೫. ಕಥಾವತ್ಥುಮಾತಿಕಾ
ಪುಗ್ಗಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಇದಾನಿ
‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಸಕವಾದೀಪುಚ್ಛಾ, ತಾಯ ಚ ‘‘ಯೇ ‘ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ’ತಿ ಏವಂಲದ್ಧಿಕಾ ಪುಗ್ಗಲವಾದಿನೋ, ತೇ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ದೀಪೇತಿ। ಕೇ ಪನ ತೇ ಪುಗ್ಗಲವಾದಿನೋತಿ? ಸಾಸನೇ ವಜ್ಜಿಪುತ್ತಕಾ ಚೇವ ಸಮ್ಮಿತಿಯಾ ಚ ಬಹಿದ್ಧಾ ಬಹೂ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ ಚ। ಕದಾ ಪನೇತೇ ಸಾಸನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ? ಪರಿನಿಬ್ಬಾನತೋ ದುತಿಯೇ ವಸ್ಸಸತೇ। ಭಗವತಿ ಕಿರ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರೇನ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೇಹಿ ತಪ್ಪಮುಖೇಹಿ ವಸಿಗಣೇಹಿ ಸುಭದ್ದವುಡ್ಢಪಬ್ಬಜಿತಾದೀನಂ ಪಾಪಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪವೇಸೋಕಾಸನಿಸೇಧನತ್ಥಂ ಅಜಾತಸತ್ತುರಾಜಾನಂ ಸಹಾಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮವಿನಯಸರೀರಂ ಸಙ್ಗಹಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸಾಸನೇ ಅಚಲೇ ಪವತ್ತಾಪಿತೇ ತತೋ ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ಅಚ್ಚಯೇನ ವೇಸಾಲಿಯಂ ವಜ್ಜಿಪುತ್ತಕೇಹಿ ದೀಪಿತಾನಿ
ತತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಅತ್ತಾ ಜೀವೋ ಸತ್ತೋ। ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಲಬ್ಭತಿ, ಞಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋತಿ ಮಾಯಾಮರೀಚಿಆದಯೋ ವಿಯ ಅಭೂತಾಕಾರೇನ ಅಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಭೂತಟ್ಠೋ। ಪರಮತ್ಥೋತಿ ಅನುಸ್ಸವಾದಿವಸೇನ ಅಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಉತ್ತಮತ್ಥೋ। ಉಭಯೇನಾಪಿ ಯಥಾ ರೂಪವೇದನಾದಯೋ
ಅಥಸ್ಸ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಲೇಸವಚನಸ್ಸ ಛಲವಾದಸ್ಸ ಓಕಾಸಂ ಅದದಮಾನೋ ಸಕವಾದೀ ‘‘ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ರಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯ್ವಾಯಂ ಹೇಟ್ಠಾ ರೂಪವೇದನಾದಿಕೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದೋ ಆಗತೋ, ನ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚವಸೇನ, ನಾಪಿ ಅನುಸ್ಸವಾದಿವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಅತ್ತನೋ ಪನ ಭೂತತಾಯ ಏವ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ, ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖತಾಯ ಚ ಪರಮತ್ಥೋ, ಸೋ ನ ಹೇವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇತಿ ಅವಜಾನನಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ಸೋ ಹಿ ತಥಾರೂಪಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಅವಜಾನಾತಿ। ನ ಹಿ ಅತ್ತಾ ನಾಮ ಖನ್ಧಾದಿವಿಮುತ್ತೋ ಕೋಚಿ ದಿಸ್ಸತಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಬ್ಯಾಮೋಹಮತ್ತಾ। ತತ್ರಾಯಂ ಪದಚ್ಛೇದೋ – ನ ಹಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇತಿ। ‘‘ನ ಹ ಏವ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಏವಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹನ್ತಿ ಸಕವಾದಿವಚನಂ। ಯಸ್ಮಾ ತೇ ಪುರಿಮಾಯ ವತ್ತಬ್ಬಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಪಚ್ಛಿಮಾ ನವತ್ತಬ್ಬಪಟಿಞ್ಞಾ, ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ಚ ಪುರಿಮಾ ನ ಸನ್ಧೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಗ್ಗಹಂ ಪತ್ತೋ, ತಂ ನಿಗ್ಗಹಂ ದೋಸಂ ಅಪರಾಧಂ ಆಜಾನಾಹಿ, ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ನಿಗ್ಗಹಂ ಆಜಾನಾಪೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಂ ಠಪನಾಯ ಚೇವ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತೋ ಪಾಪನಾರೋಪನಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಹಞ್ಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಹಞ್ಚೀತಿ ಯದಿ, ಸಚೇ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ತಾವ ಪರವಾದೀಪಕ್ಖಸ್ಸ ಅನುವದನೇನ ಠಪನತೋ ನಿಗ್ಗಹಪತಿಟ್ಠಾಪನತೋ ನಿಗ್ಗಹಪಾಪನಾರೋಪನಾನಂ ಲಕ್ಖಣಭೂತಾ ಅನುಲೋಮಟ್ಠಪನಾ ನಾಮ। ತೇನ ವತ ರೇತಿಆದಿ ಅನುಲೋಮಪಕ್ಖೇ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಪಾಪಿಕತ್ತಾ ಅನುಲೋಮಪಾಪನಾ ನಾಮ। ತತ್ಥ ತೇನಾತಿ ಕಾರಣವಚನಂ। ವತಾತಿ ಓಕಪ್ಪನವಚನಂ ನಿಯಮವಚನಂ। ರೇತಿ ಆಮನ್ತನವಚನಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ತೇನ ವತ ರೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ವತ ರೇ ಹಮ್ಭೋ ಭದ್ರಮುಖ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಂ ತತ್ಥ ವದೇಸೀತಿಆದಿ ಅನುಲೋಮಪಕ್ಖೇ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಆರೋಪಿತತ್ತಾ ಅನುಲೋಮರೋಪನಾ ನಾಮ। ಯಞ್ಚಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾ’’ತಿ ಪದಂ, ತಸ್ಸ ಪುರತೋ ‘‘ಇದಂ ನೋ ಚೇ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬೇತಿಆದಿ ‘‘ನ ಹೇವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಪಕ್ಖಸ್ಸ ಅನುವದನೇನ ಠಪಿತತ್ತಾ ಪಟಿಲೋಮತೋ ನಿಗ್ಗಹಪಾಪನಾರೋಪನಾನಂ ಲಕ್ಖಣಭೂತಾ ಪಟಿಲೋಮಟ್ಠಪನಾ ನಾಮ। ನೋ ಚ ವತ ರೇತಿಆದಿ ಪಟಿಲೋಮಪಕ್ಖೇ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಪಾಪಿತತ್ತಾ ಪಟಿಲೋಮಪಾಪನಾ ನಾಮ। ಪುನ ಯಂ ತತ್ಥ ವದೇಸೀತಿಆದಿ ಪಟಿಲೋಮಪಕ್ಖೇ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಆರೋಪಿತತ್ತಾ ಪಟಿಲೋಮರೋಪನಾ ನಾಮ।
ತತ್ರಾಯಂ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯದಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನ, ತೇನ ವತ ಭೋ ಸೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಯಂ ಪನ ತತ್ಥ ವದೇಸಿ ‘‘ವತ್ತಬ್ಬೋ ಖೋ ಪುರಿಮಪಞ್ಹೇ ‘ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’ತಿ ನೋ ಚ ವತ್ತಬ್ಬೋ ದುತಿಯಪಞ್ಹೇ ‘ತತೋ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’’ತಿ, ಇದಂ ತೇ ಮಿಚ್ಛಾತಿ ಏವಂ ತಾವ ಅನುಲೋಮತೋ ಠಪನಾಪಾಪನಾರೋಪನಾ ಹೋನ್ತಿ।
ಅಥ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ದುತಿಯಪಞ್ಹೇ ‘‘ತತೋ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ, ಪುರಿಮಪಞ್ಹೇಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋವ। ಯಂ ಪನ ತತ್ಥ ವದೇಸಿ ‘‘ವತ್ತಬ್ಬೋ ಖೋ ಪುರಿಮಪಞ್ಹೇ ‘ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’ತಿ, ನೋ ಚ ವತ್ತಬ್ಬೋ ದುತಿಯಪಞ್ಹೇ ‘ತತೋ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’’ತಿ, ಇದಂ ತೇ ಮಿಚ್ಛಾತಿ ಏವಂ ಪಟಿಲೋಮತೋ ಠಪನಾಪಾಪನಾರೋಪನಾ ಹೋನ್ತಿ। ಏವಮೇತಂ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಚ ಅನುಲೋಮತೋ ದ್ವಿನ್ನಂ, ಪಟಿಲೋಮತೋ ದ್ವಿನ್ನನ್ತಿ ಚತುನ್ನಂ ಪಾಪನಾರೋಪನಾನಞ್ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿಆದಿಕಂ ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕಂ ನಾಮ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅನುಲೋಮತೋ ಪಾಪನಾರೋಪನಾಹಿ ಏಕೋ, ಪಟಿಲೋಮತೋ ಪಾಪನಾರೋಪನಾಹಿ ಏಕೋತಿ ದ್ವೇ ನಿಗ್ಗಹಾ ಕತಾ, ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹನ್ತಿ ಏತಸ್ಸೇವ ಪನ ಪಠಮಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಆರೋಪಿತತ್ತಾ ಏಕೋವಾಯಂ ನಿಗ್ಗಹೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಪಠಮೋ ನಿಗ್ಗಹೋ।
ಇದಾನಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ಸಕವಾದೀ ಯಥಾ ರೂಪವೇದನಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಏವಂ ಅನುಪಲಬ್ಭನೀಯತೋ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ। ಪುನ ಇತರೋ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಾನಿ ವಾ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾಪಿ ಪರವಾದೀ ಏವಮಾಹ। ಸಕವಾದೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಹಿ ಉಪಾದಾಯಪಞ್ಞತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋಪಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತತ್ತಾಪಿ ‘‘ನ ಹೇವ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಇದಾನಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತೇನ ಪಠಮಂ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚವಸೇನ ನುಪಲಬ್ಭನೀಯತಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಾ, ಪಚ್ಛಾ ಪನ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚವಸೇನ ವಾ ವೋಮಿಸ್ಸಕವಸೇನ ವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ। ಪರವಾದೀ ಪನ ‘‘ಆಜಾನಾಹಿ ಪಟಿಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಇದಾನಿ ಯಥಾಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕೇ ಸಕವಾದಿನಾ ವಾದಟ್ಠಪನಂ ಕತ್ವಾ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತೋ ಪಾಪನಾರೋಪನಾಹಿ ಪರವಾದಿನಿಗ್ಗಹೋ ಪಾಕಟೋ ಕತೋ, ಏವಂ ಪಟಿಕಮ್ಮಂ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಹಞ್ಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಠಪನಾ ನಾಮ ಪರವಾದಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಠಪನತೋ ‘‘ಅಯಂ ತವ ದೋಸೋ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಠಪನಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ನ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ವಾ ಪಟಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ಪಾಕಟೀಭಾವಕರಣಂ, ಪಾಪನಾರೋಪನಾಹಿ ಪನಸ್ಸ ಪಾಕಟೀಕರಣಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇದಂ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತೋ ಪಾಪನಾರೋಪನಾನಂ ವಸೇನ ಚತೂಹಾಕಾರೇಹಿ ಪಟಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಪಟಿಕಮ್ಮಚತುಕ್ಕಂ ನಾಮಾತಿ ಏಕಂ ಚತುಕ್ಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಏವಂ ಪಟಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯ್ವಾಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕೇ ಸಕವಾದಿನಾ ನಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ, ತಸ್ಸ ತಮೇವ ಛಲವಾದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ದುಕ್ಕಟಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತ್ವಂ ಚೇ ಪನ ಮಞ್ಞಸೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತ್ವಂ ಚೇ ಪನ ಮಞ್ಞಸೀತಿ ಯದಿ ತ್ವಂ ಮಞ್ಞಸಿ। ‘‘ವತ್ತಬ್ಬೇ ಖೋ’’ತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚನೀಕೇ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ‘‘ನೋ ಚ ವತ್ತಬ್ಬೇ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ‘‘ನ ಹೇವಾ’’ತಿ ಅವಜಾನನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ತವ ತತ್ಥಾತಿ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ತ್ವಂಯೇವ ತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಯೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಪಕ್ಖೇ ಹೇವಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತಿ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತೋ। ಹೇವಂ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೇತಿ ಪುನ ‘‘ನ ಹೇವಾ’’ತಿ ಅವಜಾನನ್ತೋ ಏವಂ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಅಥ ತಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾಮಾತಿ ಅಥೇವಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನಾರಹಂ ತಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾಮ, ಸುನಿಗ್ಗಹಿತೋ ಚ ಹೋಸೀತಿ ಸಕೇನ ಮತೇನ ನಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಸುನಿಗ್ಗಹಿತೋ ಚ ಭವಸಿ। ಏವಮಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ಹಞ್ಚೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಠಪನಾಪಾಪನಾರೋಪನಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪನ ಇದಂ ತೇ ಮಿಚ್ಛಾತಿ ಇದಂ ತವ ವಚನಂ ಮಿಚ್ಛಾ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ಛಲವಾದೇನ ಚತೂಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ನಿಗ್ಗಹಚತುಕ್ಕಂ ನಾಮ।
ಏವಂ ನಿಗ್ಗಹಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಇದಾನಿ ‘‘ಯದಿ ಅಯಂ ಮಯಾ ತವ ಮತೇನ ಕತೋ ನಿಗ್ಗಹೋ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹೋ, ಯೋಪಿ ಮಮ ತಯಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕೇ ಕತೋ ನಿಗ್ಗಹೋ, ಸೋಪಿ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹೋ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಸೇ ಚೇ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹಿತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಏಸೇ ಚೇ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹಿತೇತಿ ಏಸೋ ಚೇ ತವ ವಾದೋ ಮಯಾ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹಿತೋ, ಅಥ ವಾ ಏಸೋ ಚೇ ತವ ಮಯಾ ಕತೋ ನಿಗ್ಗಹೋ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹೋ। ಹೇವಮೇವಂ ತತ್ಥ ದಕ್ಖಾತಿ ತತ್ಥಾಪಿ ತಯಾ ಮಮ ಹೇಟ್ಠಾ ಕತೇ ನಿಗ್ಗಹೇ ಏವಮೇವಂ ಪಸ್ಸ। ಇದಾನಿ ಯ್ವಾಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಕವಾದಿನಾ ನಿಗ್ಗಹೋ ‘‘ವತ್ತಬ್ಬೇ ಖೋ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ತಂ ನಿಗ್ಗಹಂ ಅನಿಗ್ಗಹಭಾವಂ ಉಪನೇನ್ತೋ ‘‘ನೋ ಚ ಮಯಂ ತಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ನೋ ಚ ಮಯಂ ತಯಾ ತತ್ಥ ಹೇತಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾಯಾತಿಆದೀಸು ಅಯಮತ್ಥೋ – ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ತಯಾ ಮಮ ಕತೋ ನಿಗ್ಗಹೋ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹೋ, ತಸ್ಮಾ ಮಯಂ ತಯಾ ತತ್ಥ ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕೇ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಏತಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಏವಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತಾ ಪುನ ‘‘ನ ಹೇವಾ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ಕತೇಪಿ ‘‘ಹಞ್ಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ…ಪೇ॰… ಇದಂ ತೇ ಮಿಚ್ಛಾ’’ತಿ ಆಹ। ಏವಮಿದಂ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತೋ ಚತೂಹಿ ಪಾಪನಾರೋಪನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಉಪನೀತತ್ತಾ ಉಪನಯನಚತುಕ್ಕಂ ನಾಮ ಹೋತಿ।
ಇದಾನಿ ನ ಹೇವಂ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೇತಿಆದಿಕಂ ನಿಗ್ಗಮನಚತುಕ್ಕಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ನ ಹೇವಂ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೇತಿ ಯಥಾಹಂ ತಯಾ ನಿಗ್ಗಹಿತೋ, ನ ಹಿ ಏವಂ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಏತಸ್ಸ ಹಿ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹಭಾವೋ ಮಯಾ ಸಾಧಿತೋ। ತೇನ ಹೀತಿ ತೇನ ಕಾರಣೇನ। ಯಸ್ಮಾ ಏಸ ನಿಗ್ಗಹೋ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹೋ, ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಮಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾಸಿ। ಹಞ್ಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ…ಪೇ॰… ಇದಂ ತೇ ಮಿಚ್ಛಾತಿ ಇದಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನಂ ತವ ಮಿಚ್ಛಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ಹಿ ಯೇ ಕತೇ ನಿಗ್ಗಹೇತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಇದಂ ಮಿಚ್ಛಾ, ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಯೋ ತಯಾ ನಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ, ಸೋ ದುಕ್ಕಟೋ। ಯಂ ಮಯಾ ಪಟಿಕಮ್ಮಂ ಕತಂ, ತದೇವ ಸುಕತಂ। ಯಾಪಿ ಚೇಸಾ ಪಟಿಕಮ್ಮಚತುಕ್ಕಾದಿವಸೇನ ಕಥಾಮಗ್ಗಸಮ್ಪಟಿಪಾದನಾ ಕತಾ, ಸಾಪಿ ಸುಕತಾತಿ। ತದೇವ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿಆದಿಕಾನಂ ಪಟಿಕಮ್ಮನಿಗ್ಗಹೋಪನಯನನಿಗ್ಗಮನಚತುಕ್ಕಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕಂ ನಾಮ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತ್ತಾವತಾ ಸಕವಾದಿನೋ ಪುಬ್ಬಪಕ್ಖೇ ಸತಿ ಪರವಾದಿನೋ ವಚನಸಾಮಞ್ಞಮತ್ತೇನ ಛಲವಾದೇನ ಜಯೋ ಹೋತಿ।
