೨. ವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾ
ಇದಾನಿ
ಅತ್ಥತೋ ಧಮ್ಮಭೇದೇನ, ವಿಭಙ್ಗನಯದಸ್ಸನಾ।
ಪಾಳಿಮುತ್ತನಯಾ ಚಾಪಿ, ಹೋತಿ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ॥
ಸಾ ಪನೇಸಾ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ವಿಭಙ್ಗಾನಂ ಆದಿಮ್ಹಿ ಠಪಿತಾ ಅಟ್ಠಾರಸವಿಧಾ ಹೋತಿ – ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾ-ಆಯತನ-ಧಾತು-ಸಚ್ಚ-ಇನ್ದ್ರಿಯ-ಪಚ್ಚಯಾಕಾರ-ಸತಿಪಟ್ಠಾನ-ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನ-ಇದ್ಧಿಪಾದಬೋಜ್ಝಙ್ಗ-ಮಗ್ಗಙ್ಗಝಾನ-ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ-ಸಿಕ್ಖಾಪದ-ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ-ಞಾಣ-ಖುದ್ದಕವತ್ಥು-ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗಮಾತಿ
ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ತತ್ಥ ಆದಿಭೂತಾಯ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚಾತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತೇನ ನ ತತೋ ಹೇಟ್ಠಾ, ನ ಉದ್ಧನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಖನ್ಧಾತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ। ತತ್ರಾಯಂ ಖನ್ಧ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಬಹುಲೇಸು ಠಾನೇಸು ನಿಪತತಿ ರಾಸಿಮ್ಹಿ ಗುಣೇ ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಂ ರುಳ್ಹಿಯನ್ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಮಹಾಉದಕಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೩೭; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೫೧; ೫.೪೫; ೬.೩೭) ಹಿ ರಾಸಿತೋ ಖನ್ಧೋ ನಾಮ। ‘‘ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೫೫) ಗುಣತೋ। ‘‘ಅದ್ದಸಾ ಖೋ ಭಗವಾ ಮಹನ್ತಂ ದಾರುಕ್ಖನ್ಧ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೪೧) ಪಣ್ಣತ್ತಿತೋ। ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೬೩) ಏಕಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ ರುಳ್ಹಿತೋ ಖನ್ಧೋ ನಾಮ, ಸ್ವಾಯಮಿಧ ರಾಸಿತೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ರಾಸಟ್ಠೋ ಹಿ ಖನ್ಧ-ಸದ್ದೋ, ಕೋಟ್ಠಾಸಟ್ಠೋತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಇಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಚೋದಿಯಮಾನಾ ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ದಸ್ಸಾಮ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಏತ್ಥ ರುಪ್ಪತೀತಿ ರೂಪಂ, ಸೀತುಣ್ಹಾದೀಹಿ ಪಸಿದ್ಧಾಕಾರೇನ ರುಪ್ಪತಿ ಘಟ್ಟೀಯತಿ, ಪೀಳಿಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –
‘‘ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕೇನ ರುಪ್ಪತಿ? ಸೀತೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಉಣ್ಹೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಜಿಘಚ್ಛಾಯಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಪಿಪಾಸಾಯಪಿ ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೭೯)।
ರೂಪಞ್ಚ ತಂ ಖನ್ಧೋ ಚಾತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ರೂಪರಾಸಿ ರೂಪಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ।
ಧಮ್ಮಭೇದತೋ ಪನೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ವಿಭತ್ತಾ ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾ ಸಬ್ಬೇ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ। ತಥಾ ಚತುಭೂಮಕಾ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾಯೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ, ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ। ವೇದನಾಸಞ್ಞಾ ಪನ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಪಞ್ಞಾಸ ಚೇತಸಿಕಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ। ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಪನ ಸಬ್ಬೇ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ। ಅಯಮೇವ ಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ವಿಸೇಸೋ। ಖನ್ಧಾ ಅವಿಸೇಸತೋ ವುತ್ತಾ, ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಸಾಸವೋಪಾದಾನಿಯಭಾವೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ। ಇಧ ಪನ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ಧಮ್ಮಭೇದತೋ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ।
ವಿಭಙ್ಗನಯದಸ್ಸನಾತಿ ವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿಯಾ ಆಗತಅತ್ಥನಯದಸ್ಸನತೋ। ವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿಯಂ ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯಂ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನ್ತಿ ತೀಹಿ ನಯೇಹಿ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗೋ ವಿಭತ್ತೋ। ತಥಾ ಆಯತನವಿಭಙ್ಗಾದಯೋ। ಕೇವಲಂ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗೇ, ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೇ ಚ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ ನತ್ಥಿ। ಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕಂ ನತ್ಥಿ। ಞಾಣವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು ಪನ ತೀಸು ತಯೋಪಿ ನಯಾ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ತಾವ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ –
‘‘ತತ್ಥ
ಏವಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭತ್ತೋ, ತಥಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋಪಿ। ತತ್ಥ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಂ ನಾಮ ಅಜ್ಝತ್ತರೂಪಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ನಾಮ, ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ಪರಪುಗ್ಗಲಗತಂ, ಅವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಬಹಿದ್ಧಾ ನಾಮ, ತಥಾ ವೇದನಾದಯೋಪಿ। ಪಸಾದವಿಸಯರೂಪಂ ಪನ ಓಳಾರಿಕಂ ನಾಮ, ಸೇಸಂ ಸುಖುಮಂ ನಾಮ। ಅನಿಟ್ಠರೂಪಂ ಹೀನಂ ನಾಮ, ಇಟ್ಠರೂಪಂ ಪಣೀತಂ ನಾಮ।
