೧೮. ಅಟ್ಠಾರಸಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ
ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೧೭೦-೨. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಏವಂ ಅಭಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಅಧಿಗತಾನಿಸಂಸಾಯ ಥಿರತರಾಯ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಪಞ್ಞಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಹೋತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಸಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಥಿರತರಾ ಸಿಖಪ್ಪತ್ತಾ ಚ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಾ ಭಾವನಾನಯವಿಭಾವನತ್ಥಮಾರಭನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಮಾಧಿಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ಕಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಸರೂಪಪುಚ್ಛಾ। ಕೋ ಚತ್ಥೋತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಕೋ ಅತ್ಥೋ। ಪಞ್ಞಾತಿ ಪದಂ ಕಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವತ್ತತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೧೧೭೩-೪. ಪಞ್ಞಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಮೇವ ಪಞ್ಞಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ ಬಹುವಿಧೋ ಪಞ್ಞಾಪಭೇದೋ ಹೋತಿ। ಪುಞ್ಞಚಿತ್ತಸಮಾಯುತಾತಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಪುಞ್ಞ-ಗ್ಗಹಣೇನ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ನಿವತ್ತೇತಿ, ತಥಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಂ ಮಿಚ್ಛಾವಾದಂ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾದಿವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಸೇಸಕುಸಲಪಞ್ಞಂ। ಜಾನನಾ ವಾ ಪಕಾರತೋತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಕಿಮಿದಂ ಪಕಾರತೋ ಜಾನನಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯ ಸಞ್ಜಾನನವಿಜಾನನಾಕಾರವಿಸಿಟ್ಠಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಜಾನನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಪಞ್ಞಾನಂ, ಕೋ ವಿಸೇಸೋ ಕಿಮನ್ತರ’’ನ್ತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಂ ‘‘ಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಪಞ್ಞಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ಜಾನನತ್ತೇ ಸಮೇಪಿ ಚಾತಿ ವಿಸಯವಿಜಾನನಾಕಾರೇ ಸಮಾನೇಪಿ।
೧೧೭೫. ಸಞ್ಜಾನನಮತ್ತಂವಾತಿ ‘‘ನೀಲಪೀತ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ವಾ ಸಞ್ಞಾನಿಮಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಜಾನನಂ। ತಥಾ ಹೇಸಾ ಪುನ ಸಞ್ಜಾನನಪಚ್ಚಯಕರಣರಸಾ। ಮತ್ತ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ವಿಜಾನನಪ್ಪಜಾನನಾಕಾರೇ ನಿವತ್ತೇತಿ, ಏವ-ಕಾರೇನ ಕದಾಚಿಪಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ತೇ ವಿಸೇಸಾ ನ ಸನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಅವಧಾರೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಲಕ್ಖಣಪ್ಪಟಿವೇಧ’’ನ್ತಿಆದಿ। ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಂ ಕಾತುಂ ನೇವ ಸಕ್ಕೋತಿ, ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಸಞ್ಞಾ ಕುತೋ ಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಗ್ಗಂ ಪಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ।
೧೧೭೬. ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮಾನಂ ನ ತತ್ಥ ಸಞ್ಞಾ ವಿಯ ನೀಲಪೀತಾದಿಕಸ್ಸ ಸಞ್ಜಾನನವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತಿ, ಅಥ ಖೋ ತಂ ತತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿವಿಸೇಸಂ, ಅಞ್ಞಞ್ಚ ತಾದಿಸಂ ವಿಸೇಸಂ ಜಾನನ್ತಮೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಕಥಂ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಂ ಕರೋತೀತಿ? ಪಞ್ಞಾಯ ದಸ್ಸಿತಮಗ್ಗೇನ। ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಿಕವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಹಿ ಅನೇಕವಾರಂ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಪಗುಣಭಾವತೋ ಪರಿಚಯವಸೇನ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ಯಥಾ ತಂ ಪಗುಣಸ್ಸ ಗನ್ಥಸ್ಸ ಸಜ್ಝಾಯನೇ ಞಾಯಾಗತಾಪಿ ವಾರಾ ನ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತಿ। ಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುನ್ತಿ ಚ ಲಕ್ಖಣಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಂ।
೧೧೭೭. ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾತಿ ೨೨೦ ಉದಯಬ್ಬಯಾದಿಞಾಣಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಆರಭಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗಂ ಪಾಪೇತುಮೇವ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಅಸಮ್ಬೋಧಸಭಾವತ್ತಾ। ವುತ್ತನಯನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ವುತ್ತನಯಂ। ಸಾ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಜಾನಾತಿ, ಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ। ಅತ್ತನೋ ಪನ ಸಞ್ಞಾ ಅಸಞ್ಜಾತವೋಹಾರಬುದ್ಧಿನೋ ಬಾಲದಾರಕಸ್ಸ ಕಹಾಪಣದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡವಸೇನೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ನೀಲಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರಗ್ಗಹಣತೋ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಗಾಮಿಕಪುರಿಸಸ್ಸ ಕಹಾಪಣದಸ್ಸನಮಿವ ಏಕಚ್ಚವಿಸೇಸಗ್ಗಹಣಸಮತ್ಥತಾಯ, ಪಞ್ಞಾ ಅನವಸೇಸಗ್ಗಹಣಸಮತ್ಥತಾಯ ಹೇರಞ್ಞಿಕಸ್ಸ ಕಹಾಪಣದಸ್ಸನಮಿವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ।
