೨೦. ವೀಸತಿಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ
ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೨೬೩. ಇದಾನಿ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಅನನ್ತರಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾಯ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ನಿದ್ದೇಸಕ್ಕಮೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ, ಸಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಓಭಾಸಾದಿಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಸಮ್ಭವೇ ಸತಿ ಹೋತಿ, ಓಭಾಸಾದಯೋ ಚ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣೇ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಞ್ಚ ತಿಲಕ್ಖಣವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಂ ಆದಿ। ತಞ್ಹಿ ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವವತ್ಥಾನವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಸುಕರಸಮ್ಮಸನಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಠಮಂ ತತ್ಥೇವ ಅಭಿಯೋಗಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಕಮತೋ ತಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನೇನೇವಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಅಥ ವಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಸುದ್ಧೀನಮನ್ತರೇ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಂ ಹೋತಿ, ತಞ್ಚ ಖೋ ದ್ವೀಸು ಏಕಾಯ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಚ ಆದಿಭೂತತ್ತಾ ತತ್ಥೇವಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ ಯುತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥೇವ ನಂ ಸಙ್ಗಹಿತುಕಾಮತಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನೇನೇವಾ’’ತಿಆದಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಂ ನಾಮ ಏಕವಿಸುದ್ಧಿಯಮ್ಪಿ ನ ಅನ್ತೋಗಧನ್ತಿ ತಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾವ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಾರಂ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನೇನೇವಾತಿ ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಂ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ। ಅಥ ವಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗತೋ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೯೨) ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಗನ್ಥವಿತ್ಥಾರಪರಿಹಾರತ್ಥಂ ಇಧ ನ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ।
೧೨೬೪. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ, ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ। ಆದಿತೋ ಪನ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಉದಯವಯಂ ದುಪ್ಪರಿಗ್ಗಹಂ, ತಸ್ಮಾ ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ಪಠಮಂ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ। ನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ವಸೇನ ಪಠಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಚ ಖಣನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಚ। ವಿಪರಿಣಾಮೋತಿ ವಿನಾಸೋ।
೧೨೬೫. ಅನುಪಸ್ಸನಾಪಿ ಞಾಣನ್ತಿ ಯಾ ಉದಯಸ್ಸ ಚ ವಯಸ್ಸ ಚ ಅನುಪಸ್ಸನಾ, ಸಾ ಞಾಣನ್ತಿ ವರಞಾಣೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ದೇಸಿತಂ। ತತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ –
‘‘ಕಥಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನೇ ಞಾಣಂ? ಜಾತಂ ರೂಪಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಉದಯೋ। ವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಂ ವಯೋ। ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಞಾಣಂ। ಜಾತಾ ವೇದನಾ…ಪೇ॰… ಸಞ್ಞಾ… ಸಙ್ಖಾರಾ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ… ಜಾತಂ ಚಕ್ಖುಂ…ಪೇ॰… ಜಾತೋ ಭವೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ, ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಉದಯೋ। ವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಂ ವಯೋ। ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೯)।
