೬. ಯಮಕಮಾತಿಕಾ
ಮೂಲಯಮಕಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಇದಾನಿ ಯಮಕಂ ನಾಮ। ಇಧ ಪನೇತಾ ನಿದ್ದೇಸಯಮಕಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಯಮಕಮಾತಿಕಾ’’ತ್ವೇವ ವುತ್ತಾ, ತಾಸಂ ಪನ ದಸನ್ನಂ ಯಮಕಮಾತಿಕಾನಂ ಮೂಲಯಮಕಮಾತಿಕಾ ಆದಿ। ತತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಕುಸಲಮೂಲಾ। ಯೇ ವಾ ಪನ ಕುಸಲಮೂಲಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ’’ತಿ ಇದಂ ಯಮಕಂ ಆದಿ। ತಸ್ಸ ಕುಸಲಮೂಲಸಙ್ಖಾತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ವಸೇನ ಅತ್ಥಯಮಕನ್ತಿ ವಾ, ತೇಸಞ್ಞೇವ ಅತ್ಥಾನಂ ಅನುಲೋಮತೋ ಪಟಿಲೋಮತೋ ಪವತ್ತಪಾಳಿಧಮ್ಮವಸೇನ ಧಮ್ಮಯಮಕನ್ತಿ ವಾ, ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತೋ ಪವತ್ತಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಪುಚ್ಛಾಯಮಕನ್ತಿ ವಾ ತಿಧಾ ಯಮಕಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಇದಾನಿ ಇಮೇಸಂ ಯಮಕಾನಂ ವಸೇನ ದೇಸಿತಾಯ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಮೂಲಯಮಕಮಾತಿಕಾಯ ತಾವ ನಯಯಮಕಪುಚ್ಛಾಅತ್ಥವಾರಪ್ಪಭೇದವಸೇನ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ಕುಸಲತ್ತಿಕಮಾತಿಕಾಯ ಹಿ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ಆದಿಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮೂಲನಯೋ ಮೂಲಮೂಲನಯೋ ಮೂಲಕನಯೋ ಮೂಲಮೂಲಕನಯೋತಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ನಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ನಯೇ ಮೂಲಯಮಕಂ ಏಕಮೂಲಯಮಕಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಯಮಕನ್ತಿ ತೀಣಿ ತೀಣಿ ಯಮಕಾನೀತಿ
ತತ್ಥ ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾತಿ ಕುಸಲೇಸು ‘‘ಕುಸಲಾ ನು ಖೋ, ನ ಕುಸಲಾ ನು ಖೋ’’ತಿ ಸನ್ದೇಹಾಭಾವತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಕುಸಲಮೂಲಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಮೂಲಾ ನು ಖೋ, ನ ನು ಖೋ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಮತಿವಸೇನ ಪುಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ಸಂಸಯತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸೋ ಚ ಖೋ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಸಂಸಯಟ್ಠಾನೇ ಸಂಸಯಂ ದೀಪೇತ್ವಾ ತಂವಿನೋದನತ್ಥಂ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೋ, ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪನ ಸಂಸಯಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಪುಚ್ಛಾಪದೇಸು ಏಸೇವ ನಯೋ। ಯಥಾ ಚ ಕುಸಲಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಇಮೇ ಚತುನಯಾದಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ಅಕುಸಲಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯಪಿ ತಥೇವ, ಅಬ್ಯಾಕತಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯಪಿ ತಥೇವ, ಕುಸಲಾದೀನಿ ತೀಣಿಪಿ ಪದಾನಿ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ನಾಮಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಥೇವಾತಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕಮಾತಿಕಾಯ ಚತೂಸು ಪದೇಸು ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸೋಳಸ ನಯಾ, ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸ ಯಮಕಾನಿ, ಛನ್ನವುತಿ ಪುಚ್ಛಾ, ದ್ವಾನವುತಿಸತಂ ಅತ್ಥಾ ಚ ಉದ್ದೇಸವಸೇನ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏತ್ತಾವತಾ ಮೂಲವಾರೋ ಹೇತುವಾರೋ ನಿದಾನವಾರೋ ಸಮ್ಭವವಾರೋ ಪಭವವಾರೋ ಸಮುಟ್ಠಾನವಾರೋ ಆಹಾರವಾರೋ ಆರಮ್ಮಣವಾರೋ ಪಚ್ಚಯವಾರೋ ಸಮುದಯವಾರೋತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ದಸ ವಾರಾ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಮೂಲವಾರೇ ಆಗತಪರಿಚ್ಛೇದೇನೇವ ಅವಸೇಸೇಸುಪಿ ನಯಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪಾಳಿ ಪನೇತ್ಥ ಅತಿಸಂಖಿತ್ತಾ। ಇತಿ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ದಸಸು ವಾರೇಸು ಸಟ್ಠಿಸತಂ ನಯಾ, ಅಸೀತಿಅಧಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಯಮಕಸತಾನಿ, ಸಟ್ಠಿಅಧಿಕಾನಿ ನವ ಪುಚ್ಛಾಸತಾನಿ, ವೀಸಾಧಿಕಾನಿ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಅತ್ಥಸತಾನಿ ಚ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
ಏವಮೇತ್ಥ ಯೇ ಕೇಚೀತಿ ಅನವಸೇಸವಚನಂ। ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಾ ನಿಸ್ಸತ್ತಸಭಾವಾ। ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಕುಸಲಮೂಲಾತಿ ಕಿಂ ತೇ ಸಬ್ಬೇಯೇವ ಕುಸಲಮೂಲಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ। ಇಮಾನಿ ಪನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮಾತಿಕಾಯ ನತ್ಥಿ। ಯಮಕಮಾತಿಕಾಯ ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾಪದಾನೇವ ಉದ್ಧಟಾನಿ, ನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನೀತಿ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಪನ ನಿದ್ದೇಸೇಯೇವ ವುತ್ತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಿದ್ದೇಸನಯೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮುಖಂ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮ। ಇಮಿಸ್ಸಾವ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಕುಸಲಮೂಲಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಭಙ್ಗನಯೇನ ಇದಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮುಖಂ। ‘‘ತೀಣೇವ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ, ಅವಸೇಸಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನ ಕುಸಲಮೂಲಾ’’ತಿ ತಸ್ಸಾ ಚಾಯಮತ್ಥೋ – ನ ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಲೋಭಾದೀನಿ ಪನ ತೀಣೇವ ಕುಸಲಮೂಲಾನೀತಿ। ಯೇ ವಾ ಪನ ಕುಸಲಮೂಲಾ ತಯೋ ಅಲೋಭಾದಯೋ ಕುಸಲಾನಂ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಕಿಂ ತೇ ಸಬ್ಬೇ ತಯೋಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿ ಪುಚ್ಛಾ। ತಸ್ಸಾ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ತಸ್ಸ ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಮೂಲಾನಂ ಕುಸಲಭಾವಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ತಾವ ಮೂಲನಯೇ ಮೂಲಯಮಕನಯೋ।
ಏಕಮೂಲಯಮಕೇ ಪನ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಾತಿ ಗಣನಟ್ಠೇನ ಏಕಮೂಲಕಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಮಾನತ್ಥೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಅಯಂ ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಂ ಸಮಾನಂ ಮೂಲಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಏಕಮೂಲಾ’’ತಿ। ಯಂ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಮೂಲಂ, ಕಿಂ ತದೇವ ವೇದನಾದೀನನ್ತಿ ಅಯಂ ಪುಚ್ಛಾ। ಅಥ ನೇಸಂ ತಥಾಭಾವಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನವಸೇನ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಯೇ ವಾ ಪನ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿ ಪುಚ್ಛಾ। ತಸ್ಸಾ
ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಯಮಕೇ ಪನ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾ’’ತಿ ಅಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಕತಾ। ಕಸ್ಮಾ? ಇಮಿನಾಪಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಕುಸಲಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸಾಪಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥಞ್ಚ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಾತಿ ಸಬ್ಬೇವ ತೇ ಕಿಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಮೂಲಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ। ತಸ್ಸಾ ಯಾನಿ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಮೂಲಾನಿ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾನೇವ ಏಕಮೂಲಾನಿ ಚೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಾನಿ ಚ, ಅವಸೇಸಾ ಕುಸಲಮೂಲಸಹಜಾತಾ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಾವ, ನ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಾತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ತಸ್ಸೇವ ಪಟಿಲೋಮನಯೇ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಾ ಅಲೋಭಾದಯೋ ಕುಸಲಾತಿ ಪುಚ್ಛಾ। ಆಮನ್ತಾತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಮೂಲನಯೋ।
ಯಥಾ ಚ ಮೂಲನಯೇ ಮೂಲಯಮಕಏಕಮೂಲಯಮಕಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಯಮಕವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯಾ ವುತ್ತಾ, ಏವಂ ಮೂಲಮೂಲನಯಾದೀಸುಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ – ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಕುಸಲಮೂಲಮೂಲಾತಿ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಕುಸಲಮೂಲಸಙ್ಖಾತಾ ಮೂಲಾ, ಕುಸಲಮೂಲಮೂಲಾತ್ವೇವ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಮೂಲಮೂಲಾತಿ ಸಮಾನಟ್ಠೇನ ಏಕಮೇವ ಮೂಲಮೂಲಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಏಕಮೂಲಮೂಲಾ, ಸಮಾನಮೂಲಮೂಲಾತ್ವೇವ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಮೂಲಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಮೂಲಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಂ, ತಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಮೂಲಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಮೂಲಾ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೂಲಮೂಲಾತ್ವೇವ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವಾತಿ। ಮೂಲಮೂಲನಯೋ।
ಮೂಲಕನಯೇ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಕುಸಲಮೂಲಕಾತಿ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಕುಸಲಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಭೂತಂ ಮೂಲಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕುಸಲಮೂಲಕಾತಿ ಪುಚ್ಛಾ। ಆಮನ್ತಾತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ‘‘ಯೇ ವಾ ಪನ ಕುಸಲಮೂಲಕಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾ। ಯಂ ರೂಪಂ, ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಂ ಕುಸಲನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವಾತಿ। ಮೂಲಕನಯೋ।
ಮೂಲಮೂಲಕನಯೇ ಪನ ಕುಸಲಮೂಲಮೂಲಕಾತಿ ಕುಸಲಮೂಲಸಙ್ಖಾತಂ ಮೂಲಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕುಸಲಮೂಲಮೂಲಕಾ। ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವಾತಿ।
ಅಯಂ ತಾವ ಕುಸಲಪದೇಸು ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯೋ। ಅಕುಸಲಪದಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಅಕುಸಲಪದಮೂಲೇಸು ಏಕಮೂಲಯಮಕೇ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಅಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಾ’’ತಿ ಪಠಮಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಅಹೇತುಕಂ ಅಕುಸಲಂ ಅಕುಸಲಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲ’’ನ್ತಿ ನಿದ್ದೇಸೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತಂ। ತತ್ಥ ಅಹೇತುಕಂ ಅಕುಸಲನ್ತಿ ದ್ವೀಸು ಮೋಹಮೂಲಚಿತ್ತೇಸು ಮೋಹಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಬ್ಯಾಕತಪದಮೂಲೇಸು ಏಕಮೂಲಯಮಕೇ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಅಹೇತುಕಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಕಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ತತ್ಥ ಅಹೇತುಕಂ ಅಬ್ಯಾಕತನ್ತಿ ಅಟ್ಠಾರಸಾಹೇತುಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ, ರೂಪಂ, ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಹೇತುಕಅಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮ್ಪಿ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಮೇವ, ತಂ ಪನ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೇ ಏಕತೋ ಲಬ್ಭಮಾನಕವಸೇನಪೇತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ನಾಮಪದಮೂಲೇಸು ಚ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ನಾಮಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ನಾಮಮೂಲಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ನವೇವ ನಾಮಮೂಲಾನಿ, ಅವಸೇಸಾ ನಾಮಾ ಧಮ್ಮಾ, ನ ನಾಮಮೂಲಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಏಕಮೂಲನಯೇ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ನಾಮಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ನಾಮಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾ। ‘‘ಅಹೇತುಕಂ ನಾಮಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಂ ನಾಮಮೂಲೇನ ಏಕಮೂಲ’’ನ್ತಿ