೧೧೭೮-೮೦. ಸಭಾವಪಟಿವೇಧನನ್ತಿ ಸಕೋ ಭಾವೋ, ಸಮಾನೋ ವಾ ಭಾವೋ ಸಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧನಂ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧನಂ। ಘಟಪಟಾದಿಪಟಿಚ್ಛಾದಕಸ್ಸ ಬಾಹಿರನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ದೀಪಾಲೋಕೋ ವಿಯ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಸಭಾವಪಟಿಚ್ಛಾದಕಸ್ಸ ವಿದ್ಧಂಸನರಸಾ। ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋಯೇವ ಹಿ ಞಾಣಾಲೋಕೋ ಹದಯನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮ್ಮೋಹನನ್ಧಕಾರಸ್ಸ, ವಿದ್ಧಂಸನರಸಾ ಮತಾ’’ತಿ। ತತೋಯೇವ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತಿ, ಕಾರಣಭೂತಾ ವಾ ಸಯಂ ಫಲಭೂತಂ ಅಸಮ್ಮೋಹಂ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸಮ್ಮೋಹಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಸಮಾಧಿ ತಸ್ಸಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೫; ೪.೯೯; ೫.೧೦೭೧; ಅ॰ ನಿ॰ ೧೧.೨) ಸುತ್ತಪದನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾಧಾಸನ್ನಕಾರಣಾ’’ತಿ।
೧೧೮೧-೨. ಧಮ್ಮಸಭಾವಪಟಿವೇಧೋ ‘‘ಲಕ್ಖಣೇನೇಕಧಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ। ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋ ವುಚ್ಚತಿ ವಟ್ಟಂ, ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಲೋಕೇ ನಿಯುತ್ತಾ, ತತ್ಥ ವಾ ವಿದಿತಾತಿ ಲೋಕಿಕಾ। ತತ್ಥ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಅಲೋಕಿಕಾ। ಕತಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಲೋಕಿಯಾ, ಕತಮಾ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಲೋಕಿಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಲೋಕಿಯಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಲೋಕಿಯೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಯುತ್ತಾ। ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಆದಿವಿಸುದ್ಧಿಚತುಕ್ಕಸಙ್ಗಹಿತಮಗ್ಗಸಂಯುತ್ತಾ ಸಮುದಾಯೇ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ತದೇಕದೇಸೇಸುಪಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಮಗ್ಗ-ಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ, ಪಚ್ಚೇಕಮ್ಪಿ ವಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಮಗ್ಗಸಮಞ್ಞಾತಿ ಕತ್ವಾ। ಲೋಕತೋ ಉತ್ತರಾ ಉತ್ತಿಣ್ಣಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರಾ। ಲೋಕುತ್ತರಾಪಿ ಹಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರ-ಗ್ಗಹಣಂ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಸುತಮಯಾದಿತೋತಿಆದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಭಾವನಾಮಯಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
೧೧೮೩-೫. ಅತ್ತನೋವ ಚಿನ್ತಾಯಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನವಜ್ಜಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧನೇ ಪರೋಪದೇಸೇನ ವಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಉಪಾಯಚಿನ್ತಾವಸೇನೇವ ಭೂರಿಪಞ್ಞೇನಾತಿ ಮಹಾಪಞ್ಞೇನ, ಪತ್ಥಟತಾಯ ಪಥವೀಸಮಾನಪಞ್ಞೇನ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರತೋ ಪನ ಸುತ್ವಾನಾತಿ ಪರತೋ ಉಪದೇಸಂ ಸುತ್ವಾ। ಸುತೇನೇವ ಚ ನಿಪ್ಫನ್ನಾತಿ ಅನ್ತೋಗತಹೇತ್ವತ್ಥಮಿದಂ ವಿಸೇಸನಂ, ಸುತೇನೇವ ನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ ಸುತೇನ ವಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ। ಯಥಾ ವಾಪಿ ತಥಾ ವಾತಿ ಪರತೋ ಸುತ್ವಾ ವಾ ಅಸುತ್ವಾ ವಾ। ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಾತಿ ಇದಂ ಸಿಖಾಪತ್ತಂ ಭಾವನಾಮಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಾವ ಭಾವನಾಮಯಾತಿ। ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಪನೇತಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಾಳಿವಸೇನ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ –
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಚಿನ್ತಾಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ? ಯೋಗವಿಹಿತೇಸು ವಾ ಕಮ್ಮಾಯತನೇಸು ಯೋಗವಿಹಿತೇಸು ವಾ ಸಿಪ್ಪಾಯತನೇಸು ಯೋಗವಿಹಿತೇಸು ವಾ ವಿಜ್ಜಾಠಾನೇಸು ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಂ ವಾ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಂ ವಾ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಾ, ವೇದನಾ, ಸಞ್ಞಾ, ಸಙ್ಖಾರಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಾ, ಯಂ ಏವರೂಪಂ ಅನುಲೋಮಿಕಂ ಖನ್ತಿಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ರುಚಿಂ ಮುದಿಂ ಪೇಕ್ಖಂ ಧಮ್ಮನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಂ ಪರತೋ ಅಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲಭತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಚಿನ್ತಾಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ। ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಸುತಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ…ಪೇ॰… ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲಭತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸುತಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ। ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ ಭಾವನಾಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೭೬೮)।
ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕಮ್ಮಾಯತನಾದಿವಸೇನ ಚಿನ್ತಾಮಯಸುತಮಯಪಞ್ಞಾ ಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರವಸೇನ ಭಾವನಾಮಯಪಞ್ಞಾ
೧೧೮೬. ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಚತುಕ್ಕಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಪಟಿಭಾನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಚತುಕ್ಕಸ್ಸ ವಸೇನ। ನನು ಚೇತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಕಸ್ಮಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಆಹಟಾತಿ? ವಿಪಸ್ಸಕಾನಂ ಞಾಣಪಾಟವತ್ಥಂ ಪಞ್ಞಾಪ್ಪಭೇದೇ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನೇ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಞ್ಞಾಪಿ ವತ್ತುಕಾಮತಾಯ, ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಞ್ಞಾಯ ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಫಲಭೂತತ್ತಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಪಞ್ಞಾಧಿಕಾರೇ ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಪಞ್ಞಾಯ ಸಹ ಪಾಪುಣಿತಬ್ಬಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಞ್ಞಮ್ಪಿ ವತ್ತುಕಾಮತಾಯ ಇಧೇವ ವುತ್ತಾತಿ। ಅತ್ಥಧಮ್ಮನಿರುತ್ತೀಸು ಞಾಣನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ಥೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಧಮ್ಮೇ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ತತ್ರ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೭೧೮) ಏವಮಾಗತಂ ಅತ್ಥಾದೀಸು ತೀಸು ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣತ್ತಯಂ। ತೀಸುಪೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ತೀಸುಪಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣೇಸು ಗೋಚರಕಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣರಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಭೂಮಿಆದಿವಸೇನ ತೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಇಮಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ಇದಮತ್ಥಜೋತಕಾನೀತಿ ಏವಂ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ, ಪರಿತ್ತಮಹಗ್ಗತಅಪ್ಪಮಾಣವಸೇನ ವಾ ತೀಸು ಞಾಣೇಸು ಞಾಣಂ। ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಹಿ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಹೋತಿ। ತೇನೇವ ಚ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಞಾಣೇಸು ಞಾಣ’’ನ್ತಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಚ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಕಞಾಣಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಞಾಣಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭೧೮) ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಮಹಗ್ಗತಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಸ್ಸ ಅಭಾವೇಪಿ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ, ತಿಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಸಿಯಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ, ಸಿಯಾ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಾ, ಸಿಯಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣತಾಪಿ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಾ।
ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ಪನ –
‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ, ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾರಬ್ಭ, ತಸ್ಮಿಂ
ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕ್ಕಮೇನ ದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಸಾವಸೇಸೋ ಪಾಠೋ ಕತೋ। ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸಙ್ಗಹಿತೇ ಅತ್ಥೇ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ದೇಸನಾ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ಪವತ್ತಾ, ನ ಸಬ್ಬಞೇಯ್ಯೇತಿ ಯಥಾದಸ್ಸಿತವಿಸಯವಚನವಸೇನ ‘‘ಯೇನ ಞಾಣೇನ ತಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ತಂ ಅಞ್ಞಾರಮ್ಮಣತಂ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ ದೇಸನಾಯ ಅತಪ್ಪರಭಾವತೋ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನೇ, ಅನಾಗತೇಪಿ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಸಿಯಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾತಿಪಿ ಅನಾಗತಾರಮ್ಮಣಾತಿಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾತಿಪೀತಿ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತಾ ವುತ್ತಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಅತ್ಥೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಹೇತುಫಲಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಹೇತುಫಲಞ್ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಹೇತುಅನುಸಾರೇನ ಅರೀಯತಿ ಅಧಿಗಮೀಯತಿ ಸಮ್ಪಾಪುಣೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಧಮ್ಮೋತಿಪಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಸೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ತಂ ತಂ ದಹತಿ ಪವತ್ತೇತಿ, ಸಮ್ಪಾಪುಣಿತುಂ ವಾ ಧಾರೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನಿರುತ್ತೀತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಮೂಲಭಾಸಾಭೂತಾ ಮಾಗಧಿಕಭಾಸಾ, ಯಾಯ ಬುದ್ಧಾನಂ ದೇಸನಾ ಹೋತಿ। ಪಟಿಭಾನನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ ಞಾಣತ್ತಯಮೇವ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣಂ…ಪೇ॰… ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿಆದಿ।