ನನು ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ಪಾಟೇಕ್ಕಂ ಪಟಿವಿಭತ್ತಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಏಕಂ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಇಟ್ಠಂ ಹೋತಿ ಮನಾಪಂ, ತದೇವ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ಅನಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ। ವತ್ಥಾದೀನಿ ಹಿ ಸೂಕರಾದೀನಂ ನಪ್ಪಿಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಮನುಸ್ಸಾದೀನಂ, ತೇಸಞ್ಚ ವತ್ಥಾಭರಣಾದೀನಿ ಪಿಯಾನಿ, ನ ಸೂಕರಾದೀನನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ರುಚಿವಸೇನೇವ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ? ನ, ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾನಂ ಪಾಟೇಕ್ಕಂ ವಿಭತ್ತತ್ತಾ। ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಹಿ ಕುಸಲವಿಪಾಕವಿಸಯೋವ ಇಟ್ಠಂ ನಾಮ, ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕವಿಸಯೋವ ಅನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ, ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಪನ ಕೋಚಿ
ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಾ ಪನ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯ –
‘‘ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಹಿ ಗೂಥಕಲಲಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಘಾನದ್ವಾರೇಸು ಅನಿಟ್ಠಂ, ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಇಟ್ಠಂ ಹೋತಿ। ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಮಣಿರತನೇನ ಪೋಥಿಯಮಾನಸ್ಸ, ಸುವಣ್ಣಸೂಲೇ ಉತ್ತಾಸಿಯಮಾನಸ್ಸ ಚ ಮಣಿರತನಸುವಣ್ಣಸೂಲಾನಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಇಟ್ಠಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಅನಿಟ್ಠಾನೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬) –
ಏವಂ ದ್ವಾರವಸೇನ ಏಕಸ್ಸೇವ ವತ್ಥುನೋ ಇಟ್ಠತಾ, ಅನಿಟ್ಠತಾ ಚ ವುತ್ತಾ। ಸಾ ಚ ಏಕಕ್ಖಣೇ ನ ಯುತ್ತಾ ಏಕಕಲಾಪಗತಭೂತೋಪಾದಾಯರೂಪಾನಂ ಏಕಸಾಮಗ್ಗಿಯಮುಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ನ ಹಿ ಭೂತೇಸು ಅಕುಸಲವಸೇನ ಅನಿಟ್ಠೇಸು ದೂರೇರೂಪಂ ನಾಮ, ಓಳಾರಿಕಂ ಸನ್ತಿಕೇರೂಪಂ ನಾಮ। ತಂ ತಂ ವಾ ಪನ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ರೂಪಂ ದೂರೇ ಸನ್ತಿಕೇ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ವೇದನಾದೀಸು ಪನ ಅಕುಸಲಾ ವೇದನಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಇತರಾ ಸುಖುಮಾ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಸುಖುಮಾ। ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಇತರಾ ಸುಖುಮಾ। ಸುಖದುಕ್ಖಾ ವಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಇತರಾ ಸುಖುಮಾ। ಅಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ವೇದನಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸುಖುಮಾ। ಸಾಸವಾ ಓಳಾರಿಕಾ ದೂರೇವೇದನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಕುಸಲಾ ವೇದನಾ ಕುಸಲಾಯ ಸನ್ತಿಕೇತಿ ಏವಂ ಜಾತಿಆದಿಸಾಮಞ್ಞತೋ ಸನ್ತಿಕೇವೇದನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತಂ ತಂ ವಾ ಪನ ವೇದನಂ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ವೇದನಾ ದೂರೇಸನ್ತಿಕೇ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸುಪಿ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾಸು (ವಿಭ॰ ೮ ಆದಯೋ; ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮ ಆದಯೋ) ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಂ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯನಯೋ।
ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯನಯೇ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ತಾವ ಏಕವಿಧಾದಿತೋ ಯಾವ ಏಕಾದಸವಿಧಾ ರೂಪಕಣ್ಡೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಪನ ಏಕವಿಧೋ ಫಸ್ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ, ದುವಿಧೋ ಸಹೇತುಕದುಕವಸೇನ, ತಿವಿಧೋ ಕುಸಲತ್ತಿಕವಸೇನ, ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಚತುಭೂಮಕವಸೇನ, ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಸಭಾವಭೇದೇನ, ಛಬ್ಬಿಧೋ ಛದ್ವಾರಿಕವಸೇನ, ಸತ್ತವಿಧೋ ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ, ಅಟ್ಠವಿಧೋ ತೇಸು ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ, ನವವಿಧೋ ತೇಸು ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕವಸೇನ ತಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ, ದಸವಿಧೋ ತೇಸು ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ದುವಿಧಾ, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಞ್ಚ ತಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಏವಂ ಸಹೇತುಕದುಕಮೂಲಂ ಪಠಮವಾರಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ಕುಸಲತ್ತಿಕಟ್ಠಾನೇ ವೇದನಾತ್ತಿಕಪೀತಿತ್ತಿಕಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಿಕವಜ್ಜಿತೇ ಸಬ್ಬತ್ತಿಕೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಯಾವ ದಸವಿಧಾ, ಅಪರೇಪಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ವಾರಾ ವುತ್ತಾ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಸಹೇತುಕದುಕಮೂಲಿಕಾ ಸಬ್ಬತ್ತಿಕಯೋಜನಾ, ಏವಂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕಾದೀಸು ಅನುರೂಪದುಕಮೂಲಿಕಾಪಿ ಸರಣದುಕಪರಿಯೋಸಾನಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಬ್ಬತ್ತಿಕಯೋಜನಾಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ
ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯೇ ಪನ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕತಿ ಕುಸಲಾ, ಕತಿ ಅಕುಸಲಾ, ಕತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ಕತಿ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ…ಪೇ॰… ಕತಿ ಸರಣಾ, ಕತಿ ಅರಣಾತಿ? ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಅಬ್ಯಾಕತೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಸಿಯಾ ಕುಸಲಾ, ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಾ, ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ರೂಪಂ, ವೇದನಾ ಚ ವೇದನಾತ್ತಿಕೇ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಸೇಸಾ ತಿಧಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ರೂಪಂ ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಂ, ಸಿಯಾ ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಂ, ಸಿಯಾ ಅನುಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯಂ, ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸಂಕಿಲೇಸಿಕಂ, ಸೇಸಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ತೀಹಿ ತಿಕೇಹಿ ತಿಧಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ। ರೂಪಂ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಂ, ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ತಿಧಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ತಿಧಾ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಚ। ರೂಪಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ವೇದನಾ ಸಿಯಾ ಪೀತಿಸಹಗತಾ, ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತಯೋ ತಿಧಾ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಚ। ರೂಪಂ ನೇವದಸ್ಸನೇನನಭಾವನಾಯಪಹಾತಬ್ಬಂ, ನದಸ್ಸನೇನನಭಾವನಾಯಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಂ, ನೇವಾಚಯಗಾಮಿನಅಪಚಯಗಾಮಿ, ನೇವಸೇಖಂನಾಸೇಖಂ, ಪರಿತ್ತಂ, ಸೇಸಾ ತಿಧಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ। ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ರೂಪಂ ಅನಾರಮ್ಮಣಂ, ಸೇಸಾ ತಿಧಾ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಚ। ರೂಪಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ, ಅನಿಯತಂ, ಸೇಸಾ ತಿಧಾಪಿ। ಮಗ್ಗಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ಚ ರೂಪಂ ಅನಾರಮ್ಮಣಂ, ಸೇಸಾ ತಿಧಾಪಿ ವಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಉಪ್ಪನ್ನಾತೀತತ್ತಿಕೇಸು ಪಞ್ಚಪಿ ತಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅತೀತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ರೂಪಂ ಅನಾರಮ್ಮಣಂ, ಸೇಸಾ ತಿಧಾ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಚ। ಅಜ್ಝತ್ತತ್ತಿಕೇ ಪಞ್ಚಪಿ ತಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ರೂಪಂ ಅನಾರಮ್ಮಣಂ, ಸೇಸಾ ತಿಧಾಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಚ। ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಾ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ತಿಧಾಪಿ ಹೋತಿ।
ಚತ್ತಾರೋ
ಕಿಲೇಸಗೋಚ್ಛಕೋ
ರೂಪಂ ನ ವೇದನಾ, ನ ಸುಖಾ, ನ ಸುಖಸಹಗತಾ, ಸೇಸಾ ದ್ವಿಧಾಪಿ। ತಥಾ ಅನನ್ತರದುಕೇಪಿ। ರೂಪಂ ಕಾಮಾವಚರಂ, ಸೇಸಾ ದ್ವಿಧಾಪಿ। ಏವಂ ಯಾವ ಸರಣದುಕಾ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಯಂ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯೋ।
ಇಮೇ ಪನ ನಯಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾಹಿ ಞಾತಬ್ಬಾ। ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಚ ನೇಸಂ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಮಾತಿಕತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಞಾತಬ್ಬೋ। ಇತೋ ಪರಂ ಅತಿರೇಕಂ ಅವತ್ವಾ ಅಪುಬ್ಬಮೇವ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಅಯಂ ವಿಭಙ್ಗನಯದಸ್ಸನತೋ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ।
ಇದಾನಿ ಪನೇತ್ಥ –
ಕಮತೋನೂನಾಧಿಕತೋ, ದಟ್ಠಬ್ಬಸಮಭೇದತೋ।
ಪಾಳಿಮುತ್ತನಯೋ ಞೇಯ್ಯೋ, ಖನ್ಧಕೋಸಲ್ಲಮಿಚ್ಛತಾ॥
ತತ್ಥ ಕಮತೋತಿ ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ಭೂಮಿಕ್ಕಮೋ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋತಿ ಬಹುವಿಧೇಸು ಕಮೇಸು ಖನ್ಧಾನಂ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋವ ಯುಜ್ಜತಿ, ನ ಇತರೇ, ಅಸಮ್ಭವಾ। ಅಭೇದೇನ ಹಿ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಅತ್ತಗ್ಗಾಹಪತಿತಂ ವೇನೇಯ್ಯಜನಂ ಸಮೂಹಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗದಸ್ಸನೇನ ಅತ್ತಗ್ಗಾಹತೋ ಮೋಚೇತುಕಾಮೋ ಭಗವಾ ಹಿತಕಾಮೋ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಜನಸ್ಸ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಚಕ್ಖುಆದೀನಂ ವಿಸಯಭೂತಂ ಓಳಾರಿಕಂ ಪಠಮಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ದೇಸೇಸಿ, ತತೋ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವಿಸಯಸಂವೇದಕಂ ಓಳಾರಿಕಂ ವೇದನಂ, ಯಂ ವೇದೇತಿ, ತಂ ಸಞ್ಜಾನಾತೀತಿ ಏವಂ ವೇದನಾವಿಸಯಸ್ಸ ಆಕಾರಗ್ಗಾಹಿಕಂ ಸಞ್ಞಂ, ಸಞ್ಞಾವಸೇನಾಭಿಸಙ್ಖಾರಕೇ ಸಙ್ಖಾರೇ, ತೇಸಂ ವೇದನಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಯಾಧಿಪತಿಭೂತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಕಮೋ।
ಅನೂನಾಧಿಕತೋತಿ
ದಟ್ಠಬ್ಬಸಮಭೇದತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಭೇದತೋ, ಉಪಮಾಭೇದತೋ ಚ। ತತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬಭೇದತೋ ತಾವ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕಪಚ್ಚತ್ಥಿಕತೋ, ಭಾರತೋ, ಖಾದಕತೋ, ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಅನತ್ತಸಙ್ಖಾತವಧಕತೋ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಫೇಣಪಿಣ್ಡಂ ವಿಯ ರೂಪಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಉದಕಬುಬ್ಬುಳಮರೀಚಿಕಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧಮಾಯಾ ವಿಯ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ವೇದನಾದಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಫೇಣಪಿಣ್ಡೋ ವಿಮದ್ದಾಸಹೋ, ಸೋ ಚ ಪತ್ತಥಾಲಕಾದಿಅತ್ಥಂ ಗಹಿತೋಪಿ ತಮತ್ಥಂ ನ ಸಾಧೇತಿ, ಭಿಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ರೂಪಮ್ಪಿ ವಿಮದ್ದಾಸಹಂ, ತಞ್ಚ ಸುಭಾದಿವಸೇನ ಗಹಿತಮ್ಪಿ ನ ತಥಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಸುಭಾದಿಯೇವ ಹೋತಿ।
ಯಥಾ ವಾ ಫೇಣಪಿಣ್ಡೋ ಅನೇಕಸನ್ಧಿಘಟಿತೋ ಬಹುನ್ನಂ ಉದಕಸಪ್ಪಾದಿಪಾಣಕಾನಂ ಆವಾಸೋ, ಆದಿತೋ ಚೇಸ ಬದರಪಕ್ಕಮತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬವಡ್ಢನಕೋ ಉಟ್ಠಿತಮತ್ತೋಪಿ ಚೇಸ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಥೋಕಂ ಗನ್ತ್ವಾಪಿ, ಸಮುದ್ದಂ ಪತ್ವಾ ಪನ ಅವಸ್ಸಮೇವ ಭಿಜ್ಜತಿ