ಇದಾನಿ ಯಥಾ ಪರವಾದಿನೋ ಪುಬ್ಬಪಕ್ಖೇ ಸತಿ ಸಕವಾದಿನೋ ಧಮ್ಮೇನೇವ ತಥೇನ ಜಯೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ವಾದುಪ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮಪಞ್ಚಕಂ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಪಚ್ಚನೀಕೇ ಪುಚ್ಛಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ, ರೂಪಾದಿಭೇದಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥಂ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ನವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಮಿಸ್ಸಕವಸೇನ ವಾ ಅನುಯೋಗಸ್ಸ ಸಂಕಿಣ್ಣತ್ತಾ ‘‘ನ ಹೇವ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ವಚನಸಾಮಞ್ಞಮತ್ತೇನ ‘‘ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಂ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ಏವಮಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ
ಇದಾನಿ ಧಮ್ಮೇನ ಸಮೇನ ಪರವಾದಿಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಅತ್ತನೋ ವಾದೇ ಜಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅನುಲೋಮನಯೇ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಅತ್ತನೋ ಲದ್ಧಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ, ಲದ್ಧಿಯಾ ಓಕಾಸಂ ಅದತ್ವಾ ಪರಮತ್ಥವಸೇನ ಪುನ ಅನುಯೋಗೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪರಮತ್ಥವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅನುಪಲಬ್ಭನತೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪರವಾದಿಸ್ಸ, ತತೋ ಪರಂ ಧಮ್ಮೇನ ಸಮೇನ ಅತ್ತನೋ ಜಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಆಜಾನಾಹಿ ಪಟಿಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ಸಕವಾದಿವಚನಮೇವ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಟಿಕಮ್ಮನಿಗ್ಗಹೋಪನಯನನಿಗ್ಗಮನಚತುಕ್ಕಾನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏವಮಿದಂ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಪಚ್ಚನೀಕಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ‘‘ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿಆದೀನಂ ಪಟಿಕಮ್ಮನಿಗ್ಗಹೋಪನಯನನಿಗ್ಗಮನಚತುಕ್ಕಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮಪಞ್ಚಕಂ ನಾಮ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ। ಏವಮೇತಾನಿ ಪಠಮಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇ ದ್ವೇ ಪಞ್ಚಕಾನಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ, ತತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ನಿಗ್ಗಹೋ ಪರವಾದಿಸ್ಸ, ಸುದ್ಧೋ ಪಠಮಪಞ್ಚಕೇ।
ಅಸುದ್ಧೋ ಪನ ತಸ್ಸೇವ, ಪಟಿಕಮ್ಮಜಯೋ ತಹಿಂ॥
‘‘ನಿಗ್ಗಹೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಅಸುದ್ಧೋ ದುತಿಯಪಞ್ಚಕೇ।
ವಿಸುದ್ಧೋ ಪನ ತಸ್ಸೇವ, ಪಟಿಕಮ್ಮಜಯೋ ತಹಿಂ॥
‘‘ತಸ್ಮಾ ದ್ವೀಸುಪಿ ಠಾನೇಸು, ಜಯೋವ ಸಕವಾದಿನೋ।
ಧಮ್ಮೇನ ಹಿ ಜಯೋ ನಾಮ, ಅಧಮ್ಮೇನ ಕುತೋ ಜಯೋ॥
‘‘ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇ
ಧಮ್ಮಾಧಮ್ಮವಸೇನೇವ, ವುತ್ತೋ ಜಯಪರಾಜಯೋ॥
‘‘ಇತೋ ಪರೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು, ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇಸು ಪಣ್ಡಿತೋ।
ಏವಮೇವ ವಿಭಾವೇಯ್ಯ, ಉಭೋ ಜಯಪರಾಜಯೇ’’ತಿ॥ (ಕಥಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭-೧೦)।
ಪಠಮೋ ಸುದ್ಧಿಕಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಏವಂ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ಪುನ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸರೀರಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅನುಯೋಗೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಾನಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾದೋಸಞ್ಚ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಜೀವಂ ಅಞ್ಞಂ ಸರೀರ’’ನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜನದೋಸಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕಪಞ್ಚಕೇ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಾಠೋ ಪನ ಸಂಖಿತ್ತೋ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಸರೀರಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ನುಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸರೀರತೋ ಬಹಿ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚನೀಕೇ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಪಠಮಂ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅವಜಾನಾತೀತಿ ಛಲವಾದಸ್ಸ ವಸೇನ ಪಟಿಕಮ್ಮಂ ಪರವಾದಿಸ್ಸ, ಸೇಸಂ ಪಾಕಟಮೇವ।
ದುತಿಯನಯೇ ಸಬ್ಬದಾತಿ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಜಾತಿಕಾಲಞ್ಚ ಧರಮಾನಪರಿನಿಬ್ಬುತಕಾಲಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ಅನುಯೋಗೋ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ಸ್ವೇವ ಖತ್ತಿಯೋ ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿಆದೀನಂ ಆಪತ್ತಿದೋಸಞ್ಚ ಧರಮಾನಪರಿನಿಬ್ಬುತಾನಂ ವಿಸೇಸಾಭಾವದೋಸಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ಸೇಸಂ ಪಠಮನಯೇ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ।
ತತಿಯನಯೇ ಸಬ್ಬೇಸೂತಿ ಖನ್ಧಾಯತನಾದೀನಿ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛಾ ಸಕವಾದಿಸ್ಸ, ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಾ, ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಾತಿಆದಿದೋಸಭಯೇನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಪರವಾದಿಸ್ಸ। ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವಾತಿ।
ಏವಮಿಮಾನಿ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತ್ತಾವತಾ ಸುದ್ಧಿಕಸ್ಸ ಚೇವ ಇಮೇಸಞ್ಚ ತಿಣ್ಣನ್ತಿ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಾನಂ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕಸ್ಸ, ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮಸ್ಸ ಚಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಚ್ಚನೀಕಾನಂ ವಸೇನ ಅಯಂ ಅಟ್ಠಮುಖಾ ನಾಮ ವಾದಯುತ್ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಾ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಮುಖೇ ಏಕೇಕಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ವಸೇನ ವುಚ್ಚತಿ। ತತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಏವಂ ಚತುಬ್ಬಿಧೇ ಪಞ್ಹೇ, ಪಞ್ಚಕದ್ವಯಭೇದತೋ।
ಏಸಾ ಅಟ್ಠಮುಖಾ ನಾಮ, ವಾದಯುತ್ತಿ ಪಕಾಸಿತಾ॥
‘‘ಅಟ್ಠೇವ
ಅಧಮ್ಮಿಕಾ ಚ ಚತ್ತಾರೋ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಕವಾದಿನೋ।
ಜಯೋ ಪರಾಜಯೋ ಚೇವ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪರವಾದಿನೋ’’ತಿ॥ (ಕಥಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೪)।
ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಅನುತ್ತಾನತ್ಥತೋ ಸಂವಣ್ಣನಾ।
ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಪನೇತ್ಥಾಪಿ ಮೋಗ್ಗಲಿಪುತ್ತತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೇನ ಕತನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ನಯಮುಖಮತ್ತದಸ್ಸನವಸೇನೇವ ಹೋತಿ। ಥೇರೇನ ಹಿ ಭಗವತಾ ಠಪಿತಾಯ ಏತಿಸ್ಸಾ ಮಾತಿಕಾಯ ಪದುದ್ಧಾರವಸೇನ ನಿದ್ದೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಭಗವತಾ ದಿನ್ನಅಟ್ಠಮುಖವಾದಯುತ್ತಿನಯೇ ಠತ್ವಾ ಅಪರೇಹಿ ಪರಿಯಾಯೇಹಿ ಪುಗ್ಗಲವಾದಂ, ತದಞ್ಞಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹಞ್ಚ ನಿರಾಕರೋನ್ತೇನೇವ ಪುಗ್ಗಲಕಥಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಾಧಿಕದ್ವಿಸತಕಥಾಹಿ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ।
ತತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲವಾದನಿರಾಕರಣತ್ಥಂ ತಾವ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಇನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಧಮ್ಮೇಸು ಏಕೇಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನ, ರೂಪಞ್ಚ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನ…ಪೇ॰… ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥೇನ, ವೇದನಾಪಿ ಸುದ್ಧಿಕಸಂಸನ್ದನಂ, ಯಥಾ ರೂಪವೇದನಾದಯೋ ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸ ಧಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾ ವಿಸದಿಸಾ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಏವಂ ರೂಪಾದೀಹಿ ವಿಸದಿಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಪುಚ್ಛನವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ, ‘‘ರೂಪಂ ಪುಗ್ಗಲೋ, ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಅಞ್ಞತ್ರ ರೂಪಾ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಪುಗ್ಗಲಸ್ಮಿಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಚತುಕ್ಕನಯೇನ ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಪುಚ್ಛನವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಚತುಕ್ಕನಯಸಂಸನ್ದನನ್ತಿ ತಿವಿಧಾ ಸಂಸನ್ದನನಯಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ರೂಪಾದಿಸಭಾವತ್ತೇ ನಿಚ್ಚಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಾದಿಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ ಯಥಾನುರೂಪಂ ನಿರಾಕರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಅತಿವಿತ್ಥಾರಭಯೇನೇತ್ಥ ಉಪರಿ ಚೇತಂ ನ ವಿತ್ಥಾರೀಯತಿ।
ತತೋ ‘‘ಯಥಾ ರೂಪಾದಯೋ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ, ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾದಯೋ ವಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ತವ ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯತಾದಿಲಕ್ಖಣಯುತ್ತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛನವಸಪ್ಪವತ್ತಾ ಲಕ್ಖಣಯುತ್ತಿಕಥಾ, ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ, ‘‘ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಚ ಪದದ್ವಯಾದಿಸೋಧನತ್ಥಂ ‘‘ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಸೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ। ಯೋ ವಾ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿಆದಿಪುಚ್ಛನವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ವಚನಸೋಧನಂ, ‘‘ರೂಪಧಾತುಯಾ ರೂಪೀ’’ತಿಆದಿ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಸೋಧನವಸಪ್ಪವತ್ತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗೋ ಚ, ‘‘ಸೋವ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸನ್ಧಾವತಿ ಅಸ್ಮಾ ಲೋಕಾ ಪರಂ ಲೋಕಂ, ಅಞ್ಞೋ ವಾ, ನ ಅಞ್ಞೋ ವಾ, ನೇವ ಅಞ್ಞೋ ನಾನಞ್ಞೋ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಗತಿಪರಿವತ್ತನಮುಖೇನ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಾನುಯೋಗೋ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗೋ, ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಪಾಪಕಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಕಾರಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ವಾದೇ ತಸ್ಸ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಾನುಪಚ್ಛೇದಾದಿಪ್ಪಸಙ್ಗದೀಪಕೋ ಪುರಿಸಕಾರಾನುಯೋಗೋ ಚ, ‘‘ಯೋ ಇದ್ಧಿವಿಕುಬ್ಬಕೋ, ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿಆದಿವಾದಭೇದಕೋ ಅಭಿಞ್ಞಾನುಯೋಗೋ, ‘‘ಮಾತಾಪಿತಾದಯೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವಾದಭೇದಕೋ ಞಾತಕಾನುಯೋಗೋ ಜಾತ್ಯಾನುಯೋಗೋ, ‘‘ಗಹಟ್ಠೋ ಪಬ್ಬಜಿತೋ’’ತಿಆದಿ ಪಟಿಪತ್ತಾನುಯೋಗೋ, ‘‘ದೇವೋ ಮನುಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಿ ಉಪಪತ್ತಾನುಯೋಗೋ, ‘‘ಸೋತಾಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿ ಪಟಿವೇಧಾನುಯೋಗೋ, ‘‘ಅಟ್ಠ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಾ’’ತಿಆದಿ ಸಙ್ಘಾನುಯೋಗೋ, ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಙ್ಖತೋ’’ತಿಆದಿವಸಪ್ಪವತ್ತೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಸಭಾಗಾನುಯೋಗೋ, ‘‘ಸುಖಂ ವೇದನಂ ವೇದಿಯಮಾನೋ’’ತಿಆದಿ ವೇದಕಾನುಯೋಗೋ, ‘‘ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ’’ತಿಆದಿ ಕಿಚ್ಚಾನುಯೋಗೋ, ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಗ್ಗಲಸಭಾವಸಾಧಕಸುತ್ತೇಸು ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೇಸು –
ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನತ್ತಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೫೩, ೩೫೬; ಧ॰ ಪ॰ ೨೭೯), ದುಕ್ಖಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೫)।
ಕಿನ್ನು ಸತ್ತೋತಿ ಪಚ್ಚೇಸಿ, ಮಾರ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ನು ತೇ।
ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರಪುಞ್ಜೋಯಂ, ನಯಿಧ ಸತ್ತೂಪಲಬ್ಭತಿ॥
ದುಕ್ಖಮೇವ ಹಿ ಸಮ್ಭೋತಿ, ದುಕ್ಖಂ ತಿಟ್ಠತಿ ವೇತಿ ಚ।
ನಾಞ್ಞತ್ರ ದುಕ್ಖಾ ಸಮ್ಭೋತಿ, ನಾಞ್ಞಂ ದುಕ್ಖಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೧)।
ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಆನನ್ದ, ಸುಞ್ಞಂ ಅತ್ತೇನ ವಾ ಅತ್ತನಿಯೇನ ವಾ…ಪೇ॰… ತಸ್ಮಾ ಸುಞ್ಞೋ ಲೋಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೮೫)।
‘‘ಅತ್ತನಿ ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತಿ ಅತ್ತನಿಯಂ ಮೇತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ…ಪೇ॰… ಅತ್ತನಿ ಚ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅತ್ತನಿಯೇ ಚ ಸಚ್ಚತೋ ಥೇತತೋ ಅನುಪಲಬ್ಭನಿಯಮಾನೇ ಯಮ್ಪಿ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ, ಸೋ ಲೋಕೋ, ಸೋ ಅತ್ತಾ, ಸೋ ಪೇಚ್ಚ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ, ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಸ್ಸತೋ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೋ, ಸಸ್ಸತಿಸಮಂ ತಥೇವ ಠಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸುತ್ತಸನ್ದಸ್ಸನಾನುಯೋಗೋ ಚಾತಿ ಏತ್ತಕೇನ ಕಥಾಮಗ್ಗೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪಠಮಾ ಪುಗ್ಗಲಕಥಾ ವಿಭತ್ತಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿಆದೀಸು ಯಥಾ ರೂಪಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಚತ್ತಲಕ್ಖಣಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲೋ, ರೂಪಾದೀಸು ಪನ ಸತಿ ಲೋಕವೋಹಾರಮತ್ತೇನ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ಇಮಾ ಖೋ, ಚಿತ್ತ…ಪೇ॰… ಲೋಕವೋಹಾರಾ ಲೋಕಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೪೪೦)। ದ್ವಿಧಾಪಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಕಥಾ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾ, ಪರಮತ್ಥಕಥಾ ಚ। ತತ್ಥ ‘‘ಸತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಗಾಮೋ ಪಬ್ಬತೋ’’ತಿಆದಿಕಾ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾ ನಾಮ, ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ ಖನ್ಧಾ ಆಯತನಾನೀ’’ತಿಆದಿಕಾ ಪರಮತ್ಥಕಥಾ ನಾಮ। ಬುದ್ಧಾ ಹಿ ಯೇ ಯೇ ಸತ್ತಾ ಯಥಾ ಯಥಾ ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಚತುಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ತೇಸಂ ತಥಾ ತಥಾ ಸಮ್ಮುತಿವಸೇನ ವಾ ಪರಮತ್ಥವಸೇನ ವಾ ವೋಮಿಸ್ಸಕವಸೇನ ವಾ ದೇಸೇತ್ವಾ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನವಸೇನೇವ ಅಮತಂ ಮಗ್ಗಂ ಪಕಾಸೇನ್ತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ –
ದುವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಕ್ಖಾಸಿ, ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವದತಂ ವರೋ।
ಸಮ್ಮುತಿಂ ಪರಮತ್ಥಞ್ಚ, ತತಿಯಂ ನುಪಲಬ್ಭತಿ॥
ತತ್ಥ –
ಸಙ್ಕೇತವಚನಂ ಸಚ್ಚಂ, ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಕಾರಣಂ।
ಪರಮತ್ಥವಚನಂ ಸಚ್ಚಂ, ಧಮ್ಮಾನಂ ತಥಲಕ್ಖಣಂ॥
ತಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞೂ ಅಕತ್ವಾನ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಭಿನಿವೇಸನಂ।
ಪರಮತ್ಥೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ, ಪುಗ್ಗಲಾದಿಂ ವಿವಜ್ಜಯೇ॥
ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಅನತಿಕ್ಕಮ್ಮ, ಪರಮತ್ಥೋ ಪಕಾಸಿತೋ।