೧೧೮೭. ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯತೋ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ। ತಂ ಪನ ‘‘ಇದಂ ಇತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಹೇತುಅನುಸಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನಮೇವ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಥಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಫಲಭೂತಾ ವಿಪಾಕಾ ಅಬ್ಯಾಪಾರಸನ್ತಿವಸೇನ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನಾ, ಸೇಸಾ ಅಬ್ಯಾಪಾರಭೂತಾ ಕಿರಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಅವಿಪಾಕಸನ್ತಿವಸೇನ, ಅಸಙ್ಖತಂ ನಿಸ್ಸರಣಭೂತೋ ನಿರೋಧೋ ನಿಬ್ಬುತಿಸನ್ತಿವಸೇನ, ಬುದ್ಧವಚನತ್ಥಭೂತೋ ಖನ್ಧಾದಿಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮೋ ಇಮಾಯ ಅಯಂ ದೀಪಿತೋತಿ ಏವಂ ಪಾಳಿಅನುಸಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೋವ ಅತ್ಥಸಮಞ್ಞಂ ಲಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಹೇತುಫಲಂ, ಭಾಸಿತತ್ಥೋ ಚ ಸಕಸಕಹೇತುಪಟಿಬದ್ಧೋ, ಭಾಸಿತಪಟಿಬದ್ಧೋ ಚ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಪರಿಯಾಯತೋ, ಸೇಸಂ ಸಕಸಕಭಾವವಸೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋವ ಅತ್ಥೋ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಪರಿಯಾಯತ್ಥೋ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಸೇನ ವುತ್ತೋ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತ್ಥೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಸೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಭಾಸಿತನ್ತಿ ಪಾಳಿಧಮ್ಮಮಾಹ। ಸೇಸಂ ಅತ್ಥಪಞ್ಚಕೇಸು ವುತ್ತನಯೇನ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಏತ್ಥ
೧೧೮೯. ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀತಿ ಅವಿಪರೀತನಿರುತ್ತಿ, ಅವಿಪರೀತನಿರುತ್ತೀತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಬೋಧನೇ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಪಟಿನಿಯತಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರವೋಹಾರೋ ಮಾಗಧಭಾಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಾ ಹಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಪಟಿನಿಯತಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಇತರಾ ಭಾಸಾ ಪನ ಕಾಲನ್ತರೇನ ಪರಿವತ್ತನ್ತಿ। ಅತ್ಥತೋ ಪನೇಸಾ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಆಚರಿಯಾ। ಯಥಾಹು –
‘‘ನಿರುತ್ತಿ ಮಾಗಧಾ ಭಾಸಾ, ಅತ್ಥತೋ ನಾಮಸಮ್ಮುತೀ’’ತಿ।
ಅಪರೇ ಪನ – ಯದಿ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸಭಾವಾ, ಏವಂ ಸತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಭಿಲಪಿತಬ್ಬಾ, ನ ವಚನನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ತತ್ರ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ ಇದಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಅಭಿಲಪಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಭಿಲಾಪೋ। ನ ಹಿ ವಚನತೋ ಅಞ್ಞಂ ಅಭಿಲಪಿತಬ್ಬಂ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥಿ, ಅಥ ಫಸ್ಸಾದಿವಚನೇಹಿ ಬೋಧೇತಬ್ಬಂ ಅಭಿಲಪಿತಬ್ಬಂ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಅತ್ಥಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಬೋಧೇತಬ್ಬತ್ತಾ ತೇಸಮ್ಪಿ ನಿರುತ್ತಿಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಅಪಿಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಫಸ್ಸೋತಿ ಚ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ, ಫಸ್ಸಾ ಫಸ್ಸನ್ತಿ ನ ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭೧೮) ವಚನತೋ ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಕಾರಸಹಿತೋ ಸದ್ದೋ ನಿರುತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸಿತಮೇವ, ‘‘ತಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಸದ್ದಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಏವಮಯಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭೧೮) ವುತ್ತತ್ತಾ ನಿರುತ್ತಿಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಪರತೋ ಮನೋದ್ವಾರೇ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪವತ್ತತಿ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಉಪಪನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಆಚರಿಯಜೋತಿಪಾಲತ್ಥೇರಾದಯೋ ಪನಾಹು – ‘‘ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾಜಾನನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣೇ ಅಞ್ಞಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಯಥಾ ಪನ ದಿಬ್ಬಸೋತಞಾಣಂ ಮನುಸ್ಸಾದಿಸದ್ದಭೇದನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ತಂತಂಸದ್ದವಿಭಾವಕಂ, ಏವಂ ಸಭಾವಾಸಭಾವನಿರುತ್ತಿನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಂ ತಂವಿಭಾವಕಂ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ನ ಕೋಚಿ ಪಾಳಿವಿರೋಧೋ, ತಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಸದ್ದಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ನ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಞಾಣಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಂ ವಿಭಾವೇನ್ತಮೇವ ತಂತಂಸದ್ದಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನನ್ತರಂ ತಂತಂಪಭೇದನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ ನಿರುತ್ತಿಂ ಭಿನ್ದನ್ತಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಚ ಪಭೇದಗತಮ್ಪಿ ಹೋತೀತಿ।
