸ್ಸತಿ, ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಆಹಾರನಿಸ್ಸಿತಾ ಸಞ್ಞಾತಿ ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞಾ। ಧಾತುವವತ್ಥಾನನ್ತಿ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಂ। ಬುದ್ಧಿಪ್ಪಕತಿಜನ್ತುನೋತಿ ಬುದ್ಧಿಚರಿತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ। ಸೇಸಾನಿ ಕಸಿಣಾನೀತಿ ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ಅನುಕೂಲೇಸು ವುತ್ತೇಹಿ ಚತೂಹಿ ವಣ್ಣಕಸಿಣೇಹಿ ಅವಸೇಸಾನಿ ಪಥವೀಆಪೋತೇಜೋವಾಯೋಆಲೋಕಾಕಾಸಕಸಿಣಾನಿ, ಏವಂ ಪುರಿಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ, ಇಮಾನಿ ಛಾತಿ ದಸ ಇಮಸ್ಸೇವ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಾ, ಇಮಸ್ಸ ಅಸಪ್ಪಾಯನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ರಾಗಾದಿಸಬ್ಬಚರಿತಾನಂ ಅನುಕೂಲಾತಿ ವಣ್ಣಿತಾ।
೮೧೨. ಏಕನ್ತವಿಪಚ್ಚನೀಕಭಾವತೋತಿ ಅತಿಸಪ್ಪಾಯತೋತಿ ಸದ್ಧಾಚರಿತಾದೀನಂ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಆದಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅತಿಸಪ್ಪಾಯತೋ। ಏವಂ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕವಸೇನ, ಅತಿಸಪ್ಪಾಯವಸೇನ ಚ ಇದಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ತೇಸಂ ಅನುಕೂಲನ್ತಿ ಮೇಘಿಯಸುತ್ತೇ –
‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಉತ್ತರಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ, ಅಸುಭಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ರಾಗಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ, ಮೇತ್ತಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ವಿತಕ್ಕುಪಚ್ಛೇದಾಯ, ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಅಸ್ಮಿಮಾನಸಮುಗ್ಘಾತಾಯಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೩; ಉದಾ॰ ೩೧) –
ಏಕಸ್ಸೇವ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಾ। ತಥಾ ರಾಹುಲೋವಾದಸುತ್ತೇಪಿ ‘‘ಮೇತ್ತಂ, ರಾಹುಲ, ಭಾವನಂ ಭಾವೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೨೦) ಸತ್ತ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ನ ಚಾಯಸ್ಮತೋ ಮೇಘಿಯಸ್ಸ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಚರಿತಾನಿ ಸನ್ತಿ, ನಾಪಿ ರಾಹುಲತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸಬ್ಬಚರಿತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ವಚನಮತ್ತೇ ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೮೧೩-೪. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಂ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುಂ, ಸಙ್ಕರತ್ತಾ ಪನ ಸುಖೇನ ವಿಞ್ಞಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ತೇಸಂ ಸಾಮಞ್ಞತೋ, ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಜಾತಿತೋ ಚ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ಸಬ್ಬಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಚತ್ತಾಲೀಸಾತಿ ನಿದ್ದಿಸೇತಿ ಪಾಳಿತೋ, ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಚ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ‘‘ಸಮಚತ್ತಾಲೀಸಾ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಸೇಯ್ಯ। ಕಥಂ? ಕಸಿಣಾನಿ ದಸ…ಪೇ॰… ಸಞ್ಞಾ ಚಾಹಾರತಾ ಇತಿ। ಅಸುಭಾನುಸ್ಸತೀ ದಸಾತಿ ದಸ-ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ‘‘ದಸ ಅಸುಭಾ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನನ್ತಿ ಪಥವಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ವವತ್ಥಾನಂ। ಸಞ್ಞಾ ಚಾಹಾರತಾತಿ ಗಾಥಾಬನ್ಧವಸೇನ ಗ-ಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಆಹಾರಗತಾ ಸಞ್ಞಾ ‘‘ಆಹಾರತಾ ಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಆಹಾರೋಯೇವ ವಾ ಆಹಾರತಾ, ತಗ್ಗತಾ ಚ ಸಞ್ಞಾ ಉಪಚಾರತೋ ‘‘ಆಹಾರತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೮೧೫-೬. ಕಿಂ ಇಮೇಸು ಸಬ್ಬೇಸುಯೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ? ಆಮ, ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ ಸಬ್ಬೇಸ್ವೇವ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ, ಅಪ್ಪನಾಝಾನಂ ಪನ ಕೇಸುಚಿ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಾನಿಚಿ ಉಪಚಾರಮೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಿ, ಕಾನಿಚಿ ಅಪ್ಪನಮ್ಪಿ। ಕಥಂ ಪನೇತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏತೇಸೂ’’ತಿಆದಿ। ಉಪಚಾರಮೇವ ಉಪಚಾರಾವಹಾ ‘‘ಅಪೇಕ್ಖೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಹೇತ್ಥ ಅವಧಾರಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಂ, ಕಾಯಗತಾಸತಿಞ್ಚ ಹಿತ್ವಾ ಸೇಸಾ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಆದಯೋ ಅಟ್ಠ ಅನುಸ್ಸತಿಯೋ, ಸಞ್ಞಾ, ವವತ್ಥಾನಞ್ಚಾತಿ ಏತೇ ದಸ ನಾನಪ್ಪಕಾರಕತ್ತಾ, ಗಮ್ಭೀರತ್ತಾ, ಸಭಾವಧಮ್ಮತ್ತಾ ಚ ಅಸತಿ ಭಾವನಾವಿಸೇಸೇ ಉಪಚಾರಾವಹಾ ವುತ್ತಾ।
೮೧೭-೮. ಏವಂ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾವಹತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಝಾನಪ್ಪಭೇದತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪ್ಪನಾಯಾವಹೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಿಕಾತಿ ಚತುಕ್ಕನಯವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನವನ್ತೋ, ತೇಸಂ ಏಕೇಕಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಞ್ಚಕನಯವಸೇನ ಪನ ‘‘ಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನಿಕಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ, ಪಟಿಕ್ಕೂಲಭಾವತೋ ಪನ ಇತರೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಪಟಿಕ್ಕೂಲೇಪಿ ಹಿ ವಿಸಯೇ ವಿತಕ್ಕಬಲೇನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಅಪ್ಪೇತಿ ಚಣ್ಡಸೋತನದಿಯಂ ಅರಿತ್ತಬಲೇನ ನಾವಾ ವಿಯ। ಸೇಸಾನಿ ಪನ ತದಭಾವತೋ ನ ತೇಸು ಅಪ್ಪೇನ್ತಿ।
೮೧೯. ತಿಕಜ್ಝಾನವಹಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋ, ಸೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಭಾವನಾವಸೇನ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕೋ। ತತ್ಥಾಪಿ ಮೇತ್ತಾದಿವಸೇನ ಪಟಿಲದ್ಧಜ್ಝಾನಚತುಕ್ಕಸ್ಸೇವೇತಂ ಅಪ್ಪೇತಿ, ನೇತರಸ್ಸ। ಕಸ್ಮಾ? ಮೇತ್ತಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸನ್ದತ್ತಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಕಸಿಣಾನಂ ನಿಸ್ಸನ್ದಾ ಆರುಪ್ಪಾ, ಯಥಾ ಚ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಿಸ್ಸನ್ದಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ, ಏವಂ ಮೇತ್ತಾದಿನಿಸ್ಸನ್ದಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ। ಆರುಪ್ಪಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಾತಿ ಅಙ್ಗಸಮತಾವಸೇನ ಆರುಪ್ಪಾಪಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸೇವ ಪಭೇದಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ।
೮೨೦. ಏವಂ ಝಾನಭೇದತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಸಮತಿಕ್ಕಮತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಸೇನಾರಮ್ಮಣಙ್ಗಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ಅಙ್ಗಸಮತಿಕ್ಕಮೋತಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ, ಅಙ್ಗಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ದುವಿಧೋ। ಕಿಂ ಸಬ್ಬೇಸ್ವೇವ ದುವಿಧೋ ಲಬ್ಭತಿ, ನೋತಿ ಆಹ ‘‘ಗೋಚರಾ…ಪೇ॰… ತಿಕ್ಕಮೋ’’ತಿ। ಚತೂಸು ಹಿ ಆರುಪ್ಪೇಸು ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮೋವ ಹೋತಿ ಆಕಾಸಕಸಿಣವಜ್ಜಿತೇಸು ನವಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ರೂಪೇ ಝಾನಙ್ಗತಿಕ್ಕಮೋತಿ ರೂಪಾವಚರಿಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ಝಾನಙ್ಗಾನಂ ಅತಿಕ್ಕಮೋ, ಇದಞ್ಚ ಲಬ್ಭಮಾನಕವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕೇಸು ದುವಿಧೋಪಿ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ನತ್ಥಿ, ನೀವರಣಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ಇಧ ಅಟ್ಠನ್ನಮ್ಪಿ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ನ ಗಹಿತೋ।
೮೨೧. ಏವಂ ‘‘ದಸೇವ ಕಸಿಣಾನೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇಮೇಸು ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ದಸ ಕಸಿಣಾನೇವ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಾನಿ। ನ ಚ…ಪೇ॰… ಅಸುಭಾದಯೋತಿ ಸೇಸಾ ಅಸುಭಾದಯೋ ಪನ ನೇವ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಾ। ಕಸ್ಮಾ? ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾರೇನೇವ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ, ಆನಿಸಂಸಾಭಾವತೋ ಚ। ತಥಾ ಹಿ ದಸ ಅಸುಭಾನಿ, ಕಾಯಗತಾಸತಿ ಚ ಅತ್ತನೋ ಠಿತೋಕಾಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾರೇನೇವ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ। ವಡ್ಢಿತೇಸುಪಿ ಕುಣಪರಾಸಿ ಏವ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ನ ಕೋಚಿ ಆನಿಸಂಸೋ ಅತ್ಥಿ। ಅವಡ್ಢಿತೇಸುಪಿ ಹಿ ತೇಸು ಕಾಮರಾಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾ ಹೋತಿಯೇವ। ಯದಿ ಏವಂ, ಅಸುಭಜ್ಝಾನಾನಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣತಾವಚನಂ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ? ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಉದ್ಧುಮಾತಕೇ ವಾ ಅಟ್ಠಿಕೇ ವಾ ಮಹನ್ತೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ಅಪ್ಪಕೇತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಜ್ಝಾನಂ ಹೋತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಂ। ಯೋ ವಾ ಏತಂ ಆನಿಸಂಸಾಭಾವಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ವಡ್ಢೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣತಾ ವುತ್ತಾ। ಆನಾಪಾನನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ ನಾಸಿಕಗ್ಗಮುಖನಿಮಿತ್ತಾದಿಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ವಡ್ಢಯತೋಪಿ ಚ ವಾತರಾಸಿಯೇವ ವಡ್ಢತಿ। ಪಿಚುಪಿಣ್ಡಾದಿವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಮ್ಪಿ ಹಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ವಾತಸಙ್ಘಾಟಮತ್ತಮೇವ, ತಥಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ ವಡ್ಢೇನ್ತಸ್ಸ ಸತ್ತರಾಸಿಯೇವ ವಡ್ಢೇಯ್ಯ, ನ ಚ ತೇನ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ನ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಂ। ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದಿ (ವಿಭ॰ ೬೬೩), ತಮ್ಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ನಿಮಿತ್ತವಡ್ಢನವಸೇನ। ಕಿಞ್ಚಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಮೇವ ನತ್ಥಿ, ಕಿಮಯಂ ವಡ್ಢೇಯ್ಯ, ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣತಾ ಪನೇತ್ಥ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಮತ್ತವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಆರುಪ್ಪಾರಮ್ಮಣೇಸು ಆಕಾಸಂ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಮತ್ತತ್ತಾ ಕಸಿಣಾಪಗಮವಸೇನೇವ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ, ತತೋ ಪರಂ ವಡ್ಢಯತೋ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಹೋತಿ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮತ್ತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ
೮೨೨-೩. ಏವಂ ವಡ್ಢನಾವಡ್ಢನತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಆರಮ್ಮಣತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದಸೇವ ಕಸಿಣಾನೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವಾವೀಸ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಭೂತಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಸೇಸಾತಿ ಅವಸೇಸಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ನೇವ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ ಸಿಯುಂ।
೮೨೪-೫. ಇದಾನಿ ಭೂಮಿತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಸುಭಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ದೇವೇಸು ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ ತತ್ಥ ಅಸುಭಾನಂ, ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸ್ಸ ಚ ಆಹಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ತಚಪಞ್ಚಕಮ್ಪಿ ಹಿ ತತ್ಥ ಪವತ್ತಮಾನಂ ದಿಬ್ಬಾನುಭಾವೇನ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರೇನ ನೋಪಟ್ಠಾತಿ। ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಝಾನಾನುಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತಾನಞ್ಹಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ನತ್ಥಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ।
೮೨೭. ಇದಾನಿ ಗಹಣತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚತುತ್ಥ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಚತುತ್ಥಂ…ಪೇ॰… ದಿಟ್ಠೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ವಾಯೋಕಸಿಣಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸೇಸಾ ನವ ಕಸಿಣಾ, ದಸ ಅಸುಭಾನೀತಿ ಇಮಾನಿ ದಿಟ್ಠೇನೇವ ವತ್ಥುನಾ ಕರಣಭೂತೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ। ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ದಿಟ್ಠೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ, ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಚಕ್ಖುನಾ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ನಿಮಿತ್ತಂ ನೇಸಂ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೪೭)।
೮೨೮-೩೧. ಸತಿಯಮ್ಪಿ ಚ ಕಾಯಮ್ಹೀತಿ ಕಾಯಗತಾಸತಿಯಮ್ಪಿ। ದಿಟ್ಠೇನ ತಚಪಞ್ಚಕನ್ತಿ ತಚಪಞ್ಚಕಮತ್ತಮೇವ ದಿಟ್ಠೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುತೇನೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಯಗತಾಸತಿಯಂ ಸೇಸಂ ವಕ್ಕಪಞ್ಚಕಾದಿ ಸುತೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಇತಿ ಕಾಯಗತಾಸತಿ ದಿಟ್ಠಸುತೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಉತ್ತರೋಟ್ಠನಾಸಿಕಗ್ಗೇಸು ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಸ್ಸ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ ಏತ್ಥ, ಫುಟ್ಠೇನ ಪರಿದೀಪಿತಾ’’ತಿ। ಉಚ್ಛುಸಸ್ಸಾದೀನಂ ಪತ್ತೇಸು ಚಲಮಾನವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ, ಸರೀರಸಮ್ಫಸ್ಸವಸೇನ ಚ ವಾತಸ್ಸ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಾಯೋಕಸಿಣಮೇವೇತ್ಥ, ದಿಟ್ಠಫುಟ್ಠೇನ ಗಯ್ಹತೀ’’ತಿ। ಆದಿತೋವ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿಆದಿಕಮ್ಮಿಕೇನ ಭಾವನಾರಮ್ಭವಸೇನ ನ ಪಟ್ಠಪೇತಬ್ಬಾನಿ, ಹೇಟ್ಠಿಮೇ ತಯೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇ, ಕಸಿಣೇಸು ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಞ್ಚ ಅನಧಿಗನ್ತ್ವಾ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ।
೮೩೨-೫. ಏವಂ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ಹೇತೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಏತೇಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾರಹಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ, ಝಾನಾನಞ್ಚ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಆಕಾಸಕಸಿಣಸ್ಸ ಉಗ್ಘಾಟೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಕಾಸಕಸಿಣಂ ವಿನಾ’’ತಿ। ಮೇತ್ತಾದಿಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇ ತೀಣಿ ತೀಣಿ ಝಾನಾನಿ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸೇವ ಉಪೇಕ್ಖಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರವಸೇನ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಯೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ’’ತಿಆದಿ। ದ್ವಿನ್ನಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಜವನಾನಂ ಸಮನನ್ತರಾ ನಿರೋಧಂ ಫುಸತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತುತ್ಥಮಾರುಪ್ಪ’’ನ್ತಿಆದಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾಭವಸಮ್ಪತ್ತಿಸುಖಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ, ಭವಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೮೩೬-೯. ಏವಂ ಪಸಙ್ಗೇನ ಆಗತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಆಚರಿಯೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸನ್ತಿಕೇ ವಸನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಆಚರಿಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಗೇಹೇ, ಏಕವಿಹಾರೇ ವಾ ವಸನ್ತಸ್ಸ। ಕಥೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಪವತ್ತಿಂ ಸುತ್ವಾ ಸುತ್ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬಂ। ಆಗತಸ್ಸಾಗತಕ್ಖಣೇತಿ ಸ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಮತ್ತಕರೋ, ಆಗತಾಗತಕ್ಖಣೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಆಗತಸ್ಸ ಆಗತಕ್ಖಣೇ ಕಥೇತಬ್ಬಂ। ಈದಿಸೇಸು ಹಿ ಠಾನೇಸು ಆಮೇಡಿತಸಾಮತ್ಥಿಯತೋವ ಲಬ್ಭತಿ। ನ ಹಿ ಏಕವಾರಮೇವ ಆಗತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಕಥೇತಬ್ಬಂ, ತತೋ ಪರಂ ನ ಕಥೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯುಜ್ಜತಿ।
ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರನ್ತಿ ಅತಿಸಂಖಿತ್ತಂ, ಅತಿವಿತ್ಥಾರಞ್ಚ ಅಕತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಸುಖೇನ ಉಗ್ಗಣ್ಹನಪ್ಪಮಾಣಂ ಕಥೇತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಪನ ಸೋ ಪಕತಿಯಾವ ಉಗ್ಗಹಿತಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೋ ಹೋತಿ, ಸಜ್ಝಾಯವಸೇನ ವಾ ಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ವಾ ಕತಪರಿಚಯೋ, ತಸ್ಸ ಏಕಂ, ದ್ವೇ ವಾ ನಿಸಜ್ಜಾ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಮುಖಾವ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಆಚರಿಯೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಗಹಿತಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇನ ತೇನ ಯೋಗಿನಾ ಉತ್ತರಿ ಕಾತಬ್ಬವಿಧಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತೇನಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಸಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಯತ್ಥ ಪಹಟೋ ಸಮತಿ, ತಂ ಸಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಇದಂ ಸಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿಯಾತಿ ಸಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಸಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಗಹಿತೇ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅತ್ತನೋ ವೇರೀ ಅಭಿಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಏವಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಗಹಿತೇ ಮನೋಭುಸಙ್ಖಾತೋ ಕಾಮರಾಗೋ ತಂಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಮನೋಭುನೋ। ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ…ಪೇ॰… ವಿವಜ್ಜಿತೇತಿ –
‘‘ಮಹಾವಾಸಂ
ಸೋಣ್ಡಿಂ ಪಣ್ಣಞ್ಚ ಪುಪ್ಫಞ್ಚ, ಫಲಂ ಪತ್ಥಿತಮೇವ ಚ॥
‘‘ನಗರಂ ದಾರುನಾ ಖೇತ್ತಂ, ವಿಸಭಾಗೇನ ಪಟ್ಟನಂ।
ಪಚ್ಚನ್ತಸೀಮಾಸಪ್ಪಾಯಂ, ಯತ್ಥ ಮಿತ್ತೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ॥
‘‘ಅಟ್ಠಾರಸೇತಾನಿ ಠಾನಾನಿ, ಇತಿ ವಿಞ್ಞಾಯ ಪಣ್ಡಿತೋ।
ಆರಕಾ ಪರಿವಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಮಗ್ಗಂ ಸಪ್ಪಟಿಭಯಂ ಯಥಾ’’ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೫೨) –
ಏವಂ ವುತ್ತೇಹಿ ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ ವಿಹಾರದೋಸೇಹಿ ಸಬ್ಬಕಾಲವಿಯುತ್ತೇ। ಅನುರೂಪೇತಿ ಇಮೇಸು ಅಟ್ಠಾರಸಸು ದೋಸೇಸು ಅಞ್ಞತರೇನಪಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅನನುರೂಪೋ ನಾಮ, ತದಭಾವೇನ ಅತ್ತನೋ ಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಕೂಲೇ। ಮಹಾವಿಹಾರಾದಯೋ ಹಿ ಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಕೂಲಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮಹಾವಿಹಾರೇ ತಾವ ವತ್ತಕರಣಾದಿನಾ ಪಲಿಬೋಧೋ ಹೋತಿ। ಯತ್ಥ ಪನ ಸಬ್ಬಂ ಕತಮೇವ, ಅವಸೇಸಾಪಿ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಾ ನತ್ಥಿ, ಏವರೂಪೋ ಮಹಾವಿಹಾರೋಪಿ ಅನುರೂಪೋವ। ನವವಿಹಾರೇ ಬಹುಂ ನವಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಅಸತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಅನುಕೂಲೇ ಕಾರಣೇ ಅನನುರೂಪೋ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಜಿಣ್ಣವಿಹಾರೋಪಿ ಬಹುಪಟಿಜಗ್ಗಿತಬ್ಬತಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತರಾಯಿಕೋ। ಪನ್ಥನಿಸ್ಸಿತಕೋ ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಸಮೋಕಿಣ್ಣತಾಯ। ಯತ್ಥ ಸೋಣ್ಡೀ ನಾಮ ಪಾಸಾಣಪೋಕ್ಖರಣೀ ಹೋತಿ, ಸೋ ಸೋಣ್ಡಿವಿಹಾರೋ। ತತ್ಥ ಬಹೂ ಪಾನೀಯತ್ಥಾಯ ಸಮೋಸರನ್ತಿ, ತಥಾ ಪಣ್ಣಪುಪ್ಫಫಲವತಿ ವಿಹಾರೇ ತಂತದತ್ಥಾಯ। ಪತ್ಥನೀಯೇ ಲೋಕಸಮ್ಮತೇ ವಿಹಾರೇ ವಿಹರನ್ತಂ ‘‘ಅರಹಾ’’ತಿ ಸಮ್ಭಾವೇನ್ತಾ ಬಹೂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ। ನಗರಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೇಪಿ ವಿಹಾರೇ ವಿಸಭಾಗಾರಮ್ಮಣಾಪಾಥಗಮನಾದೀನಿ ಹೋನ್ತಿ। ದಾರುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೇ ಕಟ್ಠಹಾರಿಕಾದೀಹಿ ಖೇತ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೇ ವಿಹಾರಮಜ್ಝೇಯೇವ ಖಲಮಣ್ಡಲಕರಣಾದಿನಾ ಅಫಾಸು ಹೋತಿ। ವಿಸಭಾಗಪುಗ್ಗಲಾಧಿವುತ್ಥೇಪಿ ಕಲಹನಿವಾರಣಾದೀಸು ತೇ ಉಪವದನ್ತಿ। ಪಟ್ಟನಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೇ ಅಭಿಣ್ಹಂ ನಾವಾಸತ್ಥೇಹಿ ಆಗತಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಅಫಾಸು ಹೋತಿ। ಪಚ್ಚನ್ತನಿಸ್ಸಿತೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಅಪ್ಪಸನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ। ರಜ್ಜಸೀಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ರಾಜೂನಂ ಕಲಹೇ ಸತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಜಿತೇಸು ಪಿಣ್ಡಾಯ ವಿಚರನ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ‘‘ಅಯಂ ಚರಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಬನ್ಧನಾದಿಕಂ ಪಾಪೇಯ್ಯುಂ, ಅಸಪ್ಪಾಯೇ ಅಮನುಸ್ಸಾದಿಉಪದ್ದವಾ ಹೋನ್ತಿ। ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಾನಧಿವುತ್ಥೇ ಉಪ್ಪನ್ನಕಙ್ಖಾಯ ವಿನೋದಕೇ ಅಸತಿ ಮಹಾದೋಸೋಯೇವಾತಿ ಏತೇಪಿ ವಿಹಾರಾ ಅನನುರೂಪಾ, ತಸ್ಮಾ ತಾದಿಸೇ ವಿಹಾರೇ ಪರಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ವುತ್ತದೋಸವಿರಹಿತೇ ಅನುರೂಪೇ ವಿಹಾರೇ ವಿಹಾತಬ್ಬಂ।
