೪. ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಮಾತಿಕಾ
ಏಕಕಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಇದಾನಿ ಛ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಆಚಿಕ್ಖತಿ ದೇಸೇತಿ ಪಞ್ಞಪೇತಿ ಪಟ್ಠಪೇತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦) ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಸನ್ದಸ್ಸನಾ ಪಕಾಸನಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ‘‘ಸುಪಞ್ಞತ್ತಂ ಮಞ್ಚಪೀಠ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೨೬೯) ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಠಪನಾ ನಿಕ್ಖಿಪನಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ, ಇಧ ಉಭಯಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ಛ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋತಿ ಹಿ ಛ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ಛ ಸನ್ದಸ್ಸನಾ ಪಕಾಸನಾತಿಪಿ, ಛ ಠಪನಾ ನಿಕ್ಖಿಪನಾತಿಪಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ ಹಿ ತೇ ತೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಾವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಧಮ್ಮೇ ಸನ್ದಸ್ಸೇತೀತಿಪಿ। ತೇನ ತೇನ ಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಠಪೇತೀತಿಪಿ। ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತೀತಿಆದಿ ಪನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ತಾಸಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಸರೂಪದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಖನ್ಧಾನಂ ‘‘ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ಸನ್ದಸ್ಸನಾ ಪಕಾಸನಾ ಚ ಠಪನಾ ನಿಕ್ಖಿಪನಾ ಚ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ…ಪೇ॰… ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಾ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ಸನ್ದಸ್ಸನಾ ಪಕಾಸನಾ ಚ ಠಪನಾ ನಿಕ್ಖಿಪನಾ ಚ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ಇಮಾ ಏವ ಛ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ। ಅಞ್ಞಾಸಮ್ಪಿ ಸಮ್ಮುತಿಪರಮತ್ಥಕಥಾನಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಅನನ್ತತ್ತಾ, ಉಪಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪನ ಪಧಾನಭಾವತೋ ಚ ಏತಾವ ವುತ್ತಾ। ಪಾಳಿಮುತ್ತಕನಯೇನ ಪನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಯೋ ಛ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು (ಪು॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ ೧) ಆಗತಾ, ತಾ ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾತಿ ಇಧ ನ ವುತ್ತಾ। ತಾಸು ಇಧ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಪದೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸೇಸೇಹಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚಾತಿ ದ್ವೇ ಏವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ।
ಅಟ್ಠಕಥಾಮುತ್ತಕೇನ ಪನ ಆಚರಿಯನಯೇನ ಅಪರಾಪಿ ಛ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ – ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಮೋಧಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿ ತಜ್ಜಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸನ್ತತಿಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ, ಯಾ ‘‘ಅತ್ಥಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಚೇಸಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಪನ ಪಞ್ಞಾಪನಟ್ಠೇನ। ಯಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಾ, ಸಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ।
ಯಾ ಪನ ಅಞ್ಞಂ ಪಠಮಾದಿಂ ಉಪನಿಧಾಯ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ದುತಿಯಂ ರಸ್ಸಂ ದೀಘಂ ದೂರಂ ಸನ್ತಿಕನ್ತಿಆದಿಕಾ ತದಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖೂಪನಿಧಾ, ಛತ್ತಪಾಣೀತಿಆದಿಕಾ ಹತ್ಥಗತೂಪನಿಧಾ, ಕುಣ್ಡಲೀತಿಆದಿಕಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೂಪನಿಧಾ, ಧಞ್ಞಸಕಟನ್ತಿ ಆದಿಕಾ ಸಮಾರೋಪಿತೂಪನಿಧಾ, ಇನ್ದಸಾಲಗುಹಾತಿಆದಿಕಾ ಅವಿದೂರಗತೂಪನಿಧಾ, ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋತಿಆದಿಕಾ ಪಟಿಭಾಗೂಪನಿಧಾ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಾಮೋತಿಆದಿಕಾ ತಬ್ಬಹುಲೂಪನಿಧಾ, ಮಣಿಕಟಕನ್ತಿಆದಿಕಾ ತಬ್ಬಿಸಿಟ್ಠೂಪನಿಧಾತಿ ಏವಮಾದಿ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಾ ಪಞ್ಞಾಪನಾ, ಅಯಂ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ।