೧೧೯೦. ತಿವಿಧನ್ತಿ ಇದಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಭಾವಿತನಯಮೇವಾತಿ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋತಿ ಇಮಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ಇದಮತ್ಥಜೋತಕಾನೀತಿ ಅಸಮ್ಮೋಹವಸೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ। ನನು ಚ ತೀಣಿ ಞಾಣಾನಿಪಿ ಅತ್ಥಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ನಾತಿವತ್ತನ್ತೀತಿ ಞಾಣೇಸು ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಚ ಹೋತಿ, ಕಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ತೇಸು…ಪೇ॰… ಮತ’’ನ್ತಿ ವಿಸುಂ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಸಾರಮ್ಮಣೇಸು ತೀಸು ಞಾಣೇಸು ಪವತ್ತಞಾಣಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಯಞ್ಹಿ ಞಾಣಾರಮ್ಮಣಂ ಞಾಣಂ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಅಸಮ್ಮೋಹವಸೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಮೇವ ಪವತ್ತತಿ, ತಂ ಇಧ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ನಾಮ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಾನಿ ಞಾಣಾನಿ
‘‘ಲಾಭೋ
ಅತ್ಥಪಞ್ಞಾ ಯಥಾಲಮ್ಬಾ, ಸಾ ದ್ವಿಧಾಞ್ಞಾ ತು ಸಾಸವಾ’’ತಿ॥
೧೧೯೧. ಇಮಾ ಪನ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಸದಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪರಿಯತ್ತೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಪರಿಯತ್ತಿ ನಾಮ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಪರಿಯಾಪುಣನಂ, ಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಗಣ್ಠಿಪದಅತ್ಥಪದವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ ಪರಿಪುಚ್ಛಾ ಪರಿತೋ ಸಬ್ಬತೋ ಞಾತುಂ ಪುಚ್ಛಾತಿ ಕತ್ವಾ। ಸವನಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಅಟ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನ ಗಹಣಂ, ಅಧಿಗಮೋ ಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಅಧಿಗಮೋ ನಾಮ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭೧೮) ವುತ್ತಂ। ತಂ ಸೇಖಭೂಮಿಯಂ ಪಭೇದಗಮನಂ ಅಪ್ಪವಿಸಯಂ, ಅಸೇಖಭೂಮಿಯಂ ಬಹುವಿಸಯನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಸಾತಿಸಯಂ ವಾ ಅಧಿಗಮನಂ ಸನ್ಧಾಯೇವ ವುತ್ತಂ। ಸೇಖೇನ ಪತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಇಮಾಸಂ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸದಭಾವಾಧಿಗಮೋತಿ। ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ ವಿಯ ಪನ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ ಅರಹತೋಪಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸದತಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ನ ಹೋತೀತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ಯಥಾಯೋಗಂ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸದತಾಯ ಕಾರಣತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ ನಾಮ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ
೧೧೯೨-೪. ಏವಂ ಏಕವಿಧಾದಿವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಭಾವನಾವಿಧಾನಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಕಥಂ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಇಮಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಖನ್ಧಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಭೂಮಿ, ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿ ಚೇವ ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿ ಚಾತಿ ಇಮಾ ದ್ವೇ ವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ಮೂಲಂ, ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧೀತಿ ಇಮಾ ಪಞ್ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ಸರೀರಂ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸು ಭೂಮಿಭೂತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಞಾಣಪರಿಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಮೂಲಭೂತಾ ದ್ವೇ ವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಸರೀರಭೂತಾ ಪಞ್ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತೇನ ಭಾವೇತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಖನ್ಧಾದೀಸೂ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಖನ್ಧಾದೀಸೂತಿ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಇನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಭೇದೇಸು। ಭೂಮಿಭೂತೇಸು ಚಾತಿ ಲಕ್ಖಣಾದಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತೇಸು। ಸೀಲಂ ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿನ್ತಿ ಮೂಲಭೂತಂ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿಂ, ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿಞ್ಚ। ಸತಿ ಹಿ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿಯಂ, ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿಯಞ್ಚ ಅಯಂ ಪಞ್ಞಾ ಮೂಲಜಾತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನಾಸತೀತಿ। ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಾದಯೋ ಪಞ್ಚಾತಿ ಉಪಬ್ರೂಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಸರೀರಭೂತಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಆದಯೋ ಪಞ್ಚ। ಇಮಿಸ್ಸಾ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಪಾದಪಾಣಿಸೀಸಟ್ಠಾನಿಯಾ ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾದಿವಸೇನ ಖನ್ಧಾದೀಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಪವತ್ತಪಞ್ಞಾಯ। ಜನನಾದಿತೋತಿ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾದೀಹಿ।