ಏತ್ಥ ಪನ ಉದಯದಸ್ಸನಂ ಯಾವದೇವ ಖಯದಸ್ಸನನ್ತಿ ವಯದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಧಾನತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ಪನ ವಯದಸ್ಸನಂ ಉದಯದಸ್ಸನಪುಬ್ಬಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ।
೧೨೬೬-೮. ಪುಬ್ಬೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋತಿ ಜನನತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನಿಚಯೋ ರಾಸಿ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಯತೋ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಅಲದ್ಧತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಥಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೋ’’ತಿಆದಿ। ಯಥಾ ಅನಾಗತೇ ಅದ್ಧಾನೇ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ, ಏವಂ ಅತೀತೇಪಿ ಅದ್ಧಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಥಾ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂಯೇವ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಚ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಭಾವೂಪಗಮೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸಮುದಾಯಗತಂ ತದೇಕದೇಸಭೂತಾಯ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತುಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ‘‘ಏತ್ಥ ವೀಣೂಪಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂಯೇವ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಉಪ್ಪನ್ನಾನಞ್ಚ ಪರತೋ ಅಭಾವೋತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಾಸನೇ। ವೀಣೂಪಮಾತಿ ವೀಣಾವಸೇನ ಆಗತಾ ಉಪಮಾ। ಸಾ ಪನೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ – ಯಥಾ ವೀಣಾಯ ವಾದಿಯಮಾನಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ನೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಸನ್ನಿಚಯೋ ಅತ್ಥಿ, ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಸನ್ನಿಚಯತೋ ಆಗತೋ। ನ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಸ್ಸ ದಿಸಾವಿದಿಸಾಗಮನಂ ಅತ್ಥಿ, ನ ನಿರುದ್ಧೋ ಕತ್ಥಚಿ ಸನ್ನಿಚಿತೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಥ ಖೋ ವೀಣಞ್ಚ ವೀಣವಾದನಞ್ಚ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚ ತಜ್ಜಂ ವಾಯಾಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭೋತಿ, ಹುತ್ವಾ ಪಟಿವೇತಿ, ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಪಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭೋನ್ತಿ, ಹುತ್ವಾ ಪಟಿವೇನ್ತೀತಿ।
೧೨೬೯-೭೦. ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಉದಯಬ್ಬಯಮನಸಿಕಾರವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಯಾನಿ ಏತಸ್ಸೇವ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೫೦) ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯಟ್ಠೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ, ‘‘ತಣ್ಹಾಸಮುದಯಾ…ಪೇ॰… ಕಮ್ಮಸಮುದಯಾ…ಪೇ॰…
ಏವಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನೇ ದಸ ದಸ ಕತ್ವಾ ಸಮಪಞ್ಞಾಸ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನಪಿ ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ರೂಪಸಮುದಯೋ, ಏವಮ್ಪಿ ರೂಪವಯೋ, ಏವಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ಉದೇತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ವೇತೀ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯತೋ ಚೇವ ಖಣತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಚ ಮನಸಿಕಾರವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಸ್ಸೇವ ಞಾಣಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಉಪ್ಪಾದಾ ಆದಿ-ಸದ್ದಸಙ್ಗಹಿತೇಸು ‘‘ತಣ್ಹಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ, ಕಮ್ಮಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ, ಆಹಾರಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಚ, ತಥಾ ವಯದಸ್ಸನೇ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ ರೂಪನಿರೋಧೋ, ತಣ್ಹಾನಿರೋಧಾ… ಕಮ್ಮನಿರೋಧಾ… ಆಹಾರನಿರೋಧಾ ರೂಪನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಚ ಆದೀಸು ಅವಿಜ್ಜಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ಅತೀತಕಾಲಿಕಾನಿ ತೇಸಂ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಭೂತಾನಿ ಉಪಾದಾನಾದೀನಿಪಿ ಗಹಿತಾನೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಪವತ್ತಿಪಚ್ಚಯೇಸು ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ಬಲವತಾಯ ಸೋ ಏವ ಗಹಿತೋ ‘‘ಆಹಾರಸಮುದಯಾ’’ತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಗಹಿತೇ ಪವತ್ತಿಪಚ್ಚಯತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಉತುಚಿತ್ತಾನಿಪಿ ಗಹಿತಾನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತೋ ಉದಯದಸ್ಸನಂ ವಿಭಾವಿತಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹೂಪನಿಸ್ಸಯಸಹಿತೇನೇವ ಕಮ್ಮುನಾ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಅಸತಿ ಚ ಅವಿಜ್ಜೂಪನಿಸ್ಸಯಾಯ ಭವನಿಕನ್ತಿಯಾ ಜಾತಿಯಾ ಅಸಮ್ಭವೋಯೇವಾತಿ। ಯಥಾ ರೂಪಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹೂಪನಿಸ್ಸಯತಾ, ಏವಂ ವೇದನಾದೀನಮ್ಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಆಹಾರೋ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಪೋಸಕೋ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ಕಾಮಂ ಯಥಾಧಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ ವಾ ದೇಸನಾಯ। ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇನ ವಾ ಆಹಾರಗ್ಗಹಣಂ। ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧತೋ ಅನಾಗತಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ ಹೋತಿ ಪಚ್ಚಯಾಭಾವೇ ಅಭಾವತೋ। ‘‘ತಣ್ಹಾನಿರೋಧಾ ಕಮ್ಮನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಆಹಾರನಿರೋಧಾತಿ ಪವತ್ತಿಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ಅಭಾವೇ। ರೂಪನಿರೋಧೋತಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಹೋತೀತಿ। ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ
೧೨೭೧. ದಸ ದಸಾತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯದಸ್ಸನೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ತಣ್ಹಾ ಕಮ್ಮಂ ಆಹಾರೋತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಾನಿ ಚೇವ ರೂಪಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಞ್ಚಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಾನಿ, ವಯದಸ್ಸನೇ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ, ರೂಪಸ್ಸ ಖಣನಿರೋಧೋ ಚಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಾನೀತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ದಸ ಲಕ್ಖಣಾನಿ, ತಥಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಚತ್ತಾಲೀಸ ಲಕ್ಖಣಾನೀತಿ ಏವಂ ಸಮಪಞ್ಞಾಸ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಞ್ಞಾಸ ಲಕ್ಖಣಾನೀ’’ತಿ। ಲಕ್ಖಣಟ್ಠೋ ಪನ ತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾ, ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ ಚಾತಿ ಅಟ್ಠ ಲಕ್ಖೀಯತಿ ಏತೇಹಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಉದಯೋ ಚ ವಯೋ ಚಾತಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ। ಚತುನ್ನಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಹಿ ರೂಪಾದಿಉದಯೋ ಲಕ್ಖೀಯತಿ, ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಅಚ್ಚನ್ತನಿರೋಧೇಹಿ ವಯೋ, ನಿಬ್ಬತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮಾನಿ ಪನ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಾನೇವಾತಿ। ಧಮ್ಮೇ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ರೂಪಾದಿಕೇ ಧಮ್ಮೇ ಉದಯಬ್ಬಯವನ್ತೇ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಕೇಚಿ ತಾವ ಆಹು ‘‘ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನಂ ಅದ್ಧಾಸನ್ತತಿವಸೇನ, ನ ಖಣವಸೇನಾ’’ತಿ, ತೇಸಂ ಮತೇನ ಖಣತೋ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನಮೇವ ನ ಸಿಯಾ। ಅಪರೇ ಪನಾಹು ‘‘ಪಚ್ಚಯತೋ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನೇನ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣತೋ
೧೨೭೨-೫. ಅಯಞ್ಹಿ ಪಠಮಂ ಪಚ್ಚಯತೋ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ ಪಚ್ಛಾ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೇ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಉದಯಬ್ಬಯವನ್ತೇ ಖನ್ಧೇ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯತೋ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಖಣತೋಪಿ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ। ತಸ್ಸ ಯದಾ ಞಾಣಂ ತಿಕ್ಖಂ ವಿಸದಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ತದಾ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ಖಣೇ ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಾ, ಭಿಜ್ಜನ್ತಾ ಚ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ರೂಪುದಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಏವಂ ರೂಪುದಯೋತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ…ಪೇ॰… ತಣ್ಹಾಸಮುದಯಾ…ಪೇ॰… ಕಮ್ಮ…ಪೇ॰… ಆಹಾರಸಮುದಯಾಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ಏವಮಸ್ಸ ವಯೋತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ…ಪೇ॰… ತಣ್ಹಾನಿರೋಧಾ…ಪೇ॰… ಕಮ್ಮ…ಪೇ॰… ಆಹಾರನಿರೋಧಾ ರೂಪಸ್ಸ ವಯೋ ಅನುಪ್ಪಾದೋತಿ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯತೋ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಮನಸಿಕಾರೋ। ಉದೇತಿ ಏವಂ ರೂಪಮ್ಪೀತಿ ಏವಂ ಸಮುದಯತೋ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮ್ಪಿ ಆಹಾರಉತುಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮ್ಪಿ ಉದೇತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ। ಏವಂ ರೂಪಂ ತು ವೇತೀತಿ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮ್ಪಿ ಆಹಾರಉತುಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮ್ಪಿ ಏವಂ ವೇತಿ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಅಯಂ ಖಣತೋ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಮನಸಿಕಾರೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ಪಚ್ಚಯತೋಪೇತ್ಥ ಖಣತೋ ಉದಯಬ್ಬಯ’’ನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇತಿ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭೋನ್ತಿ, ಹುತ್ವಾ ಪಟಿವೇನ್ತಿ। ಯಥಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ, ಏವಂ ಅತೀತಾನಾಗತೇಪೀತಿ ನಯವಸೇನ ಅತೀತಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ದ್ವೇಧಾ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಪಸ್ಸತೋ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದನಯಲಕ್ಖಣಭೇದಾ ‘‘ಉದಕೇ ದಣ್ಡರಾಜೀವಾ’’ತಿಆದಿ। ಉದಕೇ ದಣ್ಡರಾಜಿಆದಯೋವ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಉತ್ತರುತ್ತರಿ ಅತಿಪರಿತ್ತಟ್ಠಾಯಿಭಾವನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ದಸ್ಸಿತಾ, ತಥಾಪಿ ದನ್ಧನಿರೋಧಾ ಏವ ನಿದಸ್ಸಿತಾ, ತತೋಪಿ ಲಹುತರನಿರೋಧತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ। ತಥಾ ಹಿ ಗಮನಸ್ಸಾದಾನಂ ದೇವಪುತ್ತಾನಂ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯೇನ ಪರಿಮುಖಂ ಧಾವನ್ತಾನಂ ಸಿರಸಿ, ಪಾದೇ ಚ ಬದ್ಧಖುರಧಾರಾಸನ್ನಿಪಾತತೋಪಿ ಸೀಘತರೋ ರೂಪನಿರೋಧೋ ವುತ್ತೋ, ಪಗೇವ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ। ನ ಕೇವಲಂ ಪರಿತ್ತತರಕಾಲಟ್ಠಾಯಿನೋವ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅಸಾರಾಪಿ ಖಾಯನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕದಲೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಮಣ್ಡಲಾಕಾರೇನ ಆವಿಜ್ಝಿಯಮಾನಂ ಅಲಾತಮೇವ ಅಲಾತಚಕ್ಕಂ। ಮನ್ತೋಸಧಪ್ಪಭಾವಿತಾ ಇನ್ದಜಾಲಾದಿಕಾ ಮಾಯಾ।
೧೨೭೬-೭. ಏತ್ತಾವತಾತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನನಿಯೋಜನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಉದಯಬ್ಬಯಪಟಿವೇಧಾಯ ಭಾವನಾ ವಿಧಿ ಆರದ್ಧೋ, ಏತ್ತಾವತಾ ಭಾವನಾವಿಧಾನೇನ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಮ್ಪಿ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣುಪ್ಪಾದಸ್ಸೇವ ಪರಿಕಮ್ಮನ್ತಿ। ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಚ…ಪೇ॰… ಠಿತನ್ತಿ ವಯಧಮ್ಮಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ವಯಂ ಉಪೇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಆಕಾರೇನ ಸಮಪಞ್ಞಾಸ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಠಿತಂ। ಅಧುನಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನ ತಾವ ಬಲಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತರುಣ’’ನ್ತಿ। ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಸಮ್ಮಸನಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮಞ್ಞಂ ಲಭತಿ। ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಮೇವ ಲಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿಆದಿ।