ಇತೋ ಪರೇಸು ಹೇತುವಾರಾದೀಸು ನವಸು ವಾರೇಸು ಮೂಲವಾರಸದಿಸೋವ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ। ಹೇತುಆದಿಪದಮತ್ತಮೇವ ಹೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ, ತಾನಿ ಚ ಮೂಲ-ಸದ್ದಪರಿಯಾಯತೋ ಅಲೋಭಾದಿಹೇತುಕಾನೇವ। ಅಲೋಭಾದಯೋ ಹಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಮೂಲಂ। ತಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಾದನತ್ಥಂ ಹಿನೋತಿ ಹೇತು, ‘‘ಹನ್ದ ನಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತಂ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ನಿದೇತೀತಿ ನಿದಾನಂ। ಏತಸ್ಮಾ ಫಲಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಭವೋ। ಪಭವತೀತಿ ಪಭವೋ। ಸಮುಟ್ಠಾತಿ ತಂ ಏತ್ಥ, ಏತೇನಾತಿ ವಾ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ತಂ ಆಹರತೀತಿ ಆಹಾರೋ। ಅಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ತೇನ ಆಲಮ್ಬೀಯತೀತಿ ಆಲಮ್ಬಣಂ। ಏತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಂ ಏತೀತಿ ಪಚ್ಚಯೋ। ಏತಸ್ಮಾ ತಂ ಸಮುದೇತೀತಿ ಸಮುದಯೋ। ಸಬ್ಬಂ ಕಾರಣಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಾ ‘‘ಮೂಲಂ ಹೇತು ನಿದಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಗಾಥಾ ದಸನ್ನಮ್ಪಿ ವಾರಾನಂ ಉದ್ದಾನಗಾಥಾ ನಾಮ। ಅಯಂ ಮೂಲಯಮಕಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾನಯೋ।
ಖನ್ಧಯಮಕಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಖನ್ಧಯಮಕಪಾಳಿಯಾ ಪನ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ ತಾವ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಪದಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ‘‘ನ ಖನ್ಧಾ ನ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ಪದಂ, ತಾವ ಪವತ್ತಾ ಅಯಂ ಖನ್ಧಯಮಕಮಾತಿಕಾ ನಾಮ। ಸಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರಸ್ಸ ‘‘ಉದ್ದೇಸವಾರೋ’’ತಿಪಿ ‘‘ಪುಚ್ಛಾವಾರೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೋ ಚ ಪದಸೋಧನವಾರೋ ಪದಸೋಧನಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೋ ಸುದ್ಧಖನ್ಧವಾರೋ ಸುದ್ಧಖನ್ಧಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೋತಿ ಚತೂಹಿ ನಯವಾರೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೋ। ತತ್ಥ ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪದಮೇವ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಗತೋ ಪದಸೋಧನವಾರೋ ನಾಮ। ಸೋ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮವಸೇನ ದುವಿಧೋ ಹೋತಿ
ತತೋ ಪರಂ ತೇಸಞ್ಞೇವ ಪದಸೋಧನವಾರೇ ಸೋಧಿತಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ಖನ್ಧಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಏಕೇಕಖನ್ಧಮೂಲಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚಕ್ಕಾನಿ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಗತೋ ಪದಸೋಧನಮೂಲಕಾನಂ ಚಕ್ಕಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಪದಸೋಧನಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೋ ನಾಮ। ಸೋಪಿ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮವಸೇನ ದುವಿಧೋ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸ ಅನುಲೋಮವಾರೇ ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ಖನ್ಧಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಏಕೇಕಖನ್ಧಮೂಲಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕತ್ವಾ ವೀಸತಿ ಯಮಕಾನಿ। ಪಟಿಲೋಮವಾರೇಪಿ ‘‘ನ ರೂಪಂ ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ನ ಖನ್ಧಾ ನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀನಿ ವೀಸತಿಮೇವ।
ತತೋ ಪರಂ ‘‘ರೂಪಂ ಖನ್ಧೋ, ಖನ್ಧಾ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸುದ್ಧಖನ್ಧವಸೇನೇವ ಗತೋ ಸುದ್ಧಖನ್ಧವಾರೋ ನಾಮ। ಸೋಪಿ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮವಸೇನ ದುವಿಧೋ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸ ಅನುಲೋಮವಾರೇ ‘‘ರೂಪಂ ಖನ್ಧೋ
ತತೋ ಪರಂ ತೇಸಞ್ಞೇವ ಸುದ್ಧಖನ್ಧಾನಂ ‘‘ರೂಪಂ ಖನ್ಧೋ, ಖನ್ಧಾ ವೇದನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಏಕೇಕಖನ್ಧಮೂಲಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚಕ್ಕಾನಿ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಗತೋ ಸುದ್ಧಖನ್ಧಮೂಲಕಾನಂ ಚಕ್ಕಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಸುದ್ಧಖನ್ಧಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೋ ನಾಮ। ಸೋಪಿ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮವಸೇನ ದುವಿಧೋ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸ ಅನುಲೋಮವಾರೇ ‘‘ರೂಪಂ ಖನ್ಧೋ, ಖನ್ಧಾ ವೇದನಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಏಕೇಕಖನ್ಧಮೂಲಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕತ್ವಾ ವೀಸತಿ ಯಮಕಾನಿ। ಪಟಿಲೋಮವಾರೇಪಿ ‘‘ನ ರೂಪಂ ನ ಖನ್ಧೋ, ನ ಖನ್ಧಾ ನ ವೇದನಾ’’ತಿಆದೀನಿ ವೀಸತಿಮೇವ। ಏವಮೇತ್ಥ ಚತೂಸು ನಯವಾರೇಸು ಏಕಂ ಯಮಕಸತಂ, ದ್ವೇ ಪುಚ್ಛಾಸತಾನಿ, ಏಕೇಕಪುಚ್ಛಾಯ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸಂಸಯವಸೇನ ದ್ವೇ
ಏವಮೇತಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅನುತ್ತಾನಪದತ್ಥಾನುಸಾರೇನ ವಿಭಙ್ಗನಯಸಹಿತಸಙ್ಖೇಪತ್ಥವಣ್ಣನಾನಯೋ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಅಯಂ ಯಮಕವಸೇನ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಉದ್ದೇಸೋ। ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ತೇಸಞ್ಞೇವ ಪಭೇದತೋ ನಾಮವವತ್ಥಾನಂ। ತತೋ ಪರಂ ಪದಸೋಧನವಾರಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ನಯವಾರಾ। ತತ್ಥ ರೂಪಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ‘‘ರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ವಚನಸೋಧನತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛಾ। ತಸ್ಸಾ ಚ ‘‘ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ ರೂಪಂ ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ರೂಪಞ್ಚೇವ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಚಾ’’ತಿ ಇದಂ ನಿದ್ದೇಸನಯೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ತತ್ಥ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪನ್ತಿಆದೀಸು ಯಂ ‘‘ರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ರೂಪಮೇವ ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ। ಯೋ ಪನ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ‘‘ರೂಪ’’ನ್ತಿಪಿ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ರೂಪನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ನಿಯಮೇನ ರೂಪನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ। ವೇದನಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ, ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ವೇದನಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಚ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಸಞ್ಞಾಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಪಪಞ್ಚಸಞ್ಞಾ’’ತಿಆದೀಸು ಆಗತಾ ದಿಟ್ಠಿಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಞಾ ನ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಞ್ಞಾ ಚೇವ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಚಾತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಞ್ಞಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಚ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ ವತ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದೀಸು ಆಗತೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ, ತತೋ ಅವಸೇಸಾ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ, ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಚ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ।
ಪಟಿಲೋಮವಾರೇ ನ ರೂಪಂ ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ತಸ್ಸ ರೂಪ-ಸದ್ದವಚನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನ ರೂಪನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧವಿರಹಿತಾ ‘‘ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ರೂಪಂ, ಪಿಯರೂಪಸಾತರೂಪರೂಪಕ್ಖನ್ಧವಿರಹಿತಾ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಚೇವ ನ ರೂಪಞ್ಚಾತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ನ ವೇದನಾ ನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ, ನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನ ವೇದನಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ, ನ ಸಞ್ಞಾ ನ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಚ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ನ ಸಙ್ಖಾರಾ ನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ನ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನ ಸಞ್ಞಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಪನ ದಿಟ್ಠಿಸಞ್ಞಾ ನ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಞ್ಞಾ, ತಂ ದಿಟ್ಠಿಸಞ್ಞಂ, ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ನ ಚೇವ ಸಞ್ಞಾ ನ ಚ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ನ ಸಙ್ಖಾರಾ ನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ನ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ ನ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಙ್ಖಾರಾ, ಅಸಙ್ಖತಾ ಪನ ಧಾತು ನ ಚೇವ ಸಙ್ಖಾರಾ ನ ಚ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ, ನ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ ನ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಚ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ವಿಸೇಸಮತ್ತಮೇವ ಪನ ವಕ್ಖಾಮ।
ಪದಸೋಧನಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೇ ಪನ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ – ಖನ್ಧಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಯೇ ಕೇಚಿ ಖನ್ಧಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಪುಚ್ಛಾ। ತಸ್ಸಾ ‘‘ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಖನ್ಧೋ ಚೇವ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ, ಅವಸೇಸಾ ಪನ ಖನ್ಧಾ, ನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪಟಿಲೋಮೇ ಪನ ನ ಖನ್ಧಾ ನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಯೇ ಪಞ್ಞತ್ತಿನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಾ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಾಪಿ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಯಸ್ಮಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋಪಿ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಪದಸೋಧನಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೋ।
ಸುದ್ಧಖನ್ಧವಾರೇ ಪನ ‘‘ರೂಪಂ ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಪಿಯರೂಪಾದೀನಞ್ಚ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ‘‘ಖನ್ಧಾ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದೀಸು
ಸುದ್ಧಖನ್ಧಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೇಪಿ ‘‘ಖನ್ಧಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೇ ನಯೋ।
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ನಿದ್ದೇಸೇ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪನ ಮಾತಿಕಾಯ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರಸಙ್ಖಾತಂ ನಿದ್ದೇಸಂ ವತ್ವಾ ತತೋ ಇಮಂ ಮಾತಿಕಾಕ್ಕಮಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಪರೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಉದ್ದೇಸವಾರವಿರಹಿತಾ ‘‘ಪವತ್ತಿವಾರೋ ಪರಿಞ್ಞಾವಾರೋ’’ತಿ ದ್ವೇ ಮಹಾವಾರಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ವಾರಾನಂ ನಯೋ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ। ತತೋ ಪವತ್ತಿವಾರೇ ತಾವ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಪುಬ್ಬಿಕಾ ಮುಖಮತ್ತಪ್ಪಕಾಸನಾ – ಇಮಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದವಾರೋ ನಿರೋಧವಾರೋ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧವಾರೋತಿ ತಯೋ ಅನ್ತರವಾರಾ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದವಾರೇ ತಾವ ತಿಣ್ಣಂ ಅದ್ಧಾನಂ ವಸೇನ ಛ ಕಾಲಭೇದಾ ಹೋನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ, ಅತೀತೋ, ಅನಾಗತೋ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇನಾತೀತೋ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇನಾನಾಗತೋ, ಅತೀತೇನಾನಾಗತೋತಿ। ಏವಮೇತೇಸು ಛಸು ಕಾಲಭೇದೇಸು ಯ್ವಾಯಂ ಪಠಮೋ
