೨೪. ಚತುವೀಸತಿಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ
ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧೩೯೫. ಇದಾನಿ ನೇಸಂ ಪಚ್ಚಯವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ।
ಪಟಿಚ್ಚ ಪಚ್ಚಯೋ, ಹಿನೋತಿ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಹೇತು, ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತುಸದ್ದಾನಂ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಮೂಲ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಪತಿಟ್ಠತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಹಿನೋತಿ ವಾ ಏತೇನ ಕಮ್ಮನಿದಾನಭೂತೇನ ಉದ್ಧಂ ಓಜಂ ಅತಿಹರನ್ತೇನ ಮೂಲೇನ ವಿಯ ಪಾದಪೋ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಫಲಂ ಗಚ್ಛತಿ ವಿರುಳ್ಹಿಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಹೇತು, ಹೇತು ಚ ಸೋ ಮೂಲಟ್ಠೇನ, ಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಉಪಕಾರಕಟ್ಠೇನಾತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ, ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸ್ವಾಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ, ಪವತ್ತಿಯಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ, ಉಭಯತ್ಥ ಸಹಜಾತನಾಮಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯೋ। ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಪಿ ಲೋಕೇ ವಿದಿತಭಾವೇನ ಲೋಕಿಯಪದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ರೂಪಾದಿಭೇದೇಸು ಛಬ್ಬಿಧೇಸು ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮೇಸು ನ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನೇವ ‘‘ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿ ಅನಿಯತೋ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ, ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ। ತೇ ಪನ ತಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚೇವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಚ। ಯಥಾ ಹಿ ದುಬ್ಬಲೋ ಪುರಿಸೋ ದಣ್ಡಂ ವಾ ರಜ್ಜುಂ ವಾ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಉಟ್ಠಹತಿ ಚೇವ ತಿಟ್ಠತಿ ಚ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚೇವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಚಾತಿ।
ಜೇಟ್ಠಕಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ। ಜೇಟ್ಠಕಟ್ಠೇನಾತಿ ಚ ಪಮುಖಭಾವೇನ। ಅತ್ತಾಧೀನಾನಞ್ಹಿ ಪತಿಭೂತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಪತೀತಿ ಸೋ ತೇಸಂ ಪಮುಖಭಾವೇನ ಪವತ್ತತಿ। ‘‘ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಛನ್ದಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಛನ್ದಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಸಹಜಾತನಾಮರೂಪಾನಂ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತೀ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಛನ್ದವತೋ ಕಿಂ ನಾಮ ಕಮ್ಮಂ ನ ಸಿಜ್ಝತೀ’’ತಿಆದಿಕಂ ಪುರಿಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಛನ್ದಾದಯೋ ಧುರಭೂತಾ ಜೇಟ್ಠಕಭೂತಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ, ತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪೇ ಚ ಸಾಧಯಮಾನಾ ವಸೇ ವತ್ತಯಮಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತೇ ಚ ತೇಸಂ ವಸೇನ ವತ್ತನ್ತಿ ಹೀನಾದಿಭಾವೇನ ತದನುವತ್ತನತೋ। ತೇನ ತೇ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ನೋ ಚ ಖೋ ಏಕತೋ। ಯದಾ ಹಿ ಛನ್ದಂ ಧುರಂ ಛನ್ದಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ, ತದಾ ಛನ್ದೋವ ಅಧಿಪತಿ, ನ ಇತರೇ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಅಧಿಪತಿಭಾವೋಪಿ ಹಿ ನೇಸಂ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿನಿವಾರಕೇ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಪವತ್ತನತೋ ಹೋತಿ। ಅವಸೇಸನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಗರುಕಾತಬ್ಬತಾಭಾವತೋ, ಗರುಕತಸ್ಸೇವ ಚ ಗರುಂ ಕತ್ವಾತಿ ಗರುಕಾರಚಿತ್ತೀಕಾರವಸೇನ ವಾ ಅಸ್ಸಾದನವಸೇನ ವಾ ಗರುಂ ಭಾರಿಕಂ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ ಅನವಞ್ಞಾತಂ ಕತ್ವಾ। ಗರುಕಾತಬ್ಬಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ತನ್ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಾನಂ ಅಸ್ಸಾದನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತಯಮಾನಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಅತ್ತಾಧೀನಾನಂ ಪತಿಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತ್ತಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಅನ್ತರಯತೀತಿ ಅನ್ತರಂ, ಬ್ಯವಧಾಯಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ನಾಸ್ಸ ಅನ್ತರಂ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಅನನ್ತರೋ, ಸೋಯೇವ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ, ಅನನ್ತರಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅನನ್ತರನಿರುದ್ಧಾತಿ ಅತ್ತನೋ ನಿರೋಧಾನನ್ತರಂ ಅನುರೂಪಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪುರಿಮಭಾಗೇ ಅನನ್ತರಂ ಹುತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಾ, ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾ ನತ್ಥಿ।
ಸಮನನ್ತರಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ, ತಥಾ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋಪೀತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಉಪಸಗ್ಗಮತ್ತಂ ನ ಏತ್ಥ ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸೋ। ಯೋ ಹಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ, ಸೋವ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋತಿ। ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಞ್ಹಿ ಅನನ್ತರುಪ್ಪಾದಭಾವತೋ ನಿರನ್ತರುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾ, ರೂಪಕಲಾಪಾನಂ ವಿಯ ಸಣ್ಠಾನಾಭಾವತೋ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸಹಟ್ಠಾನಾಭಾವತೋ ಚ ‘‘ಇದಮಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಹೇಟ್ಠಾ ತಿರಿಯ’’ನ್ತಿ ವಿಭಾಗಾಭಾವಾ ಅತ್ತನೋ ಏಕತ್ತಮಿವ ಉಪನೇತ್ವಾ ಸುಟ್ಠು ಅನನ್ತರಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮತೋ ಅವಿಸೇಸೇಪಿ ವಿನೇಯ್ಯವಸೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಮತ್ತತೋ ವಿಸೇಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ವಿಸುಂ ದೇಸನಾ ಕತಾ। ಯಮ್ಪಿ ‘‘ಅತ್ಥಾನನ್ತರತಾಯ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ, ಕಾಲಾನನ್ತರತಾಯ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಆಚರಿಯಾನಂ ಮತಂ, ತಂ ‘‘ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ
ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋವ ಸಹುಪ್ಪಾದನವಸೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಪಕಾಸಸ್ಸ ಪದೀಪೋ ವಿಯ, ಸೋ ಪನಾಯಂ ‘‘ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ, ಸಹಜಾತರೂಪಾನಞ್ಚ, ಮಹಾಭೂತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ, ಉಪಾದಾರೂಪಾನಞ್ಚ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವತ್ಥುವಿಪಾಕಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಚ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ’’ತಿಆದಿ। ಯಮ್ಪಿ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನಸ್ಸ ಛಬ್ಬಿಧತಂ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಂ। ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಸೇಸರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ, ಉಭಯತ್ಥ ವತ್ಥುನೋ ಚ ಪವತ್ತಿಯಾ
ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಪ್ಪಾದನುಪತ್ಥಮ್ಭನಭಾವೇನ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಕಸ್ಸ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞುಪತ್ಥಮ್ಭಕತಿದಣ್ಡಕಂ ವಿಯ ಉಪಕಾರಕತಾ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞತಾವಸೇನೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ನ ಸಹಜಾತಾದಿವಸೇನ। ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೋಯೇವ ಹಿ ಕೋಚಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಚಿತ್ತಜರೂಪೇ ಸತಿ, ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾರೂಪೇ ಸತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವತೋ। ಯಥಾಹ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಅರೂಪಿನೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತಾ…ಪೇ॰… ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ನಾಮರೂಪಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೭)। ಆಚರಿಯೇನ ಪನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇ ಅಪರಾಮಸಿತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಥಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ।