೧೨೭೮-೮೦. ಅಥಸ್ಸ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಏತಾಯಾತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ತರುಣವಿಪಸ್ಸನಾಯ, ನ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ತರುಣವಿಪಸ್ಸನಾಯ, ನಾಪಿ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಹಿ ತದಾ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ। ವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸಾತಿ ಚ ವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸೇವಾತಿ ಏವ-ಕಾರೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ತೇನೇವ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸಮ್ಪತ್ತಪಟಿವೇಧಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹಾದಿವತ್ಥುಭಾವೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸನ್ತೀತಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ। ಸಮ್ಪತ್ತೋ ಚತುಸಚ್ಚಫಲಪಟಿವೇಧೋ ಯೇನ ಸೋ ಸಮ್ಪತ್ತಪಟಿವೇಧೋ, ಸೋ ಚ ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋತಾಪನ್ನಾದಿನೋ’’ತಿ। ಅಪಿಚಾತಿ ಅಯಂ ವಕ್ಖಮಾನಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ। ಇದಞ್ಚ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಪತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ಸಮ್ಪತ್ತಪಟಿವೇಧಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಬಲವಿಪಸ್ಸನಾಪತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸೋಪಿ ಹಿ ಪಟಿವೇಧಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆಸನ್ನಾರಹದೇಸೇ ಠಿತತ್ತಾ ಸಮ್ಪತ್ತಪಟಿವೇಧೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಅಪಿಚಾತಿ ವುತ್ತಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ವುತ್ತಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ। ಚ-ಸದ್ದೋ ಅವುತ್ತಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ। ತೇನ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ಅನ್ತರಾ ವೋಸಾನಂ ಆಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ವಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಯಥಾ ತಥಾ ವಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನಕಸ್ಸ, ಗರಹಿತಬ್ಬಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ವಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೇನ ವಿರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಕಸ್ಸ।
೧೨೮೧. ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪತ್ತಿಯೇವ ಹಿ ಸಸಮ್ಭಾರಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ, ತದಞ್ಞಾ ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ, ತೇನೇವಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧಿಪಕ್ಖೇ ‘‘ಸಮ್ಮಾವ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾ ಚ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರಸ್ಸಾಪಿ ಹೋತೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೋಪಿ ಇಮಿನಾವ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಹೋತೀತಿ। ಸಮ್ಮಾವ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತವಿಧಾನೇನ ಸಮ್ಮಾ ಏವ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ, ನ ವಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರಸ್ಸ ಯುತ್ತಯೋಗಸ್ಸಾತಿ ಯುತ್ತೇನ ಯೋಗೇನ, ಞಾಣೇನ ವಾ ಭಾವನಮನುಯುಞ್ಜನಸೀಲಸ್ಸ। ಸಾ ಪನ ಯುತ್ತಯೋಗಿತಾ ಸಮಥವಸೇನಾಪಿ ಹೋತೀತಿ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಸದಾ ವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ। ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏವ-ಕಾರೋ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ, ತೇನ ನ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞಥಾ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸೇವ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ಕಿರಾತಿ ಅನುಸ್ಸುತಿಯಂ। ಸಾ ಪನೇಸಾ ಅನುಸ್ಸುತಿ ಪಾಳಿವಸೇನೇವ ಆಗತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಕಥಂ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚವಿಗ್ಗಹಿತಂ ಮಾನಸಂ ಹೋತಿ? ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ
೧೨೮೨. ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ಓಭಾಸಾದೀನಂ ಸರೂಪವಿಭಾವನತ್ಥಂ ತೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಸ್ಸನಾಕಾರಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಓಭಾಸೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತಂ, ಸಸನ್ತತಿಪತಿತಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಭಾಸುರಂ ರೂಪಂ। ತತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಯೋಗಿನೋ ಸರೀರಟ್ಠಮೇವ ಪಭಸ್ಸರಂ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಇತರಂ ಸರೀರಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಞಾಣಾನುಭಾವಾನುರೂಪಂ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ಪನ ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಲಾಭಿನೋ ವಿಯ ತಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವಾತಿ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾ॰ ೨.೭೩೩) ವುತ್ತಂ।
೧೨೮೩-೪. ಮಗ್ಗಪ್ಪತ್ತೋ ಫಲಪ್ಪತ್ತೋ, ಅಹಮಸ್ಮೀತಿ ಗಣ್ಹತೀತಿ ‘‘ನ ವತ ಮೇ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಏವರೂಪೋ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬೋ, ಅದ್ಧಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಪತ್ತೋಸ್ಮಿ, ಫಲಂ ಸಚ್ಛಾಕಾಸಿ’’ನ್ತಿ ಅಮಗ್ಗಂಯೇವ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಸ್ಸೇವಂ ಪನ ಗಣ್ಹತೋತಿ ತಸ್ಸ ಅಮಗ್ಗಂಯೇವ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ। ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥೀತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪವತ್ತಮಾನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾವ ಉಕ್ಕನ್ತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಯೋಗಿನೋ ‘‘ಮಗ್ಗಂ ಪತ್ತೋಸ್ಮೀ’’ತಿ ಅಧಿಮಾನೇನ ವಿಸ್ಸಟ್ಠತ್ತಾ। ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಸೇವಂ ಗಣ್ಹತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾ ತತೋಯೇವ ವೀಥಿಂ ಉಕ್ಕನ್ತಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಓಭಾಸಮೇವ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು, ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೋ ನಿಸೀದತೀತಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಅತ್ತನಾ ಆರದ್ಧಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಓಭಾಸಮೇವ ಲೋಭವಸೇನ ವಾ ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ವಾ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೋ ನಿಸೀದತಿ। ಸೋ ಖೋ ಪನಾಯಂ ಓಭಾಸೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಲ್ಲಙ್ಕಟ್ಠಾನಮತ್ತಮೇವ ಓಭಾಸೇನ್ತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ಅನ್ತೋಗಬ್ಭಂ, ಕಸ್ಸಚಿ ಬಹಿಗಬ್ಭಂ, ಕಸ್ಸಚಿ ಸಕಲವಿಹಾರಂ ಗಾವುತಂ ಅಡ್ಢಯೋಜನಂ ಯೋಜನಂ ದ್ವಿಯೋಜನಂ ತಿಯೋಜನಂ, ಕಸ್ಸಚಿ ಪಥವೀತಲತೋ
೧೨೮೫. ವಿಪಸ್ಸನಾಪೀತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪೀತಿ। ಖುದ್ದಿಕಾದಿಕಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವಣ್ಣಿತಾಯೇವ, ಅಯಞ್ಚ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಪೀತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಕಲಸರೀರಂ ಪೂರಯಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೭೩೪; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸವಾರ ಝಾನಙ್ಗರಾಸಿವಣ್ಣನಾ)।