ತತ್ಥ ‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಪಞ್ಚವೋಕಾರಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಅರೂಪಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಪಞ್ಚವೋಕಾರಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ॰… ತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ॰… ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಚವೋಕಾರಂ
ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಮೂಲಕೇ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಏಕಸದಿಸಮೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ವೇದನಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ನಿಯಮೇನ ಸಞ್ಞಾದೀನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಾನಿ ಸಂಖಿತ್ತಾನಿ। ಯಥಾ ಚ ಪುಗ್ಗಲವಾರೇ ದಸ ಯಮಕಾನಿ, ಏವಂ ಓಕಾಸವಾರೇಪಿ ‘‘ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಅಸಞ್ಞಸತ್ತೇ ತತ್ಥ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ತತ್ಥ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ, ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರೇಪಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಂ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಚವೋಕಾರಂ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ತೀಸು ವಾರೇಸು
ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋಪಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ। ತತ್ಥ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತನ್ತಿ ಅಸಞ್ಞತ್ತಭವಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕ್ಖಣೇ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಅಚಿತ್ತಕತ್ತಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ
ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇಸು ನಿಯಮಲಕ್ಖಣಂ – ಸಕಲೇಪಿ ಹಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಖನ್ಧಯಮಕೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪವತ್ತೇ ಯಾವ ಮರಣಾ ವಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಅಪರಿಯನ್ತೇಸು ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ ಲಹುಪರಿವತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇ
ಪಟಿಲೋಮನಯೇ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚವನ್ತಾನನ್ತಿ ಮರಣಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮನ್ನಾಗತಾನಂ। ತೇಸಂ ಹಿ ತತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಏವ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ। ‘‘ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಅರೂಪಭವಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಇದಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತಂ, ಅನನ್ತರಪುಚ್ಛಾಯ ಅಸಞ್ಞಿಭವಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಇದಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವಾತಿ ಅಯಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ನಯೋ।
ಯಥಾ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ಸಟ್ಠಿ ಯಮಕಾದೀನಿ, ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಪಞ್ಚಸು ಕಾಲಭೇದೇಸು ಪಚ್ಚೇಕನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಪನೇತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನಾಞ್ಞತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ, ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ಪಞ್ಚವೋಕಾರಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನಾಞ್ಞತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಅತೀತಕಾಲೇ ಅನುಲೋಮನಯೇ, ‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ಅರೂಪಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ…ಪೇ॰… ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ
‘‘ಯಸ್ಸ
‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ಸುದ್ಧಾವಾಸಂ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಪನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇನ ಅತೀತಕಾಲೇ ಅನುಲೋಮನಯೇ, ‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ
‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ, ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ
‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಂ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತೀತೇನ ಅನಾಗತಕಾಲೇ ಅನುಲೋಮನಯೇ, ‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಯತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ
ಯಥಾ ಚ ಉಪ್ಪಾದವಾರೇ ಛಸು ಕಾಲಭೇದೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪುಗ್ಗಲಾದಿಭೇದತೋ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮನಯುಭಯೇನ ಛ ಛ ವಾರಾ, ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ವಾರೇ ದಸ ದಸ ಕತ್ವಾ ಸಟ್ಠಿ ಸಟ್ಠಿ ಯಮಕಾನಿ, ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಸಟ್ಠಿಅಧಿಕಾನಿ ತೀಣಿ ಯಮಕಸತಾನಿ, ತತೋ ದ್ವಿಗುಣಾ ಪುಚ್ಛಾ, ದ್ವಿಗುಣಾ ಅತ್ಥಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ನಿರೋಧವಾರೇ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧವಾರೇಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಚ ‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಚವೋಕಾರಾ ಚವನ್ತಾನಂ…ಪೇ॰… ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಯಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ…ಪೇ॰… ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ…ಪೇ॰… ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿರೋಧವಾರೇ, ‘‘ಯಸ್ಸ
ಪರಿಞ್ಞಾವಾರೇ ಪನ ಪುಗ್ಗಲವಾರಾದೀಸು ತೀಸು ಪುಗ್ಗಲವಾರೋ ಏಕೋವ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಓಕಾಸಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರಾ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ತಾ। ಯೋ ಹಿ ಕೋಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ರೂಪಾದಿಂ ಪರಿಜಾನನ್ತೋವ
ಪಟಿಲೋಮನಯೇ ಪನ ‘‘ಯೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ನ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಸೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಂ ನ ಪರಿಜಾನಿತ್ಥಾತಿ? ಅರಹಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ನ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ನೋ ಚ ಸೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಂ ನ ಪರಿಜಾನಿತ್ಥ। ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಞ್ಚ ಅರಹನ್ತಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಞ್ಚ ನ ಪರಿಜಾನನ್ತಿ, ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಞ್ಚ ನ ಪರಿಜಾನಿಂಸೂ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಯೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ನ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಸೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಂ ನ ಪರಿಜಾನಿಸ್ಸತೀತಿ? ಯೇ ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ನ ಪರಿಜಾನನ್ತಿ, ನೋ ಚ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಂ ನ ಪರಿಜಾನಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಅರಹಾ ಯೇ ಚ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಮಗ್ಗಂ ನ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಞ್ಚ ನ ಪರಿಜಾನನ್ತಿ, ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಞ್ಚ ನ ಪರಿಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ, ‘‘ಯೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ನ ಪರಿಜಾನಿತ್ಥ, ಸೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಂ ನ ಪರಿಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ? ಯೇ ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ನ ಪರಿಜಾನಿಂಸು, ನೋ ಚ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಂ ನ ಪರಿಜಾನಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀ ಯೇ ಚ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಮಗ್ಗಂ ನ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ
ಏತ್ಥ
ಪಟಿಲೋಮನಯೇ ಪನ ‘‘ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಞ್ಚ ಅರಹನ್ತಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋ ‘‘ನ ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವಚನಂ, ಅರಹತೋ ಚ ‘‘ನ ಪರಿಜಾನಿತ್ಥಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಯೇ ಚ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಮಗ್ಗಂ ನ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತೀತೇ ವಿಯ ಅನಾಗತೇಪಿ ಅನನ್ತಕಾಲಂ ಅಮುಚ್ಚನಕಾ ಸತ್ತಾ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇ ಚ ಅರಹತಾ ನಿಟ್ಠಿತಪರಿಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚೇನ, ‘‘ನ ಪರಿಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ವಾ ಆಪನ್ನೇನ ಸಮಕಾ ಜಾತಾ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ ಸಬ್ಬಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಅಪರಿಜಾನನ್ತೋಪಿ ಚ ಸಬ್ಬಂ ನ ಪರಿಜಾನಾತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಂ ಖನ್ಧಯಮಕಮಾತಿಕತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ।
ಆಯತನಯಮಕಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಆಯತನಯಮಕಮಾತಿಕಾಯ ಪನ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಾದಿಕಂ ಸಬ್ಬಂ ಖನ್ಧಯಮಕಮಾತಿಕಾಯ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಅಞ್ಞತ್ರ ವಿಸೇಸಾ
ಪವತ್ತಿವಾರೇ ಪನ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಸೋತಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಸಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಅಸೋತಕಾನಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಸೋತಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಸಸೋತಕಾನಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸೋತಾಯತನಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ॰… ಯಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಮನಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಅಚಿತ್ತಕಾನಂ ರೂಪಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಮನಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತದುಭಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಮನಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಅರೂಪಭವವಜ್ಜಿತೇ ಸಞ್ಞಾಭವೇ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ
ಧಾತುಯಮಕಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಧಾತುಯಮಕಮಾತಿಕಾಯ
ಸಚ್ಚಯಮಕಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಸಚ್ಚಯಮಕಮಾತಿಕಾಯ ಪನ ಖನ್ಧಯಮಕೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವಾರಭೇದಾ, ಕಾಲಾದಿಭೇದಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನೇ ಪನೇತ್ಥ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ವಸೇನ ಪದಸೋಧನವಾರೋ ಪದಸೋಧನಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೋ ಸುದ್ಧಸಚ್ಚವಾರೋ ಸುದ್ಧಸಚ್ಚಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೋತಿ ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ವಾರೇಸು ಯಮಕಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಪನ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ? ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ನ ದುಕ್ಖಂ। ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಪನ ದುಕ್ಖಞ್ಚೇವ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಞ್ಚ। ಸಮುದಯೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚನ್ತಿ? ತಣ್ಹಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾ ಸಮುದಯೋ, ನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ। ತಣ್ಹಾ
