೬. ಛಟ್ಠೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ
ಆರಮ್ಮಣವಿಭಾಗವಣ್ಣನಾ
೨೯೧.
ಏತೇಸಂ ಪನ ಚಿತ್ತಾನಂ, ಆರಮ್ಮಣಮಿತೋ ಪರಂ।
ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮಹಂ ತೇನ, ವಿನಾ ನತ್ಥಿ ಹಿ ಸಮ್ಭವೋ॥
ಇತೋ ಪರಂ ಇತೋ ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಪರಂ ಅಹಂ ಏತೇಸಂ ಪನ ಚಿತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮಿ। ಹಿ ಕಸ್ಮಾ? ತೇನ ವಿನಾ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಭವೋ ನತ್ಥಿ ಯಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ, ತಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮಿ।
೨೯೨.
ರೂಪಂ ಸದ್ದಂ ಗನ್ಧಂ ರಸಂ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮಮೇವ ಚ।
ಛಧಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆಹು, ಛಳಾರಮ್ಮಣಕೋವಿದಾ॥
ಛಳಾರಮ್ಮಣೇಸು ಛೇಕಾ ಪಣ್ಡಿತಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಛಧಾ ಛಪ್ಪಕಾರಂ ಆಹು ಕಥೇಸುಂ।
೨೯೩. ತತ್ಥ ಭೂತೇ ಉಪಾದಾಯ। ತತ್ಥ ತೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಭೂತೇ ಉಪಾದಾಯ ಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವಣ್ಣೋ ಚತುಸಮುಟ್ಠಿತೋ ಸಮುಟ್ಠಿತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ನಿದಸ್ಸನೇನ ಸಹ ಪವತ್ತೋ ಪಟಿಘೇನ ಸಹ ಪವತ್ತೋ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಸಞ್ಞಿತೋ।
೨೯೪. ದುವಿಧೋಪಿ ಸಮುದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಸದ್ದೋ ಚಿತ್ತೋತುಸಮ್ಭವೋ ಸದ್ದೋ ದುವಿಧೋಪಿ ಮುನಿನಾ ಸಮುದ್ದಿಟ್ಠೋ ಚಿತ್ತೋತುಸಮ್ಭವೋ, ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಸದ್ದೋವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತೋ ಹೋತಿ। ಕಥಂ? ವಚೀಭೇದಕಚಿತ್ತೇನ ಭೂತಾಯ ಜಾತಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ವಿಕಾರತಾ ಪಥವೀಲಕ್ಖಣಭಾವತೋ ಅತಿಥದ್ಧಲಕ್ಖಣತಾ ವಿಕಾರತಾ ನಾಮ। ಸಾ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪಾದಿಣ್ಣಘಟ್ಟನಸ್ಸ ಕಮ್ಮಜಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಘಟ್ಟನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಚಿತ್ತಜಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಕಮ್ಮಜಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಘಟ್ಟನಞ್ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಹೋತಿ।
೨೯೫. ಅವಿಞ್ಞಾಣಕಸದ್ದೋ ಯೋ ಸೋ ಅವಿಞ್ಞಾಣಕಸದ್ದೋ ಉತುಸಮುಟ್ಠಿತೋ ಹೋತಿ। ಅಯಂ ದುವಿಧೋಪಿ ಸದ್ದೋ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣತಂ ಗತೋ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಭಾವಂ ಪತ್ತೋ।
೨೯೬. ಧರೀಯತೀತಿ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಜನೇಹಿ ಧರೀಯತೇತಿ ಗನ್ಧೋ। ಗಮು ಸಪ್ಪ ಗತಿಮ್ಹಿ, ಧರ ಧಾರಣೇ। ಸೂಚನತೋ ಅತ್ತನೋ ಸಾಧಾರಣಸ್ಸ ಪುಪ್ಫಾದಿನೋ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಪಕಾಸನತೋಪಿ ವಾ ಗನ್ಧೋ ನಾಮ। ಗನ್ಧ ಸೂಚನೇ। ಅಯಂ ಗನ್ಧೋ ಚತೂಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನೋ। ಗನ್ಧಾರಮ್ಮಣಸಮ್ಮತೋ।
೨೯೭. ರಸಮಾನಾ ರಸನ್ತೀತಿ, ರಸೋತಿ ಪರಿಕಿತ್ತಿತೋ ಜನಾ ರಸಮಾನಾ ಯಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ರಸನ್ತಿ ಅನುಭವನ್ತಿ, ಇತಿ ಯಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ, ತಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ ರಸೋ ಇತಿ ರಸೋ ನಾಮ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪರಿಕಿತ್ತಿತೋ, ಸೋ ರಸೋ ಚತುಸಮ್ಭೂತೋ ರಸಾರಮ್ಮಣನಾಮಕೋ।
೨೯೮. ಫುಸೀಯತೀತಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಜನೇಹಿ ಫುಸೀಯತೀತಿ ತಸ್ಮಾ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಪಥವೀತೇಜವಾಯವೋ। ತಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಚತುಸಮ್ಭೂತಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಂ ಮತಂ।
೨೯೯. ಸಬ್ಬಂ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ, ಹಿತ್ವಾ ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಕಂ ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಕಂ ಹಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ನಾಮಞ್ಚ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕನಿಬ್ಬಾನನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚಪಸಾದಸುಖುಮರೂಪಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಚ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಾನಿ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಸಞ್ಞಿತಂ।