ತಸ್ಸ ‘‘ಗಾಮತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಗಾಮತೋತಿ ಗೋಚರಗಾಮತೋ। ನಾತಿದೂರೇತಿ ಗೋಚರಗಾಮಸ್ಸ ಅಡ್ಢಗಾವುತತೋ ಓರಭಾಗತಾಯ ನ ಅತಿದೂರೇ। ನಚ್ಚಾಸನ್ನೇತಿ ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಪಮಾಣೇನ ಗೋಚರಗಾಮತೋ ಪಞ್ಚಧನುಸತಿಕತಾಯ ನ ಅತಿಸನ್ನೇ। ಇಮಿನಾ ಗಮನಾಗಮನಸಮ್ಪನ್ನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಗೋಚರಗಾಮಸ್ಸ ಪನ ಉತ್ತರದಿಸಾಯ ವಾ ದಕ್ಖಿಣದಿಸಾಯ ವಾ ನಾತಿದೂರಂ ನಚ್ಚಾಸನ್ನಂ ಸೇನಾಸನಂ ವಿಸೇಸೇನ ಗಮನಾಗಮನಸಮ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ, ನಾತಿದೂರನಚ್ಚಾಸನ್ನತಾ ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ। ಪಞ್ಚಙ್ಗಸಂಯುತೇತಿ ಪನ ವುತ್ತತ್ತಾ ನಾತಿದೂರನಚ್ಚಾಸನ್ನತಾಯ ಸಹ ದಿವಾ ಅಪ್ಪಕಿಣ್ಣತಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಙ್ಗಸಂಯುತ್ತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –
‘‘ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸೇನಾಸನಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ಹೋತಿ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸೇನಾಸನಂ ನಾತಿದೂರಂ ಹೋತಿ ನಚ್ಚಾಸನ್ನಂ ಗಮನಾಗಮನಸಮ್ಪನ್ನಂ ದಿವಾ ಅಪ್ಪಕಿಣ್ಣಂ ರತ್ತಿಂ
ಏತ್ಥ ಚ ನಾತಿದೂರನಚ್ಚಾಸನ್ನಭಾವೇನ ಗಮನಾಗಮನಸಮ್ಪನ್ನತಾ ಪಠಮಂ ಅಙ್ಗಂ, ದಿವಾ ಮಹಾಜನಸಂಕಿಣ್ಣತಾಭಾವೇನ, ರತ್ತಿಯಂ ಜನಾಲಾಪಸದ್ದಾಭಾವೇನ, ಸಬ್ಬದಾಪಿ ಜನಸನ್ನಿಪಾತನಿಗ್ಘೋಸಾಭಾವೇನ ಅಪ್ಪಕಿಣ್ಣಅಪ್ಪಸದ್ದಅಪ್ಪನಿಗ್ಘೋಸಭಾವೋ ದುತಿಯಂ, ಡಂಸಮಕಸಾದಿಪರಿಸ್ಸಯಾಭಾವೋ ತತಿಯಂ, ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಲಾಭೋ ಚತುತ್ಥಂ, ಬಹುಸ್ಸುತತಾದಿಗುಣಸಮನ್ನಾಗತಾನಂ ಥೇರಾನಂ ವಸನಭಾವೋ ಪಞ್ಚಮನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಂಯುತ್ತೇ ಸಮನ್ನಾಗತೇ ವಿಹಾರಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾತಬ್ಬಂ।
೮೪೦-೧. ಪಠಮಂ ವುತ್ತಆವಾಸಾದಿಮಹಾಪಲಿಬೋಧೇ ಉಪಾದಾಯ ಖುದ್ದಕಪಲಿಬೋಧೋ, ಇದಾನಿ ತಂ ಪಲಿಬೋಧಂ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದನಾಕಾರಂ ಆವಿ ಕಾತುಂ ‘‘ದೀಘಾ ಕೇಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಪತ್ತೋ ಸುಟ್ಠು ಪಚಿತಬ್ಬೋತಿ ಯೋಜನಾ।
೮೪೨-೫. ಪವಿವಿತ್ತೇತಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ…ಪೇ॰… ಲೋಹಿತನ್ತಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಕಸಿಣದೋಸಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಣ್ಹಾಯಾತಿ ಅಪನೀತತಿಣಮೂಲಸಕ್ಖರವಾಲುಕಾಯ ಸುಮದ್ದಿತಾಯ ಸುಖುಮಾಯ। ಅರುಣವಣ್ಣಾಯಾತಿ ಅರುಣನಿಭಾಯ, ಅರುಣವಣ್ಣಪ್ಪಭಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬಹಿದ್ಧಾ ವಾಪಿ ತಾದಿಸೇತಿ ಬಹಿದ್ಧಾಪಿ ವಿಹಾರಪಚ್ಚನ್ತೇ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಟ್ಠಾನೇ। ಸಂಹಾರಿಮನ್ತಿ ಸಂಹರಿತಬ್ಬಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಚರಣಯೋಗ್ಯಂ। ತತ್ರಟ್ಠಕನ್ತಿ ಯತ್ಥ ಕತಂ, ತತ್ಥೇವ ತಿಟ್ಠನಕಂ।
೮೪೭-೫೦. ಪಮಾಣತೋತಿ ವಕ್ಖಮಾನಪ್ಪಮಾಣತೋ। ವಟ್ಟಂ ಆಕೋಟೇತ್ವಾತಿ ಪರಿಮಣ್ಡಲಂ ಕತ್ವಾ ಆಕೋಟೇತ್ವಾ। ತನ್ತಿ ತಂ ಚಮ್ಮಂ ವಾ ಕಟಸಾರಂ ವಾ ದುಸ್ಸಪಟ್ಟಂ ವಾ। ಕಣ್ಣಿಕನ್ತಿ ಕಣ್ಣಿಕಾಸದಿಸಂ, ಪರಿಮಣ್ಡಲತೋ ಪದುಮಕಣ್ಣಿಕಾಕಾರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಕಣ್ಣಿಕಾಸಮ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ। ವಿದತ್ಥಿಚತುರಙ್ಗುಲನ್ತಿ ಚತುರಙ್ಗುಲಾಧಿಕವಿದತ್ಥಿಪ್ಪಮಾಣಂ। ಏತದೇವ ಹಿ ಪಮಾಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸುಪ್ಪಮತ್ತೇ ವಾ ಸರಾವಮತ್ತೇ ವಾ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೫೫) ವುತ್ತಂ। ವಿವಟ್ಟನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ಹಿ ಏತ್ತಕೇಯೇವ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯೇವ ವಾಯಮತಿ। ಭೇರೀತಲಸಮಂ ಕತ್ವಾತಿ ಪಾಣಿಕಾಯ ಘಂಸೇತ್ವಾ ನಿನ್ನತುನ್ನತಟ್ಠಾನಾಭಾವೇನ ಭೇರೀತಲಂ ವಿಯ ಸಮಂ ಕತ್ವಾ। ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತ್ವಾನ ತಂ ಠಾನನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ತಂ ಕಸಿಣಂ ಓಲೋಕೇತಿ, ತಂ ಠಾನಂ ಸಚೇ ಉಕ್ಲಾಪಂ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತ್ವಾ। ನ್ಹತ್ವಾತಿ ಸರೀರದರಥವಿನೋದನತ್ಥಂ ನ್ಹತ್ವಾ।
೮೫೧-೨. ತಮ್ಹಾ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಾ ಹತ್ಥಪಾಸಪ್ಪಮಾಣಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇತಿ ತಮ್ಹಾ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಸ್ಸ, ಠಪಿತಟ್ಠಾನಮ್ಹಾ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಹತ್ಥನ್ತರೇ ಪದೇಸೇ, ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಸ್ಸ, ಪೀಠಸ್ಸ ಚ ಮಜ್ಝಂ ಹತ್ಥಪಾಸಪ್ಪಮಾಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವಿದತ್ಥಿಚತುರಙ್ಗುಲೇ ಉಚ್ಚೇತಿ ವಿದತ್ಥಿಚತುರಙ್ಗುಲಂ ಹುತ್ವಾ ಉಚ್ಚೇ, ವಿದತ್ಥಿಚತುರಙ್ಗುಲಪಾದಕೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ದೂರೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಹಿ ಕಸಿಣಂ ನ ‘‘ನಿಸೀದಿತ್ವಾ’’ತಿ, ಸಮನ್ತತೋ ಊರುಬದ್ಧಾಸನಂ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೇನಾಕಾರೇನ ನಿಸೀದನ್ತಸ್ಸ ನಿಸಜ್ಜಾ ಸುಖಾ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಜುಂ ಕಾಯಂ ಪಣಿಧಾಯಾ’’ತಿ। ಉಪರಿಮಂ ಸರೀರಂ ಉಜುಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾರಸಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕೇ ಕೋಟಿಯಾ ಕೋಟಿಂ ಪಟಿಪಾದೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಞ್ಹಿ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಚಮ್ಮಮಂಸನಹಾರೂನಿ ನ ಓಣಮನ್ತಿ, ಅಥಸ್ಸ ಯಾ ತೇಸಂ ಓಣಮನಪಚ್ಚಯಾ ಖಣೇ ಖಣೇ ‘‘ಕತ್ವಾ ಪರಿಮುಖಂ ಸತಿ’’ನ್ತಿ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾಭಿಮುಖಂ ಸತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಭಿ-ಸದ್ದೇನ ಹಿ ಸಮಾನತ್ಥೋ ಇಧ ಪರಿ-ಸದ್ದೋ, ಅಥ ವಾ ಸಮೀಪತ್ಥೇನ ಪರಿ-ಸದ್ದೇನ ಮುಖಸ್ಸ ಸಮೀಪೇ ಸತಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಅಯಂ ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ ಸುಪಟ್ಠಿತಾ ನಾಸಿಕಗ್ಗೇ ವಾ ಮುಖನಿಮಿತ್ತೇ ವಾ। ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಪರಿಮುಖಂ ಸತಿಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೫೩೭)। ಅಥ ವಾ ‘‘ಪರೀತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೋ, ಮುಖನ್ತಿ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋ, ಸತೀತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಟ್ಠೋ। ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ‘ಪರಿಮುಖಂ ಸತಿ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೬೪) ವಚನತೋ ‘‘ಪರಿಣಾಯಿಕಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಪರಿ-ಸದ್ದೋ ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೋ, ‘‘ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಮುಖ-ಸದ್ದೋ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋತಿ ಕತ್ವಾ ಪರಿಗ್ಗಹಿತನಿಯ್ಯಾನಸತಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಥಾ ಗಹಿತಾಸಮ್ಮೋಸಂ
೮೫೩-೫. ಕಾಮೇಸ್ವಾದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ‘‘ಕಾಮಾ ನಾಮೇತೇ ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಖಲಿಕೂಪಮಾ ನಿರಸ್ಸಾದಟ್ಠೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ಥುಕಾಮಕಿಲೇಸಕಾಮೇಸು ಆದೀನವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ದಟ್ಠು ಖೇಮತೋತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ಖೇಮತೋ ದಿಸ್ವಾ ಕಾಮನಿಸ್ಸರಣಂ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಸಮತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಉಪಾಯಭೂತಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮನ್ತಿ ಏವಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಂ ಸಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ, ವಿಪಸ್ಸನಂ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಾ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಖೇಮತೋ ನಿಬ್ಭಯತೋ ದಿಸ್ವಾ, ತತ್ಥ ಜಾತಾಭಿಲಾಸೋ ಹುತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪರಮಂ…ಪೇ॰… ರತನತ್ತಯೇತಿ ಬುದ್ಧಾದಿರತನತ್ತಯೇ ರತನತ್ತಯಗುಣಾನುಸ್ಸರಣೇನ ಬಲವಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಜನಯಿತ್ವಾ। ಭಾಗೀ…ಪೇ॰… ಮುತ್ತಮನ್ತಿ ‘‘ಅಹಂ ಇಮಾಯ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಅರಿಯಸಾವಕೇಹಿ ಪಟಿಪನ್ನಾಯ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಚಿತ್ತವಿವೇಕಾದಿಪ್ಪವಿವೇಕಜಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ ಅದ್ಧಾ ಏಕನ್ತೇನ ಭಾಗೀ ಅಸ್ಸಂ, ಲಾಭೀ ಭವೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನೇನ ತಬ್ಬಿಸಯಂ ಉತ್ತಮಂ ಮಹನ್ತಂ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಕತ್ವಾ। ಆಕಾರೇನ ಸಮೇನೇವಾತಿ ಅತಿಉಮ್ಮೀಲಿತಅತಿಮನ್ದಾಲೋಚನಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ನಾತಿಉಮ್ಮೀಲಿತನಾತಿಮನ್ದಾಲೋಚನಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಮೇನ ಆಲೋಚನಾಕಾರೇನ। ಅತಿಉಮ್ಮೀಲಯತೋ ಹಿ ಅತಿಸುಖುಮಂ, ಅವಿಭೂತಞ್ಚ ರೂಪಗತಂ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯತೋ ವಿಯ ಚಕ್ಖು ಕಿಲಮತಿ, ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವವಿಭಾವನತೋ ಚ ಮಣ್ಡಲಂ ಅತಿವಿಭೂತಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ವಣ್ಣತೋ, ಲಕ್ಖಣತೋ ವಾ ಉಪತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ತೇನಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅತಿಮನ್ದಂ ಉಮ್ಮೀಲಯತೋ ಚ ಗಜನಿಮೀಲಕೇನ ಪೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ರೂಪಗತಂ ಮಣ್ಡಲಂ ಅವಿಭೂತಂ ಹೋತಿ। ದಸ್ಸನೇ ಮನ್ದಬ್ಯಾಪಾರತಾಯ ಕೋಸಜ್ಜಪಾತತೋ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಲೀನಂ ಹೋತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ನಾಮ ಆದಾಸತಲೇ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ನ ತತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹತಾತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಚಕ್ಖುನಾ ಗಹಿತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಮನಸಾ ಗಣ್ಹನ್ತೇನ।