೧೧೯೫-೬. ‘‘ಭಾವೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಖನ್ಧಾದಿಭೂಮೀಸು ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಮೂಲೇಹಿ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ಪಞ್ಚವಿಸುದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಸರೀರಸ್ಸ ವಡ್ಢನೇನೇವ ಪಞ್ಞಾವಡ್ಢನಾ ನಾಮ ‘‘ರೂಪಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು। ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ। ಅತೀತಾನಾಗತಾದಿಕನ್ತಿಆದಿನಾ ಪನ ತದೇವ ಏಕಾದಸಸು ಓಕಾಸೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ಆದಿ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಗಹಣಂ।
೧೧೯೭-೧೨೦೦. ಹೀನನ್ತಿಆದೀಸು ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನತಾಯ ಹೀನಂ, ಕುಸಲಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನತಾಯ ಪಣೀತಂ। ಅಕುಸಲವಿಪಾಕುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತತಾಯ ವಾ ಹೀನಂ, ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಪಣೀತಂ। ದುಪ್ಪರಿಗ್ಗಹಭೂತಸುಖುಮರೂಪಾದಿವಸೇನ ದೂರಂ, ಇತರವಸೇನ ಸನ್ತಿಕನ್ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾತಿ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗಭಿನ್ನಂ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ರೂಪರಾಸಿವಸೇನ ಬುದ್ಧಿಯಾ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಮಹಾಉದಕಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ‘‘ರಾಸಟ್ಠೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸುತ್ತೇಪಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತದೇಕಜ್ಝಂ ಅಭಿಸಂಯೂಹಿತ್ವಾ ಅಭಿಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ’’ತಿ। ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏಕೇಕೇಸು ಪನ ವೇದನಾದೀಸು ‘‘ಸಮುದ್ದೋ ಮಯಾ ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಸಮುದಾಯವೋಹಾರಸ್ಸ ಅವಯವೇಪಿ ದಿಸ್ಸನತೋ ಖನ್ಧ-ಸದ್ದೋ ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಂ ತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋಯೇವ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧತಾ। ವೇದನಾಯ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗೇ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗತೋ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೪೯೭ ಆದಯೋ) ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಚೇತನಾಪಧಾನತಾಯ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ರಾಸಿಕರಣಲಕ್ಖಣಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಸಙ್ಖತಮಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೭೯) ವುತ್ತತ್ತಾ ಯಥಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸಙ್ಖತಂ ಸಮ್ಮದೇವ ನಿಪ್ಫನ್ನಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಸಭಾವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ಪನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾಯ ವಸೇನ ವಟ್ಟತಿ।
೧೨೦೨-೫. ಏವಂ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಮಹಾಭೂತಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತಂ ಸಮ್ಪಾದೇತುಕಾಮೇನ ಚ ಯೋಗಾವಚರೇನ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನವಸೇನ ವಾ ದ್ವಾದಸಾಯತನವಸೇನ ವಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧವಸೇನ ವಾ ಉಭಿನ್ನಂ ಸಙ್ಖೇಪಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ವಸೇನ ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಜ್ಝಾನವಸೇನ ವಾ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ವವತ್ಥಾಪೇತಬ್ಬಭಾವೇಪಿ ತೇನ ತೇನ ಮುಖೇನ ವವತ್ಥಾನಪ್ಪಕಾಸನಸ್ಸ ಅತಿಪಪಞ್ಚಾವಹತ್ತಾ ಯಥಾಧಿಗತಕ್ಖನ್ಧವಸೇನೇವ ಇಧ ವವತ್ಥಾನಂ ದಸ್ಸಿತಂ। ಏಕಾಸೀತಿಯಾ ಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಏಕಾಸೀತಿಯಾ ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತೇನ। ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತಾನಿ ಪನ ನೇವ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ, ನ ಸಮಥಯಾನಿಕಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ। ಚತ್ತಾರೋರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧೇತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧೇ। ಸೀತುಣ್ಹಾದಿವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ವಿಕಾರಾಪಜ್ಜನತೋ ರೂಪಂ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ। ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಂ ನಮನತೋ ನಾಮಂ ನಮನಲಕ್ಖಣಂ। ಪರಿಗಣ್ಹತೀತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದಕಾರಿಕಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ।
೧೨೦೬-೯. ತಾಲಸ್ಸ ಕನ್ದಂ ತು ಯಮಕನ್ತಿ ದ್ವೀಹಿ ಬೀಜೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ ಏಕೀಭೂತಂ ಯಮಕತಾಲಕನ್ದಂ। ತಞ್ಹಿ ಯಮಕಂ ಭಿನ್ನಸನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಅಭಿನ್ನಂ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಏವಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾತಿ। ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚಾತಿ ಏತೇನೇವ ತಸ್ಸ ದುವಿಧಭಾವೇ ಸಿದ್ಧೇ ‘‘ದ್ವಿಧಾ ವವತ್ಥಪೇತೀ’’ತಿ ಇದಂ ನಾಮರೂಪವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನಾಮತೋ ರೂಪತೋ’’ತಿಆದಿ। ನಾಮರೂಪಮತ್ತತಾಯ ಅವಿನಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ, ಸನ್ತಾನಾದಿಘನಭೇದಸ್ಸ ಚ ಅಕತತ್ತಾ ಅಭಿನಿವೇಸೇನ ವಿನಾ ಸಮೂಹೇಕತ್ತಗ್ಗಹಣವಸೇನ ‘‘ಸತ್ತೋ’’ತಿ ಪವತ್ತೋ ಸಮ್ಮೋಹೋ ಸತ್ತಸಮ್ಮೋಹೋ, ತಸ್ಸ ಘಾತತ್ಥಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತ್ಥಂ। ಬಹುಸುತ್ತವಸೇನಾತಿ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಇಧ ದಸ್ಸಿತಾನಂ, ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ‘‘ರೂಪಞ್ಚ ಹಿದಂ, ಮಹಾಲಿ, ಅತ್ತಾ ಅಭವಿಸ್ಸ ಸುತ್ತನ್ತಾನಂ ವಸೇನ। ತನ್ತಿ ತಂ ನಾಮರೂಪಂ।
೧೨೧೦-೨. ಅಙ್ಗಸಮ್ಭಾರಾತಿ ಅಙ್ಗಸಮ್ಭಾರಹೇತು ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಸತಿ ಏವ ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸದ್ದೋತಿ ವೋಹಾರೋ। ಖನ್ಧೇಸೂತಿ ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಸನ್ತೇಸು ತೇ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾವ ಸತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಮುತಿ ವೋಹಾರೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಅಕ್ಖಚಕ್ಕಪಞ್ಜರಈಸಾದೀಸು ಅಙ್ಗಸಮ್ಭಾರೇಸು ಏಕೇನಾಕಾರೇನ ಏಕಜ್ಝಂ ರಾಸಿ ಹುತ್ವಾ ಸಣ್ಠಿತೇಸು ‘‘ರಥೋ’’ತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಪನ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಅಙ್ಗೇ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿಯಮಾನೇ ರಥೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಏವಮೇವ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತೇಸು ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ‘‘ಸತ್ತೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಜೀವೋ’’ತಿ ವಾ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಪನ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿಯಮಾನೇ ‘‘ಅಸ್ಮೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ವಾ ಗಾಹಸ್ಸ ವತ್ಥುಭೂತೋ ಸತ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಕೇವಲಂ ನಾಮರೂಪಮತ್ತಮೇವ ಅತ್ಥೀತಿ। ಏವಂ ಪಸ್ಸತೋ ಹಿ ದಸ್ಸನಂ ‘‘ಯಥಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಥಾ ದಾರುಮಯಂ ಯನ್ತಂ ನಿಜ್ಜೀವಂ ಜೀವವಿರಹಿತಂ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಜೀವಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ತತೋಯೇವ ನಿರೀಹಕಂ ನಿಬ್ಯಾಪಾರಂ, ಅಥ ಚ ಪನ ದಾರುರಜ್ಜುಸಮಾಯೋಗೇ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸವಸೇನ ತಂ ದಾರುಯನ್ತಂ ಗಚ್ಛತಿಪಿ ತಿಟ್ಠತಿಪಿ, ಸಜೀವಂ ಸಬ್ಯಾಪಾರಂ ವಿಯ ಗಮನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇನ್ತಮಿವ ಖಾಯತಿ, ತಥಾ ಇದಂ ನಾಮರೂಪಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನಿಜ್ಜೀವಂ ನಿರೀಹಕಞ್ಚ, ಅಥ ಚ ಪನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಖತಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಸ್ಸ ಸಮಾಯೋಗೇ ಸಜೀವಂ ಸಬ್ಯಾಪಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ತಿಟ್ಠನ್ತಞ್ಚ ಖಾಯತೀತಿ।
೧೨೧೩. ಸಚ್ಚತೋತಿ ಇದಂ ನಾಮರೂಪಂ ಅಭಿಸಙ್ಖತಂ ಯನ್ತಮಿವ ಸುಞ್ಞಂ ಜೀವಾದಿನಾ। ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಂ ಇದಂ ನಾಮರೂಪಂ ಯನ್ತಮಿವ ಸುಞ್ಞನ್ತಿ ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪುಞ್ಜೋತಿ ನಿಚ್ಚಾತುರತಾಯ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ರಾಸಿ। ತಿಣಕಟ್ಠಸಾದಿಸೋತಿ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾಯ ತಿಣಕಟ್ಠಸಮೋ।
೧೨೧೫. ಯಮಕನ್ತಿ ಯುಗಳಂ। ಸೋ ಚ ಯಮಕಭಾವೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಿತಭಾವೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಉಭೋ ಅಞ್ಞೋಞ್ಞನಿಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ। ತತೋ ಏವ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಮಿಂ ಉಭೋ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಮರಣವಸೇನ ರೂಪೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೇ ಅರೂಪಂ ಅನಿರುಜ್ಝನ್ತಂ, ಅರೂಪೇ ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೇ ರೂಪಂ ಅನಿರುಜ್ಝನ್ತಂ ಅತ್ಥಿ। ಏಕವೋಕಾರಭವಚತುವೋಕಾರಭವೇಸು ಪನ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ। ಸೋ ಪನಾಯಂ ಭಙ್ಗೋ ಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ, ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧೇನೇವ ನಾಮರೂಪನಿರೋಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಾಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಮಿಂ ಉಭೋ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೨೧೬-೯. ನಿತ್ತೇಜನ್ತಿ ತೇಜಹೀನಂ ಆನುಭಾವವಿರಹಿತಂ। ಯತ್ಥ ಪನ ತಂ ನಿತ್ತೇಜಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಬ್ಯಾಹರತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಸದ್ದಹನುಸ್ಸಾಹನಾದೀಸು ನಾಮಂ ನಿತ್ತೇಜನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ನಾಪಿ ರೂಪಂ ಸನ್ಧಾರಣಾಬನ್ಧನಾದೀಸು। ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ತಥಾ ರೂಪಮ್ಪಿ ನಿತ್ತೇಜ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಭುಞ್ಜಾಮೀತಿ…ಪೇ॰… ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೧೨೨೦-೧. ನಾಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿಆದಿನಾ ಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನಪಿ ನಾಮರೂಪಾನಂ ನಿತ್ತೇಜತಂಯೇವ ವಿಭಾವೇತಿ ನಾಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತತಿ, ನಾಮಂ ದಸ್ಸನಾದಿಕಿರಿಯಾಸು ರೂಪಂ ನಿಸ್ಸಾಯ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸನ್ನಿಸ್ಸಾಯ ಚಸ್ಸ ಅತ್ತಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅಸಮತ್ಥತಂ ವಿಭಾವೇತಿ। ತಥಾ ಹಿ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾ, ನಿಬ್ಯಾಪಾರತಾ ಚ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಕಥಂ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಉಪಮಾಯಪಿ ಹಿ ಅಸಿದ್ಧೋ ಅತ್ಥೋ ಸಾಧೇತಬ್ಬೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಉಪಮಂ ತೇ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಉಪಮಾಯಪಿ ಇಧೇಕಚ್ಚೇ ವಿಞ್ಞೂ ಪುರಿಸಾ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಜಾನನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೫೮; ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೮; ೧೦.