ತರುಆದೀನಂ ಪಥವೀ ವಿಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನ, ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಪಟಾದಯೋ ವಿಯ ಚ ನಿಸ್ಸಯಾಕಾರೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ವತ್ಥುರೂಪಾನೀತಿ ಸತ್ತನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಿ ವತ್ಥುರೂಪಾನಿ। ಮಹಾಭೂತಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಚಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ, ಉಪಾದಾರೂಪಾನಞ್ಚ ತಥೇವ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ, ಸಹಜಾತರೂಪಾನಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಯಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚಯಾನಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಿ, ತದಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ಅತ್ತನೋ ಫಲೇನ ನಿಸ್ಸಿತೋ ನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ನಿಸ್ಸಯೋ।
ಯಥಾ ಪನ ಭುಸೋ ಆಯಾಸೋ ಉಪಾಯಾಸೋ, ಏವಂ ಭುಸೋ ನಿಸ್ಸಯೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ, ಬಲವಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಬಲವಕಾರಣಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸೋ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ತಿವಿಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ –
‘‘ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ತಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ಪುಬ್ಬೇ ಸುಚಿಣ್ಣಾನಿ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಝಾನಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ಸೇಖಾ ಗೋತ್ರಭುಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಿ, ವೋದಾನಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ
ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ತಾವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ನಾನತ್ತಂ ಅಕತ್ವಾವ ವಿಭತ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಯೇವಾ’’ತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನಾನತ್ತಂ ಅಕತ್ವಾ ವಿಭತ್ತೋ, ತಥಾಪಿ ಅಯಂ ತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ – ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಂ ನಿಯಮತೋ ತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಬಲವಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ಇತಿ ಗರುಕಾತಬ್ಬಮತ್ತಟ್ಠೇನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ, ಬಲವಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಚ ಏವಮೇತೇಸಂ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋಪಿ ‘‘ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋವಾ’’ತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರಾ ಅನುರೂಪಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ, ಬಲವಕಾರಣವಸೇನ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏವಮೇತೇಸಂ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಪಕತಿಯಾ ಏವ ಪಚ್ಚಯನ್ತರರಹಿತೇನ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನೇವ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ, ಆರಮ್ಮಣಅನನ್ತರೇಹಿ ಅಮಿಸ್ಸೋವ ಪುಥಗೇವ ಕೋಚಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಪಕತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ। ಪಕತೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಪ-ಕಾರೋ ಉಪಸಗ್ಗೋ, ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥಭಾವೇನ ಸನ್ತಾನೇ ನಿಪ್ಫಾದಿತಭಾವಂ, ಉಪಸೇವಿತಭಾವಞ್ಚ ದೀಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ನಿಪ್ಫನ್ನೋ ವಾ ಕಾಯಿಕಸುಖದುಕ್ಖಸದ್ಧಾಸೀಲಾದಿ ಉಪಸೇವಿತೋ ವಾ ಉತುಭೋಜನಾದಿ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಸೇವನಞ್ಚೇತ್ಥ ದುವಿಧಂ ಉಪಯೋಗೋಪಸೇವನಂ ಆರಮ್ಮಣೂಪಸೇವನಞ್ಚ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅನಾಗತಸ್ಸಾಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಾ ಲದ್ಧಾ ಹೋತಿ। ಕಾಯಿಕಸುಖ…ಪೇ॰… ಯೋ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಯಿಕಸುಖದುಕ್ಖಾನಿ ರಾಗಸದ್ಧಾದೀನಂ, ಉತುಭೋಜನಾದಯೋ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಾನಾದೀನಂ, ಸದ್ಧಾಸೀಲಾದಯೋ ಸದ್ಧಾಸೀಲಾದೀನಞ್ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಯಂ ಯಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ, ತಂ ತಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪಚ್ಚಯಮಹಾಪದೇಸೋ ಹೇಸ, ಯದಿದಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋತಿ।
ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋ ಪಠಮತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವತ್ತಮಾನಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ। ಸೋ ‘‘ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ‘‘ವತ್ಥುರೂಪಾನೀ’’ತಿ ಹದಯವತ್ಥುನೋಪಿ ಗಹಣಂ, ಏವಂ ‘‘ರೂಪಾದೀನೀ’’ತಿಆದಿ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಸ್ಸಾಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನನು ಚ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನೇವ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಭಾವೇನ ಆಗತಾನೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಆಗತಾನಿ, ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಪನ ‘‘ಸೇಖಾ ವಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವಾ ಚಕ್ಖುಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೨೪) ಅವಿಸೇಸೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಚಕ್ಖಾದೀನಮ್ಪಿ ಗಹಿತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಭಾವೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ। ಅತ್ಥತೋಪಿ ಹೇತಂ ಸಿದ್ಧಂ ‘‘ಯಂ ಯಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ, ತಂ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಾಕಾರಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾ ಪುರೇಜಾತಭಾವೇನ ವಿನಾ ಉಪಕಾರಭಾವಂ ಅಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಪುರೇಜಾತಾಕಾರೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯತಾತಿ ಅಯಮಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯತಾಹಿ ವಿಸೇಸೋ।
ಗಿಜ್ಝಪೋತಕಸರೀರಾನಂ ಆಹಾರಾಸಾ ಚೇತನಾ ವಿಯ ಪುರೇಜಾತಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ। ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರವಸೇನ ಹಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕೇಹಿ ವಿನಾ ಸನ್ತಾನಟ್ಠಿತಿಹೇತುಭಾವಂ ಅಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾಕಾರೇನ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಉಪಕಾರಕತಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಕಾರಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯತಾತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಾಕಾರವಿಸಿಟ್ಠಾ ಉಪಕಾರಕತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಸೋ ಪನ ‘‘ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೧೧) ಆಗತತ್ತಾ ಏಕವಿಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾವಾ’’ತಿ।
ಪುರಿಮಪುರಿಮಪರಿಚಿತಗನ್ಥೋ ವಿಯ ಉತ್ತರುತ್ತರಸ್ಸ ಗನ್ಥಸ್ಸ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೇನ ಅತ್ತಸದಿಸಪಗುಣಬಲವಭಾವವಿಸಿಟ್ಠಂ ಅತ್ತಸಜಾತಿಯತಾಗಾಹಕಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೋ। ಭಿನ್ನಜಾತಿಕಾ ಹಿ ಭಿನ್ನಜಾತಿಕಾನಂ ಆಸೇವನಗುಣೇನ ಪಗುಣಬಲವಭಾವವಿಸಿಟ್ಠಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ತನೋ ಗತಿಂ ಗಾಹಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ನ ಚ ಸಯಂ ತತೋ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ತೇ ಪನ ಅನನ್ತರಾತೀತಾನಿ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಿ ಚೇವ ಅನಾವಜ್ಜನಕಿರಿಯಾಜವನಾನಿ ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಆವಜ್ಜನದ್ವಯ’’ನ್ತಿಆದಿ। ‘‘ನ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಆಸೇವನೇ ಏಕ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೨೨೧) ವಚನತೋ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯಾಸು ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಸ್ಸೇವ ಆಸೇವನಭಾವೇನ, ಆವಜ್ಜನದ್ವಯಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಲೋಕುತ್ತರಮ್ಪಿ ಕುಸಲಂ ಭಿನ್ನಜಾತಿಕಸ್ಸೇವ ಫಲಸ್ಸ ಪುರೇಚರತ್ತಾ ನ ತೇನ, ಆಸೇವನಗುಣಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ, ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮವಸೇನ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಇತರಥಾ ಪನ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಅಸಮಪೇಕ್ಖಿತಾವಿಧಾಯಕತ್ತಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಪಟ್ಠಾನಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರೋ ಪನ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೨)। ಮಗ್ಗೋ ಪನ ಗೋತ್ರಭುತೋ ಆಸೇವನಂ ನ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ನತ್ಥಿ ಭೂಮಿಆದಿವಸೇನ ನಾನಾಜಾತಿಕತಾಯ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಪಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಗೋತ್ರಭು ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ವೋದಾನಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೨೬)।