೧೨೮೬-೭. ಯೋಗಿನೋ…ಪೇ॰… ಹೋನ್ತಿ ಹೀತಿ ಯಸ್ಸಾಯಂ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನೇ ವಾ ದಿವಾಟ್ಠಾನೇ ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ನೇವ ದರಥೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದೀನಿ ಛ ಯುಗಳಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಯೋಗೀನೀತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಇತರಾಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕಿಚ್ಚದಸ್ಸನಮುಖೇನ ತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಲಹೂನಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಯ-ಗ್ಗಹಣೇನ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸಾಪಿ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ನ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಸ್ಸೇವ। ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದಯೋ ಹಿ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸಾಪಿ ದರಥಾದಿನಿಮ್ಮದ್ದಕಾತಿ। ಕಮ್ಮಞ್ಞಾನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಕಮ್ಮಞ್ಞಾನೇವ ಸುವಿಸದಾನಿ ಉಜುಕಾನಿಯೇವ ಹೋನ್ತಿ, ಅವಿನಾಭಾವಿತಾಯ ಪನ ತದುಭಯಂ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತಂ। ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಪಸ್ಸದ್ಧಾದಿಭಾವೋ ಚ ತೇಸಂ ಅಪಸ್ಸದ್ಧಾದಿಹೇತುಭೂತಾನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಾದಿಥಿನಮಿದ್ಧಾದಿದಿಟ್ಠಿಮಾನಾದಿಸೇಸನೀವರಣಾದಿಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದಿಮಾಯಾಸಾಠೇಯ್ಯಾದಿಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ವಿದ್ಧಂಸನವಸೇನೇವ ತದಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಪವತ್ತನತೋ।
೧೨೮೮-೯೦. ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಯನ್ತಿ ಮಾನುಸೀ, ಮನುಸ್ಸಯೋಗ್ಯಕಾಮಸುಖರತಿ। ತಾದಿಸೇಹಿ ಮನುಸ್ಸವಿಸೇಸೇಹಿ ಅನುಭವಿತಬ್ಬತಾನತಿವತ್ತನತೋ ದಿಬ್ಬರತಿಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಮಾನುಸೀಸದಿಸತಾಯ, ಕಾಮಸುಖಭಾವೇನ ದಿಬ್ಬಾ ರತಿ ವಾ ಮಾನುಸೀ, ತಸ್ಸಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತತಾಯ ನ ಮಾನುಸೀತಿ ಅಮಾನುಸೀ, ತಂ ಅಮಾನುಸಿಂ। ಸುಞ್ಞಾಗಾರನ್ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿವಿತ್ತಂ ಸೇನಾಸನಂ, ವಿಪಸ್ಸನಂ ಏವ ವಾ, ಸಾಪಿ ಹಿ ಸನ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಂಸಾರೇ ಭಯಸ್ಸ ಇಕ್ಖನೇನ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸಮ್ಮಾ ವಿಪಸ್ಸತೋ ಸಮ್ಮಸತೋ ಸಮ್ಮಾರದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಿಸಯತಾಯ ಅಮಾನುಸೀ ವಿಪಸ್ಸನಾಪೀತಿಸುಖಸಞ್ಞಿತಾ ರತಿ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಗಾಥಾಯ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ। ದುತಿಯಗಾಥಾ ಪನ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಯತೋ ಯತೋತಿ ರೂಪತೋ, ಅರೂಪತೋ ವಾ।
೧೨೯೧. ಞಾಣಾದಯೋತಿ ಞಾಣಸದ್ಧಾದಯೋ ಸತ್ತ। ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಞಾಣನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ, ಸದ್ಧಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸದ್ಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನೇವ ಞೇಯ್ಯಾ। ತತ್ಥ ಞಾಣಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ತುಲಯನ್ತಸ್ಸ ತೀರೇನ್ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಇನ್ದವಜಿರಮಿವ ಅವಿಗತವೇಗಂ ತಿಖಿಣಂ ಸೂರಂ ಅತಿವಿಸದಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಥಾ ಹಿ ತೇನ ಯೋಗೀ ‘‘ಮಗ್ಗಂ ಪತ್ತೋಸ್ಮೀ’’ತಿ ಮಞ್ಞತಿ। ಸದ್ಧಾತಿ ಕಿಲೇಸಕಾಲುಸಿಯಾಪಗಮೇನ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಅತಿಸಯಪಸಾದಭೂತಾ ಬಲವತೀ ಸದ್ಧಾ, ನ ಪನ ಕಮ್ಮಫಲಂ, ರತನತ್ತಯಂ ವಾ ಸದ್ದಹನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ। ಸತಿಪಿ ಸೂಪಟ್ಠಿತಾ ಅಚಲಾ ಪಬ್ಬತರಾಜಸದಿಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಇಮಿಸ್ಸಾ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಸೋ ಯಂ ಯಂ ಠಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ತಂ ತಂ ಠಾನಮಸ್ಸ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ಓಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾ ಪಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾ ಪರಿಭಣ್ಡಭೂತಸ್ಸ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೇ ಪರಲೋಕವಿಸಯತ್ತಾ ವಣ್ಣಾಯತನವಿಸಯಮತೀತನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನೋ ಪರಲೋಕೋ ವಿಯ ಸತಿಯಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಸುಖಂ ಪನ ಸಕಲಸರೀರಂ ಅಭಿಸನ್ದಮಾನಂ ಅತಿಪಣೀತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತಂಸಮುಟ್ಠಿತೇಹಿ ಅತಿಪಣೀತೇಹಿ ರೂಪೇಹಿ ಸಬ್ಬೋ ಕಾಯೋ ಪರಿಫುಟೋ, ಪರಿಬ್ರೂಹಿತೋ ಚ ಹೋತಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾ
೧೨೯೨-೩. ಉಪಕ್ಲೇಸಸ್ಸ ವತ್ಥುತೋತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ದಿಟ್ಠಿಮಾನತಣ್ಹಾ ಇಧ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ತೇಸಂ ವತ್ಥುತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ, ನ ಸಭಾವತೋ ಅಕುಸಲತ್ತಾ। ಯಥಾ ಪನ ಓಭಾಸಾದಯೋ, ಏವಂ ನಿಕನ್ತಿಪಿ ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹಾದೀನಂ ಠಾನಂ ಹೋತೀತಿ ತಂತಮಾವಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ, ಭಾವನಾ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ತಂ ತಂ ಓಭಾಸಾದಿಕಂ ಆವಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಮಾನತಣ್ಹಾವಸೇನ ‘‘ಮಮ ಓಭಾಸೋ’’ತಿಆದಿಗ್ಗಾಹಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಭಾವನಾ ವೀಥಿಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪರಿವಟ್ಟತಿ। ಅಪ್ಪಂ ಸುತಮೇತಸ್ಸಾತಿ ಅಪ್ಪಸ್ಸುತೋ।
೧೨೯೪-೭. ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಪನ ಓಭಾಸಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ‘‘ಅಯಂ ಖೋ ಮೇ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ಸೋ ಖೋ ಪನಾಯಂ ಅನಿಚ್ಚೋ ಸಙ್ಖತೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ ಖಯಧಮ್ಮೋ ವಯಧಮ್ಮೋ ವಿರಾಗಧಮ್ಮೋ ನಿರೋಧಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವಾ, ಸಚೇ ಓಭಾಸೋ ಅತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯ, ಅತ್ತಾತಿ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟೇಯ್ಯ, ಅನತ್ತಾ ಚ ಪನಾಯಂ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸೋ ಅವಸವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಅನತ್ತಾ, ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ ಅನಿಚ್ಚೋ, ಉದಯಬ್ಬಯಪಟಿಪೀಳನಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಏವಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಜಟಂ ವಿಜಟೇತ್ವಾ ಓಭಾಸಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ನ ಮಗ್ಗೋ, ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿನಿಮುತ್ತಂ ಪನ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಮಗ್ಗೋತಿ ಮಗ್ಗಞ್ಚ ಅಮಗ್ಗಞ್ಚ ವವತ್ಥಪೇತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬೋಭಾಸಾದಯೋ’’ತಿಆದಿ। ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗೇಸು ಞಾಣನ್ತಿ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಪತ್ತಿಯಾ ಚ ತೇನ ಯೋಗಿನಾ ತಿಣ್ಣಂ ಸಚ್ಚಾನಞ್ಚ ವವತ್ಥಾನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ। ಕಥಂ? ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ತಾವ ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾಪನೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚವವತ್ಥಾನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ, ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಸ್ಸ ವವತ್ಥಾನಂ। ಅಭಿಧಮ್ಮನಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾ, ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ಇಮಿಸ್ಸಂ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಯಂ ಸಮ್ಮಾ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅವಧಾರಣೇನ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ। ತದುಪಾಯಭೂತಸ್ಸ ಹಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅವಧಾರಣೇನ ತಂ ಅವಧಾರಿತಮೇವಾತಿ ಏವಂ ಲೋಕಿಯೇನೇವ ತಾವ ಞಾಣೇನ ತಿಣ್ಣಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ವವತ್ಥಾನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ।
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಕಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ
ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಸಂವಣ್ಣನಾಯ
ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।