ಧಞ್ಞರಾಸೀತಿಆದಿಕಾ ಪನ ಸಮೋಧಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಉಪನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದ್ವೇ ತೀಣೀತಿಆದಿಕಾ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ತಂತಂಸಭಾವನಿಸ್ಸಿತಾ ಪಥವೀಆದಿಕಾ ತಜ್ಜಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ಆಸೀತಿಕೋತಿಆದಿಕಾ ಪನ ಸನ್ತತಿಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ।
ಅಟ್ಠಕಥಾಮುತ್ತಕೇನೇವ ಆಚರಿಯನಯೇನ ಅಪರಾಪಿ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾದಿಕಾ ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಕಿಸಥೂಲಾದಿಕಾ ಸಣ್ಠಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿಕಾ ಲಿಙ್ಗಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಕಾಮಾವಚರಾದಿಕಾ, ಕೋಸಲಕಾದಿಕಾ ಚ ಭೂಮಿಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತಿಸ್ಸೋ ನಾಗೋತಿಆದಿಕಾ ಪಚ್ಚತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿ, ನಿರೋಧಾದಿಕಾ ಅಸಙ್ಖತಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚಾತಿ ಛ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ।
ಏತಾಸು
ಅತ್ಥನಿಚ್ಛಯೋ ಪನೇತ್ಥಾಪಿ ಪಾಳಿನಯೇನೇವ ಸದ್ಧಿಂ ಹೋತಿ, ನ ವಿನಾ ಪಾಳಿಂ ತಸ್ಸ ವತ್ತುಮಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ
ತತ್ಥ ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ। ‘‘ಏಕಚ್ಚೇ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಪು॰ ಪ॰ ೧) ಹಿ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ವಾ ಖೀಣಾಸವೋ ವಾ ಇಧ ನ ಗಹಿತೋ, ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಪನ ಫಲಟ್ಠಸೇಖಾವ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಖೀಣಾಸವೋ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚ ಅರಿಯಾ ಮಗ್ಗವಿಮೋಕ್ಖಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಸಮಯವಿಮುತ್ತಾ ನಾಮ। ಬಾಹಿರಾನಞ್ಹಿ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪವಿವೇಕಟ್ಠಾನಲಾಭಾದಿಸಮಯೋಪಿ ಅತ್ಥಿ, ವತ್ತಕರಣಕಾಲಾದಿಅಸಮಯೋಪಿ ಅತ್ಥಿ। ಮಗ್ಗವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುಚ್ಚನಸ್ಸ ಪನ ತಾದಿಸೋ ಸಮಯೋ ವಾ ಅಸಮಯೋ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಯಸ್ಸ ಸದ್ಧಾ ಬಲವತೀ, ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಆರದ್ಧಾ, ತಸ್ಸ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಮಗ್ಗಫಲಪಟಿವೇಧೋ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇ ಅರಿಯಾ ಅರಿಯವಿಮೋಕ್ಖೇ ಅಸಮಯವಿಮುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪುರಿಮಪದೇಪಿ ಲೋಕಿಯಸಮಾಪತ್ತಿಞ್ಞೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಸೇಖಾ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಾ ನಾಮ ಜಾತಾ।
ಅವಸಿಭಾವಾ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಪನ ಪುಥುಜ್ಜನೋ, ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ದ್ವೇ ಸೇಖಾ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಕುಪ್ಪಧಮ್ಮೋ ನಾಮ। ಪರಿಹಾನಧಮ್ಮೋತಿಪಿ ದುವಿಧಾ ಏವ। ಅನಾಗಾಮಿಆದಯೋ ಸುಪ್ಪಹೀನಸಮಾಧಿಪಾರಿಪನ್ಥಿಕತ್ತಾ ವಸಿಭಾವಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಪುಥುಜ್ಜನೋ, ಅರಿಯಾ ಚ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇಪಿ ಸನ್ಧಾಯ ಅಕುಪ್ಪಧಮ್ಮೋ ನಾಮ। ಅಪರಿಹಾನಧಮ್ಮೋತಿ ತೇ ಏವ। ಚೇತನಾಭಬ್ಬೋತಿ ಚೇತನಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿವಳಞ್ಜನೇನ ಅಪರಿಹಾನಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತುಂ ಭಬ್ಬೋ। ಯೋ ಹಿ ರೂಪಾರೂಪಜ್ಝಾನೇಸು ಆಚಿಣ್ಣವಸಿತಾಯ ಚೇತನಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ನಿರನ್ತರಂ ವಳಞ್ಜಮಾನೋ ತೇಹಿ ನ ಪರಿಹಾಯತಿ, ಅವಳಞ್ಜಮಾನೋ ಚ ಪರಿಹಾಯತಿ, ಅಯಂ ವಳಞ್ಜಮಾನೋ ಚೇತನಾಭಬ್ಬೋ ಅನುರಕ್ಖಣಾಭಬ್ಬೋತಿ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪಕಾರಾನುಪಕಾರಧಮ್ಮೇ ಜಾನಿತ್ವಾ ಅನುರಕ್ಖಣಾಯ ಅವಳಞ್ಜಮಾನೋಪಿ ಅಪರಿಹಾನಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತುಂ ಭಬ್ಬೋ, ಏಸೋ ಚ ಪುರಿಮತೋ ಬಲವತರೋ, ಆಚಿಣ್ಣವಸಿನೋ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಾಯ ಉಪಕಾರಾನುಪಕಾರಧಮ್ಮೇ ಜಾನಿತ್ವಾ ತದನುರೂಪಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಭಯೂಪರತೋತಿ ಭಯೇನ ಪಾಪತೋ ಉಪರತೋ ವಿರತೋ ಸೇಖೋ, ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನೋ ಚ। ತೇಸು ಪಚ್ಛಿಮೋ ದುಗ್ಗತಿವಟ್ಟಕಿಲೇಸಉಪವಾದಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಭಯೇಹಿ ಪಾಪತೋ ಓರಮತಿ, ಸೇಖೋ ದುಗ್ಗತಿವಜ್ಜೇಹಿ, ಅಪಾಯೇಹಿ ಮುತ್ತತ್ತಾ। ಖೀಣಾಸವೋ ಪನ ಅಭಯೂಪರತೋ ನಾಮ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಭಯತ್ತಾ, ಉಪವಾದತೋ ಪನ ಓರಮಿತಬ್ಬೋ।