ಚಿತ್ತಪ್ಪಯೋಗಸಙ್ಖಾತಆಯೂಹನಕಿರಿಯಾಭಾವೇನ ಸಹಜಾತಾನಂ, ನಾನಕ್ಖಣಿಕಾನಞ್ಚ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಸಹಜಾತಾ, ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತೋ ನಾನಕ್ಖಣೇ ಭವಾ ನಾನಕ್ಖಣಿಕಾ। ಸಹಜಾತಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ಚೇತನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಾ ಸಹಜಾತನಾಮಾನಂ, ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ, ಇತರಾ ಪನ ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಾನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಾಸವಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಉಪ್ಪಾದವಿಸಿಟ್ಠೇ ಸನ್ತಾನೇ ಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಮಾಗಮೇ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಸನ್ತಾನವಿಸೇಸನಕಿರಿಯಾಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಿಕಾ ಕಾಮರೂಪಾರೂಪಕುಸಲಚೇತನಾ, ಅಕುಸಲಚೇತನಾ ಚ। ತಸ್ಸಾ ಹಿ ತಥಾ ಕಿರಿಯಾಭಾವೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ। ಇತರಾ ಪನ ಸಹಜಾತಾನಂ ಆಯೂಹನಕಿರಿಯಾಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಉಪಕಾರಿಕಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಅವಧಾರಣೇನ ಪನೇತ್ಥ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ ಸತಿಪಿ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಸಭಾವೇ ಚೇತನಾವಜ್ಜಾನಂ ಅತಂಸಭಾವತ್ತಾ। ಅನಾಸವ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಚೇತನಾಯ ವಿಸೇಸಮತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ನಾನಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯತಾಭಾವಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅರೂಪಾವಚರಚೇತನಾ, ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಚೇತನಾ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ನಾನಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ।
ಅತ್ತನೋ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವೇನ ಸಹಜಾತನಾಮರೂಪಾನಂ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವಾಯ ಉಪಕಾರಕಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾವ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ’’ತಿ। ತೇ ಹಿ ಪಯೋಗೇನ ಅಸಾಧೇತಬ್ಬತಾಯ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ನಿಪ್ಫಜ್ಜನಮತ್ತತೋ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮಸನ್ತಭಾವಾ
ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋ। ಸತಿಪಿ ಹಿ ಜನಕಭಾವೇ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಮೇವ ಆಹಾರಸ್ಸ ಪಧಾನಕಿಚ್ಚಂ, ಜನಯನ್ತೋಪಿ ಚ ಆಹಾರೋ ಅವಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇನ್ತೋವ ಜನೇತೀತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಭಾವೋವ ಆಹಾರಭಾವೋತಿ। ತತ್ಥ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸೇವ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೋ, ಸೇಸಾ ತಯೋ ರೂಪಾರೂಪಕಾಯಸ್ಸ। ನ ಕೇವಲಞ್ಹಿ ತೇ ನಾಮಧಮ್ಮಾನಮೇವ ಅವಿಚ್ಛೇದಹೇತುಕಾ, ಅಥ ಖೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ, ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಜರೂಪಾನಮ್ಪಿ।
ತೇಸು ತೇಸು ಕಿಚ್ಚೇಸು ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇಹಿ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುವತ್ತಾಪನಕಸಙ್ಖಾತಆಧಿಪಚ್ಚಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ। ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಪವತ್ತಿವಿನಿವಾರಕೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪವತ್ತನೇನ ಗರುಭಾವೋ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪನ ದಸ್ಸನಾದಿಕಿಚ್ಚೇಸು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ, ಜೀವನೇ ಕಮ್ಮಜರೂಪೇಹಿ, ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಹಿ ಚ ಜೀವನ್ತೇಹಿ ಸುಖಿತಾದಿಭಾವೇಸು ಸುಖಿತಾದೀಹಿ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಪಗ್ಗಹಉಪಟ್ಠಾನಾವಿಕ್ಖೇಪಪ್ಪಜಾನನೇಸು ‘‘ಅನಞ್ಞಾತಂ ಞಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ಆಜಾನನೇ, ಅಞ್ಞಾತಾವಿಭಾವೇ ಚ ಸದ್ಧಾದಿಸಹಜಾತೇಹೀತಿ ಏವಂ ತಂತಂಕಿಚ್ಚೇಸು ಚಕ್ಖಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅನುವತ್ತನಿಯತಾಮತ್ತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಆಧಿಪಚ್ಚಟ್ಠೋತಿ ಅಯಮೇವ ತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ರೂಪಸತ್ತಕ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ, ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯದ್ವಯಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ। ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪನ ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಜೀವಿತ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಂ। ಏವಞ್ಹಿ ದ್ವಾವೀಸತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ‘‘ಅನಾದಿಮತಿ ಸಂಸಾರೇ ಅನಞ್ಞಾತಂ ಅಸಚ್ಛಿಕತಂ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ, ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವಾ ಞಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಪಠಮಮಗ್ಗಞಾಣಂ। ಆಜಾನತೋ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ದಿಟ್ಠಮರಿಯಾದಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಜಾನತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲತೋ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ಛಸು ಞಾಣಂ, ಅಞ್ಞಾತಾವಿನೋ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಅರಹತ್ತಫಲಞಾಣಂ ‘‘ತೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಾನಿ ಹಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಲಿಙ್ಗಾದೀಹಿ ಅನುವತ್ತಿಯಮಾನಾನಿಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ನಾನುವತ್ತೀಯನ್ತೀತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ।
ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನವಸೇನ ‘‘ಝಾನಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿ। ತೇ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ, ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಜರೂಪಾನಂ, ಉಭಯತ್ಥ ನಾಮಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಸುಗತಿತೋ, ದುಗ್ಗತಿತೋ, ಕುಸಲತೋ, ಅಕುಸಲತೋ ವಾ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೇನ ಸಹಜಾತಾನಂ ಉಪಕಾರಕತಾ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯತಾ, ಸಾ ಚ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಾದೀನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿ। ಸಙ್ಕಪ್ಪ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಂ, ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ ಹಿ ಅಪಾಯಮಗ್ಗಙ್ಗಾ, ಮಿಚ್ಛಾಸತಿಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾದಯೋ ಚೇತ್ಥ ತಥಾಪವತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ, ಚೇತನಾ ಚ, ಅಯಮ್ಪಿ ಝಾನಪಚ್ಚಯೇ ವುತ್ತಾನಮೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಪರಮತ್ಥೇನ ಭಿನ್ನಾನಮ್ಪಿ ಏಕೀಭಾವಗತಾನಂ ವಿಯ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಭಾವಸಙ್ಖಾತಸಮ್ಪಯೋಗಲಕ್ಖಣೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ, ಸಾ ಚ ನಾಮಧಮ್ಮಾನಮೇವ, ನ ರೂಪಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿ।
ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯ ಯುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಮಾನಾನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಭಾವೇನ ವಿಸಂಸಟ್ಠತಾಯ ನಾನತ್ತೂಪಗಮನೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ, ಸಾ ಚ ವತ್ಥೂನಂ, ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಮೇವ ವಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿ। ಛ ವತ್ಥೂನಿ ಹಿ ಸತ್ತನ್ನಂ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಾನೀತಿ ಇದಂ ಚಕ್ಖಾದಿವತ್ಥುವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ, ಹದಯವತ್ಥು ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಸಹಜಾತಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಹೇತಂ ಅಬ್ಯಾಕತಪದಸ್ಸ ಸಹಜಾತವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾ ಖನ್ಧಾ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ, ಖನ್ಧಾ ವತ್ಥುಸ್ಸ, ವತ್ಥು ಖನ್ಧಾನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ। ತಥಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾತಿ ಚ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಸಹಜಾತಾ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೩೪) ಪನ ಸಹಜಾತಾಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತವಸೇನ ತಿವಿಧೋ’’ತಿ। ಅಯಂ ಪನ ರೂಪಧಮ್ಮೋ ಸಮಾನೋ ರೂಪಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಾಸಙ್ಕಾಯ ಅಭಾವತೋ।