ಯಥಾ ಪನ ಬುಬ್ಬುಳೋ ಮುಹುತ್ತರಮಣೀಯೋ ಅಗಯ್ಹುಪಗೋ ನ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕೋವ, ಏವಂ ವೇದನಾಪಿ। ಯಥಾ ಚ ಬುಬ್ಬುಳೋ ಉದಕತಲಂ, ಉದಕಬಿನ್ದುಂ, ಉದಕಜಲ್ಲಕಂ ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪುಟಂ ಕತ್ವಾ ಗಹಣವಾತಞ್ಚಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕಾರಣಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ವೇದನಾಪಿ ವತ್ಥುಂ, ಆರಮ್ಮಣಂ, ಕಿಲೇಸಜಲ್ಲಂ, ಫಸ್ಸಸಙ್ಘಟ್ಟನಞ್ಚಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕಾರಣಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಾ ಬುಬ್ಬುಳಸದಿಸಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಯಥಾ ಪನ ಮರೀಚಿಕಾ ಜಲಾಸಯಾದಿಭಾವೇನ ವಿಪ್ಪಲಮ್ಭಿಕಾ, ಏವಂ ಸಞ್ಞಾಪಿ ನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವೇನಾತಿ ಮರೀಚಿಸದಿಸಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಪನ ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಅಗಯ್ಹುಪಗೋ ಬಹುವಟ್ಟಿಸಮೋಧಾನೋ, ಏವಂ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋಪಿ ಅಗಯ್ಹುಪಗೋನಿಚ್ಚಾದಿಸಾರವಿರಹಿತೋ, ಫಸ್ಸಾದಿಬಹುಧಮ್ಮಸಮೋಧಾನೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ಸೋ ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧಸದಿಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ಪನ ಮಾಯಾ ಅಸುವಣ್ಣರಜತಾದಿರೂಪಾನಿಪಿ ತಥಾ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ಮಹಾಜನಂ ವಞ್ಚೇತಿ, ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿರೂಪಂ ತೇನೇವ ಚಿತ್ತೇನ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ವಿಯ ನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಚ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ವಞ್ಚೇತೀತಿ ತಂ ಮಾಯಾಸದಿಸಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ಫೇಣಪಿಣ್ಡೂಪಮಂ ರೂಪಂ, ವೇದನಾ ಬುಬ್ಬುಳೂಪಮಾ।
ಮರೀಚಿಕೂಪಮಾ ಸಞ್ಞಾ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಕದಲೂಪಮಾ।
ಮಾಯೂಪಮಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ದೇಸಿತಾದಿಚ್ಚಬನ್ಧುನಾ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೯೫)।
ಅಯಮೇತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬಭೇದೋ।
ಉಪಮಾಭೇದತೋ ಚ ಪನ ಗಿಲಾನಸಾಲೂಪಮೋ ರೂಪುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ, ಗೇಲಞ್ಞೂಪಮೋ ವೇದನುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ, ಗೇಲಞ್ಞಸಮುಟ್ಠಾನೂಪಮೋ ಸಞ್ಞುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ, ಅಸಪ್ಪಾಯಸೇವನೂಪಮೋ ಸಙ್ಖಾರುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ ಪಾಳಿಮುತ್ತಕವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋ ಞೇಯ್ಯೋ।
ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಆಯತನವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಆಯತನವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಆಯತನತೋ, ಆಯಾನಂ ತನನತೋ, ಆಯತಸ್ಸ ಚ ನಯನತೋ ಆಯತನಾನಿ। ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀಸು ಹಿ ತಂತಂದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸೇನ ಸೇನ ಅನುಭವನಾದಿನಾ ಕಿಚ್ಚೇನ ಆಯತನ್ತಿ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ ಘಟೇನ್ತಿ ವಾಯಮನ್ತಿ, ತೇ ಚ ಪನ ಆಯಭೂತೇ ಧಮ್ಮೇ ಏತಾನಿ ತನೋನ್ತಿ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತಿ, ಇದಞ್ಚ ಅತೀವ ಆಯತಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ನಯನ್ತೇವ, ಪವತ್ತಯನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆಯತನಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
ಅಪಿಚ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ, ಆಕರಟ್ಠೇನ, ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ, ಸಞ್ಜಾಭಿದೇಸಟ್ಠೇನ, ಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಚ ಸಾಸನೇ, ಲೋಕೇ ಚ ‘‘ಆಯತನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಚಕ್ಖುಆದೀಸು ಹಿ ತೇ ತೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ನಿವಸನ್ತಿ, ತೇಸು ಚ ಆಕರಭೂತೇಸು ಆಕಿಣ್ಣಾ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚ ಸಮೋಸರನ್ತಿ, ಚಕ್ಖಾದಯೋವ ನೇಸಂ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸೋ, ಕಾರಣಞ್ಚ, ತಸ್ಮಾ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಾದಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಆಯತನಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
ಚಕ್ಖಾಯತನನ್ತಿಆದೀಸು ಚಕ್ಖತೀತಿ ಚಕ್ಖು, ರೂಪಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ, ವಿಭಾವೇತಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ರೂಪಯತೀತಿ ರೂಪಂ। ವಣ್ಣವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಂ ಸೋತಂ। ಸಪ್ಪತೀತಿ ಸದ್ದೋ, ಉದಾಹರೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಘಾಯತೀತಿ ಘಾನಂ। ಗನ್ಧಯತೀತಿ ಗನ್ಧೋ, ಅತ್ತನೋ ವತ್ಥುಂ ಸೂಚಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜೀವಿತಂ ಅವ್ಹಾಯತೀತಿ ಜಿವ್ಹಾ। ರಸನ್ತಿ ತಂ ಸತ್ತಾತಿ ರಸೋ, ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಸಾಸವಧಮ್ಮಾನಂ ಆಯೋತಿ ಕಾಯೋ, ಉಪ್ಪತ್ತಿದೇಸೋ। ಫುಸೀಯತೀತಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಮನತೀತಿ ಮನೋ। ಅತ್ತನೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಾ। ಚಕ್ಖು ಚ ತಂ ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಾ ಚ ತೇ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ಧಮ್ಮಾಯತನನ್ತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ।
ಧಮ್ಮಭೇದತೋ ಪನೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನಾಯತನಂ ನಾಮ। ಚೇತಸಿಕಸುಖುಮರೂಪನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ನಾಮ। ಸೇಸಾನಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಿ। ಇಮೇಸು ಚ ಆಯತನೇಸು ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾ, ಕಾಲವಿನಿಮುತ್ತಾ ಚ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ಸಬ್ಬೇ ನಾಮರೂಪಧಮ್ಮಾ, ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಚ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ‘‘ಜಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಧಾತು॰ ೭೧) ಹಿ
ವಿಭಙ್ಗನಯತೋ ಪನೇತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ತಾವ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಂ। ರೂಪಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ಅನತ್ತಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ಅನತ್ತಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೧೫೪) ಏವಂ ವಿಸಯಿವಿಸಯಾಯತನವಸೇನ ಆಯತನಾನಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಅಯಂ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯನಯೋ।
ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ಪನ ಪಸಾದವಿಸಯಾಯತನಾನಿ ತಾವ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ? ಯಂ ಚಕ್ಖು ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ರೂಪಕಣ್ಡೇ (ಧ॰ ಸ॰ ೫೯೭) ವುತ್ತನಯೇನ ವಿಭತ್ತಾನಿ। ಮನಾಯತನಂ ಪನ ಏಕವಿಧತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವದಸವಿಧಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವಿಭತ್ತಂ। ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಪನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ? ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ, ಯಞ್ಚ ರೂಪಂ ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಅಸಙ್ಖತಾ ಚ ಧಾತೂ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೧೬೭) ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೧೬೭) ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು ವುತ್ತನಯೇನ ವಿಭತ್ತಂ। ಸುಖುಮರೂಪನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ರೂಪಕಣ್ಡೇ ವುತ್ತನಯಾನೇವಾತಿ ಅಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯನಯೋ।
ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯಂ ಪನ ಇತೋ ಪರಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಅದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಿಕದುಕಾನಂ ಆದಿಅನ್ತೇಹಿ ಚೇವ ವಿಸೇಸತ್ಥದೀಪಕೇಹಿ ಚ ತಿಕದುಕೇಹಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮ, ಸೇಸೇಹಿಪಿ ತಿಕದುಕೇಹಿ ಯೋಜನಾನಯೋ ಖನ್ಧೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುನ್ತಿ। ಕಥಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ ಕತಿ ಕುಸಲಾ…ಪೇ॰… ಕತಿ ಅರಣಾತಿ? ದಸಾಯತನಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ದ್ವಾಯತನಾ ಸಿಯಾ ಕುಸಲಾ, ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಾ, ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ। ವೇದನಾತ್ತಿಕೇ ದಸಾಯತನಾನಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ, ಮನಾಯತನಂ ತಿಧಾಪಿ, ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ತಿಧಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಞ್ಚ…ಪೇ॰… ರೂಪಾಯತನಂ ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಂ, ನವಾಯತನಾನಿ ಅನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಾನಿ, ಮನಾಯತನಧಮ್ಮಾಯತನಾನಿ ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಾನಿ, ಏಕಾದಸಾಯತನಾನಿ ನ ಹೇತೂ, ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಸಿಯಾ ಹೇತು, ಸಿಯಾ ನ ಹೇತು…ಪೇ॰… ಏಕಾದಸಾಯತನಾನಿ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಿ, ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಸಿಯಾ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಂ, ಸಿಯಾ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಂ…ಪೇ॰… ದಸಾಯತನಾನಿ ರೂಪಂ, ಮನಾಯತನಂ ಅರೂಪಂ, ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ದ್ವಿಧಾಪಿ…ಪೇ॰… ದಸಾಯತನಾನಿ ಅರಣಾನಿ, ದ್ವಾಯತನಾನಿ ಸಿಯಾ ಸರಣಾನಿ, ಸಿಯಾ ಅರಣಾನೀತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯೋ।
ಇದಾನಿ
ಕಮತೋ ತಾವತ್ತತೋ ಚ, ತೇಸಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಭೇದತೋ।
ಪಾಳಿಮುತ್ತನಯೇನೇತ್ಥ, ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ॥
ತತ್ಥ ಕಮತೋತಿ ಇಧಾಪಿ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋವ ಯುಜ್ಜತಿ। ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇಸು ಹಿ ಆಯತನೇಸು ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘವಿಸಯತ್ತಾ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಪಾಕಟನ್ತಿ ಪಠಮಂ ದೇಸಿತಂ, ತತೋ ಅನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘವಿಸಯಾನಿ ಸೋತಾಯತನಾದೀನಿ। ಅಥ ವಾ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯಸವನಾನುತ್ತರಿಯಹೇತುಭಾವತೋ ಬಹೂಪಕಾರತ್ತಾ ಚಕ್ಖುಸೋತಾಯತನಾನಿ ಪಠಮಂ ದೇಸಿತಾನಿ, ತತೋ ಘಾನಾಯತನಾದೀನಿ ತೀಣಿ, ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ಪನ ಗೋಚರವಿಸಯತ್ತಾ ಅನ್ತೇ ಮನಾಯತನಂ, ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ಗೋಚರತ್ತಾ ತೇಸಂ ಅನನ್ತರಂ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಿ। ಅಪಿಚ ವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣವವತ್ಥಾನತೋಪಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ಕಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ॰… ಮನಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೪೨೧; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೬೦, ೧೧೩; ಮಹಾನಿ॰ ೧೦೭) ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಕಮೋ।
ತಾವತ್ತತೋತಿ ತಾವಭಾವತೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಚಕ್ಖಾದಯೋಪಿ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಏವ, ಏವಂ ಸತಿ ಧಮ್ಮಾಯತನಮಿಚ್ಚೇವ ಅವತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಚೇ? ಛವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾನತೋ ಅಯಮೇತೇಸಂ ಭೇದೋ ಹೋತೀತಿ ದ್ವಾದಸ ವುತ್ತಾನಿ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಮೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರಂ, ರೂಪಾಯತನಮೇವಾರಮ್ಮಣಂ। ತಥಾ ಇತರಾನಿ ಇತರೇಸಂ। ಛಟ್ಠಸ್ಸ ಪನ ಭವಙ್ಗಮನಸಙ್ಖಾತೋ ಮನಾಯತನೇಕದೇಸೋವ ಉಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರಂ, ಅಸಾಧಾರಣಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ। ಇತಿ ಛನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾನತೋ ದ್ವಾದಸ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ತಾವತ್ತತಾ।
ದಟ್ಠಬ್ಬಭೇದತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸಬ್ಬಾನಿ ಚೇತಾನಿ ಆಯತನಾನಿ ಅನಾಗಮನತೋ, ಅನಿಗ್ಗಮನತೋ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ। ನ ಹಿ ತಾನಿ ಪುಬ್ಬೇ ಉದಯಾ ಕುತೋಚಿ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ, ನಪಿ ಉದ್ಧಂ ವಯಾ ಕುಹಿಞ್ಚಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ
ಆಯತನವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಧಾತುವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಧಾತುವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋತಿ ಏತ್ಥ ವಿದಹತಿ, ಧೀಯತೇ, ವಿಧಾನಂ, ವಿಧೀಯತೇ ಏತಾಯ, ಏತ್ಥ ವಾ ಧೀಯತೀತಿ ಧಾತು। ಲೋಕಿಯಾ ಹಿ ಧಾತುಯೋ ಕಾರಣಭಾವೇನ ವವತ್ಥಿತಾ। ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ವಿದಹನ್ತಿ ನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತಿ, ಸತ್ತೇಹಿ ಚ ಧೀಯನ್ತೇ ಧಾರೀಯನ್ತಿ, ದುಕ್ಖವಿಧಾನಮತ್ತಮೇವ ಚೇತಾ, ಏತಾಹಿ ಚ ಕಾರಣಭೂತಾಹಿ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಸತ್ತೇಹಿ ಅನುವಿಧೀಯತಿ, ಯಥಾವಿಹಿತಞ್ಚ ದುಕ್ಖಂ ಏತಾಸ್ವೇವ ಧೀಯತಿ ಠಪೀಯತೀತಿ ಏತೇಹಿ ಅತ್ಥೇಹಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ‘‘ಧಾತುಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
ಯಥಾ ಚಕ್ಖುಧಾತು। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ।
ಧಮ್ಮಭೇದತೋ ಪನೇತ್ಥ ಆಯತನೇಸು ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಪಿಚ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನದ್ವಯವಿಞ್ಞಾಣಂ
ವಿಭಙ್ಗನಯತೋ ಪನೇತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ತಾವ – ‘‘ಪಥವೀಧಾತು ಆಪೋ ತೇಜೋ ವಾಯೋ ಆಕಾಸವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿ ಛ ಧಾತುಯೋ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಆದಿತೋ ಪಞ್ಚ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರವಸೇನ, ಪಚ್ಛಿಮಾ ಚ ಛ ವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಪರಾಪಿ ‘‘ಸುಖಧಾತು ದುಕ್ಖಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಅವಿಜ್ಜಾಧಾತೂ’’ತಿ ಛ ಧಾತುಯೋ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ತಥಾ ತಥಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಪುನ ಅಪರಾಪಿ ‘‘ಕಾಮಧಾತು ಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾನೇಕ್ಖಮ್ಮಅಬ್ಯಾಪಾದಅವಿಹಿಂಸಾಧಾತೂ’’ತಿ ಛ ಧಾತುಯೋ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ, ಏವಂ ತೀಹಿ ಛಕ್ಕೇಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ತೇಭೂಮಕಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ಸರೂಪತೋ, ಲಕ್ಖಣಾಹಾರತೋ, ನಿಸ್ಸಯವಿಸಯಪಯೋಗವಿನಾಭಾವಾದಿತೋ ಚ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಂ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯನಯೋ।
ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ಪನ ಸರೂಪೇನೇವ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಪಸಾದವಿಸಯಧಾತುಯೋ ಆಯತನೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ ಪನ –
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು? ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಂ…ಪೇ॰… ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು…ಪೇ॰… ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು।
‘‘ತತ್ಥ
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಧಮ್ಮಧಾತು? ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ, ಯಞ್ಚ ರೂಪಂ ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಅಪ್ಪಟಿಘಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಪರಿಯಾಪನ್ನಂ, ಅಸಙ್ಖತಾ ಚ ಧಾತು…ಪೇ॰… ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಧಮ್ಮಧಾತು।
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು…ಪೇ॰… ಮನೋಧಾತುಯಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಸಮನನ್ತರಾ
ಏವಂ ವಿಭತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ವಾ ಪನ ಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವಿಸಯೇಸು ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಏವಂ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಮನೋಧಾತುಯಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಸಮನನ್ತರಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪಿ-ಕಾರೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಮನೋಧಾತುಯಾಪಿ ಸನ್ತೀರಣವೋಟ್ಠಬ್ಬನಾದಿಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾಪೀತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಮನಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿಆದೀಸು ಮನೋದ್ವಾರೇ ಭವಙ್ಗಮನಞ್ಚೇವ ಚತುಭೂಮಕಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಹಾವಜ್ಜನಕಜವನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯನಯೋ।
ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯೇ ಪನ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಕತಿ ಕುಸಲಾ…ಪೇ॰… ಕತಿ ಅರಣಾತಿ? ಸೋಳಸ ಧಾತುಯೋ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ದ್ವೇ ಧಾತುಯೋ ತಿಧಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ…ಪೇ॰… ದಸ ಧಾತುಯೋ ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾ, ಪಞ್ಚ ಧಾತುಯೋ ವಿಪಾಕಾ, ಮನೋಧಾತು ಸಿಯಾ ವಿಪಾಕಾ, ಸಿಯಾ ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾ, ದ್ವೇ ಧಾತುಯೋ ತಿಧಾಪಿ
ಇದಾನಿ ಪನೇತಾಸಂ –
ಕಮತಾವತ್ತತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಭಾಗತೋ।
ಧಾತೂನಮಿಧ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ॥
ತತ್ಥ ಕಮತೋ ತಾವ ಇಧಾಪಿ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋವ ಯುಜ್ಜತಿ। ಸೋ ಚ ಪನಾಯಂ ಹೇತುಫಲಾನುಪುಬ್ಬವವತ್ಥಾನವಸೇನ
ತಾವತ್ತತೋ ಪನ ಯಾ ಇಧ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ತೀಹಿ ಛಕ್ಕೇಹಿ ವುತ್ತಾ ಧಾತುಯೋ ಚೇವ, ತೇಸು ತೇಸು ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮಪದೇಸೇಸು ‘‘ಆಭಾಧಾತು…ಪೇ॰… ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತಾ ಚಾತಿ ಅಞ್ಞಾಪಿ ಬಹುಧಾತುಯೋ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಾಸಮ್ಪಿ ವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಅವತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಾರಸೇವ ವುತ್ತಾತಿ? ತಾಸಮ್ಪಿ ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ।