ವಿನಾಯಕೇನ ಸೋ ಯಸ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಪಣ್ಡಿತೋ।
ಪರಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ, ಸಮಞ್ಞಂ ನಾತಿಧಾವಯೇತಿ॥ (ಕಥಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೩೭)।
ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲಕಥಾನಯೋ।
ಪರಿಹಾನಿಕಥಾದಿವಣ್ಣನಾ
ಪುಗ್ಗಲಕಥಾತೋ ಪರಿಹಾನಿಕಥಾ। ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ವಿಯ ಪಟಿವೇಧಸಙ್ಖಾತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋಪಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಏವ ಭವತಿ, ನತ್ಥಿ ದೇವೇಸು ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋತಿ ಪವತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಥಾ। ದುಕ್ಖದಸ್ಸನೇನ ಏಕದೇಸತೋ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ತಥಾ ಸಮುದಯದಸ್ಸನಾದೀಹೀತಿ ಏವಂ ನಾನಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಓಧಿಸೋ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಓಧಿಸೋಕಥಾ। ಝಾನಲಾಭೀ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದೇ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಜಹತಿ, ಸೋ ಚತುಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯಾ ಪಠಮಮೇವ ಅನಾಗಾಮೀ ಹೋತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಜಹತಿಕಥಾ। ಅತೀತಾದಿಭೇದಂ ಸಬ್ಬಂ ಖನ್ಧಾದಿಕಂ ಕಾಲತ್ತಯೇಪಿ ಖನ್ಧಾದಿಸಭಾವೇನ ಅತ್ಥೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಸಬ್ಬಮತ್ಥೀತಿಕಥಾ। ಅತೀತಂ, ಅನಾಗತಞ್ಚ ಖನ್ಧಾದಿಕಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಅತೀತಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕಥಾ। ಅತೀತೇಸು ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮೇಸು ಏಕಚ್ಚಂ ಅವಿಪಕ್ಕವಿಪಾಕಮೇವ ಅತ್ಥಿ, ನ ಇತರನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ಏಕಚ್ಚಮತ್ಥೀತಿಕಥಾ। ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಕಥಾ। ಅತೀತಾನಾಗತಾದಿವಸೇನ ನತ್ಥಿ, ಸಕಭಾವೇನ ವಾ ಅತ್ಥಿ, ಪರಭಾವೇನ ನತ್ಥೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಹೇವತ್ಥಿಕಥಾ। ತತ್ಥ ಹೇವತ್ಥೀತಿ ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಧಿಮಾನಿಕಾನಂ, ಕುಹಕಾನಂ ವಾ ಅರಹತ್ತಪಟಿಞ್ಞಾನಂ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಾರಕಾಯಿಕಾ ದೇವತಾ ಉಪಸಂಹರನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಪರೂಪಹಾರಕಥಾ। ಅರಹತೋ ಪರೇಸಂ ನಾಮಗೋತ್ತಾದೀಸು ಅತ್ಥಿ ಅಞ್ಞಾಣಂ, ಅತ್ಥಿ ಕಙ್ಖಾ, ಪರೇಹಿ ಞಾಪನೀಯತೋ ಅತ್ಥಿ ಪರವಿತರಣಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಕಥಾ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವಾಚಾ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ವಚೀಭೇದಕಥಾ। ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವಾಚಂ ಭಾಸನ್ತೋ ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣಂ ಆಹರತಿ, ತಞ್ಚ ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ದುಕ್ಖಾಹಾರಕಥಾ। ಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ, ಭವಙ್ಗೇ ಚ ಚಿತ್ತಂ ಚಿರಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿಕಥಾ। ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಆದಿತ್ತಾ ಕುಕ್ಕುಳನಿರಯಸದಿಸಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಕುಕ್ಕುಳಕಥಾ। ಪಚ್ಚೇಕಂ ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನವಸೇನ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಸೋಳಸಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಅನುಪುಬ್ಬಾಭಿಸಮಯಕಥಾ। ಬುದ್ಧಾನಂ ವೋಹಾರವಚನಂ ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ವೋಹಾರಕಥಾ। ಸುದ್ಧಸತ್ತಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಮಗ್ಗೇನ ವಿನಾ ಕಿಲೇಸನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತೋ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಿರೋಧೋ, ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಕಿಲೇಸನಿರೋಧೋತಿ ದ್ವೇ ನಿರೋಧಾತಿ ಪವತ್ತಾ ನಿರೋಧಕಥಾ।
ತಥಾಗತಬಲಂ ಸಾವಕಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ಬಲಕಥಾ। ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣವಿರಹಿತಂ ನವಬಲಂ ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ ಅರಿಯನ್ತಿಕಥಾ। ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಬ್ಭ ರಾಗತೋ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ವಿಮುತ್ತಿಕಥಾ। ಝಾನೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಪಠಮಂ ವಿಮುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನಕಥಾ। ಅಟ್ಠಮಕಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಟ್ಠಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಗೋತ್ರಭುಕ್ಖಣೇ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ ನಾಮ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪಹೀನಾ ನಾಮಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಅಟ್ಠಮಕಕಥಾ। ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಪಟಿಲಭನ್ತಿ, ನ ಪಟಿಲದ್ಧಾನೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಕಥಾ। ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಧಮ್ಮುಪತ್ಥದ್ಧಂ ಮಂಸಚಕ್ಖುಮೇವ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ನಾಮಾತಿ ಪವತ್ತಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಥಾ। ತಥಾ ಮಂಸಸೋತೇ ದಿಬ್ಬಸೋತಕಥಾ। ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗತಞಾಣಮೇವ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖೂತಿ ಪವತ್ತಾ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗತಞಾಣಕಥಾ। ದೇವಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಅಸಂವರಾಭಾವಮತ್ತೇನ ಸಮ್ಪತ್ತವಿರತಿಯಾ ಅಭಾವೇಪಿ ಸಂವರೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಸಂವರಕಥಾ। ಅಸಞ್ಞೀನಮ್ಪಿ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಸಞ್ಞಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಅಸಞ್ಞಕಥಾ। ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಭೂಮಿಯಂ ಸಞ್ಞಾ ನಪ್ಪವತ್ತತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಕಥಾ।
ಅರಹಾ ಗಿಹಿಸ್ಸ ಅರಹಾತಿಕಥಾ। ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇನ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಅರಹನ್ತೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಉಪಪತ್ತಿಕಥಾ। ಅರಹತೋ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಾಪಿ ಅನಾಸವಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಅನಾಸವಕಥಾ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕ್ಖಣೇ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವಸಮನ್ನಾಗಮೋ ಚ ರೂಪಾವಚರಾದಿಭೂಮನ್ತರಪಟಿಲಾಭಸಮನ್ನಾಗಮೋ ಚಾತಿ ದ್ವೇ ಸಮನ್ನಾಗಮಾ, ಯೇಸಂ ಪನ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಸಮನ್ನಾಗಮೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಹೇತ್ಥ ಉಪಪತ್ತಿಧಮ್ಮವಸೇನ ಏಕೋ ಸಮನ್ನಾಗಮೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತೇನ ಅರಹಾ ಚತೂಹಿ ಫಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಪವತ್ತಾ ಸಮನ್ನಾಗತಕಥಾ। ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅರಹಾ ಛಹಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಪವತ್ತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮನ್ನಾಗತಕಥಾ। ಮಗ್ಗಞಾಣಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಬೋಧಿಯಾ ಸದಾ ಸನ್ನಿಹಿತಭಾವೇನ ಬುದ್ಧೋತಿ ಪವತ್ತಾ ಬೋಧಿಯಾ ಬುದ್ಧೋತಿಕಥಾ। ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಯುತ್ತಾವ ಬೋಧಿಸತ್ತಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಲಕ್ಖಣಕಥಾ। ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗನಿಯಾಮೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಪವತ್ತಾ ನಿಯಾಮೋಕ್ಕನ್ತಿಕಥಾ। ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗಟ್ಠೋ ತೀಹಿ ಫಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಾ ಅಪರಾಪಿ ಸಮನ್ನಾಗತಕಥಾ। ಪಠಮಮಗ್ಗಾದೀಹಿ ಪಹೀನೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಅರಹತ್ತಂ ಸಬ್ಬಸಂಯೋಜನಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸಂಯೋಜನಪಹಾನಕಥಾ।
ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಫಲಂ ವಿಮುತ್ತಿ ನಾಮ, ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಾನಿ ಪನ ಪರಿಯಾಯತೋ। ಏವಂ ಪನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಲೇಸವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ಞಾಣಂ ವಿಮುತ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ವಿಮುತ್ತಿಕಥಾ। ಬುದ್ಧಾದಿಅಸೇಖಾರಮ್ಮಣಂ ಅಸೇಖಞಾಣನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ಅಸೇಖಞಾಣಕಥಾ। ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ವಿಪರೀತಕಥಾ। ತತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿನಾ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ನಿಯಾಮಗಮನಾಯ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಪವತ್ತಾ ನಿಯಾಮಕಥಾ। ಸಬ್ಬಂ ಞಾಣಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಕಥಾ। ಸಮ್ಮುತಿವಿಸಯಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ಭೂತಾರಮ್ಮಣಮೇವಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಸಮ್ಮುತಿಞಾಣಕಥಾ। ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಮೇವ, ನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತರಾಗಾದಿಚೇತಸಿಕಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಕಥಾ। ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಅನಾಗತಧಮ್ಮೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಅನಾಗತಞಾಣಕಥಾ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣೇಪಿ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಪಟುಪ್ಪನ್ನಞಾಣಕಥಾ। ಬುದ್ಧಾ ವಿಯ ಸಾವಕಾಪಿ ತೇನ ತೇನ ವೇನೇಯ್ಯಜನೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಫಲಂ ಞತ್ವಾವ ತದತ್ಥಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಫಲಞಾಣಕಥಾ।
ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮೋ ನಿಯಮತೋ ನಿಚ್ಚಟ್ಠೇನ ಅಸಙ್ಖತೋತಿ ಪವತ್ತಾ ನಿಯಾಮಕಥಾ। ‘‘ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮತಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಅಸಙ್ಖತೋತಿ ಪವತ್ತಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕಥಾ। ‘‘ಸಚ್ಚಾನಿ ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಚತುಸಚ್ಚಾನಿ ಅಸಙ್ಖತಾನೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಸಚ್ಚಕಥಾ। ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಆರುಪ್ಪಾ ಆನೇಞ್ಜಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅಸಙ್ಖತಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಆರುಪ್ಪಕಥಾ। ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ಅಸಙ್ಖತಾತಿ ಪವತ್ತಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಕಥಾ। ಅಸಙ್ಖತೋ ಆಕಾಸೋತಿ ಆಕಾಸಕಥಾ। ಆಕಾಸೋ ಸನಿದಸ್ಸನೋತಿಕಥಾ। ಪಥವೀಧಾತು ಸನಿದಸ್ಸನಾತಿಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಸನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಪರಿಯೋಸಾನಕಥಾ।
ನತ್ಥಿ ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಾ ಕೇಹಿಚಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೇನ ಏಕವಿಧೇನ ರೂಪಸಙ್ಗಹೋತಿಆದಿ ನಿರತ್ಥಕನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ಸಙ್ಗಹಿತಕಥಾ। ವೇದನಾದಯೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಥಾ। ಚೇತಸಿಕಂ ನತ್ಥೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಚೇತಸಿಕಕಥಾ। ಚೇತನಾಧಮ್ಮೋವ ದಾನಂ, ನ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋತಿ ಪವತ್ತಾ ದಾನಕಥಾ। ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ಪರಿಭೋಗಮಯಂ ಪುಞ್ಞಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಪರಿಭೋಗಕಥಾ। ಪೇತಾ ಇತೋ ದಿನ್ನಚೀವರಾದೀಹೇವ ಯಾಪೇನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಇತೋದಿನ್ನಕಥಾ। ಪಥವೀಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋತಿಕಥಾ ಜರಾಮರಣಂ ವಿಪಾಕೋತಿಕಥಾ। ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಮತ್ತಮೇವ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಂ, ನ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮವಿಪಾಕಕಥಾ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾದಿಪಚ್ಚಯತಾಯ ವಿಪಾಕೋ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮೋತಿಕಥಾ।
ಅಸುರಕಾಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಛ ಗತಿಯೋತಿ ಪವತ್ತಾ ಗತಿಕಥಾ। ಮತಸತ್ತೋ ಮಾತುಉತುಸಮಯಞ್ಚ ಮಾತಾಪಿತುಸಂಯೋಗಞ್ಚ ಓಲೋಕಯಮಾನೋ ಸತ್ತಾಹಂ, ಅತಿರೇಕಸತ್ತಾಹಂ ವಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ತಿಟ್ಠತಿ, ಸೋ ಅನ್ತರಾಭವೋ ಅನ್ತರಾಭವಕಥಾ। ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಾವ ಕಾಮಧಾತು ನಾಮ, ನ ತು ವತ್ಥುಕಾಮಕಿಲೇಸಕಾಮಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಕಾಮಗುಣಕಥಾ। ಪಞ್ಚೇವಾಯತನಾನಿ ಕಾಮಾತಿಕಥಾ। ರೂಪಧಮ್ಮಾವ ರೂಪಧಾತೂತಿಕಥಾ। ಅರೂಪಧಮ್ಮಾವ ಅರೂಪಧಾತೂತಿಕಥಾ। ರೂಪಧಾತುಯಾ ಸತ್ತಾ ಘಾನಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಳಾಯತನಿಕಾತಿ ಪವತ್ತಾ ರೂಪಧಾತುಯಾಆಯತನಕಥಾ। ಆರುಪ್ಪೇಪಿ ಅತ್ಥಿ ಸುಖುಮರೂಪನ್ತಿಕಥಾ। ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ರೂಪಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿಕಥಾ। ಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮೋವ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನತ್ಥೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಕಥಾ। ಅರಿಯುಪವಾದಕಮ್ಮೇನ ಅರಹತ್ತಾ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಕಮ್ಮಹೇತುಕಥಾ।
ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರೇ ಆದೀನವತೋ ಅಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆನಿಸಂಸತೋ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಪ್ಪಹಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವಿಕಥಾ। ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಸಂಯೋಜನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಅಮತಾರಮ್ಮಣಕಥಾ। ರೂಪಂ ಸಾರಮ್ಮಣನ್ತಿಕಥಾ। ಅನುಸಯಾ ಅನಾರಮ್ಮಣಾತಿಕಥಾ। ಞಾಣಂ ಅನಾರಮ್ಮಣನ್ತಿಕಥಾ। ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಅನಾಗತಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಚಿತ್ತಂ ಅನಾರಮ್ಮಣನ್ತಿಕಥಾದ್ವಯಂ। ಸಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಂ ವಿತಕ್ಕಾನುಪತಿತನ್ತಿಕಥಾ। ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರೋವ ಸದ್ದೋ, ಸೋ ಚ ನ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ ಪವತ್ತಾ ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರಸದ್ದಕಥಾ। ವಿನಾಪಿ ಚಿತ್ತೇನ ವಾಚಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ನಯಥಾಚಿತ್ತಸ್ಸವಾಚಾತಿಕಥಾ। ವಿನಾಪಿ ನಯಥಾಚಿತ್ತಸ್ಸಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿಕಥಾ। ಅತೀತೇಹಿಪಿ ಝಾನೇಹಿ, ಅನಾಗತೇಹಿಪಿ ಯೋಗಿನೋ ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಅತೀತಾನಾಗತಸಮನ್ನಾಗತಕಥಾ।
ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತೇ ಅನಿರುದ್ಧೇ ಏವ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತದಭಾವೇ ಚ ಸನ್ತತಿನಿರೋಧೋ ಸಿಯಾತಿ ಪವತ್ತಾ ನಿರೋಧಕಥಾ। ಸಹ ವಾಚಾಹಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿರೂಪಂ ಮಗ್ಗೋತಿಕಥಾ। ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸಾಪಿ ಮಗ್ಗಭಾವನಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸಮಗ್ಗಕಥಾ। ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾ ಕುಸಲಾಪಿ ಅಕುಸಲಾಪೀತಿಕಥಾ। ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾ ಸಾಭೋಗಾತಿಕಥಾ। ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಲೋಕಿಯೇನ, ಲೋಕುತ್ತರೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಸೀಲೇಹಿ ಯುತ್ತಾತಿಕಥಾ। ಸೀಲಂ ಅಚೇತಸಿಕನ್ತಿಕಥಾ। ಸೀಲಂ ನ ಚಿತ್ತಾನುಪರಿವತ್ತೀತಿಕಥಾ। ಸಮಾದಾನಹೇತುಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಪುಞ್ಞೋಪಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಸಮಾದಾನಹೇತುಕಕಥಾ। ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಸೀಲನ್ತಿಕಥಾ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ ವಿನಾಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿದುಸ್ಸೀಲ್ಯಕಥಾ।
ಅನುಸಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ಅಹೇತುಕಾ, ಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಅನುಸಯಕಥಾ। ಅಸೇಖಸ್ಸ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸೋ ಞಾಣೀತಿ ನವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಪವತ್ತಾ ಞಾಣಕಥಾ। ಞಾಣಂ ಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿಕಥಾ ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿಕಥಾ। ಬುದ್ಧಾ ಇದ್ಧಿಬಲೇನ ಆಯುಕಪ್ಪಂ ವಿನಾಪಿ ಮಹಾಕಪ್ಪಂ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಇದ್ಧಿಬಲಕಥಾ। ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿ ಸಮಾಧಿ, ನ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕೋತಿ ಪವತ್ತಾ ಸಮಾಧಿಕಥಾ। ಅವಿಜ್ಜಾದಿಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗೇಹಿ ಅಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾಕಥಾ। ರೂಪಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞಾ ಅನಿಚ್ಚತಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚತಾಕಥಾ।
ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ವಿನಾಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ಕಥಾ। ಸಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಜನಕನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ಕಮ್ಮಕಥಾ। ಸದ್ದೋ ವಿಪಾಕೋತಿ ಪವತ್ತಾ ಕಥಾ। ಸಳಾಯತನಂ ವಿಪಾಕೋತಿ ಪವತ್ತಾ ದುಗ್ಗತಿಕಥಾ। ಸತ್ತಮಭವಿಕಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಸಮ್ಭವತೋ ದುಗ್ಗತಿ ಅಪ್ಪಹೀನಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಸತ್ತಮಭವಿಕಕಥಾ।
ಸಙ್ಘಭೇದಾದಿಕಪ್ಪಟ್ಠಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ತೇನ ಮಹಾಕಪ್ಪಂ ಅಸೀತಿಭಾಗಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಏಕಭಾಗಮತ್ತಂ ಕಾಲಂ ಆಯುಕಪ್ಪಂ ನಿರಯೇ ಪಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಕಲಂ ಮಹಾಕಪ್ಪಂ ಪಚ್ಚನ್ತಿ, ವಿನಸ್ಸಮಾನೇಪಿ ಕಪ್ಪೇ ಚಕ್ಕವಾಳನ್ತರೇಸು ಪಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಕಪ್ಪಟ್ಠಕಥಾ। ಸಙ್ಘಭೇದಕೋ ಅಪ್ಪನಾಕುಸಲಾನಿ ವಿಯ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಮ್ಪಿ ನ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಕುಸಲಪಟಿಲಾಭಕಥಾ। ಅಙ್ಗಸಮ್ಪನ್ನಾಯ ಆಣತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೇಪಿ ಮಾತುಘಾತಾದಿಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಪಯೋಜಕೋ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತೋ ಏವಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಅನನ್ತರಾಪಯುತ್ತಕಥಾ। ಅನಿಯತಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿಯತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಪವತ್ತಾ ನಿಯತಸ್ಸ ನಿಯಾಮಕಥಾ। ನೀವರಣೇಹಿ ನಿವುತೇನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇನೇವ ಚಿತ್ತೇನ ನೀವರಣಂ ಪಜಹನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ನಿವುತಕಥಾ। ಸಮ್ಮುಖೀಭೂತಂ ಸಂಯೋಜನಮೇವ ಜಹತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಸಮ್ಮುಖೀಭೂತಕಥಾ। ಸಮಾಪನ್ನೋ ಚ ಝಾನಾರಮ್ಮಣನಿಕನ್ತಿಯಾ ಝಾನಂ ಅಸ್ಸಾದೇತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಸಮಾಪನ್ನೋ ಅಸ್ಸಾದೇತೀತಿಕಥಾ। ದುಕ್ಖವೇದನಾಯಪಿ ರಾಗಸ್ಸಾದವೇದನಾ ಹೋತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಅಸ್ಸಾತರಾಗಕಥಾ। ಧಮ್ಮತಣ್ಹಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾತಿಕಥಾ। ಧಮ್ಮತಣ್ಹಾ ನ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋತಿಕಥಾ।
ಕುಸಲಂ ವಾ ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಅಕುಸಲಂ ವಾ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಪಟಿಸನ್ದಹನಕಥಾ। ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಮ್ಪಿ ಬೀಜಮತ್ತಂ ಸಳಾಯತನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಸಳಾಯತನುಪ್ಪತ್ತಿಕಥಾ। ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಕಥಾ। ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತವಿಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಅರಿಯರೂಪನ್ತಿಕಥಾ। ಕಾಮರಾಗಾದಿತೋ ಪರಿಯಾಪನ್ನಕಥಾ। ದ್ವಯಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ಅಬ್ಯಾಕತನ್ತಿಕಥಾ। ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನನ್ತಿಕಥಾ। ಯೋ ಯೇಸಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ, ಸೋ ಪುನ ತೇಸಂ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಏಕಧಾವ ಏಕಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯತಾಕಥಾ। ಅವಿಜ್ಜಾವ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ, ನ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಕಥಾ। ಕಾಲದ್ಧಾನಾ ಇಮೇ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಅದ್ಧಾಕಥಾ। ಏವಂ ಖಣಲಯಮುಹುತ್ತಕಥಾ। ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಆಸವಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಆಸವಾ ಅನಾಸವಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಆಸವಕಥಾ। ಲೋಕುತ್ತರಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಜರಾಮರಣಂ ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ಜರಾಮರಣಕಥಾ। ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತಕಥಾ। ಸಾ ಲೋಕಿಯಾತಿ ಪವತ್ತಾ ದುತಿಯಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತಕಥಾ। ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನೋಪಿ ಕಾಲಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಪವತ್ತಾ ತತಿಯಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತಕಥಾ। ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತುಪಿಕಾತಿಕಥಾ। ಕಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞೋ ಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಕಮ್ಮೂಪಚಯೋತಿಕಥಾ।
ಬಲಪ್ಪತ್ತಾ ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಇದ್ಧಿಬಲೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ರಾಗಾದಿಅನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ನಿಗ್ಗಹಕಥಾ। ಏವಂ ಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರಚಿತ್ತಪಗ್ಗಹನಕಥಾ। ಬುದ್ಧಾ ಇದ್ಧಿಯಾ ಪರೇಸಂ ಸುಖಂ ದೇನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಸುಖಾನುಪ್ಪದಾನಕಥಾ। ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇ ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಏಕತೋ ಅಧಿಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಅಧಿಗಯ್ಹಮನಸಿಕಾರಕಥಾ। ರೂಪಂ ಹೇತುಕನ್ತಿಕಥಾ। ಏವಂ ರೂಪಂ ಸಹೇತುಕನ್ತಿಕಥಾ। ರೂಪಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲನ್ತಿಕಥಾ। ರೂಪಂ ವಿಪಾಕೋತಿಕಥಾ, ಯಥಾ ಕಾಮಾವಚರಕಮ್ಮೇನ ಜಾತಂ ರೂಪಂ ಕಾಮಾವಚರಂ, ಏವಂ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಕಮ್ಮೇಹಿ ಜಾತಂ ರೂಪಂ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರನ್ತಿಕಥಾ
