೭. ಪಟ್ಠಾನಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಇದಾನಿ ಪ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ, ಠಾನ-ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚಯತ್ಥಂ। ಅಥ ವಾ ವಿಭಜನಟ್ಠೇನ ಪಟ್ಠಾನಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ಪಟ್ಠಪನಾ ವಿವರಣಾ ವಿಭಜನಾ ಉತ್ತಾನೀಕಮ್ಮನ್ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ವಿಭಜನಟ್ಠೋ ಪಟ್ಠಾನಸದ್ದಸಮಾನತ್ಥೋ ಪಟ್ಠಪನಾ-ಸದ್ದೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಹಿ ವಿಭಜನತೋ ವಿಭಜನಟ್ಠೇನ ಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ಅಥ ವಾ ಪಟ್ಠಿತಟ್ಠೇನ ಪಟ್ಠಾನಂ, ಗಮನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಹಿ ಅಸಙ್ಗಗಮನಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇಸು ಕುಸಲಾದೀಸು ವಿತ್ಥಾರಿತನಯಲಾಭತೋ ನಿಸ್ಸಙ್ಗವಸೇನ ಪವತ್ತಗಮನತ್ತಾ ಗಮನಟ್ಠೇನ ಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ, ಇತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ, ವಿಭಜನಟ್ಠೇನ, ಗಮನಟ್ಠೇನ ಚ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಟ್ಠಾನೇಸು ಏಕೇಕಮ್ಪಿ ಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ, ತೇಸಂ ಪನ ಸಮೂಹತೋ ಪಕರಣಂ ಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ, ತೇಸಂ ಪಟ್ಠಾನಾನಂ ಮಾತಿಕಾ। ಸಯಮ್ಪಿ ವಾ ಪಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಮಾತಿಕಾ, ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ಪಟ್ಠಾನಮಾತಿಕಾ। ಯಾ ಸಾ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ, ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ…ಪೇ॰… ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಿಚತುವೀಸತಿಪ್ಪಭೇದಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನದೇಸನಾಯ ಮೂಲಭೂತಪಚ್ಚಯಭೇದಸ್ಸ ವಸೇನ ಭಗವತಾ ಪಕರಣಸ್ಸ ಆದಿಮ್ಹಿ ಠಪಿತಾ, ಅಯಂ ಇಧ ಪಟ್ಠಾನಮಾತಿಕಾ ನಾಮ।
ತತ್ಥ ಅನುತ್ತಾನತ್ಥಾದಿಸಹಿತೋ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ ತಾವ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿಆದೀಸು ಹಿ ಹೇತು ಚ ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ, ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ, ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಹೇತೂತಿ ವಚನಾವಯವಕಾರಣಮೂಲಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ‘‘ಪಟಿಞ್ಞಾಹೇತೂ’’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ಲೋಕೇ ವಚನಾವಯವೋ ‘‘ಹೇತೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಾಸನೇ ಪನ ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುಪ್ಪಭವಾ’’ತಿಆದೀಸು ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಅಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ। ಪಞ್ಹಾವಾರಸ್ಮಿಂ ಹಿ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾ ಹೇತೂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಆಗತಂ, ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ಹೇತು ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಮೇವ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ
ತತೋ ಪರೇಸು ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ, ಸೋ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ರೂಪಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ…ಪೇ॰… ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ
ಜೇಟ್ಠಕಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ, ಸೋ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಛನ್ದಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತಂ, ತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಿರಿಯಾನಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾಭಿಞ್ಞಾದಿಪುಬ್ಬವಸಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೇಹಿ ಗರುಕಾತಬ್ಬಭಾವಸ್ಸಾವಿರೋಧಭಾವಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ। ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಾನಿ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಜವನಾನಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನ ತೇಸಞ್ಞೇವ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಞ್ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ನಯೋ।
ಅನನ್ತರಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ, ಸೋವ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮತ್ತಮೇವ ನಾನಂ ‘‘ಉಪಚಯಸನ್ತತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಯಮ್ಪಿ ‘‘ಅತ್ಥಾನನ್ತರತಾಯ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ, ಕಾಲಾನನ್ತರತಾಯ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಆಚರಿಯಾನಂ ಮತಂ, ತಂ ‘‘ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಕುಸಲಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ತಂನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಮನೋಧಾತುಯಾ…ಪೇ॰… ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು…ಪೇ॰… ಮನೋಧಾತು…ಪೇ॰… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ…ಪೇ॰… ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ
ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋವ ಸಹ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ, ಸೋ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಅರೂಪಿನೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ…ಪೇ॰… ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ನಾಮರೂಪಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ…ಪೇ॰… ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ…ಪೇ॰… ಮಹಾಭೂತಾ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ…ಪೇ॰… ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕಿಞ್ಚಿಕಾಲೇ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಕಿಞ್ಚಿಕಾಲೇ ನಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ಛಬ್ಬಿಧೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವಞ್ಚೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವಞ್ಚ ದೀಪೇತಿ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವತ್ಥುರೂಪಂ ರೂಪಂ ನಾಮ। ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾತಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಮ್ಪೀತಿ ಕೇಚಿ ತತ್ಥ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೇ ಪವಿಟ್ಠತ್ತಾ। ತೇಸಂ ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವ, ತಾನಿ ಪನ ವತ್ಥುವಿರಹಿತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ವಿಯ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಪಚ್ಚಯತ್ಥಂ ನ ಫರನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ। ಏವಂ ಹಿ ಅಗಯ್ಹಮಾನೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಸಹಜಾತಾ ನಾಮ ನಿಸ್ಸಯತಾ ನ ವುತ್ತಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೋ ಅಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಏವ ಸಿಯಾ। ಕಿಞ್ಚಿಕಾಲೇತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಹದಯವತ್ಥುಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ ತತಿಯಕೋಟ್ಠಾಸಮೇವ ಭಜತೀತಿ ಅತ್ಥತೋ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಪಞ್ಚವಿಧೋತಿ ಅಯಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ನಯೋ।
ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ ತಿದಣ್ಡಕಂ ವಿಯ। ಸೋ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಅರೂಪಿನೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತಾ…ಪೇ॰… ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ನಾಮರೂಪಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ತಿಧಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಅಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇ ನಯೋ।
ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನ, ನಿಸ್ಸಯಾಕಾರೇನ ಚ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ತರುಚಿತ್ತಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಪಥವೀಪಟಾದಯೋ ವಿಯ, ಸೋ ನಿದ್ದೇಸೇ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ವಿಯ ಛಧಾವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಛಟ್ಠೋ ಪನೇತ್ಥ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ರೂಪನ್ತಿ ಹದಯವತ್ಥು।
ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ತದಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ಅತ್ತನೋ ಫಲೇನ ನಿಸ್ಸಿತೋ, ನಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ನಿಸ್ಸಯೋ, ಯಥಾ ಪನ ಭುಸೋ ಆಯಾಸೋ ಉಪಾಯಾಸೋ, ಏವಂ ಭುಸೋ ನಿಸ್ಸಯೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ, ಬಲವಕಾರಣಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಬಲವಕಾರಣಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸೋ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ತಾವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ನಾನತ್ತಂ ಅಕತ್ವಾ ವಿಭತ್ತೋ। ತತ್ಥ ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಂ ನಿಯಮತೋ ತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಬಲವಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಇತಿ ಗರುಕಾತಬ್ಬಮತ್ತಟ್ಠೇನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ, ಬಲವಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಏವಮೇತೇಸಂ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋಪಿ
ಪಕತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ, ಪಕತೋ ನಾಮ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ ವಾ ಸದ್ಧಾಸೀಲಾದಿಉಪಸೇವಿತೋ ವಾ ಉತುಭೋಜನಾದಿಪಕತಿಯಾಯೇವ ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ, ಇತಿ ಪರೂಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಅಮಿಸ್ಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋ ಚ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ‘‘ಸದ್ಧಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನಂ ದೇತಿ, ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯತಿ, ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ; ವಿಪಸ್ಸನಂ, ಮಗ್ಗಂ, ಅಭಿಞ್ಞಂ, ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ; ಸೀಲಂ, ಸುತಂ, ಚಾಗಂ, ಪಞ್ಞಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನಂ ದೇತಿ…ಪೇ॰… ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಇಮೇಸಂ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ವಸೇನ ಬಹುಧಾ ವಿಭತ್ತೋ, ಏವಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ತಿವಿಧೋ। ನಿದ್ದೇಸೇ ಪನಾಯಂ ‘‘ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪುರಿಮಾತಿ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೇ ಸಮನನ್ತರಾತೀತಾವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ।
ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೇಸು ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಆಗತಂ ಇಮಂ ನಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।
ಅಕುಸಲೇನ ಕುಸಲಪದೇ ಹಿ ಸಮನನ್ತರಾತೀತಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಕೇಸಞ್ಚೀ’’ತಿ। ಇದಂ ಪನ ‘‘ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ। ರಾಗಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನಂ ದೇತಿ…ಪೇ॰… ಪಾಣಂ ಹನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತತ್ಥಾಯ ದಾನಂ ದೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಆಗತಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಅಕುಸಲಂ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋಪಿ ನ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ತಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಕುಸಲಂ ಪವತ್ತತಿ।
ಅಕುಸಲೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಪದೇ ಪನ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋವ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ನ ಹಿ ತಂ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಗರುಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಅನನ್ತರಾ ಪನಸ್ಸ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನೇವೇತ್ಥ ‘‘ಕೇಸಞ್ಚೀ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸಪದೇಸು ತಯೋಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾ ಲಬ್ಭನ್ತೇವ। ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ, ಸೇನಾಸನಮ್ಪೀ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ದ್ವಯಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನೇವೇತ್ಥ ವುತ್ತಂ, ಉತುಭೋಜನಾದಯೋ ಚೇತ್ಥ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯೇ ಏಕಚ್ಚಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚತುಭೂಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇ ನಯೋ।
ಪಠಮತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವತ್ತಮಾನಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ, ಸೋ ಪಸಾದತಬ್ಬಿಸಯಹದಯವತ್ಥುವಸೇನ ಏಕಾದಸವಿಧೋ। ನಿದ್ದೇಸೇ ಚ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ ‘‘ಅರಹಾ ಚಕ್ಖುಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆಗತತ್ತಾ ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ರೂಪಾನಂ ವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ಅಯಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ನಯೋ।
ಪುರೇಜಾತಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಗಿಜ್ಝಪೋತಕಸರೀರಾನಂ ಆಹಾರಾಸಾ ಚೇತನಾ ವಿಯ। ನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ಚಸ್ಸ ‘‘ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸಾತಿ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪಕಾಯಸ್ಸ। ಧಮ್ಮತೋ ಚಾಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಪಾಕೇ ಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕೇ ಅವಸೇಸಾ ಸಬ್ಬೇ ಚತುಭೂಮಕಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ನಯೋ।
ಆಸೇವನಟ್ಠೇನ ಅನನ್ತರಾನಂ ಪಗುಣಬಲವಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೋ ಗನ್ಥಾದಿಪುರಿಮಾಭಿಯೋಗೋ ವಿಯ। ಸೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಿರಿಯಜವನವಸೇನ ತಿವಿಧೋ। ನಿದ್ದೇಸೇ ಪನಸ್ಸ ‘‘ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ…ಪೇ॰… ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ…ಪೇ॰… ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮನನ್ತರಾತೀತಾವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ತತ್ಥಾಪಿ
ಚಿತ್ತಪ್ಪಯೋಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಿರಿಯಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ। ಸೋ ನಾನಕ್ಖಣಿಕಾಯ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಚೇತನಾಕಮ್ಮಮೇವ। ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ ನಿಪ್ಫಾದಿತತ್ತಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕಮ್ಮಜಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಏವ, ಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಕಾಲನ್ತರೇಯೇವ ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಮಾಯೋಗೇ ಸತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ನ ತು ವಿನಟ್ಠತ್ತಾ ಠಿತತ್ತಾ ತಂ ವಾ ಠಿತಂ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ನ ಜನೇತಿ। ಏವಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಗ್ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇ ನಯೋ।
ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವೇನ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವಾಯ ಉಪಕಾರಕೋ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮೋ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೋ। ಸೋ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಯಥಾಹ ಸಬ್ಬಪಞ್ಹಾವಾರೇ – ‘‘ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತೋ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ವುತ್ತವಿಧಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಸಾವಸೇಸಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಂ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇ ನಯೋ।
ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋ। ನಿದ್ದೇಸೇ ಪನ ‘‘ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಅರೂಪಿನೋ ಆಹಾರಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ತತ್ಥ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಮುಪಗತಾ ಓಜಾ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ನಾಮ। ಸೋ ಯಸ್ಮಾ ಆಹಾರೂಪಸೇವೀನಞ್ಞೇವ ಅಜ್ಝೋಹಟಾಹಾರಉತುಜಾಹಾರೂಪತ್ಥದ್ಧೋ ಏವ ಚ ಕಮ್ಮಜಾದಿಆಹಾರೋ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ ಪವತ್ತತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ, ತಸ್ಮಾ ಕಬಳೀಕಾತಬ್ಬಉತುಜವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಚಾಯಂ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತೋ, ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಆಹಾರಜರೂಪಸ್ಸ ಜನಕೋ ಚೇವ ಅನುಪಾಲಕೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ಸೇಸತಿಸನ್ತತಿಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಅನುಪಾಲಕೋ ಏವ ಹುತ್ವಾ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಗಹಿತಾನೇವ। ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಹಿ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾ ಆಹಾರಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಂ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇ ನಯೋ।
ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ। ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಾಕಪ್ಪಾದೀನಂ ಬೀಜಭೂತಾನಿ, ನೇವ ಪನ ತೇಸಂ, ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾದಿಪಚ್ಚಯತಂ ಫರನ್ತಿ। ಸುತ್ತನ್ತಿಕಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ। ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಹಿ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇ ನಯೋ।
ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣೇಸು ವೇದನಾತ್ತಯಂ, ಏಕಗ್ಗತಞ್ಚ ಸೇಸಾನಿ ಕುಸಲಾದಿಭೇದಾನಿ ಸತ್ತ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಝಾನಪಚ್ಚಯೋ। ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಹಿ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತತ್ತಾ ತೇಸು ವೇದನೇಕಗ್ಗತಾ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಾಕಾರಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಝಾನಙ್ಗೇಸು ನ ಉದ್ಧಟಾ, ನಿದ್ದೇಸೇ ಪನಸ್ಸ ‘‘ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಝಾನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಇಧಾಪಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ಕಟತ್ತಾರೂಪಮ್ಪಿ ಗಹಿತಂ। ಪಞ್ಹಾವಾರೇಹಿ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾನಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಂ ಝಾನಪಚ್ಚಯೇ ನಯೋ।
ಯತೋ ತತೋ ವಾ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕಾನಿ ಕುಸಲಾದಿಭೇದಾನಿ ದ್ವಾದಸ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೋ। ನಿದ್ದೇಸೇ ಪನ ‘‘ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಏತ್ಥಾಪಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಟತ್ತಾರೂಪಗ್ಗಹಣಂ। ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಹಿ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾನಿ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಚೇತ್ಥ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಿ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಅಯಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇ ನಯೋ।
ಏಕವತ್ಥುಕಏಕಾರಮ್ಮಣಏಕುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ। ನಿದ್ದೇಸೇ ಪನ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಅರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಅಯಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇ ನಯೋ।
ಏಕವತ್ಥುಕಾದಿಭಾವಾನುಪಗಮೇನ ಉಪಕಾರಕಾ ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪೀನಂ, ಅರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪೀನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ, ಸೋ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತವಸೇನ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ। ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ ‘‘ಸಹಜಾತಾ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿ। ಪುರೇಜಾತಂ ಪನ ಛವತ್ಥುವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನಿದ್ದೇಸೇ ಪನಸ್ಸ ‘‘ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪೀನಂ…ಪೇ॰… ಅರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ತತ್ಥ ರೂಪಿನೋತಿ ಇದಂ ಛವತ್ಥೂನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ರೂಪಾದಯೋ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಪಯೋಗಾಸಙ್ಕಾಯಾಭಾವೇನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ನ ವುತ್ತಾ। ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಹಿ ವತ್ಥೂನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರತೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಾ ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಸಮ್ಪಯೋಗಾಸಙ್ಕಾ ಹೋತಿ। ಪಞ್ಹಾವಾರೇಪಿ ಹಿ ‘‘ವತ್ಥು ಕುಸಲಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ…ಪೇ॰… ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಛ ವತ್ಥೂನೇವ ಉದ್ಧಟಾನಿ, ಅರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪೀನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅರೂಪಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ರೂಪಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಮ್ಪಯೋಗಾಸಙ್ಕಾಭಾವತೋ, ‘‘ಚತೂಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ಚತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ’’ತಿ (ಧಾತು॰ ೩) ಹಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇ ನಯೋ।
ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಲಕ್ಖಣೇನ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನ ತಾದಿಸಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ, ಸೋ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಅರೂಪಿನೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ…ಪೇ॰… ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ, ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ನಾಮರೂಪಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ, ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಪನ ‘‘ಸಹಜಾತಂ ಪುರೇಜಾತಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಂ ಆಹಾರಂ ಇನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ವಸೇನ ಆಗತತ್ತಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಕಬಳೀಕಾರಆಹಾರರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನಾಪಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋವಾತಿ ಅಯಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ ನಯೋ।
ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಓಕಾಸದಾನವಸೇನ ಉಪಕಾರಕಾ ಸಮನನ್ತರನಿರುದ್ಧಾ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ, ನಿದ್ದೇಸೇ ಪನ ‘‘ಸಮನನ್ತರನಿರುದ್ಧಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಟುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ಸಾಮಞ್ಞತೋವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಸಬ್ಬಥಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಸದಿಸತಾಯ ತತ್ಥ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನಯೇನೇವೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ ಞಾತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಂ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ ನಯೋ।
ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾವ ವಿಗತಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತ್ತಾ ವಿಗತಪಚ್ಚಯೋತಿ ಸಹ ನಿದ್ದೇಸೇನ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಸದಿಸೋವಾತಿ।
ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಸದಿಸೋವ, ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ, ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನ ವಾ ಅಯಂ ದುಕೋ ವುತ್ತೋತಿ ಅಯಂ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇ ನಯೋ।
ಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯೋ
ಇಮೇಸು ಪನ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಞಾಣಚಾರಸ್ಸ ವಿಸದಭಾವತ್ಥಂ –
ಧಮ್ಮತೋ ಕಾಲತೋ ಚೇವ, ಏಕಸ್ಸಾನೇಕಪಚ್ಚಯಾ।
ಅನೇಕೇಸಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ, ಏಕಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ॥
ಸಭಾಗಾ
ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಾದಿಭೇದಾ ಚ, ರೂಪಾರೂಪವಿಕಪ್ಪತೋ।
ಭವತೋ ಸಙ್ಗಹಾ ಞೇಯ್ಯೋ, ಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯೋ॥
ತತ್ಥ ಧಮ್ಮತೋತಿ ಇಮೇಸು ಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ತಾವ ನಾಮರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ನಾಮಧಮ್ಮೇಕದೇಸೋ, ತಥಾ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿಕಮ್ಮಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ, ತಥಾ ಆಸೇವನವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾ, ಚತುಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹಿತಾಪಿ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಾ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಪಚ್ಛಾಜಾತಸಮ್ಪಯುತ್ತನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ। ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಹತೋ ನಾಮೇಕದೇಸೋತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ರೂಪಧಮ್ಮೋವ, ಸೇಸಾ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ನಾಮರೂಪಧಮ್ಮಾ। ತತ್ಥ ಚ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಅಯಂ ಧಮ್ಮತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಕಾಲತೋ
ಏಕಸ್ಸಾನೇಕಪಚ್ಚಯಾತಿ ಏಕಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಏಕಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಚ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ಕಥಂ? ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ತಾವ ಅಮೋಹೋ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ, ಸೋ ಪುರೇಜಾತಕಮ್ಮಆಹಾರಝಾನವಜ್ಜಾನಂ ವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಹೇತುಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋವ ಅಧಿಪತಿಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯವಿಪಾಕಿನ್ದ್ರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಏಕಾದಸನ್ನಂ ವಸೇನ ವಾ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ
ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ ರೂಪಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ವಸೇನ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಮನೋಧಾತುಯಾ, ಅಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಚ। ಸಹೇತುಕಾಯ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಾನಮ್ಪಿ ವಸೇನ, ಸದ್ದಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಪನ ನಿಸ್ಸಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ವಸೇನಾಪಿ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿನಿಸ್ಸಯಉಪನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ವಸೇನ ಅಪರೇಸಮ್ಪಿ ಸತ್ತನ್ನಂ ವಸೇನ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ತತ್ಥ ಅರೂಪಾನಂ ಪನ ರೂಪಾನಂ ವಾ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಉಪನಿಸ್ಸಯಮತ್ತಮೇವ ಉತ್ತರಿ ಲಬ್ಭತಿ।
ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ವುತ್ತನಯೋವ। ಸಹಜಾತಾಧಿಪತೀಸು ಚಿತ್ತಂ ಹೇತುಪುರೇಜಾತಕಮ್ಮಝಾನಮಗ್ಗವಜ್ಜಾನಂ ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋ ಅಪರೇಸಂ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯವಿಪಾಕಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ದಸನ್ನಂ ವಸೇನೇವ, ತಥಾ ವೀರಿಯಂ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯವಜ್ಜಾನಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಸಹಿತಾನಂ
ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇ ಚತೂಸು ಖನ್ಧೇಸು ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ತಾವ ಹೇತುಪುರೇಜಾತಕಮ್ಮಾಹಾರಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯವಜ್ಜಾನಂ ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ ವಸೇನ
ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಉಪನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ನವನ್ನಂ, ಹದಯವತ್ಥು ತೇಸಞ್ಞೇವ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಸಹಿತಾನಂ ವಸೇನ। ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ಆರಮ್ಮಣಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿನಿಸ್ಸಯಉಪನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತಇನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ನವನ್ನಂ ವಸೇನ। ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಾಯತನಾದೀನಿ ಆರಮ್ಮಣಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಉಪನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ಛನ್ನಂ ವಸೇನ। ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇ ಓಜಾ
ಅನೇಕೇಸಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ, ಏಕಪಚ್ಚಯಭಾವತೋತಿ ಏತೇಸು ಹಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಂ ಸೇಸೇಸು ತೇವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಅನೇಕೇ ಅನೇಕೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕತೋ ಏಕೇಕಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಪನ ಚೇತನಾ ಏಕಧಮ್ಮೋವಾತಿ ಅಯಂ ಅನೇಕಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಸಭಾಗಾ ವಿಸಭಾಗಾ ಚಾತಿ ಏತೇಸು ಹಿ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಾಸೇವನನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಸಭಾಗಾ, ತಥಾ ಆರಮ್ಮಣಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಾ। ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಚ್ಛಾಜಾತೇನ ವಿಸಭಾಗೋ, ತಥಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನ, ಅತ್ಥಿ ನತ್ಥಿನಾ, ವಿಗತೋ ಅವಿಗತೇನಾತಿ ಅಯಂ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಯುಗಳಾತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥಸರಿಕ್ಖತಾಯ ಸದ್ದಸರಿಕ್ಖತಾಯ ಕಾಲಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ಹೇತುಫಲತಾಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಯುಗಳಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಾ ಹಿ ಅತ್ಥಸರಿಕ್ಖತಾಯ ಏಕಂ ಯುಗಳಂ ನಾಮ। ನಿಸ್ಸಯೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ಸದ್ದಸರಿಕ್ಖತಾಯ, ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಕಾಲಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ, ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಾ ಹೇತುಫಲತಾಯ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ಏಕಂ ಯುಗಳಂ, ತಥಾ ಅತ್ಥಿನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಾ, ವಿಗತಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅಯಂ ಯುಗಳತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಜನಕಾದಿತೋತಿ ಜನಕೋಪತ್ಥಮ್ಭಕತೋ। ಏತೇಸು ಹಿ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಾಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ, ನಾನಕ್ಖಣಿಕೋ
ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಾದಿಭೇದಾತಿ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಅಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಭೇದತೋ। ಏತೇಸು ಹಿ ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾ। ಸಬ್ಬೇಸು ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ। ಏತೇಹಿ ವಿನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಏಕಧಮ್ಮೋಪಿ ನತ್ಥಿ। ಸೇಸಾ ಅಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾ। ತತ್ಥ ಚ ಆರಮ್ಮಣಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಾನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತಾಸೇವನಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಅತ್ಥಿನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಞ್ಞೇವ ಕಾರಣತೋ ಅಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾ। ತಥಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ರೂಪಾನಞ್ಞೇವ ಕಾರಣತೋ, ಸೇಸಾ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಕಾರಣತೋ ಅಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾ। ಅಯಂ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಾದಿಭೇದತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ರೂಪಾರೂಪವಿಕಪ್ಪತೋತಿ
ಭವತೋತಿ
ಸಙ್ಗಹಾತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಹಿ ಇಮೇ ಚತುವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಸಹಜಾತಉಪನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಕಮ್ಮಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಅಟ್ಠಸು ಚ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಕಥಂ? ತೇಸು ಹಿ ಹೇತುಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಪಾಕಝಾನಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಛ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಾಸೇವನನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಪಞ್ಚ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೇ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇ। ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಭೇದತೋ ದುವಿಧೋ। ತತ್ಥ ಸಹಜಾತೋ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇ, ಪುರೇಜಾತೋ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇ। ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೋ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೇ, ಸಹಜಾತಭೂತೋ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇ। ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಭೂತತಾಯ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಭೂತತಾಯ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಏವಂ ಇಮೇಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇನೇವ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಪಾಳಿಯಂ ಪಚ್ಚನೀಯನಯೇ ಇಮೇಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನೇವ ಕತಿಪಯಪಞ್ಹಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ। ಇಮೇಸಂ ಪನ ಅಟ್ಠನ್ನಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಗಹೋಪಿ ಅತ್ಥಿಯೇವ। ತೇಸು ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಅಧಿಪತಿಭೂತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ
ಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ವಿಭಙ್ಗನಯೇ ಪನೇತ್ಥ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ ತಾವ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಟ್ಠಾನಪಾಳಿಯಂ ಹಿ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ…ಪೇ॰… ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯಪದಾನಿ ಮಾತಿಕಾವಸೇನ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ – ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾಜನೀಯಸಙ್ಖಾತೋ ನಿದ್ದೇಸವಾರೋ ಪಠಮಂ ವುತ್ತೋ। ಸೋಪಿ ಚ ಅನನ್ತರಸಙ್ಖೇಪತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ದಸ್ಸಿತೋ ಏವ। ತದನನ್ತರಂ ತೇಸಂ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕಾದಯೋ ದ್ವಾವೀಸತಿತಿಕೇ, ಹೇತುದುಕಾದಯೋ ಸತಂ ದುಕೇ ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ನಾನಾನಯತೋ ವಿಭಜನವಸೇನ ಚತುವೀಸತಿಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಸಮೋಧಾನಂ ಅನನ್ತನಯಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಂ ವಿಭತ್ತಂ। ಕಥಂ? ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಹಿ ಪಟ್ಠಾನಂ – ಅನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನಂ, ಪಚ್ಚನೀಕಪಟ್ಠಾನಂ, ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕಪಟ್ಠಾನಂ, ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಹೇತುಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತುಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಕುಸಲಾದೀನಂ, ಹೇತುಆದೀನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಲೋಮವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಅನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ‘‘ನಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ॰… ನಹೇತುಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಹೇತುಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಕುಸಲಾದೀನಂ, ಹೇತುಆದೀನಞ್ಚ ಪಚ್ಚನೀಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ॰… ಹೇತುಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಹೇತುಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಂ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ।
ಏವಮೇತೇಸು ಚತೂಸು ಪಟ್ಠಾನೇಸು ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಅನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ, ತಂ ತಾವ ಛಬ್ಬಿಧಂ ಹೋತಿ – ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ದುಕಪಟ್ಠಾನಂ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ತಿಕದುಕಪಟ್ಠಾನಂ ತಿಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ದುಕದುಕಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ। ಯಥಾ ಚೇತಂ, ಏವಂ ಪಚ್ಚನೀಕಪಟ್ಠಾನಾದೀನಿಪಿ ತೀಣಿ ತೀಣಿ ಪಚ್ಚೇಕನ್ತಿ ಚತುವೀಸತಿಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಸಮೋಧಾನಂ ಪಟ್ಠಾನಪ್ಪಕರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಹಿ ಅನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನೇ ದ್ವಾವೀಸತಿತಿಕೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ। ಸತಂ ದುಕೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ದುಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ತತೋ ತಿಕೇ ದುಕೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ತತೋ ದುಕೇ ತಿಕೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಿಕದುಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ತಿಕೇ ಪನ ತಿಕೇಸುಯೇವ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಿಕತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ದುಕೇ ಚ ದುಕೇಸು ಏವ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದುಕದುಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ। ಪಠಮಂ ತಾವೇತ್ಥ ಅನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನೇ ತಿಕಪಟ್ಠಾನನಯೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಏವಂ ಪಚ್ಚನೀಕಪಟ್ಠಾನೇ, ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕಪಟ್ಠಾನೇ, ಪಚ್ಚನೀಕಾನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನೇತಿ ಚತುವೀಸತಿಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಂ ದೇಸಿತಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ದುವಿಧಂ ಅನುಲೋಮಂ, ಪಚ್ಚನೀಕಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಂ ಧಮ್ಮಪಚ್ಚನೀಕಂ, ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಕನ್ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ನಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ತಿಕದುಕಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚನೀಕವಸೇನ ಧಮ್ಮಪಚ್ಚನೀಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅನುಲೋಮದೇಸನಾವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪಚ್ಚನೀಕವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಕಞ್ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ರ ಯದಿದಂ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಂ ಧಮ್ಮಪಚ್ಚನೀಕಞ್ಚ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಚತುವೀಸತಿಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಕಞ್ಚ ಅನುಲೋಮತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಟ್ಠಾನೇಸು ಏಕೇಕತಿಕದುಕೇಸು ಏವಂ ಲಬ್ಭತಿ। ತಞ್ಚ ಉಪರಿ ಪಾಳಿನಯದಸ್ಸನೇ ಏವ ಪಾಕಟಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ತತ್ರಿಮಾನಿ ಚತುವೀಸತಿ ಪಟ್ಠಾನಾನಿ ಇಮೇಸಂ ತಿಕದುಕಾನಂ ವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ…ಪೇ॰… ದುಕದುಕಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ತೇಸು ತಿಕದುಕೇಸು ಏಕೇಕಂ ತಿಕದುಕಂ ಇಮೇಸಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅನುಲೋಮಾದಿನಯಚತುಕ್ಕವಸೇನ ಸತ್ತಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಮಹಾವಾರೇಹಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭತ್ತಂ। ಕತಮೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ? ಪಟಿಚ್ಚವಾರೋ ಸಹಜಾತವಾರೋ ಪಚ್ಚಯವಾರೋ ನಿಸ್ಸಯವಾರೋ ಸಂಸಟ್ಠವಾರೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರೋ ಪಞ್ಹಾವಾರೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೋ ನಾಮ। ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಹಜಾತೋ, ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಾ, ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ, ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಂಸಟ್ಠೋ, ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಸಹಜಾತಾದಿಅಭಿಧಾನೇಹಿ ವುತ್ತಾ ಪಞ್ಚ ವಾರಾ ಸಹಜಾತಾದಿವಾರಾನಿ। ಪರತೋ ಚ ಸಂಸಟ್ಠಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರೇಸು ದ್ವೀಸು ಅರೂಪಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ ಚ, ಸೇಸೇಸು ಚತೂಸು ವಾರೇಸು, ಸತ್ತಮೇವ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ಚ ರೂಪಾರೂಪವಸೇನ, ಪಚ್ಚಯವಾರೇ, ನಿಸ್ಸಯವಾರೇ ಚ ಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಪುರೇಜಾತವಸೇನ, ಸೇಸೇಸು ಪಞ್ಹಾವಾರೋತ್ವೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗತೋ। ಇತಿ ಇಮೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಮಹಾವಾರೇಹಿ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನೇಸು ಸಬ್ಬೇಪಿ ತಿಕದುಕಾ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅನುಲೋಮಾದಿವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭತ್ತಾ। ಕಥಂ? ಅನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನೇ ಹಿ ಯದಿದಂ ದ್ವಾವೀಸತಿತಿಕೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ। ತತ್ಥ ಕುಸಲತ್ತಿಕಂ ತಾವ ಇಮೇಹಿ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದೀಹಿ ಮಹಾವಾರೇಹಿ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಾದಿನಯಚತುಕ್ಕತೋ ವಿಭತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯೋ ತಾವೇಸ ಸಬ್ಬಪಠಮೋ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೋ ನಾಮ, ಸೋ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸತೋ ದುವಿಧೋ ಹೋತಿ।
ತತ್ಥ ಉದ್ದೇಸವಾರೋ ಕುಸಲಾದಯೋ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಯುತ್ತಾನಂ, ಅಕುಸಲಾದೀನಂ ಅಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪುಚ್ಛನವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಪುಚ್ಛಾವಾರೋ’’ತಿಪಿ, ಪುಚ್ಛಾನಞ್ಞೇವ ಪಞ್ಞಾಪನತೋ ‘‘ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನ ಹಿ ತತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಅತ್ಥಿ। ನಿದ್ದೇಸವಾರೋ ಪನ ಪುಚ್ಛಾವಾರೇ ಪರಿಪುಚ್ಛಿತೇಸು ಪಞ್ಹೇಸು ‘‘ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿಕಂ ಅಯುತ್ತಂ ಪಞ್ಹಂ ಅನುದ್ಧರಿತ್ವಾ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಞ್ಞೇವ ಪಞ್ಹಾನಂ ವಸೇನ ಪವತ್ತೋ। ಇತರೇಸು ಪನ ಸಹಜಾತಾದೀಸು, ಸೇಸೇಸು ಚ ತಿಕೇಸು, ಸೇಸಪಟ್ಠಾನೇಸು ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾವಾರೋ ನತ್ಥಿ, ಲಬ್ಭಮಾನವಸೇನ ಸಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜನಮೇವ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ।
ಇದಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಏವಂ ವಿಭಙ್ಗನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ ಕುಸಲತ್ತಿಕಸ್ಸ ಸತ್ತಸು ಮಹಾವಾರೇಸು ಪಠಮಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾವಾರೇ ತಾವ
ಏವಂ ಅಕುಸಲಪದಮೂಲಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಪದಮೂಲಾ ಚ। ‘‘ಸಿಯಾ ಕುಸಲಞ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೋ…ಪೇ॰… ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಞ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಞ್ಚ…ಪೇ॰… ಸಿಯಾ ಕುಸಲಞ್ಚ ಅಕುಸಲಞ್ಚ…ಪೇ॰… ಸಿಯಾ ಕುಸಲಞ್ಚ ಅಕುಸಲಞ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ದ್ವಿಮೂಲಕಾ, ತಿಮೂಲಕಾ ಚ ಸತ್ತ ಸತ್ತ ಪುಚ್ಛಾತಿ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸ ಪುಚ್ಛಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಮೂಲಕಾ ಉದ್ಧಟಾ।
ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ‘‘ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ॰… ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಸೇಸಪಚ್ಚಯಮೂಲಕಾಪಿ ಪುಚ್ಛಾವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏಕಮೂಲಕನಯೋ।
ಯಥಾ ಚ ಏಕಮೂಲಕೇ, ಏವಂ ‘‘ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ॰… ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದ್ವಿಮೂಲಕೇಪಿ। ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ॰… ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ॰… ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಿಮೂಲಕಾದೀಸು ಸಬ್ಬಮೂಲಕಪರಿಯೋಸಾನೇಸು ವಾರೇಸು ನಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಹೇತುಪಚ್ಚಯಮೂಲಕನಯೋ।
ಯಥಾ ಚ ಹೇತುಮೂಲಕೇ, ಏವಂ ‘‘ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸೇಸಪಚ್ಚಯಮೂಲಕೇಸುಪಿ ನಯೋ ಞಾತಬ್ಬೋ। ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮವಾರೋ। ಏತೇನೇವ ಉಪಾಯೇನ ‘‘ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಯುತ್ತೋ
ನಿದ್ದೇಸವಾರೋ ಪನ ಉದ್ದೇಸವಾರೇ ದಸ್ಸಿತಾಸು ಪುಚ್ಛಾಸು ಕುಸಲಾಕುಸಲಾದೀನಂ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಯಾ ಏತಾ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿಕಾ ಪುಚ್ಛಾ ಸಬ್ಬಸೋ