ಪವತ್ತಿವಾರೇ ಪನ ‘‘ಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಪವತ್ತೇ ತಣ್ಹಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಣ್ಹಾಯ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತದುಭಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತದುಭಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಅರೂಪೇ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ತದುಭಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯಸ್ಸ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ನೋ, ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಗ್ಗಲವಾರೇ, ‘‘ಯತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಅಸಞ್ಞಸತ್ತೇ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಚ ತತ್ಥ ತದಞ್ಞಂ, ಅಞ್ಞತ್ಥ
‘‘ಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಪವತ್ತೇ ತಣ್ಹಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸಬ್ಬೇಸಂ
‘‘ಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ಅಭಿಸಮೇತಾವೀನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನ ಇತರೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ದುತಿಯೇ ಚಿತ್ತೇ ವತ್ತಮಾನೇ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನೇತರಂ, ಇತರೇಸಂ ತದುಭಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀನಂ ಅರಹನ್ತಾನಂ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಸಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ನೇತರಂ, ಇತರೇಸಂ ತದುಭಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ, ‘‘ಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ಆಮನ್ತಾ, ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚವನ್ತಾನಂ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಅರೂಪೇ ಮಗ್ಗಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ
ತಥಾ ‘‘ಯೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಸೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಪಜಹತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಞ್ಞಾವಾರೇಪೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿನಯೋ ಞಾತಬ್ಬೋ।
ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಪನೇತ್ಥ ಇದಂ ಲಕ್ಖಣಂ – ಪವತ್ತಿ ವಾರೇ ತಾವೇತ್ಥ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ನ ಲಬ್ಭತೇವ, ಸೇಸೇಸು ಪನ ತೀಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಸಮುದಯಮಗ್ಗಸಚ್ಚಾನಿ ಏಕನ್ತೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಏವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧೀಸುಪಿ ಪವತ್ತೇಪೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಯಂ ಯಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ರಿದಂ ನಯಮುಖಂ – ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನನ್ತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಮ್ಪಿ। ತೇಪಿ ಹಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತಣ್ಹಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸಮುದಯಸಚ್ಚೇಸು ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚವೋಕಾರವಸೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಚತುವೋಕಾರೇ ಪನ ತಣ್ಹಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಏಕಮ್ಪಿ ಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತದುಭಯನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಸಚ್ಚದ್ವಯಂ। ತಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಖಣೇ ತಣ್ಹಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಪನ ರೂಪಮೇವ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನಾಮ, ಸೇಸಾ ಮಗ್ಗಸಹಜಾತಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಚ್ಚವಿನಿಮುತ್ತಾವ। ತೇನೇವ ಕಾರಣೇನ ‘‘ಅರೂಪೇ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಪವತ್ತೇ ತಣ್ಹಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ। ತೇಸಂ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸಂ ತಸ್ಮಿಂ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ತಣ್ಹಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಚಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಖಣವಸೇನ ಓಕಾಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಏವರೂಪೇಸು ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅನಭಿಸಮೇತಾವೀನನ್ತಿ
ಪರಿಞ್ಞಾವಾರೇ ಪನ ಞಾತತೀರಣಪಹಾನವಸೇನ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಪರಿಞ್ಞಾಯೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇಸು ಪರಿಞ್ಞಾನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ದ್ವೇ ಏವ ಸಚ್ಚಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ। ತತ್ಥ ‘‘ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಞಾತತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿ ಞಾತಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನ
ಸಙ್ಖಾರಯಮಕಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಸಙ್ಖಾರಯಮಕಮಾತಿಕಾಯ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಮಹಾವಾರನ್ತರಾದಿಭೇದಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ – ಮಾತಿಕಾಯ ತಾವ ಯಥಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಖನ್ಧಾದಯೋ ಧಮ್ಮೇ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪದಸೋಧನವಾರೋ ಆರದ್ಧೋ, ತಥಾ ಅನಾರಭಿತ್ವಾ ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಂ ತಯೋಪಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ತತ್ಥ ಕಾಯಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ। ‘‘ಕಾಯಿಕಾ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೬೩; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪೮) ವಚನತೋ ಕಾರಣಭೂತಸ್ಸ ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ಫಲಭೂತೋ ಏಸ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ। ಅಪರೋ ನಯೋ – ಸಙ್ಖರೀಯತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರೋ। ಕೇನ ಸಙ್ಖರೀಯತಿ? ಕಾಯೇನ। ಅಯಂ ಹಿ ವಾತೋ ವಿಯ ಭಸ್ತಾಯ ಕರಜಕಾಯೇನ ಸಙ್ಖರೀಯತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ, ಕಾಯೇನ ಕತೋ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಾತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚೇತಸಾ ವಿತಕ್ಕೇತ್ವಾ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾಚಂ ಭಿನ್ದತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೬೩) ವಚನತೋ ಪನ ಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಕಿಂ ಸಙ್ಖರೋತಿ? ವಚಿಂ। ವಚಿಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ, ವಚೀಭೇದಸಮುಟ್ಠಾಪಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ, ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಚೇತಸಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಪನ ವಚೀಸಙ್ಖಾರಭಾವೇನ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಇದಾನಿ ‘‘ಕಾಯೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಪದಸೋಧನವಾರೋ ಆರದ್ಧೋ, ತಸ್ಸ ಅನುಲೋಮನಯೇ ತೀಣಿ, ಪಟಿಲೋಮನಯೇ ತೀಣೀತಿ ಛ ಯಮಕಾನಿ। ಪದಸೋಧನಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೇ ಏಕೇಕಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕಾನಿ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಕತ್ವಾ ಅನುಲೋಮನಯೇ ಛ, ಪಟಿಲೋಮನಯೇ ಛಾತಿ ದ್ವಾದಸ ಯಮಕಾನಿ। ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರವಾರೇ ಪನ ಯಥಾ ಸುದ್ಧಖನ್ಧವಾರಾದೀಸು ‘‘ರೂಪಂ ಖನ್ಧೋ, ಖನ್ಧಾ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಯಮಕಾನಿವುತ್ತಾನಿ, ಏವಂ ‘‘ಕಾಯೋ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಕಾಯೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕಾನಿ ದ್ವೇ, ವಚೀಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕಂ ಏಕನ್ತಿ ಅನುಲೋಮೇ ತೀಣಿ, ಪಟಿಲೋಮೇ ತೀಣೀತಿ ಛ ಯಮಕಾನಿ
ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು
ಪವತ್ತಿವಾರೇ ಪನ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ವಿನಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಹಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೇತರೋ, ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀನಂ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಸತ್ತಾನಂ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ರೂಪಾರೂಪಭವಿಕಾನಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೇತರೋ…ಪೇ॰… ಯಥಾವುತ್ತಕಾಮಾವಚರಾನಂ ಪನ ತದುಭಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ…ಪೇ॰… ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ…ಪೇ॰… ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತದುಭಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯಸ್ಸ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ…ಪೇ॰… ಯತ್ಥ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ
‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ವಿನಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋವ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೇತರೋ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಿನಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇಹಿ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನಂ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಞ್ಚ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ॰… ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ…ಪೇ॰… ಸಬ್ಬಚಿತ್ತಾನಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನಂ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಞ್ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ, ‘‘ಯತ್ಥ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ…ಪೇ॰… ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಕ್ಖಣೇ ರೂಪಭವಾದೀಸು ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ, ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ…ಪೇ॰… ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನಾನಂ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ದುತಿಯೇ ಚಿತ್ತೇ ವತ್ತಮಾನೇ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ,
‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ ಕಾಮಾವಚರಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ರೂಪಾರೂಪಭವೇ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಂ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ನ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ
‘‘ಯೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಸೋ ವಚೀಸಙ್ಖಾರಂ ಪರಿಜಾನಾತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಞ್ಞಾವಾರೇ ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಳಿನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಪವತ್ತಿವಾರೇ ಪನೇತ್ಥ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ಪುಗ್ಗಲವಾರಸ್ಸ ಅನುಲೋಮನಯೇ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕಾನಿ ದ್ವೇ, ವಚೀಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕಂ ಏಕನ್ತಿ ತೀಣೇವ ಯಮಕಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ಪಟಿಲೋಮನಯೇಪಿ ಓಕಾಸವಾರಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏವಮೇತ್ಥ ಸಬ್ಬವಾರೇಸು ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ಯಮಕಾನಂ ವಸೇನ ಯಮಕಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಪನೇತ್ಥ ಇದಂ ಲಕ್ಖಣಂ – ಇಮಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಯಮಕೇ ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ, ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಯಮ॰ ೨.ಸಙ್ಖಾರಯಮಕ.೧೯) ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾದಿಕಾಲಭೇದೋ ಪವತ್ತಿವಸೇನಾಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ನ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನೇವ। ‘‘ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇ ತತಿಯಜ್ಝಾನೇ ತತ್ಥ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಯಮ॰ ೨.ಸಙ್ಖಾರಯಮಕ.೨೧) ಚ ಝಾನಮ್ಪಿ ಓಕಾಸವಸೇನ ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಮೇತ್ಥ ಯಂ ಯಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ
‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನಿಯಮತೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝನತೋ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿವಚನಂ ದಿನ್ನಂ ನ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕತ್ತಾ। ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ ಹಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೇನ ವಿನಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಚ। ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಪನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸತ್ತರಸಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಏಸಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಧಮ್ಮತಾ। ಯಂ ಪನ ವಿಭಙ್ಗಪ್ಪಕರಣಸ್ಸ ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಾಯ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಸತ್ತರಸಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಇಮಾಯ
ಅನುಸಯಯಮಕಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಅನುಸಯಯಮಕಮಾತಿಕಾಯ ಪನ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ ತಾವ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅನುಸಯಯಮಕೇಪಿ ಖನ್ಧಯಮಕಮಾತಿಕಾದೀಸು ವಿಯ ದೇಸನಂ
ತತ್ಥ ಹಿ ಸತ್ತ ಅನುಸಯಾತಿ ಅಯಂ ಗಣನಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅನುಸಯಾನಂ ದೇಸಿತತ್ತಾ ಪರಿಚ್ಛೇದವಾರೋ ನಾಮ। ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ…ಪೇ॰… ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋತಿ ಅಯಂ ಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾನಂ ನಾಮಮತ್ತಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ನಾಮ ತೇ’’ತಿ ದೇಸಿತತ್ತಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನುದ್ದೇಸವಾರೋ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಅನುತ್ತಾನತ್ಥತೋ ತಾವ ಅನುಸಯಾತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಅನುಸಯಾ? ಅನುಸಯನಟ್ಠೇನ। ಕೋ ಏಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠೋ ನಾಮಾತಿ? ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೋ। ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಾದಯೋ ಹಿ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಸೇನ್ತಿ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅನುಸಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಚ ತಂ ತಂ ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥಾಪಿ ಸಿಯಾ – ಅನುಸಯನಟ್ಠೋ ನಾಮ ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರೋ, ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರೋ ಚ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನುಸಯಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ। ತತ್ರಿದಂ ಪಟಿವಚನಂ – ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರೋ ಅನುಸಯೋ, ಅನುಸಯೋತಿ ಪನ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಥಾಮಗತಕಿಲೇಸೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಾರಮ್ಮಣೋ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಸಹೇತುಕೋ ಏಕನ್ತಾಕುಸಲೋವ ಹೋತಿ ಕಥಾವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ (ಕಥಾ॰ ೫೫೪ ಆದಯೋ) ಅನುಸಯಾನಂ ಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧಿತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ ಮೋಹಸ್ಸ ಪದಭಾಜನೇ ೩೧೭ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಅವಿಜ್ಜಾಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ…ಪೇ॰… ಅಯಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಮೋಹೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೩೯೦)। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಯಮಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ತಂ ತಂ ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸುವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋತಿ ಕಾಮರಾಗೋ ಚ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಅನುಸಯೋ ಚಾತಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಅನುತ್ತಾನತ್ಥೋ। ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಪನೇತ್ಥಾಪಿ ನಿದ್ದೇಸನಯಮುಖದಸ್ಸನವಸೇನೇವ ಹೋತಿ, ನಿದ್ದೇಸೋ ಚೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋ।
ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನವಾರಾದಯೋ ಅಟ್ಠ ವಾರಾ ಚ, ತತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಾನುಪುಬ್ಬಿಕಾಮುಖಮತ್ತಪ್ಪಕಾಸನಾ। ತೇಸಂ ಹಿ ಪಠಮೋ ಅನುಸಯಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನವಾರೋ ನಾಮ। ತತ್ಥ ವಾರಭೇದೋ ಯಮಕಯೋಜನವಾರೇ ನತ್ಥಿ, ಇತರೇಸು ಪನ ಸತ್ತಸು ಮಹಾವಾರೇಸು ಅತ್ಥಿ। ತೇಸು ಹಿ ಪಠಮೋ ಅನುಸಯವಾರೋ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮನಯವಸೇನ ದುವಿಧೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಅನುಲೋಮನಯೇ ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ…ಪೇ॰… ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸತದುಭಯನಾಮವಸೇನ ತಯೋ ಅನ್ತರವಾರಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಏಕಮೂಲಕದ್ವಿಮೂಲಕತಿಮೂಲಕಚತುಮೂಲಕಪಞ್ಚಮೂಲಕಛಮೂಲಕಾನಂ ವಸೇನ ಯಮಕಭೇದಾ ಹೋನ್ತಿ। ಯಥಾ ಚ ಅನುಲೋಮನಯೇ, ಏವಂ ಪಟಿಲೋಮನಯೇಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಅನುಸಯವಾರೇ, ಏವಂ ಸಾನುಸಯವಾರಪಜಹನವಾರಪರಿಞ್ಞಾವಾರಪಹೀನವಾರಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇಸು ಪಞ್ಚಸುಪಿ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪುರಿಮೇಸು ತೀಸು ವಾರೇಸು ವಿಸೇಸೋ। ಓಕಾಸವಾರೇ ‘‘ಯತ್ಥ ತತ್ಥಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಯತೋ ತತೋ’’ತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾ। ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವ
ತತ್ರಿದಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಾರಾನಂ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮುಖಮತ್ತದಸ್ಸನಂ। ‘‘ಕತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ? ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಏತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ। ಕತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ? ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ…ಪೇ॰… ಮಾನಾನುಸಯೋ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ರೂಪಧಾತುಯಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ಚ ಅನುಸೇತಿ। ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋ ಚ ಸಬ್ಬಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು, ಭವರಾಗಾನುಸಯೋ ರೂಪಾರೂಪಧಾತೂಸು, ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಸಬ್ಬಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ತಾವ ಪಠಮವಾರೇ ಪಾಳಿನಯೋ।
ತತ್ಥ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸೂತಿ ಕಾಮಾವಚರಭೂಮಿಯಂ ಸುಖಾಯ ಚೇವ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಚಾತಿ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು, ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಪನ ಸಹಜಾತವಸೇನ, ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನುಸೇತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಅಕುಸಲಾಹಿ ಸುಖಉಪೇಕ್ಖಾಹಿ ಸಹಜಾತೋಪಿ ಹುತ್ವಾ ತಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅವಸೇಸಾ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯವೇದನಾ ಆರಮ್ಮಣಮೇವ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇಮಾಸು ವೇದನಾಸು ಅನುಸಯಮಾನೋ ಚೇಸ ತಾಹಿ ವೇದನಾಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣೇಸುಪಿ ಅನುಸೇತಿಯೇವ। ಇಮಾಸಂ ಪನ ವೇದನಾನಂ ಅಸ್ಸಾದಟ್ಠೇನ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಪಧಾನತ್ತಾ, ಓಳಾರಿಕತ್ತೇನ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಸುಬೋಧತ್ತಾ ಚ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸುಯೇವ ಅನುಸೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಉಪರಿಪಿ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚೇಸ ಅನುಸಯಮಾನೋ ಇಮಾಸು ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸುಯೇವ, ವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಅನುಸೇತಿ, ಇಟ್ಠೇಸು ವಿಭಙ್ಗಪ್ಪಕರಣೇ ‘‘ಯಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ, ಏತ್ಥ ಸತ್ತಾನಂ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೮೧೬), ಏತ್ಥಾನುಸಯಯಮಕೇಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ರೂಪಧಾತುಯಾ ಏತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತೀ’’ತಿಆದಿ। ಏತೇನ ವುತ್ತಾವಸೇಸರೂಪಾದೀಸು ಛಸುಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಅನುಸೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇಧ ಪನ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅವತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಪಧಾನತ್ತಾದಿನಾ ಕಾರಣೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ದುಕ್ಖಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಘಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ದ್ವೇ ದೋಮನಸ್ಸವೇದನಾ, ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ದುಕ್ಖವೇದನಾ ಚಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ, ತಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ, ಅನಿಟ್ಠಾ ಛ ರೂಪಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಪಟಿಘಾನುಸಯಸಹಜಾತವಸೇನ, ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚ ಯಥಾರಹಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ। ಕಿಂ ಪನ ಇತರಾ ದ್ವೇ ವೇದನಾ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಪಟಿಘಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ? ನೋ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಹಿ ನಟ್ಠಂ ಇಟ್ಠಂ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಂ ಝಾನಮಾರಬ್ಭ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಮೇವ, ನಾನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ಇಟ್ಠತ್ತಾ। ಅನಿಟ್ಠಮೇವ ಹಿ ಇಟ್ಠತೋ ಪಟಿಹನನನಿಮಿತ್ತಂ, ಯಂ ಪನ ತತ್ಥುಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ನ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋತಿ। ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಹಿ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಪಟಿಹನನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಥಾಮಗತೋ ಕಿಲೇಸೋ, ಇತರೋ ದೋಮನಸ್ಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಹನನಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಕರಣತೋ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕತ್ತಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಚೇತನಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನೋಪಿ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕತ್ತಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಏವನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತೇನೇವ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ ವುತ್ತಂ। ಮಾನಾನುಸಯಸ್ಸ ಪನ ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸವಜ್ಜಿತಾ ಸಬ್ಬೇ ಲೋಕಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಏತ್ಥ…ಪೇ॰… ಮಾನಾನುಸಯೋ ಚ ನಾನುಸೇತೀ’’ತಿ ಹಿ