೯೫; ಜಾ॰ ೨.೧೯.೨೪)। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಜಚ್ಚನ್ಧಪೀಠಸಪ್ಪೀನಂ ಉಪಮಾ – ಯಥಾ ಜಚ್ಚನ್ಧೋ ಚ ಪೀಠಸಪ್ಪೀ ಚ ದಿಸಾ ಪಕ್ಕಮಿತುಕಾಮಾ ಅಸ್ಸು। ಜಚ್ಚನ್ಧೋ ಪೀಠಸಪ್ಪಿಂ ಏವಮಾಹ ‘‘ಅಹಂ ಖೋ, ಭಣೇ, ಸಕ್ಕೋಮಿ ಪಾದೇಹಿ ಪಾದಕರಣೀಯಂ ಕಾತುಂ, ನತ್ಥಿ ಚ ಮೇ ಚಕ್ಖೂನಿ, ಯೇಹಿ ಸಮಂ ವಿಸಮಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ। ಪೀಠಸಪ್ಪೀ ಜಚ್ಚನ್ಧಂ ಏವಮಾಹ ‘‘ಅಹಂ ಖೋ, ಭಣೇ, ಸಕ್ಕೋಮಿ ಚಕ್ಖುನಾ ಚಕ್ಖುಕರಣೀಯಂ ಕಾತುಂ, ನತ್ಥಿ ಚ ಮೇ ಪಾದಾ, ಯೇಹಿ ಅಭಿಕ್ಕಮೇಯ್ಯಂ ಪಟಿಕ್ಕಮೇಯ್ಯಂ ವಾ’’ತಿ। ಸೋ ತುಟ್ಠಹಟ್ಠೋ ಜಚ್ಚನ್ಧೋ ಪೀಠಸಪ್ಪಿಂ ಅಂಸಕೂಟಂ ಆರೋಪೇಸಿ, ಪೀಠಸಪ್ಪೀ ಜಚ್ಚನ್ಧಸ್ಸ ಅಂಸಕೂಟೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಏವಮಾಹ ‘‘ವಾಮಂ ಮುಞ್ಚ, ದಕ್ಖಿಣಂ ಗಣ್ಹ, ದಕ್ಖಿಣಂ ಮುಞ್ಚ, ವಾಮಂ ಗಣ್ಹಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಜಚ್ಚನ್ಧೋಪಿ ನಿತ್ತೇಜೋ ದುಬ್ಬಲೋ ನ ಸಕೇನ ಬಲೇನ ಗಚ್ಛತಿ, ತಥೇವ ಪೀಠಸಪ್ಪೀ ನ ಸಕೇನ ಬಲೇನ ಗಚ್ಛತಿ, ನ ಚ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಗಮನಂ ನ ಪವತ್ತತಿ, ಏವಮೇವ ನಾಮಮ್ಪಿ ನಿತ್ತೇಜಂ ನ ಸಕೇನ ತೇಜೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ತಾಸು ತಾಸು ಕಿರಿಯಾಸು ಪವತ್ತತಿ, ರೂಪಮ್ಪಿ ನಿತ್ತೇಜಂ ನ ಸಕೇನ ತೇಜೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ತಾಸು ತಾಸು ಕಿರಿಯಾಸು ಪವತ್ತತಿ, ನ ಚ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವಾ ಪವತ್ತಿ ವಾ ನ ಹೋತೀತಿ। ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –
‘‘ನ ಸಕೇನ ಬಲೇನ ಜಾಯರೇ,
ನೋಪಿ ಸಕೇನ ಬಲೇನ ತಿಟ್ಠರೇ।
ಪರಧಮ್ಮವಸಾನುವತ್ತಿನೋ,
ಜಾಯರೇ ಸಙ್ಖತಾ ಅತ್ತದುಬ್ಬಲಾ॥
‘‘ಪರಪಚ್ಚಯತೋ
ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚ, ಪರಧಮ್ಮೇಹಿ ಚಿಮೇ ಪಭಾವಿತಾ’’ತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೭೭)।
೧೨೨೨-೩. ಇದಾನಿ ನಾವಾಯನ್ತಿಕೂಪಮಾಯಪಿ ನಾಮರೂಪಾನಂ ಅವಸವತ್ತಿತಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾದ್ವಯಂ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಾಯ। ಯನ್ತೀತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಮನುಸ್ಸೇ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ನೇತುಭೂತೇ ನಿಯಾಮಕಕಮ್ಮಕರಾದಿಮನುಸ್ಸೇ ಅಪಸ್ಸಾಯ। ನ ಹಿ ತೇಸಂ ಅರಣಗ್ಗಹಣಲಙ್ಕಾರಸಣ್ಠಾಪನಉದಕಸಿಞ್ಚನಾದಿಕಿರಿಯಾಯ ವಿನಾ ನಾವಾ ಇಚ್ಛಿತದೇಸಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಯಥಾ ಪನ ಉಭೋಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಣ್ಣವೇ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏವಂ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ಉಭೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಿತಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೧೨೨೪. ಸತ್ತಸಞ್ಞಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇಹಿ ಅನಾದಿಕಾಲಭಾವಿತಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕೇ ಸತ್ತಗ್ಗಾಹಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ। ನಾಮ…ಪೇ॰… ವುಚ್ಚತೀತಿ ‘‘ಇದಂ ನಾಮಂ, ಏತ್ತಕಂ ನಾಮಂ, ನ ಇತೋ ಭಿಯ್ಯೋ। ಇದಂ ರೂಪಂ, ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಂ, ನ ಇತೋ ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿ ಚ ಏವಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ತೇಸಂ ಲಕ್ಖಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣಮುಖೇನ ತಮತ್ಥಭಾವದಸ್ಸನಂ ಏತಂ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಮಲವಿಸೋಧನತೋ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಬುದ್ಧಾದೀಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚೇತಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಯೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾಪನನ್ತಿಪಿ ಏತಸ್ಸೇವ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಜಾತಿಆದಿತೋತಿ ಜಾತಿಜರಾಬ್ಯಾಧಿಆದಿತೋ ದುಕ್ಖತೋ। ಯಥಾಹ ‘‘ಜಾತಿಪಿ ದುಕ್ಖಾ, ಜರಾಪಿ ದುಕ್ಖಾ, ಬ್ಯಾಧಿಪಿ ದುಕ್ಖೋ, ಮರಣಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಂ, ಯಮ್ಪಿಚ್ಛಂ ನ ಲಭತಿ, ತಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಂ, ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೪; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೮೧; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೩೦)। ಅನ್ತದ್ವಯನ್ತಿ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಸಙ್ಖಾತಂ ಅನ್ತದ್ವಯಂ। ಅಥ ವಾ ಸತ್ತಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅತ್ಥಿಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ, ತಸ್ಸ ನತ್ಥಿಭಾವಸಙ್ಖಾತಞ್ಚ ಅನ್ತದ್ವಯಂ। ಪರಮತ್ಥತೋ ಅನುಪಲಬ್ಭನತೋ ಹಿ ಸತ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಮಲಾನೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಮಲಾನಿ। ಅಸೇಸಂ ನಿಸ್ಸೇಸತೋ ನಾಸಂ ವಿನಾಸಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ ಉಪೇನ್ತಿ। ತಥಾ ಹೇತಂ ದಿಟ್ಠಿಮಲವಿಸೋಧನತೋ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಕಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ
ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಸಂವಣ್ಣನಾಯ
ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।