೮೫೬-೭. ಇದಾನಿ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣೋಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ವಣ್ಣೋ ಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನ ವಣ್ಣೋ ಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ ಸೋತಿ ಯೋ ತತ್ಥ ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಅರುಣವಣ್ಣೋ, ಸೋ ನ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬೋ ವಣ್ಣವಸೇನ ಮನಸಿಕರೋತೋ ವಣ್ಣಕಸಿಣಭಾವೂಪಗಮನತೋ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಪನ ಗಹಿತಗ್ಗಹಣಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವಾರೇತುಂ, ತೇನೇವೇತ್ಥ ‘‘ನ ಓಲೋಕೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಮನಸಾನುಪೇಕ್ಖಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಮನಸಾ ಚಿನ್ತನವಸೇನ ಪೇಕ್ಖನಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ। ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ನ ಚ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಯಂ ತತ್ಥ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಥದ್ಧಲಕ್ಖಣಂ ನ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬಂ ತಸ್ಸ ಮನಸಿಕಾರೇ ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ। ವಣ್ಣಂ ಪನ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾತಿ ದಿಸ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಪನ ವಣ್ಣಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ। ಉಸ್ಸದಸ್ಸ ವಸೇನ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಸತ್ತಿತೋ ಅಧಿಕಭಾವೇನ ಸಸಮ್ಭಾರಪಥವಿಯಾ ‘‘ಪಥವೀ’’ತಿ ವೋಹಾರೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಸಮ್ಭಾರಪಥವಿಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತೇ ಪಣ್ಣತ್ತಿಧಮ್ಮೇ ಆದಾಸತಲಗತಮುಖನಿಮಿತ್ತೇ ವಿಯ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ। ಏಕಗ್ಗಮಾನಸೋತಿ ಪುನ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಅವಿಸಾರೇತ್ವಾ ಏಕಗ್ಗಮಾನಸೋ ಹುತ್ವಾ। ಪಥವೀ ಪಥವಿಚ್ಚೇವಂ ವತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರೇ ಕಸ್ಸಚಿ ವಚೀಭೇದೋಪಿ ಸಿಯಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೋ ಆಹ।
೮೫೮. ಯದಿ ವೋಹಾರಮತ್ತೇ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತಬ್ಬಂ, ನಾಮನ್ತರವಸೇನ ಪಥವೀ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬಾ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಹೋತು, ಕೋ ದೋಸೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪಥವೀ ಮೇದನೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಥ ವಾ ಕಿಂ ಪಥವೀನಾಮೇಯೇವ ವುತ್ತೇ ಭಾವನಾ ಹೋತಿ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಮ್ಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಥವೀ ಮೇದನೀ’’ತಿಆದಿ। ಏಕಂ ವತ್ತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೀತಿ ಏತೇಸು ಯಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತಂ ಅತ್ತನೋ ಪಗುಣತಾಯ ವಾ ಪಚುರತಾಯ ವಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ಏಕಂ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ
೮೫೯-೬೦. ಉಮ್ಮೀಲಿತ್ವಾ…ಪೇ॰… ತಾವ ಸೋತಿ ಯಾವ ವಕ್ಖಮಾನಾಕಾರೇನ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾವ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಲಂ ಚಕ್ಖುಂ ಉಮ್ಮೀಲಿತ್ವಾ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಪಥವೀಮಣ್ಡಲಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಪುನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಲಂ ಚಕ್ಖೂನಿ ನಿಮೀಲಿತ್ವಾತಿ ಏವಂ ವಾರಸತಮ್ಪಿ ವಾರಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ತತೋ ಭಿಯ್ಯೋಪಿ
೮೬೧-೩. ಆಪಾಥಂ ತು ಯಾತಿ ಚೇತಿ ಯದಿ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಜವನಾನಂ ಗೋಚರಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ ತದಾ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಯದಿ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತೇಪಿ ಪಥವೀಮಣ್ಡಲಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಭಾವೇತಿ, ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿ ನ ಸಿಯಾ। ಸಮೀಪಟ್ಠೇನ ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅನೋಲೋಕೇತುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಸೀದಿತಬ್ಬಂ ನೋ ಚೇವ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಯಥಾಸುಖಂ ನಿಸಿನ್ನೇನ, ಯಥಾಸುಖಂ ವಾ ಭಾವೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೮೬೪-೫. ಪಪಞ್ಚ…ಪೇ॰… ಧೋವನೇತಿ ಪಸ್ಸಾವಾದಿನಾ ಕೇನಚಿ ಕರಣೀಯೇನ ನಿಸಿನ್ನಟ್ಠಾನತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಪುನ ಆಗಮ್ಮ ನಿಸೀದನ್ತೇನ ಪಾದಾ ಧೋವಿತಬ್ಬಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅಧೋತಪಾದೇನ ಹಿ ಸೇನಾಸನಂ ಅಕ್ಕಮತೋ ಆಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಖಣೇ ಖಣೇ ಪಾದಧೋವನೇ ಚ ಪಪಞ್ಚೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಪರಿಹಾರತ್ಥಂ ದ್ವೇ ಉಪಾಹನಾಯೇವ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ। ತಾವ ಬಹುತಲಿಕಾ ಸದ್ದಮ್ಪಿ ಜನೇಯ್ಯುಂ, ಸದ್ದೋ ಚ ಝಾನಕಣ್ಟಕೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕತಲಿಕಾ’’ತಿ। ತಥಾ ‘‘ಪರಿಸ್ಸಯವಿನೋದನತ್ಥಂ ಕತ್ತರದಣ್ಡೋ ಚ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೫೭) ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಅಸಪ್ಪಾಯೇನ ಕೇನಚೀತಿ ವಕ್ಖಮಾನೇನ ಆವಾಸಾದಿಅಸಪ್ಪಾಯೇಸು ಕೇನಚಿದೇವ ಅಸಪ್ಪಾಯೇನ ತಂ ಠಾನನ್ತಿ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಸ್ಸ ಠಿತಟ್ಠಾನಂ। ಆದಾಯ ತಂ ಪುನಾತಿ ಯಥಾಜಾತಂ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ ಪುನ ಗಹೇತ್ವಾ, ಪುನ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೮೬೬-೭. ಪೀಠೇ ಸುಖನಿಸಿನ್ನೇನಾತಿ ಪುನ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ವುತ್ತನಿಯಾಮೇನ ಪೀಠೇ ಸುಖನಿಸಿನ್ನೇನ। ಭಾವೇತಬ್ಬನ್ತಿ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಂ। ಸಮನ್ನಾಹರಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾ ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಅನು ಆಹರಿತಬ್ಬಂ। ತಕ್ಕಾಹತನ್ತಿ ‘‘ತಕ್ಕನತೋ ತಕ್ಕೋ’’ತಿ ಏವಂ ಲದ್ಧನಾಮೇನ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೇನ ಆಹನನಪರಿಯಾಹನನಕಿಚ್ಚೇನ ಅಪರಾಪರಂ ಪವತ್ತನೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಆಹತಂ, ಪರಿಯಾಹತಞ್ಚ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಬಲಪ್ಪತ್ತವಿತಕ್ಕೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೮೬೮-೭೦. ತಂ ಇಚ್ಛತೀತಿ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಮನಸಿಕಾತುಂ ಇಚ್ಛತಿ। ಏವಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ತಕ್ಕಾಹತಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ। ಯಥಾ ಭಾವನಾ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ವಿಸೇಸಂ ಆವಹತಿ, ಏವಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ, ಏವಂ ಕರೋತೋ ಪನ ಯದಾ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸುವಿಸದಾನಿ ತಿಕ್ಖಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ ‘‘ವಿಕ್ಖಮ್ಭನ್ತಿ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾನಿಪೀ’’ತಿ। ಸಮಾಧಿಯತಿ…ಪೇ॰… ಯೋಗಿನೋತಿ ತಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಉಪಚಾರಸಮಾಧಿನಾ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನೇನ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಸ್ಸ ತೇನ ವಿನಾ ಅಭಾವತೋ।
೮೭೧-೪. ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ। ಪುರಿಮಸ್ಸಾತಿ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ। ಥವಿಕಾತಿ ಆದಾಸಥವಿಕತೋ। ಬಲಾಕಾ ವಿಯ ತೋಯದೇತಿ ಮೇಘಸಮೀಪೇ ಬಲಾಕಾ ವಿಯ। ಸಾ ಹಿ ಮೇಘಸ್ಸ ನೀಲತ್ತಾ ಸಯಂ ಅತಿಪರಿಸುದ್ಧಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತದಾ ತಂ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವಂ ಆದಾಸಮಣ್ಡಲೂಪಮಾದೀಹಿ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತತೋ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಸುವಿಸುದ್ಧತಂ, ಸಣ್ಹಸುಖುಮತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತತೋಧಿಕತರ’’ನ್ತಿ। ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತೇ ಅಙ್ಗುಲಿಪದಪಾಣಿಕಾಪದಾದಯೋ ಕಸಿಣದೋಸಾ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ಇದಂ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನ ತತೋಪಿ ಸತಗುಣಂ ಸಹಸ್ಸಗುಣಂ ಸುವಿಸುದ್ಧಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತನುಸಣ್ಠಾನವನ್ತನ್ತಿಆದಿ ಅಪರಮತ್ಥಸಭಾವತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಹಿ ತಂ ಏದಿಸಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಸಿಯಾ, ಓಳಾರಿಕಂ ಸಮ್ಮಸನೂಪಗಂ ತಿಲಕ್ಖಣಾಹಟಂ, ನ ಪನೇತಂ ತಾದಿಸನ್ತಿ। ಯದಿ ಪನೇತಂ ನ ಸಣ್ಠಾನಾದಿವನ್ತಂ, ಕಥಂ ಝಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಟ್ಠಾ…ಪೇ॰… ಮಯ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಜನ್ತಿ ಭಾವನಾಮಯಂ ಪಞ್ಞಾಜನಿತಂ, ಭಾವನಾಪಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಜಾನನಮತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ಅಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕುತೋಚಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಅತ್ಥಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಭಾವನಾಮಯಂ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರಮತ್ತ’’ನ್ತಿ, ಕೇವಲಂ ಸಮಾಧಿಲಾಭಿನೋ ಭಾವನಾವಿಸೇಸಜನಿತಂ ತಮ್ಮಯಂ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರಮತ್ತಮೇವ ಭಾವನಾವಿಸೇಸಾನುಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೮೭೫-೮. ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನೇವ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾನೇವ ನ ಪುನ ತದತ್ಥಂ ಉಸ್ಸಾಹೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತೇ ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಯೇವ ತಂವಿಸಯಂ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ ನೀವರಣೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಕಿಲೇಸಾ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾವಾತಿ ಅವಸೇಸಾ ತದೇಕಟ್ಠಕಿಲೇಸಾ ಚ ಸಮ್ಮದೇವ ನಿಸಿನ್ನಾ, ಉಪಸನ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಇತರೋಪಿ ಸಮಾಧಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನನ್ತಿ ತಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆಕಾರೇಹಿ ಪನ ದ್ವೀಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ದ್ವೀಹಿ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಝಾನಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖದೂರೀಭಾವೋ, ಥಿರಭಾವಪ್ಪತ್ತಿ ಚಾತಿ ಇಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ। ಇದಾನಿ ತಾನಿ ಕಾರಣಾನಿ ಸಮಾಧಿಅವತ್ಥಾಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇತಿ ಉಪಚಾರಭೂಮಿಯಂ ತಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭೇತಿ ಯದತ್ಥಾಯ ಅಯಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭೇ ಅಧಿಗಮಾವತ್ಥಾಯಂ। ಕಥಂ ಉಪಚಾರಭೂಮಿಯಂ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ಕಥಞ್ಚ ಅಪ್ಪನಾಭೂಮಿಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನೀವಾರಣಪ್ಪಹಾನೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇ ಯದಿಪಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಪಟುತರಾನಿ ಮಹಗ್ಗತಭಾವಪ್ಪತ್ತಾನಿ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ಪಟಿಲಾಭಭೂಮಿಯಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಾನಂ ಝಾನಙ್ಗಾನಂ ಪಾತುಭಾವೇನ ಸಮಾಧಿಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೮೭೯-೮೦. ಅಙ್ಗಾನಿ…ಪೇ॰… ನ ಚಾತಿ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇ ಅಙ್ಗಾನಿ ನ ಚ ಥಾಮಜಾತಾನಿ ನೇವ ಭಾವನಾಬಲಪ್ಪತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪ್ಪನಾಯಾತಿ ಅಪ್ಪನಕ್ಖಣೇ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಙ್ಗಾನಿ ಥಾಮಜಾತಾನಿ ಜಾಯರೇ, ತಸ್ಮಾ। ಅಪ್ಪನಾಚಿತ್ತಂ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಯಥಾ ನಾಮ ಬಲವಾ ಪುರಿಸೋ ಆಸನಾ ವುಟ್ಠಾಯ ದಿವಸಮ್ಪಿ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವಂ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಝಾನಚಿತ್ತಂ ಸಕಿಂ ಭವಙ್ಗವಾರಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕೇವಲಂ ರತ್ತಿಮ್ಪಿ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಕುಸಲಜವನಪಟಿಪಾಟಿವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಂ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ವದತಾ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇ ನ ತಥಾತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ಅಙ್ಗಾನಂ ಅಥಾಮಜಾತತ್ತಾ ಯಥಾ ನಾಮ ದಹರೋ ಕುಮಾರೋ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಪಿಯಮಾನೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭೂಮಿಯಂ ಪತತಿ, ಏವಮೇವಂ ಚಿತ್ತಂ ಕಾಲೇನ ನಿಮಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ, ಕಾಲೇನ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರತಿ।
೮೮೧-೪. ತೇನೇವ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇನಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ ಅಧಿಗಚ್ಛಿ, ತೇನೇವ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ಕರಣಭೂತೇನ, ಹೇತುಭೂತೇನ ವಾ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ। ಉಪಚಾರಭೂಮಿಯಞ್ಹಿ ನಿಮಿತ್ತವಡ್ಢನಂ ಯುತ್ತಂ। ಚಕ್ಕವತ್ತಿಯಗಬ್ಭೋವಾತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತಿ ಭವಿತುಂ ಪುಞ್ಞವಾ ಗಬ್ಭೋ ವಿಯ। ಪರಿಹಾನಿ ನ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಲದ್ಧೂಪಚಾರಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪರಿಹಾನಿ ನ ವಿಜ್ಜತಿ। ನಿಮಿತ್ತೇ ಹಿ ಅಪರಿಹೀನೇ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಝಾನಂ ಅಪರಿಹೀನಮೇವ ಹೋತಿ, ನಿಮಿತ್ತೇ ಪನ ಆರಕ್ಖಾಭಾವೇನ ವಿನಟ್ಠೇ ಲದ್ಧಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ವಿನಸ್ಸತಿ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಆರಕ್ಖಣೇ’’ತಿಆದಿ।
೮೮೫. ಆವಾಸೋತಿ ಗೋಚರೋತಿ ಗೋಚರಗಾಮೋ, ಸೋ ಸೇನಾಸನತೋ ಅತಿದೂರೇ ಅಚ್ಚಾಸನ್ನೇ ಪುಬ್ಬದಿಸಾಯ ವಾ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಯ ವಾ ಅಸುಲಭಭಿಕ್ಖೋ ಅಸಪ್ಪಾಯೋ। ಭಸ್ಸನ್ತಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಅಸಪ್ಪಾಯಕಥಾ। ಸಾ ಹಿಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಿಕೋ, ಸೀಲಾದಿಗುಣವಿರಹಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಸಮಾಹಿತಂ ವಾ ಚಿತ್ತಂ ನ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ಸಮಾಹಿತಂ ವಾ ಥಿರಂ ನ ಹೋತಿ, ಏವರೂಪೋ। ಸೋ ಹಿ ತಂ ಕದ್ದಮೋದಕಮಿವ ಅಚ್ಛಂ ಉದಕಂ ಮಲೀನಮೇವ ಕರೋತಿ। ಭೋಜನಂ ಪನ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಮ್ಬಿಲಂ, ಕಸ್ಸಚಿ ಮಧುರಂ ಅಸಪ್ಪಾಯಂ ಹೋತಿ। ಉತುಪಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಸೀತೋ, ಕಸ್ಸಚಿ ಉಣ್ಹೋ। ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಭೋಜನಂ ವಾ ಉತುಂ ವಾ ಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಫಾಸು ನ ಹೋತಿ, ತಂ ಭೋಜನಂ ಸೋ ಚ ಉತು ಅಸಪ್ಪಾಯೋ। ಇರಿಯಾಪಥೋತಿ ಠಾನಚಙ್ಕಮನಾದೀಸು ಯೋ ಇಮಸ್ಸ ಅಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮಾಧಾನಾಯ, ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಥಿರಭಾವಾಯ ನ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಅಸಪ್ಪಾಯೋ ಇರಿಯಾಪಥೋ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ಆವಾಸಂ ವಿಯ ತೀಣಿ ದಿವಸಾನಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಂ।
೮೮೬. ಸಪ್ಪಾಯೇ ಸತ್ತ ಸೇವೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತವಿಪರೀತವಸೇನ ಸಪ್ಪಾಯೇ ಆವಾಸಾದಿಕೇ ಸತ್ತ ಸೇವೇಯ್ಯ। ತತ್ಥ ಭಸ್ಸಸಪ್ಪಾಯಂ ನಾಮ ದಸಕಥಾವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ, ತಮ್ಪಿ ಮತ್ತಾಯ ಭಾಸಿತಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಹಿ ಪಟಿಪಜ್ಜತೋತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಸತ್ತ ಅಸಪ್ಪಾಯೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸತ್ತ ಸಪ್ಪಾಯೇ ಸೇವನವಸೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಾಸೇವನಬಹುಲಸ್ಸ।
೮೮೮-೯. ಯೇನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗತೋ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೬೦) ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಟಿಲದ್ಧೇ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಮಿಂ, ಏವಞ್ಹಿ ಸಮ್ಪಾದಯತೋ ಅಪ್ಪನಾಕೋಸಲ್ಲಂ ಅಪ್ಪನಾ ಸಮ್ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೮೯೦-೨. ಸಾತಿ ಅಪ್ಪನಾ। ಏವಞ್ಹೀತಿ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋ, ಯಸ್ಮಾ ಠಾನಮೇತಂ ನ ವಿಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಆಕಾರಂ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲೀನುದ್ಧತಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಯಂ ಉಪಧಾರೇನ್ತೋ ಸಮತಂ ವೀರಿಯಸ್ಸೇವ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಸಮಾಧಿನಾ ಸಮತಂಯೇವ ಯೋಜಯೇಥ, ಕಥಂ ಪನ ಯೋಜಯೇಥಾತಿ ಆಹ ‘‘ಈಸಕಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಲಯನ್ತಿ ಲೀನಭಾವಂ, ಸಙ್ಕೋಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯನ್ತನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಂ, ಪಗ್ಗಣ್ಹೇಥೇವ ಸಮಭಾವಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಚ್ಚಾರದ್ಧಂ ನಿಸೇಧೇತ್ವಾ ಸಮಮೇವ ಪವತ್ತಯೇ’’ತಿ। ತಂ ಮಾನಸನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೮೯೪-೯. ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ವೀರಿಯಸಮತಾಯೋಜನವಸೇನ, ಪಟಿಪನ್ನಭಾವನಾಮಾನಸಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತೇಯೇವ ಠಪನವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತಾಭಿಮುಖಂ ಪಟಿಪಾದಯತೋ ತಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ। ಸಮಿಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣನ್ತಿ ಪಥವೀತಿ ಭಾವನಾವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ತದೇವ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ। ಜವನಾನೀತಿ ಕಾಮರೂಪಾವಚರಜವನಾನಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಂ ತು ರೂಪಾವಚರಿಕಂ ಭವೇ’’ತಿ। ಅಞ್ಞೇಹೀತಿ ಪಾಕತಿಕೇಹಿ ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತೇಹಿ। ಬಲವತರಾತಿ ಭಾವನಾಬಲೇನ ಪಟುತರಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಚ್ಚನ್ತಬಲವನ್ತೋ। ಪರಿಕಮ್ಮೋಪಚಾರತೋತಿ ಪರಿಕಮ್ಮತ್ತಾ, ಉಪಚಾರತ್ತಾ ಚ। ತತ್ಥ ಪರಿಕಮ್ಮತ್ತಾತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖರಣತ್ತಾ। ಉಪಚಾರತ್ತಾತಿ ಯಥಾ ಗಾಮಾದೀನಂ ಆಸನ್ನದೇಸೋ ‘‘ಗಾಮೂಪಚಾರೋ, ನಗರೂಪಚಾರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಅಪ್ಪನಾಯ ಆಸನ್ನತ್ತಾ ಸಮೀಪಚಾರಿತ್ತಾ। ಉಪಚಾರಾನಿ ಅಪ್ಪನಾಯಾನುಲೋಮತ್ತಾತಿ ನಾನಾವಜ್ಜನವೀಥಿಯಂ ಪರಿಕಮ್ಮತೋಪಿ ಲಹುಕಂ ಅಪ್ಪನಾನಿಪ್ಫಾದಕವಸೇನ, ಗುಣವಸೇನ ವಾ ಅಪ್ಪನಾಯ ಅನುಕೂಲತ್ತಾ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ಪರಿಕಮ್ಮೋಪಚಾರಾನುಲೋಮಸಞ್ಞಿತೇಸು। ಸಬ್ಬನ್ತಿಮಂ ತತಿಯಂ, ಚತುತ್ಥಂ ವಾ ಗೋತ್ರಭೂತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ ಪರಿತ್ತಗೋತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿಭವನತೋ, ಮಹಗ್ಗತಗೋತ್ತಸ್ಸ ಭಾವನತೋ ಚ।