೩೦೦. ಛಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಕಾಮಾವಚರಭೂಮಿಯಂ ಕಾಮಾವಚರಭೂಮಿಯಂ ಛಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ತೀಣಿ ರೂಪಾವಚರೇ ರೂಪಸದ್ದಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಅರೂಪೇ ಪನ ಏಕೇಕಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ಲಬ್ಭತಿ।
೩೦೧-೩. ಖಣವತ್ಥುಪರಿತ್ತತ್ತಾ, ಆಪಾಥಂ ನ ವಜನ್ತಿ ಯೇ ಯೇ ರೂಪಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ವಿಸಯಾ ಖಣವತ್ಥುಪರಿತ್ತತ್ತಾ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಖಣಸ್ಸ ಪರಿತ್ತತ್ತಾ ಮನ್ದತ್ತಾ ತೇಸಂ ಅಪ್ಪಾಯುಕತ್ತಾ ವತ್ಥುಪರಿತ್ತತ್ತಾ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಅತಿಖುದ್ದಕವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಆಪಾಥಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇಸು ಪಾಕಟಭಾವಂ ನ ವಜನ್ತಿ, ಪಞ್ಚಪಸಾದೇಸು ಘಟ್ಟನಕಿಚ್ಚಂ ನ ಸಾಧೇನ್ತಿ, ತೇ ರೂಪಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ವಿಸಯಾ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋನ್ತಿ। ಇತಿ ಯೇಸಂ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಮತಂ ಹೋತಿ। ಕಿರಾತಿ ಅನುಸ್ಸವನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ತೇ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾವ ತೇ ಏವಂ ವಾದಿನೋ ಏಕಚ್ಚೇ ಆಚರಿಯಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾ, ಮಯಾ ಪಟಿಸೇಧಿತಬ್ಬಾ। ಕಸ್ಮಾ? ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಗೋಚರಭೂತಂ ಸದ್ದಂ ನ ಪಟಿಅನುಭೋತಿ, ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಗೋಚರಭೂತಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಗೋಚರಂ ನೇವ ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ತಞ್ಚ ಗೋಚರಂ ಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಙ್ಖಾತಂ ಜವನಂ ಪನ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ। ಇತಿ ವಚನಸ್ಸ ಭಗವತಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾ। ರೂಪಾದಯೋ ಪನ ವಿಸಯಾ ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಏವ ಹೋನ್ತಿ।
೩೦೪-೬. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖಾದಿಞಾಣಾನಂ, ರೂಪಾದೀನೇವ ಗೋಚರಾ ತಾನಿ ರೂಪಾದೀನಿ ಏವ ಗೋಚರಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖಾದಿಞಾಣಾನಂ ಅನಾಪಾಥಗತಾನಂ ಏವ ಪಾಕಟಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾನೇವ। ಇತಿಪಿ ವಚನಂ ವುತ್ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಯಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಭವನ್ತಂ, ತಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಕಥಂ ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ಭವೇಯ್ಯ? ಏವಂ ಸತಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣತ್ತೇ ಸತಿ ಏತೇಸಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾನಂ ನಿಯಮೋಪಿ ಕಥಂ ಭವೇ ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಭವೇಯ್ಯ? ಸಬ್ಬಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏತಂ ಏತಂ ಸಬ್ಬಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಛಬ್ಬಿಧಂ ಛಪ್ಪಕಾರಂ ಭಗವತಾ ಸಮುದೀರಿತಂ। ತಂ ಪರಿತ್ತತ್ತಿಕಾದೀನಂ ವಸೇನ ಬಹುಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಮತಂ।
೩೦೭. ಸಬ್ಬೋ ಕಾಮವಿಪಾಕೋ ಚ ಸಬ್ಬೋ ತೇವೀಸತಿಕಾಮವಿಪಾಕೋ ಚ ಕ್ರಿಯಾಹೇತುದ್ವಯಮ್ಪಿ ಚ ಮನೋಧಾತುಹಸಿತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಕಿರಿಯಾಹೇತುದ್ವಯಮ್ಪಿ ಚಾತಿ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಏಕನ್ತಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ ಏಕನ್ತಕಾಮಾವಚರಾರಮ್ಮಣಾ ಸಿಯುಂ ಭವೇಯ್ಯುಂ।
೩೦೮-೧೦. ಇಟ್ಠಾದಿಭೇದಾ ಪಞ್ಚೇವ, ರೂಪಸದ್ದಾದಯೋ ಪನ ದ್ವಿಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಗೋಚರಾ ಹೋನ್ತಿ। ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಕಂ ಸಬ್ಬಂ, ಮನೋಧಾತುತ್ತಯಸ್ಸ ತು ಮನೋಧಾತುತ್ತಯಸ್ಸ ಪನ ಸಬ್ಬಂ ಗೋಚರೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ನಾರೂಪಂ ನಾಮಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ। ನ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ। ನಾತೀತಂ ಅತೀತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ ನ ಚನಾಗತಂ ಅನಾಗತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ ಏವ। ಹಿ ಸಚ್ಚಂ ವತ್ತಮಾನೋ ಗೋಚರೋ ಏತೇಸಂ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ, ಮನೋಧಾತುತ್ತಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ತೇರಸನ್ನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ವತ್ತಮಾನಂ ಏವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಏವ।
೩೧೧. ತೇರಸೇತಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ, ಜಾಯನ್ತೇ ಕಾಮಧಾತುಯಂ ಏತಾನಿ ತೇರಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಕಾಮಧಾತುಯಂ ಜಾಯನ್ತಿ, ರೂಪಾವಚರೇ ಪುಞ್ಞಜಾನಿ ಚಕ್ಖುಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾನಿ, ಕಿರಿಯಾಮನೋಧಾತು ಚಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಜಾಯನ್ತಿ। ಅರೂಪಿಸು ಅರೂಪಭೂಮೀಸು ನೇವ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ ನೇವ ಜಾಯತಿ।
೩೧೨-೩. ಮಹಾಪಾಕಾನಮಟ್ಠನ್ನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಮಹಾವಿಪಾಕಾನಂ ಪವತ್ತಿಯಂ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ತದಾರಮ್ಮಣಕಿಚ್ಚಾನಂ ರೂಪಾದಿಛಪರಿತ್ತಾನಿ ಗೋಚರಾ। ಸನ್ತೀರಣತ್ತಯಸ್ಸಪಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಸನ್ತೀರಣತ್ತಯಕಿಚ್ಚಸ್ಸ, ಛದ್ವಾರೇಸು ತದಾಲಮ್ಬಣಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಚ ರೂಪಾದಿಛಪರಿತ್ತಾನಿ ಗೋಚರಾ। ರೂಪಾದಯೋ ಪರಿತ್ತಾ ಛ, ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಗೋಚರಾ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ರೂಪಾದಯೋ ಛ ಪರಿತ್ತಾ ಗೋಚರಾ ಹೋನ್ತಿ। ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಪಟುಪ್ಪನ್ನಾ ಪಞ್ಚಸು ದ್ವಾರೇಸು ಯೇ ಗೋಚರಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ತಿಕಾಲಿಕಾ ಯೇ ಗೋಚರಾ ತಿಕಾಲಿಕಾ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ನಿಯುತ್ತಾ।
೩೧೪-೫. ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಚಿತ್ತಞ್ಚ, ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಮಾನಸಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧಂ ಚಿತ್ತಂ ಮಹಗ್ಗತಗೋಚರಂ ನಿಯತಂ ನಿಯತಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಛಬ್ಬಿಧಂ ಚಿತ್ತಂ ಮಹಗ್ಗತಗೋಚರಂ ಪುಬ್ಬೇ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಕುಸಲಾರಮ್ಮಣಂ, ತೇಸು ದ್ವೇ ದುತಿಯಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಪಾಕಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಕುಸಲಝಾನಸ್ಸ ಯಂ ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಕಸಕಕುಸಲಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏವ ತೇಸಂ ವಿಪಾಕಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಹಿ, ಏಕನ್ತೇನ ಅನಞ್ಞತೋ ಅಟ್ಠಾನಾಸವಚಿತ್ತಾನಂ ಅಪ್ಪಮಾಣೋವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಏವ ಗೋಚರಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ ಹಿ ಕಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ? ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ, ನ ಅಞ್ಞತೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ।
೩೧೬-೩೨೦. ಚತ್ತಾರೋ ಞಾಣಹೀನಾ ಚ, ಕಾಮಾವಚರಪುಞ್ಞತೋ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಞಾಣಹೀನಾ ಚ ಕ್ರಿಯತೋ ಕಿರಿಯವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಞಾಣಹೀನಾ ಚ ದ್ವಾದಸಾಕುಸಲಾನಿ ಚ ತೇ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ ಚೇವ ಮಹಗ್ಗತಗೋಚರಾ ಚ, ತೇ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಞಾಣಸಂಯುತ್ತಾ, ಪುಞ್ಞತೋ ಕುಸಲವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಕ್ರಿಯತೋ ಕಿರಿಯವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ ತಥಾ ಅಭಿಞ್ಞಾದ್ವಯಞ್ಚ ಕಿರಿಯಾವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮ್ಪಿ ಚ ಏಕಾದಸನ್ನಂ ಏತೇಸಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಗೋಚರೋ ಪರಿತ್ತಮಹಗ್ಗತಅಪ್ಪಮಾಣವಸೇನ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ। ಇಮೇ ಏಕಾದಸ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ। ಯಾನಿ ವುತ್ತಾವಸೇಸಾನಿ ವುತ್ತತೋ ಚಿತ್ತತೋ ಸೇಸಾನಿ ಯಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ವಿಭಾವಿನಾ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಿ।
ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕಂ ಸಮತ್ತಂ।
೩೨೧.
ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಚಿತ್ತಞ್ಚ, ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಮಾನಸಂ।
ಛಬ್ಬಿಧಂ ಪನ ಏಕನ್ತಅತೀತಾರಮ್ಮಣಂ ಸಿಯಾ॥
೩೨೨-೬. ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ದ್ವಿಪಞ್ಚನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ, ಮನೋಧಾತುತ್ತಯಸ್ಸ ಚ ತೇರಸನ್ನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಗೋಚರಾ ರೂಪಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾವ, ಅಟ್ಠ ಕಾಮಮಹಾವಿಪಾಕಾ ತದಾರಮ್ಮಣಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಗೋಚರಾ, ಚುತಿಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತೀತಾರಮ್ಮಣಾ। ಸೋಮನಸ್ಸಸನ್ತೀರಣಂ ಸನ್ತೀರಣಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಂ। ತದಾರಮ್ಮಣಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಾತೀತಾರಮ್ಮಣಂ। ಸೇಸಸನ್ತೀರಣದ್ವಯಂ ಸನ್ತೀರಣಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಂ ಇತಿ ಏತೇ ದ್ವಾದಸ ಮಾನಸಾ ಪನ ಸಿಯಾತೀತಾರಮ್ಮಣಾ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾ ಸಿಯುಂ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಗೋಚರಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ ಅನಾಗತಾರಮ್ಮಣಾ ಸಿಯುಂ। ಕಾಮೇ ವೀಸತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಕ್ರಿಯತೋ ಕಿರಿಯವಸೇನ ಕಾಮೇ ನವ ಮಾನಸಾ, ವೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಂ, ಆವಜ್ಜನಕಿಚ್ಚವಸೇನ ತಿಕಾಲಾರಮ್ಮಣಂ। ಮಹಾಕಿರಿಯಮಾನಸಾ ಜವನಕಿಚ್ಚವಸೇನ ತಿಕಾಲಾರಮ್ಮಣಾ, ಸನ್ತೇ ಪಞ್ಞತ್ತಿಕಾಲೇ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾ। ದ್ವೇ ಅಭಿಞ್ಞಾಮಾನಸಾಪಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಅತೀತಾದಿಗೋಚರಾ ಸಿಯುಂ। ಇಮೇ ಮಾನಸಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಕಾಲೇಪಿ ಸನ್ತೇ ನವತ್ತಬ್ಬಾ ಭವನ್ತಿ। ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಮಯಾ ವುತ್ತತೋ ಸೇಸಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾದಿನಾ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನ ಪಣ್ಡಿತೇನ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ ನ ಕಥಿತಬ್ಬಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಏವ, ಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೩೨೭. ಕಾಮತೋ ಚ ಕ್ರಿಯಾ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಾವಚರವಸೇನ ಪಞ್ಚ ಕಿರಿಯಾ, ರೂಪತೋ ರೂಪಾವಚರವಸೇನ ಪಞ್ಚಮೀ ಕ್ರಿಯಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಂ, ಏತೇಸಂ ಛನ್ನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಅಗೋಚರಂ ಅನಾರಮ್ಮಣಂ, ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಪಞ್ಚಮೀ ಕ್ರಿಯಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸುದ್ಧಝಾನಸ್ಸ ಪಞ್ಚಮರೂಪಕಿರಿಯಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ಏವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೩೨೮. ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಫಲಂ, ಮಗ್ಗಂ ರೂಪಞ್ಚ ಅರೂಪಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಸಙ್ಖಾತಂ ನಾಮಞ್ಚ ಗೋಚರಂ ಕಾತುಂ ಯಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಮೇ ವದ, ಆಚರಿಯ, ತಾನಿ ಮಯ್ಹಂ ಕಥೇಹಿ।
೩೨೯-೩೦. ಚತ್ತಾರೋ ಞಾಣಸಂಯುತ್ತಾ, ಪುಞ್ಞತೋ ಪುಞ್ಞವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಕ್ರಿಯತೋ ತಥಾ ಕಿರಿಯವಸೇನ ಅರೂಪಂ ನಾಮಞ್ಚ ಗೋಚರಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ।
೩೩೧-೪. ಚಿತ್ತೇಸು ಪನ ಸಬ್ಬೇಸು ಯಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಂ ಗೋಚರಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತಾನಿ ಕತಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಮೇ ವದ ತಾನಿ ಮಯ್ಹಂ ತ್ವಂ ಕಥೇಹಿ। ಸಬ್ಬೇಸು ಪನ ಚಿತ್ತೇಸು, ಛ ಚ ಚಿತ್ತಾನಿ ಮೇ ಸುಣ, ಭೋ ಭದ್ದಮುಖ, ತ್ವಂ ಮಯ್ಹಂ ವಚನಂ ಸುಣೋಹಿ, ಸಬ್ಬೇಸು ಪನ ಚಿತ್ತೇಸು ಛ ಚಿತ್ತಾನಿ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಂ ಗೋಚರಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಚತ್ತಾರೋ ಞಾಣಸಂಯುತ್ತಾ, ಕಿರಿಯಾ ಚ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮ್ಪಿ ಚ ಕಿರಿಯಾಭಿಞ್ಞಾಮನೋ ಚಾತಿ ಛ ಚ ಚಿತ್ತಾನಿ ಗೋಚರಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಪುಞ್ಞತೋ ಪುಞ್ಞವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಪುಞ್ಞತೋ ಪುಞ್ಞವಸೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಞ್ಚ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಮಗ್ಗಂ ಗೋಚರಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ।
೩೩೫-೮. ಅರಹತೋ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ ಫಲಮಾನಸಂ ವಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವಾ ಸೇಕ್ಖಾ ವಾ ವಿಜಾನಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ? ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಮಾನಸಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಮಾನಸಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಸಕದಾಗಾಮೀ ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಮಾನಸಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಅನಾಗಾಮೀ ಅರಹನ್ತಸ್ಸ ಮಾನಸಂ ನ ಜಾನಾತಿ। ಹೇಟ್ಠಿಮೋ ಹೇಟ್ಠಿಮೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪರೂಪರಿ ಠಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಮಾನಸಂ ನೇವ ಜಾನಾತಿ, ಉಪರೂಪರಿ ಠಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಿಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಮಾನಸಂ ಜಾನಾತಿ।
೩೩೯-೩೪೨. ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏಕಂ ಏಕಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಇತೋ ಪರಂ ಪವಕ್ಖಾಮಿ। ಕುಸಲಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮೇ ಕಾಮೇ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಕುಸಲಂ ಅಟ್ಠವಿಧಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ಕಥಂ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಕುಸಲಸ್ಸ ಅಭಿಞ್ಞಾಮಾನಸಸ್ಸ ಚ ಕಿರಿಯಸ್ಸ ಅಭಿಞ್ಞಾಮಾನಸಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಏಕಾದಸವಿಧಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಕಾಮಕ್ರಿಯಸ್ಸಾತಿ ಜವನಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಹಸನಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನಕಿಚ್ಚವಸೇನ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ ಜವನಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಮಹಾಕಿರಿಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಏತೇಸಂ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಿಯಾ ಭವೇಯ್ಯ। ರೂಪಾವಚರಪುಞ್ಞಾನಿ ಪಞ್ಚ ತತೋ ಛರಾಸಿತೋ ಕಾಮವಿಪಾಕಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತದಾ ಲೋಭಮೂಲಮೋಹಮೂಲವಸೇನ ಅತ್ತನಾ ಪಟಿಲದ್ಧಝಾನಾನಂ ಅನುಸ್ಸರಣಕಾಲೇ ತಸ್ಸ ದಸವಿಧಸ್ಸ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿನೋ ಸತ್ತಸ್ಸ ಝಾನತೋ ಪರಿಹೀನಸ್ಸ ಝಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ಝಾನಾರಮ್ಮಣಂ ದೋಮನಸ್ಸಯುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ತಸ್ಸ ಪಟಿಘದ್ವಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ಕಾಮಕ್ರಿಯಸ್ಸಾತಿ ಏಕನ್ತಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಕಿರಿಯಾಮನೋಧಾತುಹಸನಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಆವಜ್ಜನಕಿಚ್ಚವಸೇನ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ, ಜವನಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಮಹಾಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ।
೩೪೩. ಆರುಪ್ಪಕುಸಲಞ್ಚಾಪಿ, ತೇಭೂಮಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಮಹಾಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಪಞ್ಚಮರೂಪಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ದುತಿಯಚತುತ್ಥಅರೂಪಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ತೇಭೂಮಕಕ್ರಿಯಸ್ಸಾಪಿ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ ಮಹಾಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಪಞ್ಚಮರೂಪಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ದುತಿಯಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಕಿರಿಯಾಯ ಆರಮ್ಮಣೇನ
ಯದಾ ಯೋಗೀ ರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಕುಸಲಂ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಕುಸಲಂ ತತಿಯಾರುಪ್ಪಕುಸಲಞ್ಚ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಖೀಣಾಸವೋ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ಅನಧಿಗತಂ ಚತುತ್ಥಂ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿ, ತದಾ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಕಿರಿಯಾ ತತಿಯಾರುಪ್ಪಕುಸಲಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ, ಏವಂ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಕಿರಿಯಸ್ಸ ತತಿಯಾರುಪ್ಪಕುಸಲಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಛಾ ಖೀಣಾಸವಕಾಲೇ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಾ ರೂಪಾರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ। ಯಥಾ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಏವ ಅಕುಸಲಸ್ಸಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ।
೩೪೪-೭. ಅರೂಪಾವಚರಪಾಕಾನನ್ತಿ ಜಾತಿನಿದ್ಧಾರಣಂ, ಚತುತ್ಥದುತಿಯಾನಂ ಅರೂಪಪಾಕಾನಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ‘‘ಚತುತ್ಥದುತಿಯಾನ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ತಿಯಾನಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚತುತ್ಥದೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತದಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅರೂಪಪಾಕಾನಂ ಪಠಮಾರುಪ್ಪತತಿಯಾರುಪ್ಪಜವನಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ‘‘ಯಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಕಸಕಕುಸಲಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾನಿ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಪುಞ್ಞಮ್ಪಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಮ್ಪಿ ಕಾಮಾವಚರತೋ ಕಾಮಾವಚರವಸೇನ ಕುಸಲಸ್ಸ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಮಹಾಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಕ್ರಿಯಸ್ಸ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ, ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತತೋ ಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ರೂಪತೋ ರೂಪಾವಚರವಸೇನ ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ರೂಪಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ರೂಪಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸದಾ ಹೋತಿ, ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಮಹಾಕುಸಲಸ್ಸ, ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ, ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ರೂಪಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ತಿವಿಧಂ ಲೋಕುತ್ತರಪುಞ್ಞಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ, ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಮಹಾಕಿರಿಯಸ್ಸ, ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ರೂಪಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಅರಹತ್ತಪುಞ್ಞಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ತಥಾ ಏವ ಸಬ್ಬಂ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಮಾವಚರತೋ ಕಾಮಾವಚರವಸೇನ ಕುಸಲಸ್ಸ ಮಹಾಕುಸಲಸ್ಸ, ಕ್ರಿಯಸ್ಸ ಹಸನವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮಹಾಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ರೂಪಾವಚರತೋ ಪನ ರೂಪಾವಚರವಸೇನ ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ರೂಪಕುಸಲಸ್ಸ, ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ರೂಪಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಯಥಾ ತಥಾ ಏವ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾನಂ ತದಾರಮ್ಮಣಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಏಕಾದಸನ್ನಞ್ಚಾತಿ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಭಗವತಾ ಈರಿತಂ।
೩೪೮-೩೫೨. ವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮೇ ಸಬ್ಬಂ ವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಾವಚರತೋಪಿ ಕಾಮಾವಚರವಸೇನಪಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಮಹಾಕುಸಲಸ್ಸ, ಕ್ರಿಯಸ್ಸ ಹಸನವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮಹಾಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ರೂಪಾವಚರತೋ ಚೇವ ರೂಪಾವಚರವಸೇನ ಚ ಏವ ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ರೂಪಕುಸಲಸ್ಸ, ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ರೂಪಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಕಾಮಾವಚರಪಾಕಾನಂ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾನಂ ಏಕಾದಸನ್ನಞ್ಚ ತಥೇವ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ರೂಪೇ ವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಾವಚರತೋಪಿ ಚ ಕಾಮಾವಚರವಸೇನಪಿ ಚ ಕುಸಲಸ್ಸ ಮಹಾಕುಸಲಸ್ಸ ಕ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮಹಾಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ರೂಪಾವಚರತೋ ಚೇವ ರೂಪಾವಚರವಸೇನ ಚ ಏವ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಚಾತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಗೋಚರೋ ಹೋತಿ, ಅರೂಪಾವಚರಪಾಕೇಸು ಅಯಂ ನಯೋ ಭಗವತಾ ಮತೋ। ವಟ್ಟೇ ನ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ನಪ್ಪವಿಟ್ಠಾತಿ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಪಾಕಾಪಿ ಕಾಮತೋ ಕಾಮಾವಚರವಸೇನ ಕುಸಲಸ್ಸ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಮಹಾಕುಸಲಸ್ಸ, ಕ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಮಹಾಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ರೂಪತೋಪಿ ರೂಪಾವಚರವಸೇನಪಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ರೂಪಕುಸಲಸ್ಸ, ಕ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ರೂಪಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತೀತಿ। ಏತ್ಥಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಪುಞ್ಞೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೩೫೩-೬. ಕಾಮೇ ಇದಂ ಸಬ್ಬಕಿರಿಯಚಿತ್ತಂ ಕಾಮಾವಚರತೋಪಿ ಚ ಕಾಮಾವಚರವಸೇನಪಿ ಚ ಕುಸಲಸ್ಸ ಮಹಾಕುಸಲಸ್ಸ, ಕ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ಹಸನವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮಹಾಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ರೂಪಾವಚರತೋ ಚೇವ ರೂಪಾವಚರವಸೇನ ಚ ಏವ ಕುಸಲಸ್ಸ ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ರೂಪಕುಸಲಸ್ಸ, ಕ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ರೂಪಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಏಕಾದಸಕಾಮಾವಚರಪಾಕಸ್ಸ ಚ ತಥೇವ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಏತೇಸಂ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ಯಂ ಕ್ರಿಯಾಮಾನಸಂ ರೂಪೇ ರೂಪಾವಚರೇ ಯಂ ಕಿರಿಯಾಮಾನಸಂ, ಕಾಮಪಾಕಂ ತತೋ ವಿನಾ ತತೋ ರಾಸಿತೋ ಕಾಮಪಾಕಂ ವಿನಾ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪನ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ಕಾಮಾವಚರತೋ ಕಾಮಾವಚರವಸೇನ ಕಿರಿಯಸ್ಸ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮಹಾಕಿರಿಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಹಸನಂ ಏಕನ್ತಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ರೂಪಕಿರಿಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಕರೋತಿ। ಕ್ರಿಯಾಚಿತ್ತಂ ಪನಾರುಪ್ಪೇ ಅರೂಪಕಿರಿಯಾಚಿತ್ತಂ ಪನ ತೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಏವ ಚ ರಾಸೀನಂ ಆರುಪ್ಪಕ್ರಿಯಸ್ಸಾಪಿ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಕಿರಿಯಂ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಕಿರಿಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ತತಿಯಾರುಪ್ಪಕಿರಿಯಂ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಕಿರಿಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ಇತಿ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಗೋಚರೋ ಹೋತಿಯೇವ।
೩೫೭-೮.
ರೂಪಂ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ರೂಪಾರಮ್ಮಣಸಞ್ಞಿತಂ।
ಕಾಮಾವಚರಪುಞ್ಞಸ್ಸ, ತಥೇವ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ।
ಅಭಿಞ್ಞಾದ್ವಯಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಕಾಮಪಾಕಕ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ॥
ದ್ವಿಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಮನೋಧಾತುದ್ವಯಸನ್ತೀರಣತ್ತಯಮಹಾಪಾಕಸ್ಸ
೩೫೯-೩೬೦. ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮರೂಪಾವಚರತೋ ಕಾಮರೂಪಾವಚರವಸೇನ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಮಹಾಕುಸಲಸ್ಸ, ರೂಪಾವಚರವಸೇನ ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ರೂಪಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಕಾಮರೂಪಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಮಹಾಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಚಮರೂಪಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಉಭಯಸ್ಸಾಪಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ಅಪರಿಯಾಪನ್ನತೋ ಚೇವ ಲೋಕುತ್ತರವಸೇನ ಚ ಏವ ಫಲಸ್ಸ, ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಏತೇಸಂ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ।
೩೬೧-೨. ನಾನಪ್ಪಕಾರಕಂ ಸಬ್ಬಂ, ಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ಪನ ತೇಭೂಮಕಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಮಹಾಕುಸಲಸ್ಸ, ಸುದ್ಧಝಾನಸ್ಸ ಪಞ್ಚವಿಧಸ್ಸ ರೂಪಕುಸಲಸ್ಸ, ಪಠಮಾರುಪ್ಪತತಿಯಾರುಪ್ಪಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ತಥೇವ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ರೂಪಾರೂಪವಿಪಾಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ರೂಪವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಪಠಮಾರುಪ್ಪತತಿಯಾರುಪ್ಪವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ ತೇಭೂಮಕಕ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ಹಸನವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮಹಾಕಿರಿಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ರೂಪಕಿರಿಯಸ್ಸ, ಪಠಮಾರುಪ್ಪತತಿಯಾರುಪ್ಪಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ನವನ್ನಂ ಪನ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ।
೩೬೩-೪. ರೂಪಾರಮ್ಮಣಿಕಾ ದ್ವೇ ತು ದ್ವೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಿಕಾ, ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಸದ್ದಾದಿಗೋಚರಾ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾದಿಗೋಚರಾ, ತಯೋ ಮನೋಧಾತುಸಙ್ಖಾತಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಿಕಾ ನಾಮ ಮತಾ ಭಗವತಾ। ಇಧ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಮಾವಚರಾಧಿಕಾರೇ ಏಕಚತ್ತಾಲೀಸೇವ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಛಳಾರಮ್ಮಣಿಕಾ ಮತಾ। ಅಯಂ ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಕ್ಕಮೋ।
೩೬೫-೯. ಪಞ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾ ವಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ, ರೂಪಾರೂಪಾ ಅನಾಸವಾ ಇಮೇ ಸಬ್ಬೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಗೋಚರಾ ಹೋನ್ತಿ। ಪಠಮಾರುಪ್ಪಕುಸಲಂ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಚೇತಸೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಚೇತಸೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಚೇತಸೋ ಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಚೇತಸೋ ಕಿರಿಯಸ್ಸ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಕುಸಲಾರಮ್ಮಣಭಾವೇ ಕಾರಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ಪಠಮಾರುಪ್ಪಪಾಕೋಯಂ, ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಚೇತಸೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಚೇತಸೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಚೇತಸೋ ಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋತಿ। ಹಿ ಕಸ್ಮಾ? ತೇಸಂ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾನಂ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಕುಸಲಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ। ಪಠಮಂ ತು ಕ್ರಿಯಾಚಿತ್ತಂ ಪಠಮಂ ಕಿರಿಯಾಚಿತ್ತಂ ಪನ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಚೇತಸೋ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋತಿ। ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಚೇತಸೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಪಠಮಂ ತು ಕ್ರಿಯಾಚಿತ್ತಂ ಪನ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಚೇತಸೋ ಕಿರಿಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ಇತಿ ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಮಯಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಚಿತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣುಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಭಾವಿನಾ ಧೀರೇನ ಞೇಯ್ಯಾ।
೩೭೦-೩. ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ, ಅರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ದ್ವಿಧಾ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಂ ಕುಸಲಂ ಕುಸಲಸ್ಸ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಕುಸಲಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಕುಸಲಂ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪವಿಪಾಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಿಯಾ ಭವೇಯ್ಯ। ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ, ಪಠಮಾರುಪ್ಪಮಾನಸಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ತಿಧಾ ತಿಪ್ಪಕಾರಂ ಹೋತಿ। ಇತಿ ವಚನಂ ಮಹೇಸಿನಾ ವುತ್ತಂ। ಕ್ರಿಯಸ್ಸಾಪಿ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಕಿರಿಯಸ್ಸಾಪಿ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಕಿರಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ಕುಸಲಮ್ಪಿ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಕುಸಲಮ್ಪಿ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ಕುಸಲಂ ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಮಯಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಮಾನಸಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ತಿಧಾ ಹೋತಿ। ತತಿಯಾರುಪ್ಪಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಚೇತಸೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಚೇತಸೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ಏವಮೇವ ಯಥಾ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಮಾನಸಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ದ್ವಿಧಾ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ತಥಾ ತತಿಯಾರುಪ್ಪಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ದ್ವಿಧಾ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಮಾನಸಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ತಿಧಾ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ತಥಾ ತತಿಯಾರುಪ್ಪಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ತಿಧಾ ಸಿಯಾ।
೩೭೪. ಯಂ ಯಂ ಪನ ಇಧಾರಬ್ಭ ಇಧ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಕಾರೇ ಯಂ ಯಂ ಗೋಚರಂ ಆರಬ್ಭ ಪಟಿಚ್ಚ ಯೇ ಯೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಜಾಯನ್ತಿ, ಸೋ ಸೋ ಗೋಚರೋ ತೇಸಞ್ಚ ತೇಸಞ್ಚ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ।
೩೭೫. ಯೋ ಪನ ನರೋ ಇಮಸ್ಸ ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಸ್ಸ ಕಿರ ಪಾರಂ ದುತ್ತರಂ ಇಧ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಉತ್ತರತಿ, ಸೋ ನರೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಮಹಣ್ಣವೇ ಪಾರಂ ದುತ್ತರಂ ಉತ್ತರಂ ಉತ್ತರತಿ ಏವ।
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಟೀಕಾಯ
ಆರಮ್ಮಣವಿಭಾಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಛಟ್ಠೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।