ಅಭಬ್ಬಾಗಮನೋತಿ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಾಗಮನಸ್ಸ ಅಭಬ್ಬೋ, ಯೇ ಆನನ್ತರಿಯಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಮ್ಮಾವರಣೇನ, ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಿಲೇಸಾವರಣೇನ, ಅಹೇತುಕದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಸಙ್ಖಾತೇನ ವಿಪಾಕಾವರಣೇನ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತಾ, ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಚ ಸದ್ಧಾರಹಿತಾ, ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಚ ಉತ್ತರಕುರುಕಾದಯೋ ವಿಯ ಅಚ್ಛನ್ದಿಕಾ, ಪುಬ್ಬೂಪನಿಸ್ಸಯರಹಿತಾ ಚ, ಸಬ್ಬೇತೇ ಅಭಬ್ಬಾಗಮನಾ ನಾಮ। ವಿಪರೀತಾ ಭಬ್ಬಾಗಮನಾ ನಾಮ। ಪಞ್ಚಾನನ್ತರಿಯನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾ ನಿರಯಗಮನೇ, ಅಟ್ಠ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾದೀಸು ನಿಯತಾ ನಾಮ। ಅವಸೇಸಪುಗ್ಗಲಾ ಅನಿಬದ್ಧಗತಿಕತಾಯ ಅನಿಯತಾ ನಾಮ, ಉತ್ತರಕುರುಕಾ ಪನ ಸುಗತಿನಿಯತಾಪಿ ಮಿಚ್ಛತ್ತಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಸ್ಸೇವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ನಿಯತಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಾ। ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಫಲತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಕೋ ನಾಮ, ಫಲಸಮಙ್ಗೀ ಫಲಾನುಪ್ಪತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಫಲೇ ಠಿತೋ ನಾಮ।
ಯಸ್ಸ ಪನ ಅಪುಬ್ಬಾಚರಿಮಂ ಆಸವಪರಿಯಾದಾನಞ್ಚ ಹೋತಿ ಜೀವಿತಪರಿಯಾದಾನಞ್ಚ, ಅಯಂ ಸಮಸೀಸೀ ನಾಮ। ಸೋ ಚ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ ಇರಿಯಾಪಥಸಮಸೀಸೀ ರೋಗಸಮಸೀಸೀ ಜೀವಿತಸಮಸೀಸೀತಿ। ತತ್ಥ ಯೋ ಚತೂಸು ಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಇರಿಯಾಪಥಸಮಸೀಸೀ ನಾಮ। ಯೋ ಪನ ಏಕಂ ರೋಗಂ ಪತ್ವಾ ಅನ್ತೋರೋಗೇ ಏವ ರೋಗಸಮಸೀಸೀ ನಾಮ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಕಿಲೇಸಸೀಸಸಙ್ಖಾತಾ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಪವತ್ತಸೀಸಸಙ್ಖಾತಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ಸಮಂ ಪರಿಯಾದಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ಜೀವಿತಸಮಸೀಸೀ ನಾಮ। ಕಥಮಿದಂ ಸಮಂ ಹೋತೀತಿ? ವಾರಸಮತಾಯ। ಯಸ್ಮಿಂ ಹಿ ವಾರೇ ಮಗ್ಗೇನ ಕಿಲೇಸೇ ಖೇಪಿತೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಸಾನನ್ತರಮೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೋ ಇಮಾಯ ವಾರಸಮತಾಯ ಇದಂ ಉಭಯಸೀಸಪರಿಯಾದಾನಮ್ಪಿ ಸಮಂ ಹೋತಿ ನಾಮ, ಅಯಮೇವ ಜೀವಿತಸಮಸೀಸೀ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ।
ಠಿತಕಪ್ಪೀತಿ ಠಿತೋ ಕಪ್ಪೋ ಠಿತಕಪ್ಪೋ, ಸ್ವಾಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಠಿತಕಪ್ಪೀ, ಕಪ್ಪಮ್ಹಿ ವಿನಸ್ಸಮಾನಮ್ಹಿ ಕಪ್ಪಂ ಠಪೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸಚೇ ಹಿ ಯೇಸಂ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಕ್ಖಣೇ ಕಪ್ಪವಿನಾಸೋ ಭವೇಯ್ಯ, ನೇವ ತಾವ ಕಪ್ಪೋ ವಿನಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಯಾವಾಯಂ ಯಥಾಸಕಂ ಫಲಂ ನ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿ ತೇ ವಿನಸ್ಸಮಾನಮ್ಪಿ ಕಪ್ಪಂ ಠಪೇನ್ತೀತಿ ಠಿತಕಪ್ಪಿನೋ ನಾಮ ಜಾತಾತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕಪ್ಪವಿನಾಸನಕಾಲೇ ಸಾಸನಂ ನತ್ಥಿ, ಗತಕೋಟಿಕೇ ಹಿ ಕಾಲೇ ಕಪ್ಪವಿನಾಸೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಫಲಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾಯಂ ದೀಪೇತುಂ ಇದಂ ಅಭೂತಮ್ಪಿ ಕಾರಣಂ ಆಹಟಂ।
ಸೋತಾಪನ್ನೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸಮುದ್ದನಿನ್ನತಾಯ ಸೋತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮಸಮಙ್ಗೀ ವುಚ್ಚತಿ, ಇಧ ಪನ ಫಲಟ್ಠೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತಸ್ಸೇವ ಚ ಪಭೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸತ್ತವಾರಾ ಪರಮಾ ಅಸ್ಸ ಭವೂಪಪತ್ತೀತಿ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ, ತತೋ ಪರಂ ಅಟ್ಠಮಂ ಭವಂ ನಾದಿಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹಿ ಯೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ದೇವೇಸು, ಮನುಸ್ಸೇಸು ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ ನಾಮ। ಕುಲತೋ ಕುಲಂ ಭವತೋ ಭವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಕೋಲಂಕೋಲೋ। ಸೋ ಹಿ ದೇವಮನುಸ್ಸವಸೇನ ದ್ವೇ ಗತಿಯೋ ಭವೇ ಸಂಸರಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ಕೋಲಂಕೋಲೋ ನಾಮ। ಕಮ್ಮಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಏಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಿಲೇಸಬೀಜಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಏಕಬೀಜೀ। ಸೋ ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಭವೇ ಖೀಣಾಸವೋ ಹೋತಿ। ಕಿಂ ಪನಸ್ಸ ಭೇದಸ್ಸ ನಿಯಾಮಕನ್ತಿ? ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿಞ್ಞಾಭೇದಾ। ಸೋತಾಪನ್ನೇಸು ಹಿ ಯೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಮತ್ತೋ, ಸೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ ಹೋತಿ। ಯೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ, ಸೋ ಕೋಲಂಕೋಲೋ। ಯೋ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅತಿವಿಯ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ, ಸೋ ಏಕಬೀಜೀ ಹೋತಿ। ಯೇ ಪನ ಅಭಿವಿಯ ಪಮತ್ತಾ ವಟ್ಟಜ್ಝಾಸಯಾ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕವಿಸಾಖಾಸಕ್ಕಾದಯೋ, ತೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಿಚರನ್ತಾ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಛ ದೇವಲೋಕೇ ಓಸಾಪೇತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇಸುಪಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಅಕನಿಟ್ಠೇ ಠತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿ, ನ ತೇ ಇಧ ಗಹಿತಾ। ತೇ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಗತಿಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ
ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪನ ಸಕಿಂ ಇಮಂ ಮನುಸ್ಸಗತಿಂ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಕದಾಗಾಮೀ, ದುತಿಯಮಗ್ಗಫಲಸಮಙ್ಗೀ। ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಚಸು ಸಕದಾಗಾಮೀಸು ಚತ್ತಾರೋ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಏಕೋವ ಗಹಿತೋ। ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲೇ ಠತ್ವಾ ಪುನ ದುತಿಯಭವೇ ಇಧೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ಇಧ ಪತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ದೇವಲೋಕೇ ಪತ್ವಾ ದುತಿಯಭವೇ ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ದೇವಲೋಕೇ ಪತ್ವಾ ಇಧೂಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಇಧ ನ ಗಹಿತಾ। ಯೋ ಪನ ಇಧ ಪತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ
ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಕಾಮಭವಂ ನಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನಾಗಾಮೀ, ತತಿಯಮಗ್ಗಫಲಸಮಙ್ಗೀ। ತಸ್ಸೇವ ಪನ ಪಭೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ಆಯುವೇಮಜ್ಝಸ್ಸ ಅನ್ತರಾ ಏವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನಸೀಲೋ ಏಕೋ ಅನಾಗಾಮೀ। ಸೋ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಸಮನನ್ತರಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಆಯುವೇಮಜ್ಝಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಆಯುವೇಮಜ್ಝಂ ಪತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ। ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ಆಯುವೇಮಜ್ಝಂ ಉಪಹಚ್ಚ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ, ಮರಣಸಮಯಂ ವಾ ಉಪಹಚ್ಚ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಆಯುವೇಮಜ್ಝಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಯಾವ ಮರಣಸಮಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ಅಸಙ್ಖಾರೇನ ಅಪ್ಪದುಕ್ಖೇನ ಅಧಿಮತ್ತಪ್ಪಯೋಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನಸೀಲೋ। ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಅಧಿಮತ್ತಪ್ಪಯೋಗೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನಸೀಲೋ। ಉದ್ಧಂಸೋತೋತಿ ಉದ್ಧಂವಾಹಿಭಾವೇನ ಉದ್ಧಮಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಸೋತಂ ವಟ್ಟಸೋತಞ್ಚ, ಉದ್ಧಂ ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಟಿಲಭಿತಬ್ಬತೋ ಉದ್ಧಂ ಮಗ್ಗಸೋತಮಸ್ಸಾತಿಪಿ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ। ಅಕನಿಟ್ಠಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ। ಇಮೇಸಂ ಪನ ಅನಾಗಾಮೀನಂ ಪಭೇದದಸ್ಸನತ್ಥಮ್ಪೇತ್ಥ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀತಿಆದಿ ಚತುಕ್ಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ತತ್ಥ ಯೋ ಅವಿಹತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚತೂಸು ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಯಾವತಾಯುಕಂ ಠತ್ವಾ ಚುತೋ ಅಕನಿಟ್ಠೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಅಯಂ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ। ಯೋ ಪನ ಅಕನಿಟ್ಠಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಅನ್ತರಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಅಯಂ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ನ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ। ಯೋ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೋ ಅಕನಿಟ್ಠಮೇವ ನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ। ಯೋ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ಚತೂಸು ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಅಯಂ ನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ನ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ
ಅರಹಾತಿ ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ ಹತತ್ತಾದಿನಾ ಖೀಣಾಸವೋ ಅರಹಾ ನಾಮ। ಸೋ ಸುಞ್ಞತಾದಿವಿಮೋಕ್ಖತ್ತಯವಸೇನ ತಿವಿಧೋ ಹುತ್ವಾ ಪುನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪಟಿಪದಾಚತುಕ್ಕವಸೇನ ದ್ವಾದಸವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ಯಥಾ ಚ ಅರಹಾ ದ್ವಾದಸವಿಧೋ, ಏವಂ ದ್ವಾದಸೇವ ಸಕದಾಗಾಮಿನೋ, ಚತುವೀಸತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಾ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸ ಅನಾಗಾಮಿನೋವ ಪಚ್ಚೇಕನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇಮೇ ಚ ಸಬ್ಬೇ ಅರಿಯಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನೋ ಬಹಿದ್ಧಾತಿ। ಏಕಕನಯೋ।
ದುಕಾದಿಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ದುಕಾದೀಸು ‘‘ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ – ಕೋಧನೋ ಚ ಉಪನಾಹೀ ಚ ಮಕ್ಖೀ ಚ ಪಳಾಸೀ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದುಕಞ್ಚ, ‘‘ತಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾ – ನಿರಾಸೋ ಆಸಂಸೋ ವಿಗತಾಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ತಿಕಞ್ಚ, ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾ – ಅಸಪ್ಪುರಿಸೋ, ಅಸಪ್ಪುರಿಸೇನಅಸಪ್ಪುರಿಸತರೋ, ಸಪ್ಪುರಿಸೋ, ಸಪ್ಪುರಿಸೇನಸಪ್ಪುರಿಸತರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಚತುಕ್ಕಞ್ಚ, ‘‘ಪಞ್ಚ ಪುಗ್ಗಲಾ – ಅತ್ಥೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಆರಭತಿ ಚ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಚ ಹೋತಿ, ತಞ್ಚ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಂ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಂ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ। ಯತ್ಥಸ್ಸ ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಪರಿಸೇಸಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ಅತ್ಥೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಆರಭತಿ ನ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಚ ಹೋತಿ…ಪೇ॰… ಅಪರಿಸೇಸಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ಅತ್ಥೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನಾರಭತಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಚ ಹೋತಿ…ಪೇ॰… ಅಪರಿಸೇಸಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ। ಅತ್ಥೇಕಚ್ಚೋ
ತತ್ಥ ನಿರಾಸೋತಿ ಅರಹತ್ತಾಸಾಯ ವಿರಹಿತೋ ದುಸ್ಸೀಲೋ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಅಭಬ್ಬತಾಯ ಭಬ್ಬಸಹಾಯಕಸ್ಸ ಸೀಲವತೋ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸುತ್ವಾ, ಚಣ್ಡಾಲಪುತ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಕಸ್ಸಚಿ ರಾಜಪುತ್ತಸ್ಸ ರಜ್ಜಾಭಿಸೇಕಂ ಸುತ್ವಾ ಅಭಿಸೇಕಪ್ಪತ್ತಿಯಂ, ‘‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಮ್ಪಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಪತ್ಥನಾಪಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಆಸಂಸೋತಿ ಅರಹತ್ತಂ ಆಸೀಸಮಾನೋ ಪತ್ಥಯಮಾನೋ ಸೀಲವಾ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಅರಹತ್ತಪತ್ಥನಾಯ ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಠಿತತ್ತಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸುತ್ವಾ, ಉಭತೋಸುಜಾತಸ್ಸ ರಾಜಕುಮಾರಸ್ಸ ವಿಯ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ರಜ್ಜಾಭಿಸೇಕಂ ಸುತ್ವಾ ಅಭಿಸೇಕಪ್ಪತ್ತಿಯಂ, ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಪತ್ಥನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ವಿಗತಾಸೋತಿ ಅರಹಾ। ಸೋ ಹಿ ಪತ್ತಅರಹತ್ತತಾಯ ತತ್ಥ ವಿಗತಾಸೋ ಹೋತಿ ಪತ್ತಾಭಿಸೇಕೋ ವಿಯ ಖತ್ತಿಯೋ ಅಭಿಸೇಕಪ್ಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಚತುಕ್ಕೇ ಪನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅಸಪ್ಪುರಿಸೋ ನಾಮ। ಯೋ ಪನ ಸಯಮ್ಪಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಿ ಕತ್ವಾ ಪರಞ್ಚ ತತ್ಥ ಸಮಾದಪೇತಿ, ಅಯಂ ಅಸಪ್ಪುರಿಸೇನಅಸಪ್ಪುರಿಸತರೋ, ಅಸಪ್ಪುರಿಸತೋಪಿ ಅಸಪ್ಪುರಿಸತರೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖಕುಸಲವಸೇನ ಸಪ್ಪುರಿಸೋ, ಸಪ್ಪುರಿಸೇನಸಪ್ಪುರಿಸತರೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಪಞ್ಚಕೇ ಆರಭತಿ ಚ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಚ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಆರಮ್ಭ-ಸದ್ದೋ ಆಪತ್ತಿವೀತಿಕ್ಕಮೇ ವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಪತ್ತಿವೀತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಆರಭತಿ ಚೇವ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಚ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿನ್ತಿ ಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಮಾಧಿಂ। ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿನ್ತಿ ಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಞಾಣಂ। ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತೀತಿ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ ಯತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಅರಹತ್ತಫಲಸಙ್ಖಾತೇ ಝಾನೇ ಅಧಿಗತೇ ಅಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಬ್ಬೇ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನಿರವಸೇಸಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತೇ ನಪ್ಪಜಾನಾತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತೇ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಏವ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ನಾಮ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪನ ನಿರುದ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಇಧ ಪನ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚವಸೇನ ‘‘ಫಲಕ್ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಆರಭತಿ ನ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಚ ಹೋತೀತಿ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಪನ ದೇಸೇತುಂ ಸಭಾಗಪುಗ್ಗಲಂ ಪರಿಯೇಸತಿ, ವುಟ್ಠಾಪೇತಿ ವಾ, ತಸ್ಮಾ ನ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಹೋತಿ। ನಾರಭತಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಚ ಹೋತೀತಿ ಆಪತ್ತಿಂ ನಾಪಜ್ಜತಿ, ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ ಪನ ಅಕೋವಿದತ್ತಾ ಅನಾಪತ್ತಿಯಾ ಆಪತ್ತಿಸಞ್ಞಿತಾಯ ವುಟ್ಠಿತಾಯಪಿ ತಂ ಆಪತ್ತಿಯಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಂ ವಿನೋದೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಹೋತಿ। ನಾರಭತಿ ನ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಹೋತೀತಿ ನಾರಭತಿ ನೇವ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಹೋತಿ। ಅರಹತ್ತಞ್ಚ
ಛಕ್ಕಾದೀಸು –
‘‘ಛ ಪುಗ್ಗಲಾ – ಅತ್ಥೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಾಮಂ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝತಿ, ತತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ಬಲೇಸು ಚ ವಸೀಭಾವಂ। ಅತ್ಥೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ…ಪೇ॰… ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝತಿ, ನ ಚ ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ
ಛಕ್ಕಂ, ‘‘ಸತ್ತ ಪುಗ್ಗಲಾ – ಸತ್ತ ಉದಕೂಪಮಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸಕಿಂ ನಿಮುಗ್ಗೋ ನಿಮುಗ್ಗೋವ ಹೋತಿ, ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿಮುಜ್ಜತಿ, ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ಹೋತಿ, ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸತಿ ವಿಲೋಕೇತಿ, ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪತರತಿ, ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಟಿಗಾಧಪ್ಪತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ತಿಣ್ಣೋ ಹೋತಿ ಪಾರಙ್ಗತೋ, ಥಲೇ ತಿಟ್ಠತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸತ್ತಕಂ, ‘‘ಅಟ್ಠ ಪುಗ್ಗಲಾ – ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಫಲಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪುಗ್ಗಲಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಂ, ‘‘ನವ ಪುಗ್ಗಲಾ – ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಪಚ್ಚೇಕಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ ಕಾಯಸಕ್ಖೀ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ’’ತಿ ನವಕಂ, ‘‘ದಸ ಪುಗ್ಗಲಾ – ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇಧ ನಿಟ್ಠಾ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇಧ ವಿಹಾಯ ನಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ದಸಕಞ್ಚ ಮಾತಿಕಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ। ತತ್ಥ ಛಕ್ಕೇ ಪಠಮೇನ ಪದೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸೋ ಹಿ ಅನಾಚರಿಯಕೋ ಅತ್ತನಾ ಉಪ್ಪಾದಿತೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನೇನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಾಪುಣಿ, ದಸಞಾಣಬಲೇಸು