ಭವರಾಗಾನುಸಯೋ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಚತೂಸು ಚಿತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಸಹಜಾತವಸೇನ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಅನುಸೇತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಸೋ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಮೇವಾರಮ್ಮಣಂ ಲಭತಿ, ನ ಕಾಮಾವಚರಾರಮ್ಮಣಮೇವ, ಅನುಸಯಾನಂ ಪನ ತಂ ನ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ನಿಯಮಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ರೂಪಧಾತುಯಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ಏತ್ಥ ಭವರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ರಾಗವಸೇನ ಸೋ ಚ ಸಬ್ಬೋಪಿ ರಾಗೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನವಾರೇ ನಯೋ।
ಇತರೇಸು ಪನ ಸತ್ತಸು ಮಹಾವಾರೇಸು ತಾವ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತಸ್ಸ ಮಾನಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಮಾನಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ? ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಮಾನಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ನೋ ಚ ತಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಮಾನಾನುಸಯೋ ಚ ಅನುಸೇತಿ, ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಚ ಅನುಸೇತಿ। ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ? ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ನೋ ಚ…ಪೇ॰… ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ ಚ ಅನುಸೇತಿ, ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತಸ್ಸ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋ
ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಚ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಚ ಅನುಸೇತಿ, ತಸ್ಸ ಮಾನಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿಮೂಲಿಕಾ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಚಮೂಲಿಕಾನಂ ಪನ ಏಕಮೂಲೇ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯೋ
ಓಕಾಸವಾರೇ ಪನ ‘‘ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ? ನೋ। ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಅನುಸೇತೀತಿ? ನೋ। ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತತ್ಥ ಮಾನಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ಮಾನಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ? ರೂಪಧಾತುಯಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ಏತ್ಥ ಮಾನಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ
ಯತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತತ್ಥ ಮಾನಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ? ನೋ। ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ನೋ। ಯತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಅನುಸೇತೀತಿ? ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ರೂಪಾರೂಪಧಾತುಯಾ ಏತ್ಥ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ನ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ, ದುಕ್ಖಾಯ ಪನ ವೇದನಾಯ ತದುಭಯಂ ಅನುಸೇತಿ। ಯತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತತ್ಥ ಭವರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ? ನೋ। ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ನೋ। ಯತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಅನುಸೇತೀತಿ…ಪೇ॰… ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ತದುಭಯಂ ಅನುಸೇತಿ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಚ।
ಯತ್ಥ
‘‘ಯಸ್ಸ…ಪೇ॰… ನಾನುಸೇತಿ। ಯಸ್ಸ…ಪೇ॰… ನಾನುಸೇತಿ ಮಾನಾನುಸಯೋ, ಅರಹತೋ ಪನ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ನಾನುಸೇತಿ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತಿ, ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ನಾನುಸೇತೀತಿ? ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋವ ನಾನುಸೇತಿ, ನೇತರೋ, ಅನಾಗಾಮಿಅರಹನ್ತಾನಂ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ನಾನುಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪುಗ್ಗಲವಾರೇ,
‘‘ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತಿ, ತತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತೀತಿ? ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋವ ನಾನುಸೇತಿ, ನೇತರೋ, ರೂಪಾರೂಪಧಾತುಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ತದುಭಯಂ ನಾನುಸೇತಿ। ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ನಾನುಸೇತೀತಿ
‘‘ಯಸ್ಸ
ತತ್ಥ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯದೇತಂ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿವಚನಂ ದಿನ್ನಂ, ತಂ ದುದ್ದಿನ್ನಂ ವಿಯ ಖಾಯತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಾನಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಮನಾಯತನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮೀನಂ। ದ್ವಿನ್ನನ್ತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮೀನಂ। ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ ದೀಪಿತಂ। ಓಕಾಸವಾರಸ್ಸ ಪಠಮದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಸು ಯಸ್ಮಾ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಾ ಏಕಚಿತ್ತೇ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನೋ’’ತಿ ಪಟಿಸೇಧೋ ಕತೋ। ದುಕಮೂಲಾದೀಸು ಚ ಯಸ್ಮಾ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಾದಯೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಚಿತ್ತೇ, ಆರಮ್ಮಣೇ ವಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ತತ್ಥ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋ, ಅಯಂ ಪುಚ್ಛಾ ಅಪುಬ್ಬಾ ಚತುನ್ನನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮೀನಂ। ಪಟಿಲೋಮೇ ದ್ವಿನ್ನನ್ತಿ ಅನಾಗಾಮಿಅರಹನ್ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಂ ಅನುಸಯವಾರೇ ನಯೋ।
ಸಾನುಸಯವಾರೇ ಪನ ‘‘ಯೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋ, ಸೋ ಪಟಿಘಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋತಿ? ಆಮನ್ತಾ…ಪೇ॰… ಮಾನಾನುಸಯೇನ
‘‘ಯತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋ, ತತೋ ಪಟಿಘಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋತಿ? ನೋ…ಪೇ॰… ಮಾನಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯತೋ ವಾ ಪನ ಮಾನಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋ, ತತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋತಿ? ರೂಪಾರೂಪಧಾತುಯಾ ಮಾನಾನುಸಯೇನೇವ, ನೇತರೇನ, ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ತದುಭಯೇನಾಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಓಕಾಸವಾರೇ ಚ,
‘‘ಯೋ ಯತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋ, ಸೋ ತತೋ ಪಟಿಘಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋತಿ? ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರೇ ಚಾತಿ ಏವಂ ಅನುಲೋಮನಯೇ ಚ, ‘‘ಯೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ನಿರನುಸಯೋ, ಸೋ ಪಟಿಘಾನುಸಯೇನ ನಿರನುಸಯೋತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಲೋಮನಯೇಪಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅನುಸಯವಾರೇ ವುತ್ತಾನುಸಾರತೋ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯೋ ಞಾತಬ್ಬೋ।
ತತ್ಥ ಯತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋತಿ ಯತೋ ಕಾರಣತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋ, ಕಿಂ ಸೋ ತತೋ ಕಾರಣತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಪಟಿಘಾನುಸಯೇನಪಿ ಸಾನುಸಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತೇ ದ್ವೇ ಏಕಸ್ಮಾ ಠಾನಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನೋ’’ತಿ ಪಟಿಸೇಧೋ ಕತೋ ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವಾತಿ ಅಯಂ ಸಾನುಸಯವಾರೇ ನಯೋ।
ಪಜಹನವಾರೇ
‘‘ಯತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪಜಹತಿ, ತತೋ ಪಟಿಘಾನುಸಯಂ ಪಜಹತೀತಿ? ನೋ…ಪೇ॰… ಯತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪಜಹತಿ, ತತೋ ಮಾನಾನುಸಯಂ ಪಜಹತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯತೋ ವಾ ಪನ ಮಾನಾನುಸಯಂ ಪಜಹತಿ, ತತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪಜಹತೀತಿ? ರೂಪಾರೂಪಧಾತುಯಾ ತತೋ ಮಾನಾನುಸಯಮೇವ, ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಪನ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ತತೋ ಮಾನಾನುಸಯಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಓಕಾಸವಾರೇ ಚ,
‘‘ಯೋ ಯತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪಜಹತಿ, ಸೋ ತತೋ ಪಟಿಘಾನುಸಯಂ ಪಜಹತೀತಿ? ನೋ…ಪೇ॰… ಮಾನಾನುಸಯಂ ಪಜಹತೀತಿ? ತದೇಕಟ್ಠಂ ಪಜಹತಿ…ಪೇ॰… ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಂ ಪಜಹತೀತಿ? ನೋ। ಯೋ ವಾ ಪನ ಯತೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಂ ಪಜಹತಿ, ಸೋ ತತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪಜಹತೀತಿ? ಅಟ್ಠಮಕೋ ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ರೂಪಾರೂಪಧಾತುಯಾ ಸೋ ತತೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಂ ಪಜಹತಿ, ನೋ ಚ ಸೋ ತತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪಜಹತಿ, ಸ್ವೇವ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಸೋ ತತೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಂ ಪಜಹತಿ, ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ತದೇಕಟ್ಠಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರೇ ಚಾತಿ ಏವಂ ಅನುಲೋಮನಯೇ ಚ, ‘‘ಯೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ನ ಪಜಹತಿ, ಸೋ ಪಟಿಘಾನುಸಯಂ ನ ಪಜಹತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ…ಪೇ॰… ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಂ ನ ಪಜಹತೀತಿ
ತತ್ಥ ಪಜಹತೀತಿ ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಪಜಹತಿ। ತದೇಕಟ್ಠನ್ತಿ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪಠಮಮಗ್ಗಾದಿನಾ ಹಿ ನ ಕೇವಲಂ ದಿಟ್ಠಾದಿಕಾ ಏವ ಧಮ್ಮಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅಪಾಯಗಮನಿಯಾ ತೇನ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಮಾನಾದಯೋಪಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ ಏವ। ಪಠಮಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ಹಿ ಕಾಮರಾಗಾ, ಅಪಾಯಗಮನಿಯಾ ಚ ಮಾನಾವಿಜ್ಜಾದಯೋಪಿ, ತತಿಯಮಗ್ಗವಜ್ಝಾತಿ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಾ ಹುತ್ವಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ ಏವಾತಿ ‘‘ನೋ’’ತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಟ್ಠಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಹಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂಯೇವ ಪಹೀನತ್ತಾ ನ ಪಜಹತೀತಿ। ಯತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪಜಹತೀತಿ ಯತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಂ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪಜಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಟ್ಠಮಕೋತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಟ್ಠೋ। ಸೋ ಹಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಕ್ಕಮೇನ ಅರಹತ್ತಫಲಟ್ಠತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗಣಿಯಮಾನೋ ಅಟ್ಠಮಕೋ ನಾಮ। ಪಟಿಲೋಮನಯೇ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಞ್ಚ ಅಟ್ಠಮಕಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾತಿ
ಪರಿಞ್ಞಾವಾರೋ ಪನ ‘‘ಯೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಸೋ ಪಟಿಘಾನುಸಯಂ ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಜಹನವಾರಸದಿಸೋವ। ಅಯಮ್ಪಿ ಹಿ ಪಜಹನವಾರೋ ವಿಯ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾನಞ್ಞೇವ ವಸೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ। ತತ್ಥ ಪರಿಜಾನಾತೀತಿ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ಪರಿಞ್ಞಾವಾರೇ ನಯೋ।
ಪಹೀನವಾರೇ ಪನ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಪಹೀನೋ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಪಹೀನೋತಿ? ಆಮನ್ತಾ…ಪೇ॰… ಮಾನಾನುಸಯೋ ಪಹೀನೋತಿ? ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋವ, ಅರಹತೋ
ಏತ್ಥ ಚ ಫಲಟ್ಠವಸೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾನಂ ಪಹೀನಕಿಲೇಸತ್ತಾಭಾವಾ। ತೇಸಂ ಹಿ ಅನುಸಯಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ ಏವ, ನ ಪನ ಪಹೀನಾತಿ ಅನಾಗಾಮಿಆದಯೋ ಫಲಟ್ಠಾವ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಓಕಾಸವಾರೇ ಪನ ‘‘ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಇದಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞಂ ಹಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ, ಅಞ್ಞಂ ಪಟಿಘಾನುಸಯಸ್ಸ। ಅಭಾವಿತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಯತ್ಥ ಅನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಮಗ್ಗೇ ಭಾವಿತೇ ತತ್ಥೇವ ಸೋ ಪಹೀನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ತತ್ಥ ಪಹೀನೋತಿ ವಾ, ಅಪ್ಪಹೀನೋತಿ ವಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ಪನ ಸಯಂ ಅಭಾವೇನ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಹೀನೋತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಉಭಿನ್ನಂ ಪನ ಸಾಧಾರಣಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಸಕದಾಗಾಮಿಫಲಟ್ಠಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವಾತಿ ಅಯಂ ಪಹೀನವಾರೇ ನಯೋ।
ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇ ಪನ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅನುಸಯವಾರಸದಿಸೋವಾತಿ ಅಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇ ನಯೋ।
ಧಾತುವಾರೇ ಪನ ‘‘ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಕತಿ ಅನುಸಯಾ ಅನುಸೇನ್ತಿ, ಕತಿ ಅನುಸಯಾ ನಾನುಸೇನ್ತಿ, ಕತಿ ಅನುಸಯಾ ಭಙ್ಗಾ? ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ ರೂಪಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಕತಿ ಭಙ್ಗಾ? ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ ಅರೂಪಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ರೂಪಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ನ ಅರೂಪಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಕತಿ ಭಙ್ಗಂ? ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ ನ ಕಾಮಧಾತುಂ, ನ ಅರೂಪಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ನ ರೂಪಧಾತುಂ ನ ಅರೂಪಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ। ನ ಕಾಮಧಾತುಂ ನ ರೂಪಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಕತಿ ಭಙ್ಗಾ’’ತಿ ಏವಂ ಕಾಮಧಾತುಮೂಲಕಾ ನವ ಪುಚ್ಛಾ, ತಥಾ ‘‘ರೂಪಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ರೂಪಧಾತುಮೂಲಕಾ ನವ, ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ನವ ಚಾತಿ ಸತ್ತವೀಸತಿ ಅನುಲೋಮಪುಚ್ಛಾ, ತಥಾ ‘‘ನ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸತ್ತವೀಸತಿ ಪಟಿಲೋಮಪುಚ್ಛಾ ಚ, ತಥಾ ‘‘ನ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ನ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸತ್ತವೀಸತಿ ದುಕಮೂಲಕಾ ಪುಚ್ಛಾ ಚಾತಿ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಾವಾರೇ ಏಕಾಸೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ತತ್ಥ ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಅನುಗತಾ ಹುತ್ವಾ ಕತಿ ಅನುಸೇನ್ತಿ, ಭಙ್ಗಾತಿ ಅನುಸೇನ್ತಿ ಚ ನಾನುಸೇನ್ತಿ ಚಾತಿ ಏವಂ ಕತಿ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಕಾಮಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮಧಾತುವಿರಹಿತಾ ದ್ವೇ ರೂಪಾರೂಪಧಾತುಯೋ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ। ನ ಕಾಮಧಾತುಂ ನ ರೂಪಧಾತುನ್ತಿ ಅರೂಪಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ। ನ ಕಾಮಧಾತುಯಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಧಾತೂಹಿ ಚುತಸ್ಸ, ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ
ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಪನಸ್ಸ ‘‘ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಸತ್ತ ಅನುಸಯಾ ಅನುಸೇನ್ತಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ಪಞ್ಚ ಅನುಸಯಾ ಅನುಸೇನ್ತಿ, ಅನುಸಯಾ ಭಙ್ಗಾ ನತ್ಥಿ, ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ ರೂಪಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಸತ್ತ ಅನುಸಯಾ ಅನುಸೇನ್ತಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ಪಞ್ಚ, ಕಸ್ಸಚಿ ತಯೋ
ತತ್ಥ ಕಸ್ಸಚಿ ಸತ್ತಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಪಞ್ಚಾತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮೀನಂ ವಸೇನ। ತೇಸಂ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಾ ಪಹೀನಾತಿ, ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಪನ ಅನಾಗಾಮೀನಂ ಉಪಪತ್ತಿಅಭಾವತೋ ಪಠಮವಾರೇ ‘‘ಕಸ್ಸಚಿ ತಯೋ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ರೂಪಾರೂಪಧಾತೂಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇಸು ಏವ ವುತ್ತಂ…ಪೇ॰… ಅನಾಗಾಮೀನಂ ಹಿ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಾನಮ್ಪಿ ಪಹೀನತ್ತಾ ತಯೋವ ಅನುಸಯಾ ಅನುಸೇನ್ತಿ, ಇಧ ಚ ಅನುಸಯಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ನಯೋ, ಅನುಸಯಾನಂ ಅನುಸಯನಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಅಪಿ ಅನುಸಯನಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಸತ್ತೇವಾತಿ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ರೂಪಾರೂಪಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಾಮಭವಾದೀಸು ಉಪಪತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸತ್ತೇವಾ’’ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ ರೂಪಧಾತುಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ। ಕಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ? ಅರೂಪೀನಂ ರೂಪಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಅಭಾವಾ। ತೇ
ಚಿತ್ತಯಮಕಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಚಿತ್ತಯಮಕಮಾತಿಕಾಯಂ ಪನ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ ತಾವ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇಮಿಸ್ಸಂ ಹಿ ಮಾತಿಕಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲವಾರೋ ಧಮ್ಮವಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮವಾರೋತಿ ಆದಿತೋವ ತಯೋ ಸುದ್ಧಿಕಮಹಾವಾರಾ ಹೋನ್ತಿ, ತತ್ಥ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನನಿರುಜ್ಝನಾದಿಭೇದಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ಗತೋ ಪುಗ್ಗಲವಾರೋ ನಾಮ। ‘‘ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನನಿರುಜ್ಝನಾದಿಭೇದಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ಗತೋ ಧಮ್ಮವಾರೋ ನಾಮ। ‘‘ಯಸ್ಸ ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಉಭಯವಸೇನೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನನಿರುಜ್ಝನಾದಿಭೇದಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ಗತೋ ಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮವಾರೋ ನಾಮ।
ತತೋ
ತೇಸು ಪನ ತೀಸು ವಾರೇಸು ಸಬ್ಬಪಠಮೇ ಸುದ್ಧಿಕಪುಗ್ಗಲಮಹಾವಾರೇ ತಾವ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಕಾಲಸಮ್ಭೇದವಾರೋ ಉಪ್ಪಾದುಪ್ಪನ್ನವಾರೋ ನಿರೋಧುಪ್ಪನ್ನವಾರೋ
ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ನ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಕಿಂ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಯೇಸಂ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ವತ್ತತಿ, ತೇಸಂ ತದೇವ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಪ್ಪತ್ತತಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ, ಭಙ್ಗಂ ಅಪ್ಪತ್ತತಾಯ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ ನಾಮ, ಇದಾನಿ ಪನ ಭಙ್ಗಂ ಪತ್ವಾ ತಂ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ, ತತೋ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕತ್ತಾ ಅಞ್ಞಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ। ಇತರೇಸನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಂ ಖೀಣಾಸವಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾನಂ ಸೇಖಾಸೇಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ಚೇವ ಅಞ್ಞಂ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಭಾವೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಯ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ನೋ’’ತಿ ಪಟಿಸೇಧೋವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಹಿ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಅರಹತೋ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸೇಸಾನಂ ಭಿಜ್ಜಮಾನಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛತಿ, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪನ ಅರಹತೋ ತಾವ ಚಿತ್ತಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಪನ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಸೇಧೋ ಕತೋ, ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ನತ್ಥೀತಿ।
ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ, ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ನೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಚೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚ, ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದಸಮಙ್ಗಿನೋಪೇತಂ ನಾಮಂ, ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಚ ಉಪ್ಪಾದಸಮಙ್ಗಿನೋವ।
ಯಸ್ಸ
ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತಥಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಉಪ್ಪಾದಪ್ಪತ್ತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಂ ಅನತೀತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ ಪನ ಇಮಸ್ಸ ಅತೀತಚಿತ್ತಕ್ಖಣವಸೇನ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಏವ ಉಪರಿಪಾಳಿಯಾ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬಾಪರಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಪಾಳಿಅವಿರೋಧೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ನತ್ಥಿ। ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಖೀಣಾಸವವಿರಹಿತಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ತಥಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತಥಾ। ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ…ಪೇ॰… ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಅಸೇಖಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತಥಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತಥಾ। ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾನಂ ತಥಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ನತ್ಥಿ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ।
ಯಸ್ಸ
ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ? ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಠಪೇತ್ವಾ
ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿತ್ಥಾತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತಥಾ। ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಿತ್ಥಾತಿ? ನಿರುಜ್ಝಿತ್ಥ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ನತ್ಥಿ, ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತಥಾ। ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ? ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತಥಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ? ನಿರುಜ್ಝಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ತಥಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ? ನತ್ಥಿ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ।
ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತಥಾ। ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ? ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತಥಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ।
ಯಸ್ಸ
ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಂ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತಥಾ। ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಂ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ? ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾದೀನಂ ಚಿತ್ತಂ ತಥಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಆಮನ್ತಾ।
ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ
ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ನೋ ಚ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ನೋ ಚ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಏತ್ಥ ‘‘ನೋ ಚ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಅಸಞ್ಞಾದಿಅಚಿತ್ತಕೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇಸಂ ನಿಯಮೇನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಉಭಯತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವುತ್ತಂ। ಅಯಞ್ಚ ವಾರೋ ಕಾಲತ್ತಯೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಮತ್ಥಿತೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ನೋ ಚ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ನತ್ಥಿ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ನೋ ಚ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ।
ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ? ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಂ ತಥಾ। ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ನುಪ್ಪನ್ನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ನುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ? ಅತೀತಾನಾಗತಚಿತ್ತಂ ತಥಾ।
ನಿರುದ್ಧಂ
ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಖಣಂ ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲಂ, ನಿರುಜ್ಝಮಾನಂ ಖಣಂ ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲಂ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತನ್ತಿ? ನೋ ಚ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ, ಅತೀತಂ ಚಿತ್ತಂ ತದುಭಯಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ, ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಂ ಖಣಂ ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲಂ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಖಣಂ ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲಂ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತನ್ತಿ? ಅತೀತಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಪುಗ್ಗಲವಾರೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಖಣನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಖಣಂ, ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲನ್ತಿ ನ ಚಿರಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ, ತಮೇವ ಪನ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲನ್ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ, ನಿರುಜ್ಝಮಾನಂ ಖಣನ್ತಿ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಸ್ಸ ಖಣಂ, ಭಙ್ಗಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲನ್ತಿ ಕಿಂ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಏವಂ ನಿರೋಧಕ್ಖಣಮ್ಪಿ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಯಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನಿರೋಧಕ್ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಅತೀತಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಉಭೋಪಿ ಖಣೇ ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತೀತಚಿತ್ತವಸೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತಂ। ಇಮಿನಾವ ಉಪಾಯೇನ ಉಪರಿಮೇಸು ಅತ್ಥಧಮ್ಮವಾರಾದೀಸು ಚ ಸಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲವಾರೇ ನಯೋ।
ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯಂ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಆಮನ್ತಾ। ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ನನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ನೋ। ಯಂ ವಾ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ನನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ? ನತ್ಥಿ।
ಯಂ
‘‘ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿತ್ಥಾತಿ? ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ, ‘‘ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿತ್ಥಾತಿ? ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ, ‘‘ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ
‘‘ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯಂ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚ, ‘‘ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಂ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ, ‘‘ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ? ನೋ। ಯಂ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ,
‘‘ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ನೋ ಚ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ನೋ। ಯಂ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ನೋ। ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ನೋ ಚ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪನ್ನಂ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ, ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಚೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಞ್ಚ। ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ, ‘‘ನಿರುದ್ಧಂ ನಿರುಜ್ಝಮಾನನ್ತಿ? ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ,
‘‘ಯಂ
‘‘ಯಸ್ಸ ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮವಾರೇ ಚ, ಸರಾಗಾದಿಪದೇಹಿ, ಕುಸಲಾದಿಪದೇಹಿ ಚ ಮಿಸ್ಸೇಸು ಸಬ್ಬವಾರೇಸು ಚ ಪುಚ್ಛಾಸು ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ಚಿತ್ತಯಮಕಮಾತಿಕತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ।
ಧಮ್ಮಯಮಕಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಧಮ್ಮಯಮಕಮಾತಿಕಾಯ ಪನ ಖನ್ಧಯಮಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಯೋ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಭಾವೇತಿ, ಸೋ ಅಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿ ಆಗತತ್ತಾ ಪನೇತ್ಥ ಪರಿಞ್ಞಾವಾರೋ ಭಾವನಾವಾರೋ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ನೇವ ಭಾವೇತಬ್ಬೋ ನ ಪಹಾತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ಪದಮೇವ ನ ಉದ್ಧಟನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ
‘‘ಯಸ್ಸ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ನೋ। ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಯಸ್ಸ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಕುಸಲಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ, ‘‘ಯತ್ಥ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ…ಪೇ॰… ತತ್ಥ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ
‘‘ಯಸ್ಸ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ…ಪೇ॰… ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಅಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನಂ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಕುಸಲಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಅಕುಸಲಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ, ‘‘ಯಸ್ಸ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ…ಪೇ॰… ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚವನ್ತಾನಂ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಆರುಪ್ಪೇ ಅಕುಸಲಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ, ‘‘ಯತ್ಥ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ…ಪೇ॰… ತತ್ಥ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಉಪ್ಪಾದವಾರೇ,
‘‘ಯಸ್ಸ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ? ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿರೋಧವಾರೇ ಚ,
‘‘ಯಸ್ಸ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ? ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧವಾರೇ ಚ,
‘‘ಯೋ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಭಾವೇತಿ, ಸೋ ಅಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಜಹಿತ್ಥಾತಿ? ನೋ…ಪೇ॰… ಯೋ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ
ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಪನೇತ್ಥ ಇದಂ ಲಕ್ಖಣಂ। ಇಮಸ್ಸ ಹಿ ಧಮ್ಮಯಮಕಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಮಹಾವಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಇಮೇಸು ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇಸು ಕುಸಲಾಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ತಾವ ಏಕನ್ತೇನ ಪವತ್ತಿಯಂಯೇವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧೀಸು, ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಾ ಪನ ಪವತ್ತೇ
ತತ್ರಿದಂ ನಯಮುಖಂ – ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ತಾವ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ‘‘ನೋ’’ತಿ ಪಟಿಸೇಧೋ ಕತೋ। ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಚಾತಿ ಇದಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಯತ್ಥ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅಸಞ್ಞಭವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಸ್ಸಾಭಾವಾ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋ, ನಿರೋಧವಾರೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಏಕತೋ ಅನಿರುಜ್ಝನತೋ ‘‘ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಿನಾವ ನಯಮುಖೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ಧಮ್ಮಯಮಕಮಾತಿಕತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ।
ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕಮಾತಿಕಾಯಂ ಪನ ಖನ್ಧಯಮಕಮಾತಿಕಾದೀಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಾದಿಕೋ ಸಬ್ಬೋ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಯಥಾ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದಿಮೂಲಕೇಹಿ, ತಥೇವ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಮೂಲಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅಯೋಜೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಯೋಜಿತಂ, ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯೇನ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಲೋಕುತ್ತರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ನತ್ಥೀತಿ ನ ಗಹಿತಾನಿ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ಸೇಸಿನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಕೇಸುಪಿ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಞಾತಬ್ಬಂ। ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪನ ಬಹುಕತಾಯ ಧಾತುಯಮಕತೋಪಿ ಬಹುತರಾನಿ ಯಮಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ, ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಞಾತಬ್ಬನ್ತಿ। ಅಯಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕಮಾತಿಕತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ।
ಮೋಹವಿಚ್ಛೇದನಿಯಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ
ಯಮಕಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।