೯೦೦-೩. ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಬ್ಬಾ ಸಮಞ್ಞಾತಿ ಪಠಮೇ ನಯೇ ಗಹಿತಾಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಗಹಿತಾಗಹಣೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಏಕೇಕಸ್ಸ ಗಹಿತನಾಮಂ ಇತರೇಸಂ ಅಗ್ಗಹಣತೋ, ಏಕೇಕನಾಮವಸೇನ ಗಹಿತಸ್ಸ ಇತರನಾಮವಸೇನ ಅಗ್ಗಹಣತೋ ವಾ ನಾನಾವಜ್ಜನಪರಿಕಮ್ಮಮೇವ ಪರಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಪಠಮಂ ಉಪಚಾರಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಚತುತ್ಥಂ ಪಞ್ಚಮಂ ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅನಿಯಮೋ, ಸೋ ಪನ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಸ್ಸ ಹಿ ಚತುತ್ಥಂ ಅಪ್ಪೇತಿ, ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಸ್ಸ ಪಞ್ಚಮಂ। ತತೋ ಪರನ್ತಿ ಪಞ್ಚಮತೋ ಪರಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಛಟ್ಠೇ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಕಸ್ಮಾ ನ ಜಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಆಸನ್ನತ್ತಾ ಭವಙ್ಗಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಚಿತ್ತನಿಯಾಮವಸೇನ ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬೇಸು ಸತ್ತಸು ಜವನೇಸು ಛಟ್ಠಸತ್ತಮಜವನವಾರಗಳನಟ್ಠಾನಭೂತತ್ತಾ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಆಸನ್ನಂ ಜವನಂ ಪತತಿ। ತಾವದೇತಿ ತಾವದೇವ। ಛಟ್ಠಂ, ಸತ್ತಮಂ ವಾ ಜವನಂ ಪತನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ ಪರಿಕ್ಖೀಣಜವನತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೯೦೪-೬. ಅಥ ಕಿಮೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಛಟ್ಠೇ ಸತ್ತಮೇ ವಾಪಿ ಅಪ್ಪನಾ ನ ಜಾಯತೀ’’ತಿ? ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕಗೋದತ್ತತ್ಥೇರೋ ಹಿ ‘‘ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೧೨) ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ವತ್ವಾ ಯಥಾ ಅಲದ್ಧಾಸೇವನಂ ಪಠಮಜವನಂ ಗೋತ್ರಭುಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಲದ್ಧಾಸೇವನಂ ‘‘ಪುರಿಮೇಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಪರಿಯನ್ತೇ ಠಾತುಂ ನೇವ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಪಪಾತೇ ಏವ ಪತತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಪ್ಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಪತಿಟ್ಠಾತುಂ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ನ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತಪದಂ ಸಾಧಕಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಲಾಭಸ್ಸ ಬಲವಭಾವೇ ಅನೇಕನ್ತಿಕತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಅಲದ್ಧಾಸೇವನಾಪಿ ಪಠಮಚೇತನಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಾ ಹೋತಿ, ಲದ್ಧಾಸೇವನಾ ದುತಿಯಚೇತನಾ ಯಾವ ಛಟ್ಠಚೇತನಾ ಅಪರಾಪರಿಯವೇದನೀಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಲದ್ಧಾಸೇವನೇಪಿ ಛಟ್ಠಸತ್ತಮೇ ಅಪ್ಪನಾ ನ ಹೋತಿ ಆಸನ್ನಭವಙ್ಗತಾಯ ದುಬ್ಬಲತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಸತ್ತಮಜವನಚೇತನಾ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಾ ಆನನ್ತರಿಯಾ ಹೋತಿ? ನಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ, ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಲಾಭೇನ ಬಲವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಕಿಞ್ಚರಹಿ ಕಿರಿಯಾವತ್ಥಾವಿಸೇಸತೋ। ಕಿರಿಯಾವತ್ಥಾ ಹಿ ಆರಮ್ಭಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನವಸೇನ ತಿವಿಧಾ। ತತ್ಥ ಪರಿಯೋಸಾನಾವತ್ಥಾಯ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಭಾವೇನ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಾದಿತಾ ಹೋತಿ, ನ ಬಲವಭಾವೇನಾತಿ ಆಚರಿಯಾ।
೯೦೭. ಏಕ…ಪೇ॰… ಪನಾತಿ ಅಯಂ ಅಪ್ಪನಾ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯೇವ ಏಕವಾರಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ನ ಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯಂ ವಿಯ ಯಥಿಚ್ಛಕಂ ಪವತ್ತತಿ। ಸತ್ತಸು ಹಿ ಠಾನೇಸು ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಪಠಮಪ್ಪನಾಯಂ, ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾಸು, ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು, ಮಗ್ಗಾನನ್ತರೇ ಫಲೇ, ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಭವಙ್ಗಟ್ಠಾನೇ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೇ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನೇ ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯನ್ತಿ। ಏತೇಸು ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ಅತಿಇತ್ತರಾ, ಕತ್ಥಚಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಸಮ್ಪುಣ್ಣಜವನವೀಥಿ
೯೦೮. ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಹೇತುಕನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಹೇತುಂ ಕತ್ವಾ। ನನು ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ಆವಜ್ಜನಾದೀಹಿ, ನ ಪನ ತೇನ ಆವಜ್ಜನಾದಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಥಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಹೇತುಕಂ ಹೋತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ ಭವನಕಿರಿಯಾಯ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಹೇತುಕತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಅಸತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇ ಸಾ ಹೋತಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಝಾನನ್ತರಮಿವ, ಸತಿ ಪನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇ ಸಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನ್ವಯಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ಲಬ್ಭತಿ। ತಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಹೇತುಕತಾತಿ ನ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ‘‘ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಹೇತುಕ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಹೇತುಕಂ ಆವಜ್ಜನನ್ತಿ ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಆವಜ್ಜನಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಕಾರಣಂ ಹೋತಿ।
೯೧೧-೩. ನಾನಾವಿಸಯಲುದ್ಧಸ್ಸ ಸಮಾಧಾನೇವಾತಿ ಸಮಾಧಾನಾ ಏವ, ಸಮಾಧಾನಕರಣತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಾಮೋಜ್ಜಭಾವತೋತಿ ಪಾಮೋಜ್ಜೇನ ಸಮಾನಯೋಗಕ್ಖಮತಾಯ ತಸ್ಸಾ ತಬ್ಭಾವವುತ್ತಿತ್ತಾ। ಅಥ ವಾ ಬ್ಯಾಪಾದೇನ ಘಟ್ಟಿಯಮಾನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಮುದಿತಭಾವಕರಣತೋ ಪೀತಿಯೇವ ‘‘ಪಾಮೋಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಾಮೋಜ್ಜಸಭಾವತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೀತಲತ್ತಸಭಾವತೋತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಗ್ಗಿನಾ ಸನ್ತಾಪಿಯಮಾನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾಪನವಸೇನ ಸೀತಲತ್ತಸಭಾವತ್ತಾ।
೯೧೪-೬. ಸವಿಪ್ಫಾರಿಕಭಾವೇನಾತಿ ಯೋನಿಸೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪವಸೇನ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಂ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಪವತ್ತನತೋ ಸವಿಪ್ಫಾರಿಕಸಭಾವೇನ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿಪವತ್ತಿತೋತಿ ಏತ್ಥ ನೇಕ್ಖಮ್ಮ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರವಜ್ಜಂ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತೀಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇಸು ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅವೂಪಸನ್ತಭಾವಸ್ಸಾತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಸ್ಸ ಸರೂಪಕಥನೇನ ತಂಸಹವತ್ತಿನೋ ಅನುತಾಪಸಭಾವಸ್ಸ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸಾಪಿ ಸರೂಪಂ ಕಥಿತಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಸಯಞ್ಚೇವಾತಿಸನ್ತತೋತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಪಟಿಪಕ್ಖಸಭಾವವಚನೇನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಪೀತಿಭಾವೋಪಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಖಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚದ್ವಯಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಮತಿಯಾ ಅನುರೂಪತ್ತಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುರೂಪತ್ತಾ। ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ‘‘ವಿಚಾರೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅನುಮಜ್ಜನವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಪತಿರೂಪಕಸಭಾವತ್ತಾ’’ತಿ। ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಪನ ‘‘ಪೀತಿಯಾ ಅನುರೂಪತ್ತಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚ ವಿಚಾರೋ ಅನುಮಜ್ಜನಸಭಾವವನ್ತತಾಯ ಪೀತಿ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅನಿವತ್ತನ್ತೋ ಓಗಾಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪೀತಿಯಾ ಅನುರೂಪತ್ತಾ ಸನ್ದೇಹಸಭಾವತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ।
೯೧೭. ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣನ್ತಿ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣತಾಸಙ್ಖಾತಾಹಿ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿಆದೀಹಿ ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣತಾಹಿ ಯುತ್ತಂ। ಯಥಾಹ ‘‘ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ ಆದಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ ಮಜ್ಝೇ, ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೫೮)। ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾವಸೇನ ಝಾನಸ್ಸ ಪರಿಪನ್ಥತೋ ವಿಸುಜ್ಝನಂ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ, ಸಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ ಆದೀ’’ತಿ। ವಿಸೋಧೇತಬ್ಬತಾದೀನಂ ಅಭಾವತೋ ಝಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಾಯ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಅನುಬ್ರೂಹನಾ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ ನಾಮ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ವಿಸೇಸತೋ ಝಾನಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಲಬ್ಭತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ ಮಜ್ಝೇ’’ತಿ। ತತ್ಥ