ತತ್ಥ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಸಹಜಾತೇಸು ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭೇದಂ ಏಕಂ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಟಿಗನ್ತ್ವಾ, ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಸದಿಸಭಾವೇನ ಪತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸದಿಸತ್ಥೋ ಹಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಸದ್ದೋ ‘‘ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭೇದೋ ಸಹುಪ್ಪನ್ನೋ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ। ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಪಾಕಟಭಾವತೋ ಉದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಅತ್ತಾನಂ ವಾ ಪಟಿಲಭತಿ। ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಕುಸಲಧಮ್ಮಮತ್ತಮೇವ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಥ ಖೋ ಕುಸಲಹೇತುನಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತಂ ಸಾಧೇನ್ತೇನ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಏವಮಿದಂ ‘‘ಕುಸಲಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ಏಕಸ್ಸೇವ, ದ್ವಿನ್ನಂಯೇವ ವಾ, ದ್ವೇ ವಾ ಪನ ಏಕಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಪಕಾರೇನ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ‘‘ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಗಹಿತಾವಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಉಪರಿಪಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪನ್ತಿ ಇದಂ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥಸ್ಸ ಸಹಜಾತತ್ಥತ್ತಾ ‘‘ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾಧಿಕಾರೇ ಅಹೇತುಕಾ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥೂತಿಆದಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪಗ್ಗಹಣೇನ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಗಹಿತೇಪಿ ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತನ್ತಿಆದಿ ಪನ ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಾನಮೇವ ಚೇತ್ಥ ಚಿತ್ತಜಾನಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಮ್ಮಜಾನಞ್ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ನ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತಜಉತುಜಾದೀನಂ ತೇಸಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ। ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿಆದಿ ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀಸುಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಂ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ। ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ…ಪೇ॰… ದ್ವೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ। ಅಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ…ಪೇ॰… ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ। ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ…ಪೇ॰… ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ…ಪೇ॰… ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ। ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಏವಂ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ। ಸೇಸಾ ರೂಪಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ, ರೂಪಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ನ ಗಹಿತಾ। ತೇನೇವ ‘‘ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥೂ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾತಿ ಸಹಜಾತಂ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ತತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಅಸಹಜಾತೇನ ಛಬ್ಬಿಧೇನ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇನ ಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಏವಂ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ನ ಹಿ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ।
ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸದಿಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರೇಸು ಪನ ರೂಪಾಭಾವತೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸದಿಸಂ। ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇಪಿ
ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ಪನ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ। ಕುಸಲಂ ಏಕಂ…ಪೇ॰… ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ। ವತ್ಥುಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ। ಅಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೋ…ಪೇ॰… ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ…ಪೇ॰… ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ। ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ…ಪೇ॰… ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ। ವತ್ಥುಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ತಿಸ್ಸೋ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ। ತತ್ಥ ವತ್ಥುಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇದಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂಯೇವ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯತಂ ಸಾಧಯತಿ, ನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾತಿ ಇಧ ನ ಗಹಿತಂ।
ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಇಧ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ನ ಲಬ್ಭತಿ। ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೋವ, ನ ಜನಕೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋವಾತಿ ಅಯಂ ನ ಗಹಿತೋ। ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ ವಿಯ ತಿಸ್ಸೋವ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ।
ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇ
ಏವಂ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಪಞ್ಹೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತತೋ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಏಕಸದಿಸಾ। ಆರಮ್ಮಣಾನನ್ತರಸಮನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಾಸೇವನನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಏಕಸದಿಸಾ। ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾ ಏಕಸದಿಸಾ। ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇ ವಿಪಾಕೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇ ಚಿತ್ತಜರೂಪಂ, ಉಪಾದಾರೂಪಞ್ಚ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸದಿಸತ್ತಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ತೇಸಂ ‘‘ಹೇತುಯಾ ನವ। ಆರಮ್ಮಣೇ ತೀಣಿ। ಅಧಿಪತಿಯಾ ನವ। ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರೇಸು ತೀಣಿ। ಸಹಜಾತೇ ನವ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇ ತೀಣಿ। ನಿಸ್ಸಯೇ ನವ। ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ತೀಣಿ। ಪುರೇಜಾತೇ ತೀಣಿ। ಆಸೇವನೇ ತೀಣಿ। ಕಮ್ಮೇ ನವ। ವಿಪಾಕೇ ಏಕಂ। ಆಹಾರೇ ನವ। ಇನ್ದ್ರಿಯೇ ನವ। ಝಾನೇ ನವ। ಮಗ್ಗೇ ನವ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ತೀಣಿ। ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ನವ। ಅತ್ಥಿಯಾ ನವ। ನತ್ಥಿಯಾ ತೀಣಿ। ವಿಗತೇ ತೀಣಿ। ಅವಿಗತೇ ನವಾ’’ತಿ ಏವಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಾರಗಣನಾ ವುತ್ತಾತಿ ಅಯಂ ಏಕಮೂಲಕನಯೋ।
ಯಥಾ ಚ ಏಕಮೂಲಕೇ, ಏವಂ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದ್ವಿಮೂಲಕಾದೀಸುಪಿ ಸಬ್ಬಮೂಲಕಪರಿಯೋಸಾನೇಸು ಯಥಾನುರೂಪಂ
ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯೇ ಪನ ‘‘ಅಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ। ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತೇ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತೋ ಮೋಹೋ। ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ। ಅಹೇತುಕಂ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ…ಪೇ॰… ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ರೂಪಂ। ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ…ಪೇ॰… ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಂ…ಪೇ॰… ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ। ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚ…ಪೇ॰… ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ, ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ…ಪೇ॰… ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚ…ಪೇ॰… ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಾ ದ್ವೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ।
ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ
ನಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ…ಪೇ॰… ಕುಸಲಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ…ಪೇ॰… ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ। ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ…ಪೇ॰… ಕುಸಲೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ। ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ…ಪೇ॰… ಅಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೋ…ಪೇ॰… ದ್ವೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ, ಅಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ…ಪೇ॰… ಅಕುಸಲೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ। ಅಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೋ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ…ಪೇ॰… ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ
ನಾಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ…ಪೇ॰… ಕುಸಲೇ…ಪೇ॰… ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ। ಅಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ…ಪೇ॰… ಅಕುಸಲೇ…ಪೇ॰… ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ। ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ…ಪೇ॰… ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತೇ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತೇ…ಪೇ॰… ಕಟತ್ತಾ ರೂಪಂ। ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ। ಬಾಹಿರೇ ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪಂ। ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನೇ ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪಂ। ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನೇ…ಪೇ॰… ಉಪಾದಾರೂಪಂ। ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ। ಕುಸಲಞ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ…ಪೇ॰… ಕುಸಲೇ ಖನ್ಧೇ ಚ ಮಹಾಭೂತೇ ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ। ಅಕುಸಲಞ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ…ಪೇ॰… ಅಕುಸಲೇ ಖನ್ಧೇ ಚ ಮಹಾಭೂತೇ ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ। ತತ್ಥ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಟತ್ತಾರೂಪನ್ತಿ ಹದಯವತ್ಥುವಜ್ಜಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸದಿಸೋ।
ನಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ…ಪೇ॰… ಅರೂಪೇ ಕುಸಲಂ…ಪೇ॰… ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ। ಕುಸಲಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ…ಪೇ॰… ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಕುಸಲಪದೇ ದ್ವೇ, ತಥಾ ಅಕುಸಲಪದೇಪಿ। ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ…ಪೇ॰… ಅರೂಪೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ…ಪೇ॰… ಬಾಹಿರಂ…ಪೇ॰… ಉಪಾದಾರೂಪಂ। ಕುಸಲಞ್ಚ
ನಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಕುಸಲಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ, ಕುಸಲಾ ಚೇತನಾ। ಅಕುಸಲಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೋ, ಅಕುಸಲಾ ಚೇತನಾ। ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ, ವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾ ಚೇತನಾ। ಬಾಹಿರಂ, ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ।
ನವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಕುಸಲಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ, ಅಬ್ಯಾಕತೋ। ಕುಸಲೋ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಚಾ’’ತಿ ಕುಸಲಪದೇ ತಿಸ್ಸೋ, ತಥಾ ಅಕುಸಲಪದೇಪಿ। ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ…ಪೇ॰… ಬಾಹಿರಂ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಅಸಞ್ಞ…ಪೇ॰… ಉಪಾದಾರೂಪಂ…ಪೇ॰… ಅಕುಸಲಞ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಞ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ’’ತಿ ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋತಿ ನವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ।
ನಾಹಾರಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ। ಬಾಹಿರಂ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಅಸಞ್ಞ…ಪೇ॰… ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏಕಾವ।
ನಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ। ಬಾಹಿರಂ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ…ಪೇ॰… ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ…ಪೇ॰… ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ಏಕಾವ।
ನಝಾನಪಚ್ಚಯೇ
ನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ। ಅಹೇತುಕಂ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ…ಪೇ॰… ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ…ಪೇ॰… ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ
ನಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸದಿಸೋ।
ನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಕುಸಲಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ। ಅರೂಪೇ ಕುಸಲೋವ। ಅಕುಸಲಂ…ಪೇ॰… ಅರೂಪೇ ಅಕುಸಲೋ। ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ, ಅರೂಪೇ ವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ। ಬಾಹಿರಂ ಅಸಞ್ಞ…ಪೇ॰… ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋವ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ। ನೋನತ್ಥಿನೋವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸದಿಸಾ। ನಸಹಜಾತನನಿಸ್ಸಯನೋಅತ್ಥಿನೋಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಾ ಪನೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ।
ಏವಂ ಪಚ್ಚನೀಕೇ ಲಬ್ಭಮಾನಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತತೋ ‘‘ನಹೇತುಯಾ ದ್ವೇ। ನಾರಮ್ಮಣೇ ಪಞ್ಚ। ನಾಧಿಪತಿಯಾ ನವ। ನಾನನ್ತರೇ ನಸಮನನ್ತರೇ ನಾಞ್ಞಮಞ್ಞೇ ನಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ಪಞ್ಚ। ನಪುರೇಜಾತೇ ಸತ್ತ। ನಪಚ್ಛಾಜಾತೇ ನಾಸೇವನೇ ನವ। ನಕಮ್ಮೇ ತೀಣಿ। ನವಿಪಾಕೇ ನವ। ನಾಹಾರೇ ನಇನ್ದ್ರಿಯೇ ನಝಾನೇ ನಮಗ್ಗೇ ಏಕಂ। ನಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಪಞ್ಚ। ನವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ತೀಣಿ। ನೋನತ್ಥಿನೋವಿಗತೇಸು ಪಞ್ಚಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಾರಗಣನಾ ವುತ್ತಾತಿ ಅಯಂ ಏಕಮೂಲಕನಯೋ।
ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ದ್ವಿಮೂಲಕಾದೀಸುಪಿ ಯಥಾನುರೂಪಂ ನಯೋ ನೇತಬ್ಬೋ, ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಾರಮ್ಮಣೇ ಏಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಾರಗಣನಾವ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚನೀಯನಯೋ।
ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನೇವ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯನಯೇ, ‘‘ಅಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮನಯೇ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ
ಸಹಜಾತವಾರಾದೀಸುಪಿ ಛವಾರೇಸು ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಯೋ ನೇತಬ್ಬೋ। ಯೇ ಪನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಾಳಿವಿಸೇಸಾ, ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾ ಚ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತೇ ಪಟ್ಠಾನಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಏವ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಇಧ ಪನ ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖೇಪನಯತೋ ದಸ್ಸಿಯಮಾನಾಪಿ ಗನ್ಥಭಾರಿಯಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ನ ದಸ್ಸಿತಾ।
ತೇಸು ಪನ ವಾರೇಸು ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಹಜಾತೋ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ। ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಾ… ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ… ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಂಸಟ್ಠೋ… ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಆದಿತೋ ಪಞ್ಚಸು ವಾರೇಸು ಪಾಳಿಗತಿ ಞಾತಬ್ಬಾ। ತೇಸು ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಹಜಾತಾ ಏಕತ್ಥಾ, ಪಚ್ಚಯನಿಸ್ಸಯಾ ಏಕತ್ಥಾ, ಸಂಸಟ್ಠಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಏಕತ್ಥಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಹಜಾತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತೇನ ಸಹಜಾತೋ ಹುತ್ವಾತಿಆದಿನಾ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪಚ್ಛಿಮೇ ಪನ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಕುಸಲಾ ಹೇತೂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಕುಸಲೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಚ…ಪೇ॰… ಕುಸಲಾ ಹೇತೂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ,
‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ। ಪುಬ್ಬೇ ಸುಚಿಣ್ಣಾನಿ…ಪೇ॰… ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಝಾನಂ… ಸೇಖಾ ಗೋತ್ರಭುಂ ವೋದಾನಂ ಮಗ್ಗಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಿ। ಸೇಖಾ ವಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವಾ ಕುಸಲಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಿ। ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣೇನ ಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನನ್ತಿ
ಕುಸಲೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸ…ಪೇ॰… ದಾನಂ ದತ್ವಾ…ಪೇ॰… ಕತ್ವಾ ತಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತಿ। ತಂ ಆರಬ್ಭ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ದಿಟ್ಠಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಪುಬ್ಬೇ ಸುಚಿಣ್ಣಾನಿ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ
ಕುಸಲೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚಯೋ। ಅರಹಾ ಮಗ್ಗಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ। ಪುಬ್ಬೇ ಸುಚಿಣ್ಣಾನಿ… ಕುಸಲ…ಪೇ॰… ವಿಪಸ್ಸತಿ…ಪೇ॰… ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಕುಸಲಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನವಿಪಾಕಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಕಿರಿಯಸ್ಸ। ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನ…ಪೇ॰… ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ ಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ। ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಚೇತೋಪರಿಯ…ಪೇ॰… ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನಾಯ।
ಅಕುಸಲೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚಯೋ। ರಾಗಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ…ಪೇ॰… ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚಯೋ। ಸೇಖಾ ಪಹೀನೇ ಕಿಲೇಸೇ…ಪೇ॰… ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸ। ಅಕುಸಲೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ… ಅರಹಾ ಪಹೀನೇ ಕಿಲೇಸೇ…ಪೇ॰… ಆವಜ್ಜನಾಯ।
ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ… ಅರಹಾ ಫಲಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಚಕ್ಖುಂ…ಪೇ॰… ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ವಿಪಸ್ಸತಿ। ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತಿ…ಪೇ॰… ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಕಿರಿಯಂ…ಪೇ॰… ಕಿರಿಯಸ್ಸ। ರೂಪಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಆವಜ್ಜನಾಯ। ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಕುಸಲಸ್ಸ… ಸೇಖಾ ಫಲಂ…ಪೇ॰… ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸ। ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸ… ಚಕ್ಖುಂ ಅಸ್ಸಾದೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ ಚ,
‘‘ಕುಸಲೋ
‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇಸು ಚ,
‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ। ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋ – ದಾನಂ ದತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ ವುತ್ತನಯೇನ, ‘‘ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ – ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ
ಅಕುಸಲೋ
ಅಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ – ರಾಗಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ದಾನಂ ದೇತಿ…ಪೇ॰… ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ…ಪೇ॰… ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ರಾಗೋ…ಪೇ॰… ಪತ್ಥನಾ। ಸದ್ಧಾಯ, ಸೀಲಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯ। ಪಾಣಂ ಹನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತತ್ಥಾಯ ದಾನಂ ದೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇ ಚ,
‘‘ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ…ಪೇ॰… ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ – ಅರಹಾ ಚಕ್ಖುಂ…ಪೇ॰… ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇ, ವತ್ಥುಂ ವಿಪಸ್ಸತಿ…ಪೇ॰… ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತಿ…ಪೇ॰… ರೂಪಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ…ಪೇ॰… ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಂ – ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ…ಪೇ॰… ವತ್ಥು ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ಚ,
‘‘ಕುಸಲೋ
‘‘ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇ ಚ,
‘‘ಸಹಜಾತಾ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಾ, ಸಹಜಾತಾ ಕುಸಲಾ ಚೇತನಾ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ। ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಾ ವಿಪಾಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇ ಚ,
‘‘ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ತಿಣ್ಣನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೇ ಚ,
‘‘ಕುಸಲೋ
ತತ್ಥ ಕುಸಲಧಮ್ಮೋ ನಾಮೇಸ ಯಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೋ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಂ, ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಞ್ಚ ಸೇಸೇಹಿ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೋ ಠಪೇತ್ವಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತವಿಪಾಕವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇ ಸೇಸೇಹಿ ವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಕುಸಲೋ ಕುಸಲಾದೀನಂ, ಅಕುಸಲೋ ಚ ಅಕುಸಲಾದೀನಂ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕುಸಲಾದೀನಂ ತಂತಂಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಞ್ಹಾವಾರೋ ವುತ್ತೋ। ತತ್ಥ ಸೇಖಾ ಗೋತ್ರಭುನ್ತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ವೋದಾನನ್ತಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮಿನೋ। ತೇಸಂ ಹಿ ಗೋತ್ರಭುಚಿತ್ತಂ ವೋದಾನಂ ನಾಮ। ಮಗ್ಗಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ಮಗ್ಗವೀಥಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ। ನ ಹಿ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಯಂ ಅನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನೇ ಕುಸಲತ್ತಿಕನಯೋ।
ವೇದನಾತ್ತಿಕಾದೀಸು ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ। ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ। ದ್ವೇ ಖನ್ಧೇ ‘‘ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ ತಿಕಪಟ್ಠಾನನಯೋ।
ದುಕಪಟ್ಠಾನೇ ಪನ ‘‘ಹೇತುಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತು ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ। ಅಲೋಭಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅದೋಸೋ। ಅಮೋಹೋ। ಅದೋಸಂ ಅಮೋಹಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಲೋಭೋ। ಅದೋಸೋ। ಲೋಭಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಮೋಹೋ। ಮೋಹಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಲೋಭೋ। ದೋಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಮೋಹೋ। ಮೋಹಂ ಪಟಿಚ್ಚ ದೋಸೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಹೇತುಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಹೇತು ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ॰… ಹೇತೂ ಚ ನಹೇತೂ ಚ। ನಹೇತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಹೇತು ಧಮ್ಮೋ ನ…ಪೇ॰… ಹೇತೂ ಚ ನಹೇತೂ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಹೇತುದುಕೇ,
‘‘ಸಹೇತುಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಹೇತುಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ। ಸಹೇತುಕಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ…ಪೇ॰… ಸಹೇತುಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ। ಅಹೇತುಕೋ…ಪೇ॰… ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ…ಪೇ॰… ಸಹೇತುಕೋ ಚ, ಅಹೇತುಕೋ ಚ…ಪೇ॰… ಅಹೇತುಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಹೇತುಕೋ। ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಂ ಮೋಹಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಖನ್ಧಾ…ಪೇ॰… ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಹೇತುಕದುಕಾದೀಸು ಚ ಕೇನಚಿವಿಞ್ಞೇಯ್ಯದುಕವಜ್ಜಿತೇಸು ಸಬ್ಬದುಕೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದೀಸು ಸತ್ತಸು ಮಹಾವಾರೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಾದೀಸು ಚತೂಸು ನಯೇಸು ಏಕಮೂಲಕಾದೀಹಿ ಸಬ್ಬವಾರೇಹಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಯಥಾನುರೂಪಂ ವಿಭಙ್ಗನಯೋ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಞಾತಬ್ಬೋ। ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಹಿ ಪಟ್ಠಾನೇ ಕೇನಚಿವಿಞ್ಞೇಯ್ಯದುಕಂ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಯಂ ದುಕಪಟ್ಠಾನನಯೋ।
ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ ಪನ ‘‘ಹೇತುಂ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತು ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಹೇತುದುಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಕುಸಲಂ ಪದಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದೀಸು ಸತ್ತಸು ವಾರೇಸು ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ನಯಾನಂ ವಸೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಕಪಚ್ಚಯಾ ಏಕಮೂಲಕಾದಿನಯೇಹಿ ದಸ್ಸಿತಾ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನನಯೋ।
ತಿಕದುಕಪಟ್ಠಾನೇಪಿ ‘‘ಕುಸಲಂ ಹೇತುಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಹೇತು ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಹೇತುಪದಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದೀಸು ಸತ್ತಸು ಮಹಾವಾರೇಸು ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಾದಿನಯಚತುಕ್ಕವಸೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಕಪಚ್ಚಯಾ ಏಕಮೂಲಾದೀಹಿ ಸಬ್ಬವಾರೇಹಿ ದಸ್ಸಿತಾ। ಯಥಾ ಹೇತುಪದಂ, ಏವಂ ನಹೇತುಪದಮ್ಪಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಕುಸಲಹೇತು ತಿಕದುಕನ್ತಿ ಠಪಿತಂ। ಯಥಾ ಚ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಹೇತುದುಕಂ, ಏವಂ ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಹೇತುಂ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವೇದನಾತ್ತಿಕಾದೀಹಿಪಿ ತಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವೇದನಾತ್ತಿಕದುಕಾದೀನಿ ಏಕವೀಸತಿತಿಕದುಕಾದೀನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ। ಯಥಾ ಚ ಹೇತುದುಕಂ, ಏವಂ ಸಹೇತುಕಾದಯೋಪಿ ಸಬ್ಬೇ ಪಚ್ಚೇಕಂ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ತಿಕೇಹಿ ಲಬ್ಭಮಾನಪದವಸೇನೇವ ಯೋಜಿತಾ। ಏವಂ ದುಕಸತಂ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ತಿಕೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಿಕದುಕಪಟ್ಠಾನಂ ದೇಸಿತನ್ತಿ ಅಯಂ ತಿಕದುಕಪಟ್ಠಾನನಯೋ।
ತಿಕತಿಕಪಟ್ಠಾನೇಪಿ ತಿಕತಿಕಪಟ್ಠಾನನಯೋ।
ದುಕದುಕಪಟ್ಠಾನೇಪಿ ‘‘ಹೇತುಂ ಸಹೇತುಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತು ಸಹೇತುಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಹೇತುದುಕಂ ಸಹೇತುಕಾದೀಹಿ, ಸಹೇತುಕಞ್ಚ ಹೇತುದುಕಾದೀಹಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ಏವಂ ದುಕೇಸು ಏವ ದುಕೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದುಕದುಕಪಟ್ಠಾನಂ ದೇಸಿತನ್ತಿ ಅಯಂ ದುಕದುಕಪಟ್ಠಾನನಯೋ। ಏವಂ ತಾವ ಅನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನೇ –
‘‘ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರಂ ದುಕುತ್ತಮಂ,
ದುಕತಿಕಞ್ಚೇವ
ತಿಕತಿಕಞ್ಚೇವ ದುಕದುಕಞ್ಚ,
ಛ ಅನುಲೋಮಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ॥ –
ವುತ್ತಾ ಛ ನಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪನೇತೇಸು ಛಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಟ್ಠಾನೇ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ನಯಾನಂ ವಸೇನ ಏತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಚತುವೀಸತಿನಯಪಟಿಮಣ್ಡಿತಮಿದಂ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ಅನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನನಯೋ।
ಪಚ್ಚನೀಯಪಟ್ಠಾನೇ ಪನ ‘‘ನಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ। ಅಕುಸಲಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ…ಪೇ॰… ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ, ‘‘ನಹೇತುಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಹೇತು ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ। ನಹೇತುಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ…ಪೇ॰… ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ದುಕಪಟ್ಠಾನೇ ಚ, ‘‘ನಹೇತುಂ ನಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಹೇತು ನಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ। ನಹೇತುಂ ನಕುಸಲಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ ಚ, ‘‘ನಕುಸಲಂ ನಹೇತುಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಕುಸಲೋ ನಹೇತು ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಿಕದುಕಪಟ್ಠಾನೇ ಚ, ‘‘ನಕುಸಲಂ ನಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಕುಸಲೋ ನಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಿಕತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ ಚ, ‘‘ನಹೇತುಂ ನಸಹೇತುಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಹೇತು ನಸಹೇತುಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದುಕದುಕಪಟ್ಠಾನೇ ಚಾತಿ ಛಸು ಪಚ್ಚನೀಯಪಟ್ಠಾನೇಸು ಅನುಲೋಮತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಛಸು ಪಟ್ಠಾನೇಸು ವುತ್ತೇನ ಸಬ್ಬೇನ ಪಕಾರೇನ ಪಾಳಿನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇದಞ್ಚ ಕುಸಲಾದೀನಂ, ಹೇತುಆದೀನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಪಚ್ಚನೀಯಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಜಾತಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ನಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ನಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ತಥಾ ‘‘ಅಕುಸಲಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ…ಪೇ॰… ಅಕುಸಲಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಖನ್ಧಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ರೂಪಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏವಮೇತ್ಥ ಪಚ್ಚನೀಯಪಟ್ಠಾನೇ –
‘‘ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರಂ ದುಕುತ್ತಮಂ,
ದುಕತಿಕಞ್ಚೇವ ತಿಕದುಕಞ್ಚ।
ತಿಕತಿಕಞ್ಚೇವ ದುಕದುಕಞ್ಚ,
ಛ ಪಚ್ಚನೀಯಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ॥ –
ವುತ್ತಾ ಪಚ್ಚನೀಯಪಟ್ಠಾನನಯೋ।
ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಪಟ್ಠಾನೇ ಪನ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ। ಕುಸಲೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ, ‘‘ಹೇತುಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಹೇತು ದುಕಪಟ್ಠಾನೇ ಚ, ‘‘ಹೇತುಂ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಹೇತು ನಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ ಚ, ‘‘ಕುಸಲಂ ಹೇತುಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಕುಸಲೋ ನಹೇತು ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಿಕದುಕಪಟ್ಠಾನೇ ಚ, ‘‘ಕುಸಲಂ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಕುಸಲೋ ನಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಿಕತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ ಚ, ‘‘ಹೇತುಂ ಸಹೇತುಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಹೇತು ನಸಹೇತುಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ದುಕದುಕಪಟ್ಠಾನೇ ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಬ್ಬೇನ ಪಕಾರೇನ ಪಾಳಿನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇದಂ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಜಾತಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಧಾನಂ। ನಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವನಿವಾರಣಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕುಸಲೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಪಟ್ಠಾನೇ –
‘‘ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರಂ ದುಕುತ್ತಮಂ,
ದುಕತಿಕಞ್ಚೇವ ತಿಕದುಕಞ್ಚ।
ತಿಕತಿಕಞ್ಚೇವ ದುಕದುಕಞ್ಚ,
ಛ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ॥ –
ವುತ್ತಾ ಛ ನಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪನೇತ್ಥಾಪಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಚತುನ್ನಂ ನಯಾನಂ ವಸೇನ ಚತುವೀಸತಿನಯಪಟಿಮಣ್ಡಿತಮಿದಂ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಂ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯಪಟ್ಠಾನನಯೋ।
ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನೇ ‘‘ನಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ…ಪೇ॰… ನಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ, ‘‘ನಹೇತುಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತು ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ದುಕಪಟ್ಠಾನೇ ಚ, ‘‘ನಹೇತುಂ ದುಕತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ ಚ, ‘‘ನಕುಸಲಂ ನಹೇತುಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೋ ಹೇತು ಧಮ್ಮೋ…ಪೇ॰… ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಹೇತು ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಿಕದುಕಪಟ್ಠಾನೇ ಚ, ‘‘ನಕುಸಲಂ ನಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೋ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ…ಪೇ॰… ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಿಕತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ ಚ, ‘‘ನಹೇತುಂ ನಸಹೇತುಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತು ಸಹೇತುಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ದುಕದುಕಪಟ್ಠಾನೇ ಚ, ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೇನ ಪಕಾರೇನ ಪಾಳಿನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇದಞ್ಚ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಜಾತಂ। ತತ್ಥ ನಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವನಿವಾರಣಂ। ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಿಧಾನಂ। ಕುಸಲಂ ಪನ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅಭಾವತೋ ‘‘ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಲಬ್ಭಮಾನಪದವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಕುಸಲಂ, ಹಿ ಅಕುಸಲಂ, ಅಬ್ಯಾಕತಂ ವಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಕುಸಲೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾ। ಏವಮಞ್ಞತ್ಥ। ಏವಮೇತ್ಥ ಧಮ್ಮಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನೇ –
‘‘ತಿಕಞ್ಚ ಪಟ್ಠಾನವರಂ ದುಕುತ್ತಮಂ,
ದುಕತಿಕಞ್ಚೇವ ತಿಕದುಕಞ್ಚ।
ತಿಕತಿಕಞ್ಚೇವ ದುಕದುಕಞ್ಚ,
ಛ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಮ್ಹಿ ನಯಾ ಸುಗಮ್ಭೀರಾ’’ತಿ॥ –
ವುತ್ತಾ ಛ ನಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪನೇತ್ಥಾಪಿ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನನಯೋ।
ಏವಮಿದಂ ಭಗವತಾ ಅನುಲೋಮಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಚತೂಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಟ್ಠಾನೇ ತಿಕದುಕಾದೀನಞ್ಞೇವ ಛನ್ನಂ ಛನ್ನಂ ನಯಾನಂ ವಸೇನ ಚತುವೀಸತಿನಯಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಮಹಾಪಕರಣಂ ದೇಸಿತಂ। ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪನೇತೇಸು ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಟ್ಠಾನೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಚತುನ್ನಂ ನಯಾನಂ
ಮೋಹವಿಚ್ಛೇದನಿಯಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ
ಪಟ್ಠಾನಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಗಮನಕಥಾ
ಏತ್ತಾವತಾ
೧.
ಮಾತಿಕಾಯಾಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಆರದ್ಧಾ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ।
ಮೋಹವಿಚ್ಛೇದನೀ ನಾಮ, ಯಾ ಸಾ ನಿಟ್ಠಮುಪಾಗತಾ॥
೨.
ನಿಟ್ಠಂ ಯಥಾಯಂ ಸಮ್ಪತ್ತಾ, ಲಜ್ಜೀಹಿ ಅಭಿಪತ್ಥಿತಾ।
ಸಬ್ಬೇ ನಿಟ್ಠಂ ತಥಾ ಸನ್ತಾ, ಸಮೇನ್ತು ಸುಮನೋರಥಾ॥
೩.
ಯೋ ಗಮ್ಭೀರೋ ಸಸಾದೀನಂ, ಸಮುದ್ದೋವ ಭಯಾವಹೋ।
ಕಾಲೇಸ್ಮಿಂ ಧೀಮತಞ್ಚಾಪಿ, ಅಪಿ ಗನ್ಥಾವಲೋಕನೇ॥
೪.
ಪಠಮನ್ತರಧಾನಸ್ಸ, ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಯಂ।
ಸಿಲಾಲೇಖಾ ನಿಧೀನಂವ, ಧಮ್ಮತ್ಥಾನಂ ಪಕಾಸಿಕಾ॥
೫.
ನಾವಾ ವಿಯ ಸಮುದ್ದಸ್ಸ, ಸುಖೋತರಣಪದ್ಧತಿ।
ಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾ ಚೇಸಾ, ಪರಿಸುದ್ಧಾ ಅನಾಕುಲಾ॥
೬.
ನಯತೋಪಿ
ಯತೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಸೋತಬ್ಬಾ, ಸದ್ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಾ ಸತಾ॥
೭.
ಸದ್ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಕಾಮೇನ, ಅನತ್ತುಕ್ಕಂಸನಾದಿತೋ।
ಮಯಾಪಿ ವಣ್ಣಯನ್ತೇನ, ರಚಿತಾ ಸುದ್ಧಚೇತಸಾ।
ತೇತ್ತಿಂಸಭಾಣವಾರಾಯ, ಪರಿಮಾಣೇನ ತನ್ತಿಯಾ॥
೮.
ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ ಯಾ ಸಾ, ಯಾವ ನಿಟ್ಠಂ ಯಥಾಬಲಂ।
ಸಬ್ಬತ್ಥಸಙ್ಗಹಾ ಏಸಾ, ಅನಾಕುಲಪದಕ್ಕಮಾ॥
೯.
ಯಂ ಪತ್ತಂ ಕುಸಲಂ ತೇನ, ಪತ್ವಾ ಸಮ್ಬೋಧಿಮುತ್ತಮಂ।
ನಿಟ್ಠಂ ಪಾಪೇಯ್ಯಮಖಿಲೇ, ಪಾಣಿನೋ ಹಿತಚೇತಸಾ॥
೧೦.
ನಾನಾಜನಾಧಿರಮಣೀಯತರಸ್ಸ,
ಚೋಳರಟ್ಠಸ್ಸ ಭಾರಮಧಿವಾಹಕುಲನ್ಧರಸ್ಸ।
ಕಾವೇರಿಪೂತಸಲಿಲೇನ ಹಿತಾಲಯಸ್ಸ,
ರಾಜಾಧಿರಾಜವರವಂಸಸುಪೀಣಿತಸ್ಸ॥
೧೧.
ಮಜ್ಝಮ್ಹಿ
ಪೂರಂ ವಿಸಾಲವಿಭವೇಹಿ ಮಹಾಕುಲೇಹಿ।
ಪಾಕಾರಚಕ್ಕಪರಿಖಾಹಿ ಚ ಗೋಪುರೇಹಿ,
ಯುತ್ತಂ ಜನಾಕುಲಸುಸಜ್ಜಿತರಾಜಮಗ್ಗಂ॥
೧೨.
ಸಬ್ಬೂಪಭೋಗಪರಿಭೋಗಧನೇಹಿ ನಾನಾ-
ವಣ್ಣೇಹಿ ಪುಣ್ಣವಿವಿಧಾಪಣಿಕೇಹಿ ಸೋಭಂ।
ಚೋಳಾಧಿನಾಗಪುರನನ್ದನನಾಥಭೂತಂ,
ಯೇ ತತ್ಥ ಸೋಗತವಿಹಾರವರಾಭಿರಾಮಾ॥
೧೩.
ತೇಸಂ
ಸಮ್ಭಾವಿತೇ ಮಹತಿ ಸಜ್ಜನಮಾನನೀಯೇ।
ವಿಜ್ಜಾಲಯೇಹಿ ಉದಯಾಚಲಸನ್ನಿಭೇಹಿ,
ಕೇಲಾಸಕೂಟಸಿಖರೋಪಮಚೇತಿಯೇಹಿ॥
೧೪.
ಪಾಸಾದಹಮ್ಮಿಯವರೇಹಿ ಚ ಮಣ್ಡಪೇಹಿ,
ಜಮ್ಬಮ್ಬತಾಲಪನಸಾದಿತರಾವಲೀಹಿ।
ನನ್ದೋಪನನ್ದಭುಜಗಸ್ಸ ವರಸ್ಸ ಭೋಗ-
ಚಕ್ಕಾವಲೀಸಮಸುಧಾಕತಗೋಪುರೇಹಿ॥
೧೫.
ಯುತ್ತೇ ವಿಸಾಲಸಿಕತಾಸಿತಮಾಳಕೇಹಿ,
ಯುತ್ತೇ ಸುಸೀಲಯತಿಸಙ್ಘನಿಸೇವಿತಮ್ಹಿ।
ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮನಿರತೇಹಿ ಹಟೂಪಹಾರೇ,
ನಾಗಜ್ಜುನವ್ಹಯವಿಹಾರವರೇ ವಸನ್ತೋ॥
೧೬.
ನಾಮೇನ ಯೋ ಧುತಧರಗ್ಗಸಮಾನನಾಮೋ,
ಚನ್ದೋವ ಪಾಕಟನಭೋದಿತವೀತಪಞ್ಞೋ।
ಸತ್ಥನ್ತರೇಸು ನಿಪುಣೋ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ಚ,
ವಾದೀಭಯೂಥವಿಪಿನೇ ಮಿಗರಾಜಲೀಲೋ॥
೧೭.
ಯೋ
ಮಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದಿಗುಣಸಾರವಿಭೂಸಿತತ್ತೋ।
ಜೋತೇತಿ ಸಾಸನಮಲಂ ನಿಖಿಲಂ ಜಹನ್ತೋ,
ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಧಮ್ಮವಿನಯಂ ಪರಿದೀಪಯನ್ತೋ॥
೧೮.
ತೇನಾಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕಣ್ಣವವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣ-
ಸಾರತ್ಥರತ್ನನಿಕರೇವ ಸಮುದ್ಧರಿತ್ವಾ।
ಸಮ್ಮಾಪಜಾನಗಳಲಙ್ಕರಣಾಯ ಮೋಹ-
ವಿಚ್ಛೇದನೀ ವಿರಚಿತಾ ರತನಾವಲೀ ಯಾ॥
೧೯.
ಸಾಯಂ ಪಭಾಸತು ಸುಕಿತ್ತಿವಿರಾಜಮಾನಾ,
ಧಮ್ಮೇಸು ಮೋಹತಿಮಿರಂ ವಿನಿಹಚ್ಚ ಸಮ್ಮಾ।
ಆಭಾತು ತಾವ ಜಿನಸಾಸನಜೋತಿ ಯಾವ,
ವತ್ತಿಸ್ಸತಿಸ್ಸ ಜನತಾಹಿತಮಾವಹನ್ತೀ॥
ಇತಿ ಚೋಳರಟ್ಠೇ ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರೇನ ವಿರಚಿತಾ
ಮೋಹವಿಚ್ಛೇದನೀ ನಾಮ
ಅಭಿಧಮ್ಮಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।