ಸತ್ತಕೇ ಪಠಮೇನ ಪದೇನ ಸಾಸನೇ ಅನಿವಿಟ್ಠಸದ್ಧೋ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಧಮ್ಮೇಹಿ ಏಕನ್ತಕಾಳಕೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಗಹಿತೋ। ಸೋ ಹಿ ಸಮುದ್ದೇ ಉದಕಭೀರುಕಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಸಂಸಾರೇ ಅಪಾಯೇ ನಿಮುಗ್ಗೋ ನಿಮುಗ್ಗೋವ ಹೋತಿ, ನ ಪುನ ಭವತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಅನನ್ತಮ್ಪಿ ಕಾಲಂ ಭವೇ ಏವ ವಿಚರತಿ ಸಾಸನಸಮಾಯೋಗಾಭಾವಾ। ದುತಿಯೇನ ಪದೇನ ಸಾಸನೇ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋಪಿ ದೇವದತ್ತಾದಯೋ ವಿಯ ಸದ್ಧಾದಿಪರಿಹಾನಿಯಂ ಠಿತೋ ದುಸ್ಸೀಲೋ ಗಹಿತೋ। ಸೋ ಹಿ ಸಮುದ್ದೇ ಕೇನಚಿ ಕಾರಣೇನ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುನ ನಿಮುಗ್ಗೋ ವಿಯ ಸಾಸನಸದ್ಧಾಯ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾಪಿ ಅಪಾಯೇ ನಿಮುಜ್ಜತಿ ಏವ, ಅಯಂ ಪನ ಚಿರಕಾಲಾತಿಕ್ಕಮೇನ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ, ಅತ್ತನಾ ಏವ ವಾ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಞಾಣೇನ ಭವತೋ ಉದ್ಧರಣೀಯೋ ಹೋತಿ ಸಾಸನೇ ಸಕಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯಪಿ ಸದ್ಧಾಯ ಮೋಕ್ಖಭಾವೇನ ನಿಯಮೇನ ನಿಬ್ಬಾನಾವಹತ್ತಾ। ಅಯಮೇವ ಹಿಸ್ಸ ಪುರಿಮಪುಗ್ಗಲತೋ ವಿಸೇಸೋ, ಇತರಥಾ ತಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಗಹಣೇ ಪಯೋಜನಮೇವ ನ ಸಿಯಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತತಿಯೇನ ಸಾಸನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸದ್ಧೋ ಠಿತಿಭಾಗಿಯೇಹಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಗಹಿತೋ। ಸೋ ಹಿ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ತೀರಂ ಅದಿಸ್ವಾವ ಸಮುದ್ದಮಜ್ಝೇ ನಾವಾದಿಆಗಮನಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಪುನ ಅನಿಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಉಣ್ಣತಪ್ಪದೇಸೇ ಠಿತೋ ವಿಯ ಸಾಸನಸದ್ಧಾಯ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅದಿಸ್ವಾವ ಬುದ್ಧಾದಿಂ ಓಲೋಕಯಮಾನೋ ಸಗ್ಗೇ, ಸೀಲಾದಿಮ್ಹಿ ಠಿತೋ ಹೋತಿ। ಚತುತ್ಥೇನ ಪನ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಗಹಿತೋ। ಸೋ ಹಿ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ತೀರಂ ದಿಸ್ವಾ ಉತ್ತರಣೂಪಾಯಂ ವಿಲೋಕಯಮಾನೋ ವಿಯ ಲೋಕುತ್ತರಸದ್ಧಾಯ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನತೀರಂ ದಿಸ್ವಾ ಉತ್ತರಣೋಪಾಯಂ ವಿಲೋಕೇತಿ। ಪಞ್ಚಮೇನ ಸಕದಾಗಾಮೀ ಗಹಿತೋ। ಸೋ ಹಿ ಸಮುದ್ದೇ ತೀರಂ ದಿಸ್ವಾ ತದಭಿಮುಖಂ
ನವಕೇ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋತಿ ರೂಪಾರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮೋಕ್ಖೇನ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಕಿಲೇಸತೋ ವಿಮುತ್ತೋ, ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ರೂಪಕಾಯತೋ, ಮಗ್ಗೇನ ಚ ನಾಮಕಾಯತೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಉಭತೋಭಾಗೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋತಿಪಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ, ಸೋ ಚತುನ್ನಂ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಆಸವೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ। ಸೋ ಹಿ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋ, ಚತೂಹಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇಹಿ ವುಟ್ಠಾಯ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಚಾತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ। ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇಸು ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋವ ನಾಮ ಹೋತಿ।
ಕಾಯಸಕ್ಖೀತಿ ರೂಪಾರೂಪಜ್ಝಾನಲಾಭೀ ಅರಿಯೋ। ಸೋ ಹಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಟ್ಠವಜ್ಜಿತಾನಂ ಛನ್ನಂ ಸೇಖಾನಂ ವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧೋ। ತೇನೇವ ಕಾಯಸಕ್ಖೀ, ಫುಟ್ಠಾನಂ ಪಟಿಲದ್ಧಾನಂ ಝಾನಾನಂ ಅನನ್ತರಂ ನಾಮಕಾಯೇನ ನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿಪಿ ಕಾಯಸಕ್ಖೀ, ಕಾಯೇನಾತಿ ಚೇತ್ಥ ‘‘ನಾಮಕಾಯೇನ ಚೇವ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಅತಿವಿಜ್ಝ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಮಗ್ಗಫಲಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ತೇನ ಕಾಯೇನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾನನ್ತರಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕರಣತೋಪಿ ಕಾಯಸಕ್ಖೀತಿ ಕೇಚಿ। ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋ, ರೂಪಜ್ಝಾನಲಾಭೀ ಚ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಸೇಖೋ ಚ, ಅಯಂ ದಿಟ್ಠನ್ತಪ್ಪತ್ತೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ। ದಸ್ಸನಂ ದಿಟ್ಠಿ, ಪಠಮಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಿಟ್ಠಪ್ಪತ್ತೋತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಸ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ದಿಟ್ಠಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪುನ ಪತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋತಿ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋ, ರೂಪಜ್ಝಾನಲಾಭೀ ಚ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಸೇಖೋ ಚ। ಅಯಂ ಹಿ ಸದ್ದಹನ್ತೋ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ। ಕಥಂ ಪನೇತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತತೋ ನಾನತ್ತನ್ತಿ? ಆಗಮನೀಯಪಟಿಪದಾಯ। ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕಿಲೇಸೇ ಅಪ್ಪದುಕ್ಖೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ಆಗತೋ, ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ಪನ ಸದ್ಧಾಬಹುಲತಾಯ ಕಿಲೇಸೇ ದುಕ್ಖೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ಆಗತೋ। ಏತಮೇವ ಹಿ ಭೇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಏಕಚ್ಚೇ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ನೋ ಚ ಖೋ ಯಥಾದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀತಿ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀತಿ ಯಸ್ಸ
ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಾನಂ ದ್ವೇ ಧುರಾನಿ ನಾಮ, ದ್ವೇ ಅಭಿನಿವೇಸಾ ನಾಮ, ದ್ವೇ ಸೀಸಾನಿ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಸದ್ಧಾಧುರಂ ಪಞ್ಞಾಧುರನ್ತಿ ದ್ವೇ ಧುರಾನಿ ನಾಮ। ಏಕೋ ಪನ ಸಮಥಾಭಿನಿವೇಸೋ, ಏಕೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ದ್ವೇ ಅಭಿನಿವೇಸಾ। ಏಕೋ ಚ ಅರಹತ್ತಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪುಣನ್ತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಏಕೋ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಸೀಸಾನಿ ನಾಮ। ಯೇ ಹಿ ಕೇಚಿ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ದ್ವೇ ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಇಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಠಾನೇಹಿ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ। ತೇಸು ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಪಞ್ಞಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಥವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಅಯಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ ನಾಮ। ಪರತೋ ಪನ ಛಸು ಠಾನೇಸು ಕಾಯಸಕ್ಖೀ ನಾಮ। ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಪತ್ತೇ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ।
ಅಪರೋ ಪಞ್ಞಮೇವ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೋ ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರೇ ವಾ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇಸು ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಅಯಮ್ಪಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ ನಾಮ। ಪರತೋ ಪನ ಛಸು ಠಾನೇಸು ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ ನಾಮ, ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೇ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ।
ಅಪರೋ ಪನ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಸದ್ಧಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಧಿವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಅಯಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ ನಾಮ, ಪರತೋ ಛಸು ಠಾನೇಸು ಕಾಯಸಕ್ಖೀಯೇವ
ದಸಕೇ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇಧ ನಿಟ್ಠಾತಿ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ, ಕೋಲಂಕೋಲೋ, ಏಕಬೀಜೀ, ಸಕದಾಗಾಮೀ ಕಾಮಾವಚರಪಟಿಸನ್ಧಿಕೋ, ಅರಹಾ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇಧ ಕಾಮಾವಚರಭೂಮಿಯಞ್ಞೇವ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಾ ನಿಟ್ಠಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಮಾವಚರತ್ತಭಾವೇ ಏವ ಹಿ ಏತೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಿ, ನಾಞ್ಞಸ್ಮಿಂ। ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇಧ ವಿಹಾಯ ನಿಟ್ಠಾತಿ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇಧ ಕಾಮಾವಚರೇ ಅತ್ತಭಾವಂ ವಿಹಾಯ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮತ್ತಭಾವೇ ಠಿತಾನಞ್ಞೇವ ನಿಟ್ಠಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಾಳಿನಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ಥನಿಚ್ಛಯೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾಸು (ಪು॰ ಪ॰ ಮಾತಿಕಾ ೧ ಆದಯೋ; ಪು॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ ೧) ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
ಮೋಹವಿಚ್ಛೇದನಿಯಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ
ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।