ಯೇಸಞ್ಹಿ ನಾಮಾನಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರತೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಾನಂ ವಿಯ ಪವತ್ತಿ, ರೂಪಾನಞ್ಚ ನಾಮಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನೇವ ‘‘ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿ। ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಹಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ, ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾತಿ ಚ ವತ್ಥುರೂಪಮಹಾಭೂತಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಸಾಮಞ್ಞೇನೇವ ಗಹಣಂ, ನ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೀನಂಯೇವ। ಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಅತ್ಥಿಭಾವಾಭಾವೇನ ಅನುಪಕಾರಕಾನಮೇವ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾಯ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯತಾಭಾವತೋ ನತ್ಥಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಬ್ಬದಾ ಭಾವಿನೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯತಾ, ಉಪ್ಪಾದಾದಿಯುತ್ತಾನಂ ವಾ ನತ್ಥಿಭಾವೋಪಕಾರತಾವಿರುದ್ಧೋ ಉಪಕಾರಕಭಾವೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯತಾತಿ ನ ತಸ್ಸ ತಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತಪ್ಪಸಙ್ಗೋ।
ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋತಿಆದೀಸು ಅನನ್ತರತಾಮತ್ತೇನ, ಚಿತ್ತನಿಯಾಮಕಭಾವೇನ ವಾ ಉಪಕಾರಕತಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮಸಮುದಾಯೇ ಪವತ್ತಮಾನೇ ದುತಿಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಅತ್ತನೋ ಠಿತಿಯಾ ಓಕಾಸಮಲಭನ್ತಾನಂ ಅನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಕಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಓಕಾಸದಾನವಸೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯತಾ। ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಾವಿಗಮೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ವಿಗತಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ವಿಗತಪಚ್ಚಯತಾ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೀಧಮ್ಮತ್ತಾ ಅವಿಸೇಸೋ ವುತ್ತೋ। ಸಭಾವತಾಮತ್ತೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯತಾ, ನಿರೋಧಾನುಪಗಮನವಸೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯತಾತಿ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೋ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾವಿಸೇಸೇಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಸಮತ್ಥತಾವಿಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಞತ್ವಾ ಭಗವತಾ ಚತುವೀಸತಿಪಚ್ಚಯಾ ದೇಸಿತಾತಿ ಭಗವತಿ ಸದ್ಧಾಯ ‘‘ಏವಂ ವಿಸೇಸಾ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಸುತಮಯಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಚಿನ್ತಾಭಾವನಾಮಯಞಾಣೇಹಿ ತದಭಿಸಮಯಾಯ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ। ಅವಿಸೇಸೇಪಿ ಧಮ್ಮಸಾಮತ್ಥಿಯಸ್ಸ ತಥಾ ತಥಾ ವಿನೇತಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಸೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಪುನ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ಅಹೇತುಕದುಕಂ ವತ್ವಾಪಿ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತದುಕಂ ವಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಯಸ್ಮಾ ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಸತ್ತಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ರೂಪಂ ಅರೂಪಸ್ಸಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇ ಸುಟ್ಠು ಉಪಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ರೂಪಂ ರೂಪಾರೂಪಸ್ಸಾತಿ ನತ್ಥೀತಿ ಇದಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭೂತಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ರೂಪಾರೂಪದ್ವಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಅನಾಗತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ।
ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇ, ಸಹಜಾತನಾನಕ್ಖಣಿಕಚೇತನಾಯ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇ, ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾದಿಭೇದಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ ಚ ಸಮೋಧಾನತೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಾಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಪನಿಮೇ’’ತಿಆದಿ।
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಕಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ
ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಸಂವಣ್ಣನಾಯ
ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಗಮನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೪೦೦-೨. ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಗತಿತಾಯ ಸುನ್ದರಾ ಮತಿ ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಸುಮತಿ, ತಸ್ಸ ಸುಮತಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಮತಿವಿಚಾರಂ ಞಾಣಚಾರಂ ಬೋಧೇತೀತಿ ಸುಮತಿಮತಿವಿಚಾರಬೋಧನೋ। ವಿರುದ್ಧಾ ಮತಿ ಯೇಸಂ ತೇ ವಿಮತಿನೋ, ವಿರುದ್ಧಾ ಮತೀತಿ ಚ ವಿರುದ್ಧದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇಸಂ ವಿಮೋಹಂ ವಿನಾಸೇತೀತಿ ವಿಮತಿವಿಮೋಹವಿನಾಸನೋ। ಯತೋ ಯಸ್ಮಾ ನಾಮತೋ ಸುಮತಿನಾ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಮಾನತೋ ಬಹುಮಾನೇನ ಆಯಾಚಿತಸಮ್ಮಾನತೋ ಆಯಾಚಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾ ಅವನತೋ ಸದಾಯೇವ ಮತೋ ಅಯಂ, ತತೋ ತಸ್ಮಾ ಮಯಾ ರಚಿತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರೋ। ತಥಾ ಹಿ ಭಾವನಾ ಸಾಧೂನಂ ಸಮ್ಭಾವನಾ ಹಿತವಿಭಾವನಾ ಹಿತಪ್ಪಕಾಸನತೋ ಸದಾ ತೋಸದಾತಿ ಯೋಜನಾ।
೧೪೦೩-೧೪. ಅಯುತ್ತಂ ವಾ ವಿರುದ್ಧಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ವಿಮುಖಭೂತಂ ಅಯುತ್ತಂ ನಾಮ, ಪಾಳಿಯಾ ವಿಮುಖಭೂತಂ ವಿರುದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಬ್ಯಪ್ಪಥಾನನ್ತಿ ಚ ವಾಚನಾಮಗ್ಗಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಿವಿಧಾತಿ ಏಕೋ ಬ್ಯಪ್ಪಥೋ ಸದ್ದಸಮ್ಪನ್ನೋ, ನ ಅತ್ಥಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಏಕೋ ಅತ್ಥಸಮ್ಪನ್ನೋ, ನ ಸದ್ದಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಏಕೋ ಉಭಯಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ತಿಪ್ಪಕಾರಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಹಿತಮೇವ ಅತ್ಥೋತಿ ಹಿತತ್ಥೋ, ತಂ ಅತ್ತನೋ ಕಾಮೇತೀತಿ ಹಿತತ್ಥಕಾಮೋ। ಅಸಂಕಿಣ್ಣಕುಲಾಕುಲೇಹಿ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಕುಲೇಹಿ ಸಂಕಿಣ್ಣೇ। ಕೇಲಾಸೋಯೇವ ಸಿಖರೋತಿ ಕೇಲಾಸಸಿಖರೋ, ಸೋ ಹಿ ಹಿಮವತೋ ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ಕೂಟಸಹಸ್ಸಾನಂ ಪಾಮೋಕ್ಖೋ ರಜತಮಯೋ ಮಹಾಸಿಖರೋ। ತದಾಕಾರೇಹಿ ಸಬ್ಬಸೇತೇಹಿ ಪಾಸಾದೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತತ್ತಾ ಕೇಲಾಸ…ಪೇ॰… ಮಣ್ಡಿತೋ। ಕಣ್ಹದಾಸೇನಾತಿ ಏವಂನಾಮಕೇನ ಉಪಾಸಕೇನ। ಪಾಚೀನಪಾಸಾದೇತಿ ಪಾಚೀನದಿಸಾಭಾಗಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೇ ಪಾಸಾದೇ। ಅಯನ್ತಿ ಅಯಮಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರೋ।
ನಿಟ್ಠಿತಾಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಕಾಸಿನೀ ನಾಮ
ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಸಂವಣ್ಣನಾ।
ನಿಗಮನಕಥಾ
೧.
ರಮ್ಮೇ ಪುಲತ್ಥಿನಗರೇ ನಗರಾಧಿರಾಜೇ,
ರಞ್ಞಾ ಪರಕ್ಕಮಭುಜೇನ ಮಹಾಭುಜೇನ।
ಕಾರಾಪಿತೇ ವಸತಿ ಜೇತವನೇ ವಿಹಾರೇ,
ಯೋ ರಮ್ಮಹಮ್ಮಿಯವರೂಪವನಾಭಿರಾಮೇ॥
೨.
ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲದಮಸಂಯಮತೋಸಿತೇಹಿ,
ಸಮ್ಮಾನಿತೋ ವಸಿಗಣೇಹಿ ಗುಣಾಕರೇಹಿ।
ಪತ್ತೋ ಮುನಿನ್ದವಚನಾದಿಸು ನೇಕಗನ್ಥ-
ಜಾತೇಸು ಚಾಚರಿಯತಂ ಮಹಿತಂ ವಿದೂಹಿ॥
೩..
ಞಾಣಾನುಭಾವಮಿಹ
ಸಂವಣ್ಣನಾ ಚ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾದಿಕಾನಂ।
ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಮುಖಾ ಮಧುರತ್ಥಸಾರ-
ಸನ್ದೀಪನೇನ ಸುಜನಂ ಪರಿತೋಸಯನ್ತೀ॥
೪.
ತಸ್ಸಾನುಕಮ್ಪಮವಲಮ್ಬಿಯ ಸಾರಿಪುತ್ತ-
ತ್ಥೇರಸ್ಸ ಥಾಮಗತಸಾರಗುಣಾಕರಸ್ಸ।
ಯೋ ಸಾಸನೇ ಜಿನವರಸ್ಸ ರತಿಂ ಉಳಾರಂ,
ಪಪ್ಪೋತಿ ನನ್ದಿಪರಿವೇಣನಿವಾಸವಾಸೀ॥
೫.
ಸ ಸಾಧಯಂ ಸೋತುಹಿತಂ ಅನಪ್ಪಕಂ,
ಸುಮಙ್ಗಲೋದೀರಿತನಾಮವಿಸ್ಸುತೋ।
ಅಕಾಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಕಾಸಿನಿಂ ಇಮಂ,
ಪಕಾಸಯನ್ತಿಂ ಮಧುರತ್ಥಸಮ್ಪದನ್ತಿ॥
ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ।