೮. ಅಟ್ಠಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ
ಪಕಿಣ್ಣಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೪೭೫.
ಇದಾನಿ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ, ಏತೇಸಂ ಮಾನಸಂ ಮಯಾ।
ಪಾಟವತ್ಥಾಯ ಭಿಕ್ಖೂನಂ, ಕಥೀಯತಿ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ॥
ಇದಾನಿ ಪನ ಕಾಲೇ ಏತೇಸಂ ತಿಹೇತುಕದ್ವಿಹೇತುಕಅಹೇತುಕಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ ಮಾನಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಾಟವತ್ಥಾಯ
೪೭೬-೮೫. ಪನ್ಥಮಕ್ಕಟಕೋ ಉಣ್ಣನಾಭಿ ಪನ್ಥಮಕ್ಕಟಕೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚಸು ದಿಸಾಸು ತಸ್ಸ ಸುತ್ತಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ಜಾಲಮಜ್ಝೇ ನಿಪಜ್ಜತಿ। ಪಠಮಾಯ ದಿಸಾಯೇತ್ಥ ಏತ್ಥ ಏತಾಸು ದಿಸಾಸು ಪಠಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಪಸಾರಿತೇ ಸುತ್ತೇ ಪಾಣಕೇನ ಪಟಙ್ಗೇನ ವಾ ಮಕ್ಖಿಕಾಯ ವಾ ಘಟ್ಟಿತೇ ಸತಿ ಸಾ ಉಣ್ಣನಾಭಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಚಲಿತ್ವಾ ಫನ್ದನಂ ಕತ್ವಾ ನಿಪನ್ನಟ್ಠಾನತೋ ಸುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಸುತ್ತಂ ಅನುಸಾರೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಾಣಕಸ್ಸ ಯೂಸಂ ಯೂಸಸಙ್ಖಾತಂ ಸೋಣಿತಂ ಪಿವತಿ। ಪುನಾಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಜಾಲಮಜ್ಝೇಯೇವ ಯಥಾಸುಖಂ ನಿಪಜ್ಜತಿ, ಯಥಾ ಪಠಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಚಲನಾದಿಕಂ ಕಿರಿಯಂ ಕರೋತಿ, ಏವಮೇವ ದುತಿಯಾದೀಸು ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು ಚಲನಾದಿಕಂ ಕಿರಿಯಂ ಕರೋತಿ, ಏವಂ ಪಞ್ಚಸು ದಿಸಾಸು ಸುತ್ತಂ ವಿಯ ಪಞ್ಚ ಪಸಾದಾ ಪಣ್ಡಿತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಮಜ್ಝೇ ಮಕ್ಕಟಕೋ ವಿಯ ಚ ಚಿತ್ತಂ ಪನ ಪಣ್ಡಿತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಾಣಕಾದೀಹಿ ಖುದ್ದಕತಿರಚ್ಛಾನೇಹಿ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಾ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪನ ಪಸಾದಾನಂ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಾ ಪಣ್ಡಿತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಜಾಲಮಜ್ಝೇ ನಿಪನ್ನಾಯ ಉಣ್ಣನಾಭಿಯಾ ತಂ ಚಲನಂ ವಿಯ ಪಸಾದೇ ಘಟ್ಟೇತೀತಿ ಪಸಾದಘಟ್ಟನಂ, ಕಿಂ ತಂ? ಆರಮ್ಮಣಂ। ತತ್ಥ ತಿಸ್ಸಂ ವೀಥಿಯಂ ಪಸಾದಘಟ್ಟನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮನೋಧಾತುಕಿರಿಯಾಚಿತ್ತಂ ಭವಙ್ಗಂ ಆವಟ್ಟೇತೀತಿ ಭವಙ್ಗಾವಟ್ಟನಂ ಮತಂ ಭಗವತಾ। ತಸ್ಸ ಪನ್ಥಮಕ್ಕಟಕಸ್ಸ ಸುತ್ತಾನುಸಾರಂವ ಸುತ್ತಂ ಅನುಗಮನಂ ವಿಯ ವೀಥಿಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತನಂ ಪಣ್ಡಿತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸೀಸೇ ಪನ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಅಸ್ಸ ಮಕ್ಕಟಸ್ಸ ಯೂಸಪಾನಂ ವಿಯ ಜವನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪವತ್ತನಂ ಪಣ್ಡಿತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪುನ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಸುತ್ತಜಾಲಮಜ್ಝೇ ನಿಪಜ್ಜನಂ ಯಥಾ ವತ್ಥುಂಯೇವ ಹದಯವತ್ಥುಂ ಏವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿವತ್ತನಂ ಪಣ್ಡಿತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೪೮೬-೯೩. ಇದಂ ತು ಪನ ಓಪಮ್ಮಂ, ಅತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ ಕಿಂ ತು ಹಿ ಇದಂ ಓಪಮ್ಮಂ ಕಂ ಅತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ ಪಕಾಸೇತಿ? ಪಠಮಂ ಪಸಾದೇ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಪಸಾದವತ್ಥುತೋ ಪಸಾದೋ ವತ್ಥು ನಿಸ್ಸಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಸಾದವತ್ಥು, ಚಿತ್ತಂ, ತತೋ ಪಸಾದವತ್ಥುತೋ, ಪಠಮಂ ಏವ ವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಭವಙ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ಮನೋ ಜಾಯತಿ, ಇತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ತೇನ ಓಪಮ್ಮೇನ ದೀಪಿತೋ। ಏಕೇಕಾರಮ್ಮಣಂ ದ್ವೀಸು ದ್ವೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಸಬ್ಬಸೋ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಪನ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಅಯಮತ್ಥೋಪಿ ತೇನ ಓಪಮ್ಮೇನ ದೀಪಿತೋ ‘‘ದ್ವೀಸು ದ್ವೀಸು ದ್ವಾರೇಸೂ’’ತಿ, ಏಕಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ಚಾತಿ ದ್ವೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ ಞೇಯ್ಯೋ। ರೂಪಂ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಮ್ಹಿ ಘಟ್ಟೇತ್ವಾ ತಙ್ಖಣೇ ಪನ ತಸ್ಸ ಖಣೇ ಪನ ತಥಾ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಭವಙ್ಗಚಲನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಸಂಸಯೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ ಸಂಸಯೋ ನತ್ಥಿ। ಯಥಾ ಖಗೋ ಯಥಾ ಸಕುಣೋ। ಹಿ ಸಚ್ಚಂ ಮಯಾ ವುತ್ತಂ ವಚನಂ। ರುಕ್ಖಗ್ಗೇ ರುಕ್ಖಕೋಟಿಯಂ ನಿಲೀಯನ್ತೋವ ಸಾಖಿನೋ ಸಾಖಂ ಘಟ್ಟೇತಿ, ತಸ್ಸ ಛಾಯಾ ಭೂಮಿಯಂ ಪಥವಿಯಂ ಫರತಿ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ। ಇಧಾತಿ ನಿಪಾತೋ। ಸಾಖಾಯ ಸಕುಣೇನ ಘಟ್ಟನಂ ಭೂಮಿಯಂ ಛಾಯಾಫರಣಾಪಿ ಚ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಏಕಕ್ಖಣಸ್ಮಿಂಯೇವ ಜಾಯರೇ ಜಾಯನ್ತಿ। ಏವಮೇವ ಪನ ರೂಪಸ್ಸ, ಪಸಾದಸ್ಸ ಚ ಘಟ್ಟನಂ, ತಥೇವ ಅತ್ಥತೋ ಅತ್ಥವಸೇನ ಭವಙ್ಗಚಲನಸ್ಸಾಪಿ ಪಚ್ಚಯತ್ತೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಂ ಆಗಮನಂ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಏಕಕ್ಖಣೇಯೇವ ಹೋತಿ।
೪೯೪-೭. ತತೋ ಪರಂ ಭವಙ್ಗಸೋತಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೇ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಆವಜ್ಜನೇ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೇ, ದಸ್ಸನೇ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೇ, ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೇ, ಸನ್ತೀರಣೇ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೇ, ತಥಾ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನೇ ಚ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೇ ಕುಸಲಂ ಜವನಚಿತ್ತಂ ಜವತಿ, ತಥಾ ಅಕುಸಲಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಜವತಿ। ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸುಪಿ ಸದ್ದಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಘಟ್ಟನೇ ಏಸೇವ ನಯೋ ಅವಿಸೇಸೇನ ವಿಞ್ಞುನಾ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ। ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪನೇ ದೋವಾರಿಕೋಪಮಾದೀನಿ ವಚನಾನಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ತತೋ ಪಕರಣತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಏತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿಂ ವೀಥಿಯಾಧಿಕಾರೇ ವಿಞ್ಞುನಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾನಿ।
೪೯೮-೯. ಅಸಮ್ಭೇದೇನ ಚಕ್ಖುಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸಾಪಿ ಚಕ್ಖು ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಂ ಹೋತಿ। ಜೀವಿತಾ ನಿರುದ್ಧಮ್ಪಿ ಪಿತ್ತೇನ ವಾ ಸೇಮ್ಹೇನ ವಾ ರುಹಿರೇನ ವಾ ಪಲಿಬುದ್ಧಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಂ ಸಮ್ಭಿನ್ನಂ ನಾಮ, ಸಕ್ಕೋನ್ತಂ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತೇನ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನೇನ ರೂಪಾಪಾಥಗಮನೇನ ಆಲೋಕಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನಾಪಿ। ತೇನ ತಿವಿಧೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಸಮನಕ್ಕಾರಹೇತುನಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಪಚ್ಚಯೇನ ಸಹ ಪವತ್ತನೇನ। ಏತೇಹಿ ಪನ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಂ ಏಕತೋ ಇನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಸಮೇತೇಹಿ ಸಹಗತೇಹಿ ಸಮಾಗಮಂ ಏಕೀಭಾವಂ ಆಗತೇಹಿ, ತಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುಪಸಾದನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಚೇತಸಿಕೇಹಿ ಸಹ ಜಾಯತೇ।
೫೦೦-೧. ಅಸಮ್ಭೇದೇನ ಸೋತಸ್ಸ ಸೋತಪಸಾದಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನೇನ ಸದ್ದಾಪಾಥಗಮೇನ ಚ ಸದ್ದಸ್ಸ ಆಪಾಥಗಮನೇನ ಚ। ಆಕಾಸನಿಸ್ಸಯೇನಾಪಿ ಪಿಹಿತಕಣ್ಣಚ್ಛಿದ್ದಸ್ಸ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತೇನ ತಿವಿಧೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ। ಸಮನಕ್ಕಾರಹೇತುನಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಪಚ್ಚಯೇನ ಸಹ ಪವತ್ತೇನ। ಏತೇಹಿ ಪನ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಮೇತೇಹಿ ಸಹಗತೇಹಿ ಸಮಾಗಮಂ ಏಕೀಭಾವಂ ಆಗತೇಹಿ ತಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಸಹ ಜಾಯತಿ।
೫೦೨-೩. ಅಸಮ್ಭೇದೇನ ಘಾನಸ್ಸ ಘಾನಪಸಾದಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನೇನ ಗನ್ಧಾಪಾಥಗಮೇನ ಚ ಗನ್ಧಸ್ಸ ಆಪಾಥಗಮನೇನ ಚ। ವಾಯೋಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನಾಪೀತಿ ಘಾನಬಿಲಮ್ಹಿ ಪವಿಸನ್ತೇನ ವಾಯುನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ತಿವಿಧೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ। ಸಮನಕ್ಕಾರಹೇತುನಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಪಚ್ಚಯೇನ ಸಹ ಪವತ್ತೇನ। ಏತೇಹಿ ಪನ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಮೇತೇಹಿ ಸಹಗತೇಹಿ ಸಮಾಗಮಂ ಏಕೀಭಾವಂ
೫೦೪-೫. ಅಸಮ್ಭೇದೇನ ಜಿವ್ಹಾಯ ಜಿವ್ಹಾಯ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನೇನ ರಸಾಪಾಥಗಮೇನ ಚ ರಸಸ್ಸ ಆಪಾಥಗಮನೇನ ಚ। ಆಪೋಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನಾಪೀತಿ ಜಿವ್ಹಾತೇಮನಂ ಆಪಂ ಲದ್ಧಾ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ವಿನಾ ಸುಕ್ಖಖಾದನೀಯೇ ಜಿವ್ಹಾಯ ಸಾಯಿತೇಪಿ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ತಿವಿಧೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ। ಸಮನಕ್ಕಾರಹೇತುನಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಪಚ್ಚಯೇನ ಸಹ ಪವತ್ತೇನ। ಏತೇಹಿ ಪನ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಮೇತೇಹಿ ಸಹಗತೇಹಿ ಸಮಾಗಮಂ ಏಕೀಭಾವಂ ಆಗತೇಹಿ ತಂ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಸಹ ಜಾಯತಿ।
೫೦೬-೭. ಕಾಯಪಸಾದಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭೇದೇನ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸ್ಸ ಆಪಾಥಗಮನೇನ ಚ। ಪಥವೀನಿಸ್ಸಯೇನಾಪೀತಿ ತೇನ ವಿನಾ ಕಾಯದ್ವಾರಮ್ಪೀತಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಮಹಾಭೂತಾರಮ್ಮಣಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ಕಾಯಪಸಾದಂ ಘಟ್ಟೇತ್ವಾ ಪಸಾದಪಚ್ಚಯೇಸು ಮಹಾಭೂತೇಸು ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ। ತೇನ ತಿವಿಧೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ। ಸಮನಕ್ಕಾರಹೇತುನಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಪಚ್ಚಯೇನ ಸಹ ಪವತ್ತೇನ। ಏತೇಹಿ ಪನ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಮೇತೇಹಿ ಸಹಗತೇಹಿ ಸಮಾಗಮಂ ಏಕೀಭಾವಂ ಆಗತೇಹಿ ತಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಸಹ ಜಾಯತಿ।
೫೦೮-೯. ಅಸಮ್ಭೇದಾ ಮನಸ್ಸಾಪೀತಿ ಮನನ್ತಿ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ। ತಂ ನಿರುದ್ಧಮ್ಪಿ ಆವಜ್ಜನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥಂ ಮನ್ದತಮಗತಮೇವ ವತ್ತಮಾನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭಿನ್ನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಆವಜ್ಜನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಂ ನಾಮ। ಮನಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭೇದೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆಪಾಥಗಮನೇನ ಚ ವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಹದಯವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ। ತೇನ ತಿವಿಧೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ। ಸಮನಕ್ಕಾರಹೇತುನಾ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನೇನ ಸಹ ಪವತ್ತೇನ। ಏತೇಹಿ ಪನ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಮೇತೇಹಿ ಸಹಗತೇಹಿ ಸಮಾಗಮಂ ತಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ಜವನಚಿತ್ತಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಸಹ ಜಾಯತೇ।
೫೧೦-೧೧. ಮನೋ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ವಿಭಾವಿನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಆವಜ್ಜನಕ್ರಿಯಾಚಿತ್ತಂ ಆವಜ್ಜನಕಿರಿಯಾಚಿತ್ತದ್ವಯಂ ಸಮನಕ್ಕಾರೋ ನಾಮ ವಿಭಾವಿನಾ ಸಞ್ಞಿತಂ। ವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಇತಿ ಅಯಂ ಪಾಠೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಸು ಭವೇಸು ನ ಗಚ್ಛತಿ। ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ವೋಕಾರೋ ವೋಕಿಣ್ಣೋತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೋ, ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಾಠೋ ಪನ ಕಥಿತೋ ಮಯಾ, ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೋ ನಾಮ ಕಾಮರೂಪಭವೋ, ಅರೂಪಭವೋ ಚತುವೋಕಾರಭವೋ ನಾಮ, ಅಸಞ್ಞೀಭವೋ ಏಕವೋಕಾರಭವೋ ನಾಮ। ಅಯಂ ಪಾಠೋ ಚತುವೋಕಾರಅರೂಪಭವಂ ಸನ್ಧಾಯ ನ ಕಥಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವತ್ಥುಸ್ಸ ರೂಪತ್ತಾ ಅರೂಪಭವೇ ಕಥಂ ವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೫೧೨-೪. ಪಟಿಸನ್ಧಾದಿಚಿತ್ತಾನಿ, ಸಬ್ಬಾನೇಕೂನವೀಸತಿ ಹೋನ್ತಿ, ಕಾಮಾವಚರೇಸು ದಸ, ರೂಪೇಸು ಪಞ್ಚ, ಅರೂಪೀಸು ಚತ್ತಾರಿ, ಸಬ್ಬಾನಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಾನಿ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಹೋನ್ತಿ। ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ। ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ ರೂಪಾನಿ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಮಹಗ್ಗತಚಿತ್ತಞ್ಚ। ತಥಾ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಕಂ ನಾಮ ಕಪ್ಪರುಕ್ಖಾದಯೋ, ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಲೋಹಕುಮ್ಭಾದಯೋ ಚ। ಇತಿ ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಮಯಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ತೇಸಂ ಪಟಿಸನ್ಧಾದಿಚಿತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ತಿವಿಧಂ ಭಗವತಾ ಉದೀರಿತಂ। ಕಾಮಾವಚರಸನ್ಧೀನಂ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಾವಚರಾರಮ್ಮಣಂ ಭಗವತಾ ಮತಂ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಂ, ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ಹೋತಿ। ಅತೀತಂ ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ ಅತೀತಾಯೇವ, ನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ। ಅನಾಗತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನತ್ಥಿ।
೫೧೫-೨೬. ಅಟ್ಠೇವ ಚ ಮಹಾವಿಪಾಕಾ, ತೀಣಿ ಸನ್ತೀರಣಾನಿ ಚಾತಿ ಏಕಾದಸವಿಧಂ ಚಿತ್ತಂ ತದಾರಮ್ಮಣಸಞ್ಞಿತಂ। ಏಕಾದಸವಿಧೇ ಚಿತ್ತೇ ಪುಞ್ಞವಿಪಾಕಾನಿ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾ ದಸ ಅಪುಞ್ಞಜಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಪನ ಏಕಂ ಹೋತಿ। ಮಹಾವಿಪಾಕಾ ರೂಪಾರೂಪಭವದ್ವಯೇ ನ ಜಾಯನ್ತಿ, ಕಾಮರೂಪಭವೇ ಸನ್ತೀರಣತ್ತಯಂ ಹೋತಿ। ಯಾನಿ ತದಾರಮ್ಮಣಚಿತ್ತಾನಿ ಸತ್ಥುನಾ ಜಿನೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ತೇಸು ತದಾರಮ್ಮಣಚಿತ್ತೇಸು ಏಕಮ್ಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣಚಿತ್ತಂ ರೂಪಾರೂಪಭವದ್ವಯೇ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ಕದಾಚಿಪಿ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ? ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ರೂಪಾರೂಪಭವದ್ವಯೇ ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಚೋದಕೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಬೀಜಸ್ಸಾಭಾವತೋ ಪನ ನ ಹೋತೀತಿ ಪರಿಹಾರೋ। ಅಕಾಮಾವಚರಾರಮ್ಮಣೇ ಅಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇ ಇದಂ ತದಾರಮ್ಮಣಮಾನಸಂ ನೇವ ಅನುಬನ್ಧತಿ। ಹಿ ಕಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ? ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಚ ಏಕನ್ತೇನ ಅವಸ್ಸಂ ತದಾರಮ್ಮಣಮಾನಸಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಚ ತಥಾ ಅಪರಿಚಿತತ್ತಾ ಚ ಸಬ್ಬದಾ ನಾನುಬನ್ಧತಿ। ತಞ್ಹಿ ಯಥಾ ಪಿತರಂ ವಾ ಪಿತುಸದಿಸಂ ವಾ ಞಾತಿಂ ಅನುಬನ್ಧನ್ತೋಪಿ ತರುಣದಾರಕೋ ಘರದ್ವಾರನ್ತರವೀಥಿಚತುಕ್ಕಾದಿಮ್ಹಿ ಪರಿಚಿತೇಯೇವ ದೇಸೇ ಅನುಬನ್ಧತಿ, ನ ಅರಞ್ಞಂ ವಾ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಂ ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಕಾಮಾವಚರೇ ಧಮ್ಮೇ ಅನುಬನ್ಧನ್ತಮ್ಪಿ ಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಮಾರಬ್ಭ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಧಮ್ಮೇ ನಾನುಬನ್ಧತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚಸ್ಸ ಸಬ್ಬೋ ಕಾಮಾವಚರಪಾಕೋ ಚ ಕಿರಿಯಾಮನೋಧಾತು ಕಿರಿಯಾಅಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಏವಂ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಪರಿತ್ತಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಚೇತಂ ಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರಾರಮ್ಮಣೇ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇಪಿ ನಾನುಬನ್ಧತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೫೨೭-೩೨. ಕಿಂ ತೇನ ಯುತ್ತಿವಾದೇನ, ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಹಿ ‘‘ಜನಕಂ ತೇನ ತುಲ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿಕೇನ ತೇನ, ಯುತ್ತಿಯಾ ವಾದೋ ಯುತ್ತಿವಾದೋ, ‘‘ಜನಕಂ ತೇನ ತುಲ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾಯ ಯುತ್ತಿಕಥಾಯ ಕಿಂ ಪಯೋಜನಂ ವುತ್ತಂ? ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಹಿ ಸಚ್ಚಂ ‘‘ಕಿಂ ತೇನ ಯುತ್ತಿವಾದೇನಾ’’ತಿ ವಚನಂ, ‘‘ಅತ್ಥಕಥಾಸೂ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಸಮಾಸೇ ಹಿ ತ್ಥ-ಸ್ಸ ಟ್ಠ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ತದಾರಮ್ಮಣಚಿತ್ತಾನಿ, ಏಕಾದಸಪಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣಚಿತ್ತಾನಿ ನಾಮಗೋತ್ತಂ ಪನಾರಬ್ಭ ತಿಸ್ಸಾದಿಕಂ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಚ್ಚಾಯನಗೋತ್ತಕಸ್ಸಪಗೋತ್ತಾದಿಕಂ ಗೋತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಜವನೇ ಜವಿತೇಪಿ ಚ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ನ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ವಾ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ನ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಯದಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮಾರಬ್ಭ, ಜವನೇ ಜವಿತೇಪಿ ವಾ ಯದಾ ಮಯಾ ವುತ್ತಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಜವನೇ ಜವಿತೇಪಿ ವಾ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ನ ಲಬ್ಭತೇ ಆಚರಿಯೇನ, ತಥಾ ದುಕ್ಖಅನಿಚ್ಚಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಿಕಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ನ ಲಬ್ಭತೇ ಆಚರಿಯೇನ। ತದಾರಮ್ಮಣಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತೇಸುಪಿ ಮಿಚ್ಛತ್ತೇ ಮಿಚ್ಛಾಸಭಾವೇ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತ್ಯಾದಿವಸೇನ ನಿಯತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ದಿಟ್ಠಿಯುತ್ತಜವನಾನಿ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾನಿ, ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತೇಸುಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ನ ಲಬ್ಭತೇ ಆಚರಿಯೇನ, ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ
೫೩೩-೪. ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆರಮ್ಮಣಘಟ್ಟನಾ ನ ವಿಜ್ಜತಿ। ಭವಙ್ಗತೋ ಚೇತಸೋ ವೀಥಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ವುಟ್ಠಾನಂ ಕಥಂ ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಹೋತಿ? ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ಘಟ್ಟನಾಯ ವಿನಾ ಘಟ್ಟನಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೇವ ಯಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ, ತಸ್ಮಾ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಭವೋ ಹೋತಿ।
೫೩೫-೬. ದ್ವಾದಸಾಪುಞ್ಞಚಿತ್ತಾನಂ ದ್ವಾದಸಅಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಂ ವಿಪಾಕಾ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಪಾಪಪಾಕಾ ದ್ವಾದಸಪಾಪಚಿತ್ತಾನಂ ವಿಪಾಕಾ ಏಕಾದಸವಿಧಾನಂ ತು, ಹಿತ್ವಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಮಾನಸಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಮಾನಸಂ ಹಿತ್ವಾ ಏಕಾದಸವಿಧಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ ಏಕಾದಸವಿಧಾ ಚೇವ ಭವನ್ತಿ।
೫೩೭-೮. ಕ್ರಿಯಚಿತ್ತೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಯಂ ಆವಜ್ಜನದ್ವಯಂ ಜವನಂ ನ ಚ ಹೋತಿ, ತಂ ಆವಜ್ಜನದ್ವಯಂ ಕರಣಮತ್ತತ್ತಾ ಕಿರಿಯಾಮತ್ತತ್ತಾ ವಾತಪುಪ್ಫಸಮಂ ವಾತಪುಪ್ಫೇನ ಸದಿಸಂ ಮತಂ ಭಗವತಾ। ಅಯಮೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಖೀಣಾಸವೇ ಉಪ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ವಾ ತಂ ಆವಜ್ಜನದ್ವಯಂ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಂ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬೇಸು ಪುಥುಜ್ಜನೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ಕಥಂ ಕಿರಿಯಾ ಹೋತೀತಿ ಚೇ? ಕರಣಮತ್ತತ್ತಾ ಅಫಲದಾಯಕಂ ವಾತಪುಪ್ಫಂ ವಿಯ ಅಫಲದಾಯಕಂ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಂ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತಿಹಾರೋ ಕಿರಿಯಾ ಪನ ಹೋತಿ। ಯಂ ಸಬ್ಬಂ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಂ ಕಿಚ್ಚಸಾಧನತೋ ಜವನಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಜವನತ್ತಂ ಜವನಭಾವಂ ಪತ್ತಂ ಛಿನ್ನಮೂಲಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಪುಪ್ಫಂ ಅಫಲಂ ಹೋತಿ ಯಥಾ, ಏವಂ ಛಿನ್ನಾವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಮೂಲಸ್ಸ ವೀತರಾಗಸ್ಸ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಂ ಅಫಲಂ ವಿಪಾಕವಿರಹಿತಂ ಸಿಯಾ ಭವೇಯ್ಯ।
೫೩೯-೪೦. ಪಟಿಚ್ಚ ಪನ ಏತಸ್ಮಾ, ಫಲಮೇತೀತಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಏಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಏತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮತೋ ಫಲಂ ಏತಿ ಪವತ್ತತಿ ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯೋ, ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾಪಿ ಉಪಕಾರೋ ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ಪಣ್ಡಿತೇನ ಪವುಚ್ಚತೇ। ಸಮ್ಭವೋ ಪಭವೋ ಹೇತು ಕಾರಣಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಮತೋ ಭಗವತಾ। ಇದಂ ವಚನಂ ಅಞ್ಞತ್ಥ ದೀಪನವಚನಂ।
೫೪೧. ಲೋಭಾದಿ ಪನ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ, ಮೂಲಟ್ಠೇನುಪಕಾರಕೋ ಯೋ ಲೋಭಾದಿ ಪನ ಧಮ್ಮೋ ಮೂಲಭಾವೇನ ಫಲಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತೂತಿ ಹೇತು ನಾಮ ವಿಭಾವಿನಾ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ।
೫೪೨. ಲೋಭೋ ದೋಸೋ ಚ ಮೋಹೋ ಚ ತಥಾ ಅಲೋಭಾದಯೋ ತಯೋ ಹೇತೂ, ತೇ ಛ ಏವ ಹೇತುಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ಜಾತಿತೋ ಜಾತಿವಸೇನ ಕುಸಲಜಾತಿಅಕುಸಲಜಾತಿಅಬ್ಯಾಕತಜಾತಿವಸೇನ ನವಧಾ ನವಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ಸಿಯುಂ।
೫೪೩-೪. ಧಮ್ಮಾನಂ ಕುಸಲಾದೀನಂ, ಕುಸಲಾದಿತ್ತಸಾಧಕೋ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕುಸಲಾದಿತ್ತಸಾಧಕೋ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಸಾಧಕೋ, ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಮೂಲಟ್ಠೋ ನಾಮ। ಏವಂ ವಚನಂ ಏಕೇ ಏಕಚ್ಚೇ ಆಚರಿಯಾ ವದನ್ತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕುಸಲಾದಿತ್ತಸಾಧಕವಸೇನ ಮೂಲಟ್ಠೇ ಸನ್ತೇ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪೀಸು ತೇಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪೇಸು ತೇಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಿತೇಸು ಚಿತ್ತಜರೂಪೇಸು ಹೇತೂನಂ ಲೋಭಾದಿಹೇತೂನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತಾ ಕದಾಚಿಪಿ ನೇವ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯದಿ ಚಿತ್ತೇಸು ರೂಪಾನಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತೇಸು ತೇ ಲೋಭಾದಯೋಪಿ ಚಿತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಾನಂ ಏಕುಪ್ಪಾದತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿಯೇವ। ತದಾ ತೇಸಂ ಮತೇ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಜರೂಪಾನಂ ಕುಸಲಾದಿತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ನ ಚ ಕದಾಚಿ ರೂಪಾನಿ ಕುಸಲಾದಿನಾಮಕಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಜರೂಪಾನಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಞಾಪನತ್ಥಂ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಜರೂಪಾನಂ ತೇ ಲೋಭಾದಯೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಇತಿ ವಚನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಚಿತ್ತಜರೂಪಾನಿ ನಾಮ ಕದಾಚಿಪಿ ವಿಯುತ್ತಾನಿ ಚರನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕುಸಲಾದಿತ್ತಸಾಧಕೋ ಮೂಲಟ್ಠೋ ನ ಹೋತಿ।
೫೪೫-೬. ಹಿ ಸಚ್ಚಂ ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ ತು ಹೇತೂನ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ವಚನಂ। ತೇ ಲೋಭಾದಯೋ ಹೇತೂ ತೇಸಂ ರೂಪಾನಂ ಕುಸಲಾದಿತಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಂ ನ ಸಾಧೇನ್ತಿ ನ ನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತಿ। ತೇ ಹೇತೂ ತೇಸಂ ನ ಚ ನ ಹೋನ್ತಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕುಸಲಾದಿತ್ತಸಾಧಕೋ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ, ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಮೂಲಟ್ಠೋತಿ ಮೂಲಸಭಾವೋ ನಾಮ ಸಮಯಞ್ಞುನಾ ಸಮಯವಿಜಾನನಸೀಲೇನ ವಿಞ್ಞುನಾ ಗನ್ತಬ್ಬೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ।
೫೪೭. ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸ್ಸ ಸಾಧನೇನುಪಕಾರಕೋ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಂ ಸಾಧನೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಯೋ ಅತ್ಥೋ, ಸೋ ಅತ್ಥೋ ಹೇತೂನಂ ಲೋಭಾದೀನಂ ಮೂಲಟ್ಠೋ ಮೂಲಸಭಾವೋ ಇತಿ ಚ ಗಹಣಂ ವಿಭಾವಿನಾ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ।
೫೪೮-೯. ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಹೇತೂ ಕುಸಲಾ ಹೇತೂ, ಅಕುಸಲಾ ಹೇತೂ, ಕ್ರಿಯಾಹೇತೂ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಸಬ್ಬೇ ಕಿರಿಯಾಹೇತುಯೋ ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭೂಮಿಯಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತಂ ಯಾತಾ ಗತಾ। ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಚಿತ್ತಜರೂಪಾನಞ್ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತಂ ಯಾತಾ ಗತಾ, ಏತೇ ಹೇತೂ ಚತುವೋಕಾರಭೂಮಿಯಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಏವ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತಂ ಯಾತಾ ಗತಾ।
೫೫೦-೧. ಕಾಮೇ ವಿಪಾಕಹೇತೂಪಿ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತಂ ಯಾತಾ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇಪಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪಜಾತಾನಂ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತಂ ಯಾತಾ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ ಪವತ್ತಿಯಂ ಚಿತ್ತಜಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತಂ ಗತಾ।
೫೫೨-೫. ರೂಪೇ ವಿಪಾಕಹೇತೂ ಕಾಮಾವಚರಭೂಮಿಯಂ ಹೇತುಯೋ ವಿಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಹೇತವೋ ಚಿತ್ತಜಾನಂ ರೂಪಾನಞ್ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಞ್ಚ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭೂಮಿಯಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ಚತುವೋಕಾರೇ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಜಾ ಹೇತವೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಏವ ಚತುವೋಕಾರಭೂಮಿಯಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಭವನ್ತಿ। ಇತರೇ ಚತುವೋಕಾರೇ ಅರೂಪಭವೇ ವಿಪಾಕಜಾ ಹೇತವೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಏವ ಸಭೂಮಿಯಂ ಅತ್ತನೋ ಹೇತುತ್ಥೋ ಹೇತೂನಂ ಅತ್ಥೋ ಹೇತುಯೋ ಚೇವ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಚೇವ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸಮ್ಭವೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯುಪ್ಪತ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನ। ಸಞ್ಜಾತೋ ಸುಖಹೇತು ಯಸ್ಸಾತಿ ಸಞ್ಜಾತಸುಖಹೇತು, ತೇನ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ।
೫೫೬-೮. ಛನ್ದೋ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ವೀರಿಯಂ ವೀಮಂಸಾ ಚಾತಿ ಚತುಧಾಧಿಪತೀ ಲೋಕಾಧಿಪತಿನಾ ಸತ್ಥುನಾ ವುತ್ತಾ। ಛನ್ದಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲಸ್ಮಿಂ ಯೋ ಛನ್ದೋ, ಸೋ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ನಾಮ, ಛನ್ದಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಧಿಕರಣಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಸೇವ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಚ ತೀಸು ಮಯಾ ವುತ್ತತೋ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿತೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಚ ಅಧಿಪತೀಸು। ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಜೇಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕೋ, ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಪತೀತಿ ಅಧಿಪತಿ ನಾಮ ಭಗವತಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ।
೫೫೯.
ಸುಮತಿಮತಿವಿಬೋಧನಂ ವಿಚಿತ್ತಂ,
ಕುಮತಿಮತಿನ್ಧನಪಾವಕಂ ಪಧಾನಂ।
ಇಮಮತಿಮಧುರಂ ಅವೇದಿ ಯೋ ಯೋ,
ಜಿನವಚನಂ ಸಕಲಂ ಅವೇದಿ ಸೋ ಸೋ॥
ಯೋ ಯೋ ಜನೋ ಇಮಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಂ ಸುಮತಿಮತಿವಿಬೋಧನಂ ಸುಮತೀನಂ ಸುನ್ದರಮತೀನಂ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ ಮತಿಯಾ ವಿಬೋಧನಕರಂ ವಿಚಿತ್ತಂ ಕುಮತೀನಂ ಕುಚ್ಛಿತಮತೀನಂ ಬಾಲಾನಂ ಮತಿಇನ್ಧನೇ ಪಧಾನಂ ಪಾವಕಂ ಅತಿಮಧುರಕರಂ ಅವೇದಿ ಜಾನಿ, ಸೋ ಸೋ ಜನೋ ಸಕಲಂ ಜಿನವಚನಂ ಅವೇದಿ ಜಾನಿ।
ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಟೀಕಾಯ
ಪಕಿಣ್ಣಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅಟ್ಠಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।