ಅತ್ಥಿ ಅರಹತೋ ಪುಞ್ಞೂಪಚಯೋತಿಕಥಾ। ನತ್ಥಿ ಅರಹತೋ ಅಕಾಲಮಚ್ಚೂತಿಕಥಾ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಬ್ಬಮಿದಂ ಕಮ್ಮತೋತಿಕಥಾ। ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಮೇವ ದುಕ್ಖಂ, ನ ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಕಥಾ। ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ದುಕ್ಖಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗನ್ತಿಕಥಾ। ಮಗ್ಗಫಲಾನೇವ ಸಙ್ಘೋ ನಾಮ, ನ ಚ ತಾನಿ ದಕ್ಖಿಣಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಙ್ಘೋ ದಕ್ಖಿಣಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿಕಥಾ। ತಥಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಙ್ಘೋ ದಕ್ಖಿಣಂ ವಿಸೋಧೇತೀತಿಕಥಾ। ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಙ್ಘೋ ಭುಞ್ಜತೀತಿಕಥಾ। ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ದಕ್ಖಿಣಾವಿಸುದ್ಧಿಕಥಾ।
ಬುದ್ಧಾ ತುಸಿತಲೋಕೇ ಏವ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ನ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ। ಏತ್ಥ ಹಿ ನಿಮ್ಮಿತರೂಪಮತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಕಥಾ। ನಿಮ್ಮಿತರೂಪಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ನ ಬುದ್ಧೋತಿ ಪವತ್ತಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಕಥಾ। ರಾಗೋವ ಕರುಣಾ ನಾಮ, ತತೋ ನತ್ಥಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಕರುಣಾತಿಕಥಾ। ಬುದ್ಧಾನಂ ಉಚ್ಚಾರಪಸ್ಸಾವೋ ಅಞ್ಞೇ ಗನ್ಧಜಾತೇ ಅತಿವಿಯ ಅಧಿಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಗನ್ಧಜಾತಕಥಾ। ಬುದ್ಧಾ ಏಕೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ ಸಚ್ಛಿಕರೋನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಏಕಮಗ್ಗಕಥಾ। ಪರಿಕಮ್ಮಾದಿಂ ವಿನಾವ ಪಠಮಾದಿಜ್ಝಾನಾ ದುತಿಯಾದಿಜ್ಝಾನಂ ಸಙ್ಕಮತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಝಾನಸಙ್ಕನ್ತಿಕಥಾ। ಪಞ್ಚಕನಯೇ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ಝಾನಂ ವಿಸುಂ ಝಾನಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಝಾನನ್ತರಿಕಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಝಾನನ್ತರಿಕಕಥಾ। ಸಮಾಪನ್ನೋ ಸದ್ದಂ ಸುಣಾತೀತಿಕಥಾ। ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿನಾ ಪಸಾದಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತೀತಿಕಥಾ।
ತೇಕಾಲಿಕೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಜಹನಕಥಾ। ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಾಪಿ ಸುಞ್ಞತಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಸುಞ್ಞತಕಥಾ। ಅಸಙ್ಖತಮೇವ ಸಾಮಞ್ಞಫಲನ್ತಿಕಥಾ ಪತ್ತಿಕಥಾ। ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಸಙ್ಖಾತಾ ತಥತಾ ಅಸಙ್ಖತಾತಿ ಪವತ್ತಾ ತಥತಾಕಥಾ। ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೇನ ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಕುಸಲನ್ತಿಕಥಾ। ಆನನ್ತರಿಯಾದಿಂ ವಿನಾಪಿ ಅತ್ಥಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತನಿಯಾಮತಾತಿಕಥಾ। ಲೋಕಿಯಸದ್ಧಾದಯೋ ನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಕಥಾ।
ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾಪಿ ಆನನ್ತರಿಕೋ ಹೋತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಕಥಾ। ನತ್ಥಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಞಾಣನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ಞಾಣಕಥಾ। ನೇರಯಿಕಾನಂ ಕಮ್ಮಾನೇವ ನಿರಯಪಾಲರೂಪೇನ ವಧೇನ್ತಿ, ನ ನಿರಯಪಾಲಾತಿ ಪವತ್ತಾ ನಿರಯಪಾಲಕಥಾ। ಅತ್ಥಿ ದೇವೇಸು ತಿರಚ್ಛಾನಾತಿಕಥಾ। ವಿರತಿತ್ತಯಂ ಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ, ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋವ ಮಗ್ಗೋತಿ ಪವತ್ತಾ ಮಗ್ಗಕಥಾ। ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇಸು ಞಾಣಂ ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ಞಾಣಕಥಾ।
ತಿಸ್ಸೋ ಸಙ್ಗೀತಿಯೋ ಆರಬ್ಭ ಸಾಸನಂ ನವಂ ಕತನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ಸಾಸನಕಥಾ। ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಏಕಕ್ಖಣೇ ತೇಧಾತುಕೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅವಿವಿತ್ತೋತಿ ಪವತ್ತಾ ಅವಿವಿತ್ತಕಥಾ। ಞೇಯ್ಯಾವರಣಹೇತುಕಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಂಯೋಜನಂ ಸಂಯೋಜನಕಥಾ। ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿಚ್ಚಾ ಹೋನ್ತು, ರುಕ್ಖಾ ನಿಚ್ಚಪುಪ್ಫಫಲಾದಿಯುತ್ತಾ ಖೇಮಿನೋ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಇದ್ಧಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಇದ್ಧಿಕಥಾ। ಬುದ್ಧಾನಂ ಸರೀರಆಯುಪಭಾವೇಮತ್ತತೋ ಅಞ್ಞಾಪಿ ವೇಮತ್ತತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಬುದ್ಧಕಥಾ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಸಬ್ಬಲೋಕಧಾತೂಸು ಅನೇಕೇ ಬುದ್ಧಾ ಸನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಸಬ್ಬದಿಸಾಕಥಾ। ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ನಿಯತಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಧಮ್ಮಕಥಾ। ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಾನಿ ಫಲದಾನೇ ನಿಯತಾನೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಕಮ್ಮಕಥಾ।
ಅರಹಾ ಅಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುವಿಸಯೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಂಯೋಜನಂ ಅಪ್ಪಹಾಯ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಕಥಾ। ಅರಹಾ ಕುಸಲಚಿತ್ತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಕುಸಲಚಿತ್ತಕಥಾ। ಅರಹಾ ಆನೇಞ್ಜೇ ಸಣ್ಠಿತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಆನೇಞ್ಜಕಥಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಕಥಾ। ಸಬ್ಬಂ ಸುಪಿನಚಿತ್ತಂ ಅಬ್ಯಾಕತನ್ತಿಕಥಾ। ಖಣಿಕತಾಯ ಚಿತ್ತಾನಂ ನತ್ಥಿ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯತಾತಿಕಥಾ। ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖತಾ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಖಣಿಕಕಥಾ।
ಇತ್ಥಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಪೂಜಾದಿಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಾಧಿಪ್ಪಾಯಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಮೇಥುನೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಟಿಸೇವಿತಬ್ಬೋತಿ ಪವತ್ತಾ ಏಕಾಧಿಪ್ಪಾಯಕಥಾ। ಪಾಪಭಿಕ್ಖೂಸು ಮೇಥುನಂ ಪಟಿಸೇವನ್ತೇಸು ಅರಹನ್ತಾನಂ ವಣ್ಣೇನ ಅಮನುಸ್ಸಾ ಮೇಥುನಂ ಪಟಿಸೇವನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ಅರಹನ್ತವಣ್ಣಕಥಾ। ಕೇಚಿ ಸತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಇಸ್ಸರಿಯೇನ ಕಾಮಕಾರಿಕಾವಸೇನ ವಿನಿಪಾತಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ನ ಕಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಇಸ್ಸರಿಯಕಾಮಕಾರಿಕಾಕಥಾ। ನ ರಾಗೋ ರಾಗಪತಿರೂಪಕೋತಿಆದಿ ಪತಿರೂಪಕಥಾ। ಖನ್ಧಾಯತನಾದಯೋ ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಕಥಾತಿ ಸಾಧಿಕದ್ವಿಸತಕಥಾ। ಪಾಳಿಯಂ ಅಟ್ಠಮುಖವಾದಯುತ್ತಿವಸೇನೇವ ಸಮ್ಮಿತಿಯಾದೀನಂ ಭಿನ್ನಲದ್ಧಿಕಾನಂ ಲದ್ಧಿಭೇದವಸೇನ ನಾನಾಪಕಾರತೋ ವಿಭತ್ತಾ, ತಾ ಪನ ಸಬ್ಬಕಥಾ ಪುಗ್ಗಲಕಥಾವ। ತಾ ತಂತಂಲದ್ಧಿಭೇದವಸೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋಪಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಅತಿಭಾರಿಯಂ ಗನ್ಥಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ। ತಂ ಪನ ನಯಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾಸು (ಕಥಾ॰ ೧ ಆದಯೋ; ಕಥಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ) ಏವ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿನಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಮೋಹವಿಚ್ಛೇದನಿಯಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ
ಕಥಾವತ್ಥುಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।