ಅಭಯಗಿರಿವಾಸಿನೋ ‘‘ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ ಸಸಮ್ಭಾರಿಕೋ ಉಪಚಾರೋ, ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ ನಾಮ ಅಪ್ಪನಾ, ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ನಾಮ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೭೫) ಏವಂ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿಆದಿಕೇ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ, ತಂ ಅಯುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಅಝಾನಧಮ್ಮೇಹಿ ಝಾನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗುಣಸಂಕಿತ್ತನಂ ನಾಮ ಕತಂ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ಭೂಮನ್ತರಂ ಭೂಮನ್ತರಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಹೋತಿ, ಅನ್ತೋಅಪ್ಪನಾಯಮೇವ ಆಗಮನವಸೇನ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ, ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿಆದೀಹಿ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾದಯೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಏಕತ್ತಗತಂ ಚಿತ್ತಂ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿಪಕ್ಖನ್ತರಞ್ಚೇವ ಹೋತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹಿತಞ್ಚ ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪಹಂಸಿತ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೫೮)। ಏತ್ಥ ಹಿ ಏಕತ್ತಗತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಏಕರಸಭಾವೇನ, ಏಕಗ್ಗತಾಯ ಚ ಸಿಖಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ತದನುಗುಣಏಕತ್ತಗತಂ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಮಪ್ಪನಾಚಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸೇವ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿಪಕ್ಖನ್ದನಾದಿ ಪಕ್ಖನ್ತರಂ ವುಚ್ಚತಿ।
ದಸಲಕ್ಖಣಸಂಯುತನ್ತಿ ‘‘ಆದಿಮ್ಹಿ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ, ಮಜ್ಝೇ ತೀಣಿ, ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚತ್ತಾರೀ’’ತಿ ಏವಂ ದಸಪರಿಮಾಣೇಹಿ ಅಪ್ಪನಾಯ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಲಕ್ಖಣಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಪರಿಪನ್ಥತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಝಾನಾದೀಹಿ ಸಂಯುತ್ತಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ ಆದಿ। ಆದಿಸ್ಸ ಕತಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ? ಆದಿಸ್ಸ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ। ಯೋ ತಸ್ಸ ಪರಿಪನ್ಥೋ, ತತೋ ಚಿತ್ತಂ ವಿಸುಜ್ಝತಿ, ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಚಿತ್ತಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ
‘‘ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ ಮಜ್ಝೇ, ಮಜ್ಝಸ್ಸ ಕತಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ? ಮಜ್ಝಸ್ಸ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ। ವಿಸುದ್ಧಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ, ಸಮಥಪಟಿಪನ್ನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ
‘‘ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ। ಪರಿಯೋಸಾನಸ್ಸ ಕತಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ? ಪರಿಯೋಸಾನಸ್ಸ ಚತ್ತಾರಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ। ತತ್ಥ ಜಾತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನತಿವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಏಕರಸಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ, ತದುಪಗವೀರಿಯವಾಹನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ, ಆಸೇವನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ, ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ, ಪರಿಯೋಸಾನಸ್ಸ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ। ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಞ್ಚೇವ ಹೋತಿ ಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೫೮)।
ಏತ್ಥ ಚ ಗೋತ್ರಭುಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಾನಾವಜ್ಜನವೀಥಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಪರಿಪನ್ಥತೋ ವಿಸುಜ್ಝನತೋ ತದಾಗಮನವಸೇನ ಝಾನಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಸುಜ್ಝನಾಕಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯೋ ತಸ್ಸ ಪರಿಪನ್ಥೋ, ತತೋ ಚಿತ್ತಂ ವಿಸುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಗೋತ್ರಭುಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ತಥಾ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ
ಏವಂ
೯೧೯-೨೦. ವಿಸೋಧೇತ್ವಾನ ಪಾಪಕೇತಿ ಪಾರಿಪನ್ಥಿಕೇ ಧಮ್ಮೇ ವಿಸೇಸೇನ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಸಯಂ ಪಹಾನಮತ್ತೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಅತಿಸಯಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಪುನ ಸೋಧೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಚಿತ್ತಭಾವನವೇಪುಲ್ಲನ್ತಿ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಯ ವಿಪುಲಭಾವಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಭಾವನಾವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ಏವಮಸ್ಸ ಭಾವನಾವಸೇನ ವಡ್ಢನಮ್ಪಿ, ತಸ್ಮಾ ಏಕಙ್ಗುಲಾದಿವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತಂ ವಡ್ಢಯನ್ತಸ್ಸ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಬಹುಲೀಕಾರೇನ ಝಾನಭಾವನಾಪಿ ವುಡ್ಢಿಂ ವಿರುಳ್ಹಿಂ, ಅಭಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಚ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತಭಾವನವೇಪುಲ್ಲಂ…ಪೇ॰… ವಡ್ಢೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
೯೨೧-೩. ವಡ್ಢನಾಭೂಮಿಯೋ ದ್ವೇವಾತಿ ವಡ್ಢನಟ್ಠಾನಾನಿ ದ್ವೇಯೇವ। ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ಅವಸ್ಸಂ ಏಕತ್ತಂ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಚರಿಯಾ। ತತ್ರಾತಿ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ, ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ರಾತಿ ಕಸಿತಬ್ಬಂ…ಪೇ॰… ಯಥಿಚ್ಛಕನ್ತಿ ಯಥಾ ನಾಮ ಕಸ್ಸಕೋ ಕಸಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ ನಙ್ಗಲೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪರಿಚ್ಛೇದಬ್ಭನ್ತರಂ ಕಸಿತುಂ ತಂ ಠಾನಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ಏವಮೇವಂ ಏಕಙ್ಗುಲದ್ವಙ್ಗುಲತಿವಙ್ಗುಲಚತುರಙ್ಗುಲಮತ್ತಂ ‘‘ಯಥಿಚ್ಛಕಂ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪನ ನ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಅಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಭಾವನಾ ಪವತ್ತತಿ। ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸನ್ತಕೇ ನೋ ಅನನ್ತಕೇ’’ತಿ। ಏವಂ ವಡ್ಢಿತಞ್ಚ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ವಡ್ಢಿತವಡ್ಢಿತಟ್ಠಾನೇ ಪಥವಿಯಾ ಉಕ್ಕೂಲವಿಕೂಲನದೀವಿದುಗ್ಗಪಬ್ಬತವಿಸಮೇಸು ಸಙ್ಕುಸತಸಮಬ್ಭಾಹತಂ ಉಸಭಚಮ್ಮಂ ವಿಯ ಹೋತಿ।
೯೨೪-೬. ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ನಿಮಿತ್ತೇ ಪತ್ತಪಠಮಜ್ಝಾನೇನ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೇನ ಇದಾನೇವ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಅಧಿಗಮಾಯ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಅಕತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ಸುಚಿಣ್ಣವಸಿನಾ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪತ್ತೇಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸುಚಿಣ್ಣೋ ವಸೋ ವಸಿಭಾವೋ ಏತೇನಾತಿ ಸುಚಿಣ್ಣವಸಿನಾ, ಸುಟ್ಠು ಆಸೇವಿತವಸಿನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕತಮಾ ತಾ ವಸಿಯೋ, ಯಾಸಂ ವಸೇನಾಯಂ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ಸುಚಿಣ್ಣವಸೀತಿ ಆಹ ‘‘ಆವಜ್ಜನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಆವಜ್ಜನನ್ತಿ ನ ಆವಜ್ಜನಮತ್ತಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಆವಜ್ಜನವಸಿತಾಯ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಆವಜ್ಜನಾಯ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಜವನೇಹಿಪಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ತಾನಿ ಚ ಖೋ ಆವಜ್ಜನಕಪ್ಪರತಾಯ ಚಿತ್ತಾಭಿನೀಹಾರಸ್ಸ ಯಥಾವಜ್ಜಿತವಸೇನ ಹೋನ್ತಿ। ಅಧಿಗಮೇನ ಸಮಂ, ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ಆಪಜ್ಜನಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿ। ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಠಪನಂ, ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಯಾತಿ ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ। ವಸಿತಾತಿ ಏತೇಸು ಆವಜ್ಜನಾದೀಸು ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತಿಯೋ
ತತ್ಥ ಪಠಮಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಪಠಮಂ ವಿತಕ್ಕಂ ಆವಜ್ಜಯತೋ ಭವಙ್ಗಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾವಜ್ಜನಾನನ್ತರಂ ವಿತಕ್ಕಾರಮ್ಮಣಾನೇವ ಚತ್ತಾರಿ, ಪಞ್ಚ ವಾ ಜವನಾನಿ ಜವನ್ತಿ, ತತೋ ದ್ವೇ ಭವಙ್ಗಾನಿ, ತತೋ ಪುನ ವಿಚಾರಾರಮ್ಮಣಂ ಆವಜ್ಜನಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಜವನಾನೀತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಚಸು ಝಾನಙ್ಗೇಸು ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ನಿರನ್ತರಂ ಚಿತ್ತಂ ಪೇಸೇತುಂ ಸಮತ್ಥಭಾವೋ, ತತ್ಥ ಅದನ್ಧಾಯಿತತ್ತಂ ಆವಜ್ಜನವಸಿತಾ ನಾಮ। ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾನನ್ತರಂ ದ್ವೀಸು ಭವಙ್ಗೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಭವಙ್ಗಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾವಜ್ಜನಾನನ್ತರಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸಿತಾ ನಾಮ। ಅಯಞ್ಚ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಾ ಆವಜ್ಜನಸಮಾಪಜ್ಜನಾ ಸತ್ಥು ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಕಾಲಧಮ್ಮದೇಸನಾದೀಸು ಲಬ್ಭತಿ। ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಸ್ಸ ಯಕ್ಖೇನ ಸೀಸೇ ಪಹಾರದಾನಸಮಯೇ, ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರಸ್ಸ ನನ್ದೋಪನನ್ದದಮನಸಮಯೇ ವಾ ಲಬ್ಭತಿ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ ತತೋ ದನ್ಧಾಯೇವ, ಸೇತು ವಿಯ ಸೀಘಸೋತಾಯ ನದಿಯಾ ಓಘಂ ಭವಙ್ಗವೇಗಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸಿತಾ ನಾಮ। ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾನಸಮತ್ಥತಾ ವುಟ್ಠಾನವಸಿತಾ ನಾಮ।
ಅಥ ವಾ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲತೋ ಉಪರಿ ಗನ್ತುಂ ಅದತ್ವಾ ಠಪನಸಮತ್ಥತಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸಿತಾ ನಾಮ। ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲತೋ ಅನ್ತೋ ಅವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಯಥಾಕಾಲವಸೇನೇವ ವುಟ್ಠಾನಸಮತ್ಥತಾ ವುಟ್ಠಾನವಸಿತಾ ನಾಮ। ಅಥ ವಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲತೋ ಅನೂನಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಠಪೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾವ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸಿತಾ ನಾಮ। ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸಪಿ ನಿದ್ದಾಲುಕಸ್ಸ ಪಟಿಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ನಿದ್ದೋಕ್ಕಮನಂ ವಿಯ ವುಟ್ಠಿತಸಮಾಪತ್ತಿಮೇವ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಅಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾನಸಮತ್ಥತಾ, ತತ್ಥ ಆಲಯಾಕರಣಯೋಗ್ಯತಾ ಚ ವುಟ್ಠಾನವಸಿತಾ ನಾಮ।
ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸಿತಾ
೯೨೭. ಇಮೇಸು ಪನ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೇನ ಸಮಾಪಜ್ಜನಬಹುಲೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಬಹುಲೇನ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಬಹುಲಸ್ಸ ಹಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಥೂಲಾನಿ ದುಬ್ಬಲಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಅಥಸ್ಸ ತಾನಿ ಏವ ಉಪಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಉಪರಿ ಉಸ್ಸುಕ್ಕನಾಯ ಪಚ್ಚಯತಂ ನಾಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಸೋ ಅಪ್ಪಗುಣೇ ಝಾನೇ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಮಾನೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾವ ಪರಿಹಾಯತಿ, ನ ಚ ಸಕ್ಕೋತಿ ದುತಿಯಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಠಮೇ ಅವಸಿಪ್ಪತ್ತೇ’’ತಿಆದಿ। ಉಭತೋ ಭಟ್ಠೋತಿ ಪುನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –
‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ
೯೨೮-೩೧. ಕಾಮಸ್ಸಹಗತಾ…ಪೇ॰… ಚರನ್ತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಕಾಮಸಹಗತಾ ಹುತ್ವಾ ಸಞ್ಞಾ ಚೇವ ಮನಸಿಕಾರಾ ಚ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ। ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ಚೇತ್ಥ ತಂಸಹಗತೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಗಹಿತೋ, ಮನಕ್ಕಾರ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಆವಜ್ಜನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಾಮಾನುಪಕ್ಖನ್ದಾನಂ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ವಸೇನ ಹಾನಂ ಪರಿಹಾನಿಂ ಭಜತೀತಿ ಹಾನಭಾಗಿಯಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸಂಕಿಲೇಸನ್ತಿ ಹಾನಭಾಗಿಯೋ ಧಮ್ಮೋ’ತಿ (ವಿಭ॰ ೮೨೮) ವಚನತೋ ಹಾನಭಾಗಿಯಾ ಕಾಮಸಞ್ಞಾದಿಕಾತಿ ತೇಹಿ ಪರಿಹಾಪಿಯಮಾನಂ ಝಾನಮ್ಪಿ ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನ ಹಾನಭಾಗಿಯಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತದನುಧಮ್ಮತಾ ಸತೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ಝಾನಸ್ಸ ಅನುಧಮ್ಮತಾ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ತದನುಗತಾ ಸತಿಪತಿರೂಪಕಾ ನಿಕನ್ತಿ। ಅತಕ್ಕಸಹಿತಾತಿ ಅವಿತಕ್ಕಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಪತ್ತುಕಾಮಸ್ಸ ತಂ ಸನ್ತತೋ, ಮನಸಿ ಕರೋತೋ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ತಂಸಹಗತಾ। ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯನ್ತಿ ವಿಸೇಸಭೂತಸ್ಸ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನತಾಯ ತಂ ಭಜತೀತಿ ನಿಬ್ಬಿದಾಸಂಯುತಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾರಮ್ಮಣಾ।
೯೩೨-೫. ಪಗುಣತೋತಿ ವಸಿತಪ್ಪತ್ತತೋ। ಆಸನ್ನಾಕುಸಲಾರಿಕಾತಿ ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ತಂಪಠಮತಾಯ ಆಸನ್ನನೀವರಣಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ। ಥೂಲಂ ನಾಮ ವಿಪುಲಮ್ಪಿ ಫೇಗ್ಗು ವಿಯ ಸುಖಭಞ್ಜನೀಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಥೂಲತ್ತಾ…ಪೇ॰… ದುಬ್ಬಲಾ’’ತಿ। ತತೋತಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನತೋ। ದುಬ್ಬಲಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಇಮಿಸ್ಸಾತಿ ಅಙ್ಗದುಬ್ಬಲಾ। ಸನ್ತತೋ ಚಿನ್ತಯಿತ್ವಾತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ವಿಯ ಓಳಾರಿಕಙ್ಗಾನಂ ಅಭಾವತೋ, ಸನ್ತಧಮ್ಮಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ನಿಕನ್ತಿನ್ತಿ ನಿಕಾಮನಂ ಅಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿಯಾದಾಯಾತಿ ಖೇಪೇತ್ವಾ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೯೪೩-೪. ಸಮ್ಪಸಾದನನ್ತಿ ಸಮ್ಪಸಾದನಸಙ್ಖಾತಾಯ ಸದ್ಧಾಯ ಯೋಗತೋ ಝಾನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ ನೀಲವಣ್ಣಯೋಗತೋ ನೀಲವತ್ಥಂ ವಿಯ। ನನು ಚಾಯಂ ಸದ್ಧಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಕಸ್ಮಾ ಇದಮೇವ ‘‘ಸಮ್ಪಸಾದನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಕ್ಖೋಭೇನ ವೀಚಿತರಙ್ಗಸಮಾಕುಲಮಿವ ಜಲಂ ನ ಸುಪ್ಪಸನ್ನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸತಿಪಿ ಸದ್ಧಾಯ ತಂ ಸಮ್ಪಸಾದನನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಕ್ಖೋಭಾಭಾವೇನ ಲದ್ಧೋಕಾಸಾ ಬಲವತೀ ಸದ್ಧಾ, ತಸ್ಮಾ ಬಲವಸದ್ಧಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಇದಮೇವ ‘‘ಸಮ್ಪಸಾದನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಂ, ಅತ್ತನಿ ಜಾತಂ, ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಇಮಸ್ಸಾತಿ ತಿವಙ್ಗಿಕಂ। ಸೇಸನ್ತಿ ಪೀತಿಆದೀನಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಬಲವಭಾವೋ, ತಿಣ್ಣಂ ಚತುನ್ನಂ ವಾ ಜವನಾನಂ ಪರಿಕಮ್ಮೋಪಚಾರಾನುಲೋಮಗೋತ್ರಭುಭಾವೋ, ಛಟ್ಠೇ ಸತ್ತಮೇ ವಾ ಅಪ್ಪನಾಯಾನುಪ್ಪತ್ತಿ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣತಾ, ತತೋ ಭವಙ್ಗಪಾತೋ, ಪುನ ಭವಙ್ಗಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತ್ಥಾಯ ಆವಜ್ಜನಂ, ತತೋ ಝಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣನ್ತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಮುಪಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ।
೯೪೮-೯. ಪಿಯತೋತಿ ಕಾಮಯತೋ। ಉಪ್ಪಿಲಾಪನನ್ತಿ ಕಾಮಞ್ಚಾಯಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇಸು ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತಪೇಮಸ್ಸ ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಿನೋ ತಣ್ಹಾಸಹಗತಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋ, ಇಧ ಚ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಪೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತಥಾಪಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಪೀತಿಯಂ ಅವಿರತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅನುಬನ್ಧೇಯ್ಯಾತಿ ಉಪ್ಪಿಲಾಪನಂ ಇಧ ಆದೀನವವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸೇವ ತತಿಯಜ್ಝಾನಂ ವಿಯ ಅಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಿಲಾಪನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿ ಉಪ್ಪಿಲಾಪನಂ ವಿಯಾತಿ ಉಪ್ಪಿಲಾಪನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತಿಯಂ ಸನ್ತತೋ ದಿಸ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೯೫೭-೮. ಸತಿಯಾ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಸರಣಲಕ್ಖಣಾಯ ಸತಿಯಾ, ಅಸಮ್ಮೋಹಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನಂ। ಕಾಮಂ ಪುರಿಮಜ್ಝಾನೇಸುಪಿ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಅತ್ಥಿ, ನ ಹಿ ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿಸ್ಸ, ಅಸಮ್ಪಜಾನತೋ ಚ ಉಪಚಾರಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಗೇವ ಅಪ್ಪನಾ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪನ ಅವಿಪ್ಪಯೋಗೀಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ಪೀತಿಸುಖೇಸು ಪೀತಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಙ್ಗಸ್ಸ ಪಹಾನೇ ಸುಖುಮತಾಯ ಇಧ ಸಾತಿಸಯೋ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಬ್ಯಾಪಾರೋತಿ ಇಧೇವ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸಮ್ಪನ್ನತಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏಕಙ್ಗಹೀನನ್ತಿ
೯೭೨. ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಏಕಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನ’’ನ್ತಿ। ತಞ್ಚ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಏಕವೀಥಿಯಂ ಪುರಿಮಜವನೇಸುಯೇವ ಪಹೀಯತಿ।
೯೭೪. ಪುರಿಮಜ್ಝಾನೇಸು ಪರಿಕಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಜವನಾನಂ ಏಕಸದಿಸತ್ತಾ ಇಧ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಕಞ್ಚಿ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಆಸೇವನಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ
೯೭೬. ಏವಂ ಚತುಕ್ಕನಯವಸೇನ ಝಾನಪ್ಪಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಞ್ಚಕನಯಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಂ ಚತುಕ್ಕನಯೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ದ್ವಿಧಾ ಪನ ಕತ್ವಾನಾತಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪಹಾನಙ್ಗವಸೇನ ಗಣನತೋ ದ್ವಿಧಾ ಕತ್ವಾ। ದುತಿಯಂ ತತಿಯಂ ಕತನ್ತಿ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರನ್ತಿ ಏವಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಞ್ಚೇವ ತತಿಯಜ್ಝಾನಞ್ಚ ಕತಂ ಅಭಿಧಮ್ಮೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಹಿ ಪಞ್ಚಕನಯೋ ಸರೂಪತೋ ನ ಗಹಿತೋ, ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಗಹಿತೋತಿ? ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯತೋ, ಸನ್ನಿಸಿನ್ನದೇವಪರಿಸಾಯ ಹಿ ಯೇಸಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ವಿತಕ್ಕೋ ಏವ ಓಳಾರಿಕತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಇತರೇ ಸನ್ತತೋ, ತೇಸಂ ಚತುರಙ್ಗಿಕಂ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚಕನಯೇನ ದೇಸೇಸಿ। ಯೇಸಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ಓಳಾರಿಕತೋ ಉಪಟ್ಠಿತಾ, ತತೋ ತೇಸಂ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಂ ತಿವಙ್ಗಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಚತುಕ್ಕನಯೇನ ದೇಸೇಸಿ। ಯೇಸಂ ವಿತಕ್ಕೋವ ಓಳಾರಿಕತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತೇಹಿ ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಚತುರಙ್ಗಿಕಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ। ಯೇಸಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ, ತೇಹಿ ದ್ವೇಪಿ ಏಕತೋ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ತಿವಙ್ಗಿಕಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ।
೯೭೯. ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಮಧುರಂ, ತತೋಯೇವ ವರತರಂ ವಚನಂ ಯಸ್ಸ ಸೋಯಂ ಸುಮಧುರವರತರವಚನೋ। ಕಂ ನು ಜನಂ ನೇವ ರಞ್ಜಯತಿ, ನ ಹಿ ಏಕಮ್ಪಿ ನ ರಞ್ಜಯತಿ। ಅತಿನಿಸಿತ …ಪೇ॰… ನೀಯೋಯನ್ತಿ
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಕಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ
ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಸಂವಣ್ಣನಾಯ
ರೂಪಾವಚರಸಮಾಧಿಭಾವನಾನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।