ಅಪಿಚ ವಿಜಾನನಸಭಾವೇ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಜೀವಸಞ್ಞೀನಂ ತಸ್ಸಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಭೇದೇನ ಅನೇಕತಂ, ಚಕ್ಖುರೂಪಾದಿಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಅನಿಚ್ಚತಞ್ಚ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ದೀಘರತ್ತಾನುಸಯಿತಜೀವಸಞ್ಞಾಸಮೂಹನನತ್ಥಞ್ಚ ಅಟ್ಠಾರಸೇವ ವುತ್ತಾ। ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ
‘‘ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರನಯೇನ ತಥಾ ತಥಾ ಹಿ,
ಧಮ್ಮಂ ಪಕಾಸಯತಿ ಏಸ ಯಥಾ ಯಥಾಸ್ಸ।
ಸದ್ಧಮ್ಮತೇಜವಿಹತಂ ವಿಲಯಂ ಖಣೇನ,
ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಹದಯೇಸು ತಮೋ ಪಯಾತೀ’’ತಿ॥ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೮೩)।
ಅಯಮೇತ್ಥ ತಾವತ್ತತಾ।
ದಟ್ಠಬ್ಬತೋ ಪನೇತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಙ್ಖತಾ ಧಾತುಯೋ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತವಿವಿತ್ತತೋ, ಧುವಸುಭಸುಖತ್ತಭಾವಸುಞ್ಞತೋ, ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತೋ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ವಿಸೇಸತೋ ಪನೇತ್ಥ ಭೇರಿತಲಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುಧಾತು ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ದಣ್ಡೋ ವಿಯ ರೂಪಧಾತು, ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು। ತಥಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಚೇತಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಆದಾಸತಲಮುಖಮುಖನಿಮಿತ್ತಾನಿ ವಿಯ। ತಥಾ ತಿಲಯನ್ತಚಕ್ಕತೇಲಾನಿ ವಿಯ, ಅಧರಾರಣೀಉತ್ತರಾರಣೀಅಗ್ಗೀ ವಿಯ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಏಸ ನಯೋ ಸೋತಧಾತುಆದೀಸುಪಿ। ಮನೋಧಾತು ಪನ ಯಥಾಸಮ್ಭವತೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಆದೀನಂ ಪುರೇಚರಾನುಚರಾ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಧಮ್ಮಧಾತುಯಂ ಪನ ವೇದನಾ ಸಲ್ಲಸೂಲಮಿವ
ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಭಾಗತೋ ಪನೇತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಚಕ್ಖು ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ, ರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ, ಕಿರಿಯಾಮನೋಧಾತು ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ, ತಯೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ। ಏವಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸುಪಿ। ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಪನ ಮನೋಧಾತು ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ, ಧಮ್ಮಧಾತು ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತನಿಸ್ಸಯಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗೋ। ಏವಂ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಧಾತುವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಏತ್ಥಾಯಂ ಸಚ್ಚ-ಸದ್ದೋ ಅನೇಕೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ‘‘ಸಚ್ಚಂ ಭಣೇ ನ ಕುಜ್ಝೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಪ॰ ೨೨೪) ವಾಚಾಸಚ್ಚೇ। ‘‘ಸಚ್ಚೇ ಠಿತಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಜಾ॰ ೨.೨೧.೪೩೩) ವಿರತಿಸಚ್ಚೇ। ‘‘ಕಸ್ಮಾ ನು ಸಚ್ಚಾನಿ ವದನ್ತಿ ನಾನಾ, ಪವಾದಿಯಾಸೇ ಕುಸಲಾವದಾನಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸು॰ ನಿ॰ ೮೯೧) ದಿಟ್ಠಿಸಚ್ಚೇ। ‘‘ಏಕಂ ಹಿ ಸಚ್ಚಂ, ನ ದುತಿಯಮತ್ಥೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸು॰ ನಿ॰ ೮೯೦) ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚೇ, ನಿಬ್ಬಾನೇ ಚೇವ ಮಗ್ಗೇ ಚ। ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ಕತಿ ಕುಸಲಾ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ॰ ೨೧೬) ಅರಿಯಸಚ್ಚೇ। ಸ್ವಾಯಮಿಧಾಪಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚೇ ವತ್ತತಿ। ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸಚ್ಚಾನಿ? ತಥಟ್ಠೇನ। ಕೋಯಂ ತಥಟ್ಠೋ ನಾಮ? ಯೋ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಮಾನಾನಂ ಮಾಯಾವ ವಿಪರೀತೋ, ಮರೀಚೀವ ವಿಸಂವಾದಕೋ, ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಅತ್ಥಾ ವಿಯ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನಸಭಾವೋ ಚ ನ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಬಾಧನಪ್ಪಭವಸನ್ತಿನಿಯ್ಯಾನಭೂತೇನ ತಚ್ಛಾವಿಪರೀತಭೂತಭಾವೇನ ಅರಿಯಞಾಣಸ್ಸ ಗೋಚರೋ ಹೋತಿ। ಅಯಂ ತಥಟ್ಠೋ ಸಚ್ಚಟ್ಠೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ಇತಿ
ದುಕ್ಖಾದೀಸ್ವವಿಸೇಸೇನ, ಸಚ್ಚಟ್ಠಂ ಆಹು ಪಣ್ಡಿತಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೮೯; ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೧೪)॥
ಅರಿಯಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಚಾತಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ। ಅರಿಯಾನೀತಿ ಉತ್ತಮಾನಿ, ಅವಿಸಂವಾದಕಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅರಿಯೇಹಿ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ, ಅರಿಯಸ್ಸ ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸನ್ತಕಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ತೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತತ್ತಾ, ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ ಚ, ಅರಿಯಭಾವಕರಾನಿ ವಾ ಸಚ್ಚಾನಿ ತೇಸಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಅರಿಯಭಾವಸಿದ್ಧಿತೋತಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ। ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪನ ದು-ಇತಿ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ಕುಚ್ಛಿತೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ಕುಚ್ಛಿತಂ ಹಿ ಪುತ್ತಂ ‘‘ದುಪುತ್ತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಖಂ-ಸದ್ದೋ ಪನ ತುಚ್ಛೇ। ತುಚ್ಛಂ ಹಿ ಆಕಾಸಂ ‘‘ಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇದಞ್ಚ ಪಠಮಸಚ್ಚಂ ಕುಚ್ಛಿತಂ ಅನೇಕೋಪದ್ದವಾಧಿಟ್ಠಾನತೋ, ತುಚ್ಛಂ ಬಾಲಜನಪರಿಕಪ್ಪಿತಧುವಸುಭಸುಖತ್ತಭಾವವಿರಹಿತತೋ, ತಸ್ಮಾ ಕುಚ್ಛಿತತ್ತಾ, ತುಚ್ಛತ್ತಾ ಚ ‘‘ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಂ-ಇತಿ ಚ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ‘‘ಸಮಾಗಮೋ, ಸಮೇತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸಂಯೋಗಂ ದೀಪೇತಿ। ಉ-ಇತಿ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಉದಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ। ಅಯ-ಸದ್ದೋ ಪನ ಕಾರಣಂ ದೀಪೇತಿ। ಇದಞ್ಚ ದುತಿಯಸಚ್ಚಂ ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಮಾಯೋಗೇ ಸತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣನ್ತಿ ‘‘ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ತತಿಯಸಚ್ಚಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ನಿ-ಸದ್ದೋ ಅಭಾವಂ, ರೋಧ-ಸದ್ದೋ ಚಾರಕಂ ದೀಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಾವೋ ಏತ್ಥ, ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅಧಿಗತೇ ಸಂಸಾರಚಾರಕಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಬ್ಬಗತಿಸುಞ್ಞತ್ತಾ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಚಾತಿ ‘‘ದುಕ್ಖನಿರೋಧ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ವಾ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಪಚ್ಚಯತ್ತಾ। ಚತುತ್ಥಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಏತಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸತ್ತಂ ವಾ ತಂ ಗಮಯತಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ತದಭಿಮುಖತ್ತಾ, ಪಟಿಪದಾ ಚ ಹೋತಿ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಅಪಿಚ
‘‘ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪೀಳನಟ್ಠೋ ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೋ, ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ದುಕ್ಖಟ್ಠಾ ತಥಾ ಅವಿತಥಾ ಅನಞ್ಞಥಾ। ಸಮುದಯಸ್ಸ ಆಯೂಹನಟ್ಠೋ ನಿದಾನಟ್ಠೋ ಸಂಯೋಗಟ್ಠೋ ಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೋ
ಏವಂ ವಿಭತ್ತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಚತುನ್ನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ವಸೇನ ದುಕ್ಖಾದೀನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ।
ಧಮ್ಮಭೇದತೋ ಪನ ತಣ್ಹಾವಜ್ಜಿತಾ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಾ, ಸಂಕಿಲೇಸಿಕವಜ್ಜಿತಾ ವಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನಾಮ, ತಣ್ಹಾ ಪನ ಸಬ್ಬಾ ಅಕುಸಲಾ ವಾ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಾ ವಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನಾಮ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ನಾಮ, ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಅಟ್ಠಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ನಾಮ। ಇಮೇಹಿ ಪನ ಮಗ್ಗಙ್ಗೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಚೇವ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ ಚೇತ್ಥ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ತಾನಿ ಹಿ ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ ತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೧೫) ವಚನತೋ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಸಙ್ಗಹಿತಾನಿಪಿ। ಯಾಯ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಭಗವತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವುಸ್ಸತಿ ತಥತ್ತೇನ ನ ಹೋನ್ತಿ, ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ನ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಅಯಂ ಧಮ್ಮಭೇದೋ।
ವಿಭಙ್ಗನಯತೋ ಪನೇತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ತಾವ –
‘‘ತತ್ಥ
ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಂ। ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಂ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಂ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಂ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖನ್ತಿ। ತತ್ಥ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಂ ದುವಿಧಂ ಪರಿಯಾಯದುಕ್ಖಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದುಕ್ಖನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸವೇದನಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದುಕ್ಖಂ ನಾಮ, ತದವಸೇಸಾ ಪನ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಸ್ಸ ವತ್ಥುಭೂತಾ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಪರಿಯಾಯದುಕ್ಖಂ ನಾಮ। ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಂ ನಾಮ। ಸಬ್ಬೇ ಪನ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ, ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಾ ವಾ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಂ ನಾಮ। ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ದುಕ್ಖಾನಂ ವಸೇನ ಯಥಾಯೋಗಂ ತೀಸು
ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಪನ ‘‘ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಭವತಣ್ಹಾ ವಿಭವತಣ್ಹಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೨೦೩) ತತ್ತಕಮೇವ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಸಾ ಖೋ ಪನೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಕತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೨೦೩) ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಛನ್ನಂ ಛನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಸಯವಿಞ್ಞಾಣಫಸ್ಸವೇದನಾಸಞ್ಞಾಚೇತನಾತಣ್ಹಾವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವಿಸಯಭೂತಾನಂ ವಸೇನ ತಣ್ಹಾಯ ‘‘ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭತ್ತಂ।
ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ಪನ ‘‘ತಸ್ಸಾ ಏವ ತಣ್ಹಾಯ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧೋ ಚಾಗೋ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಮುತ್ತಿ ಅನಾಲಯೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೨೦೪) ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಸಾ ಖೋ ಪನೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಕತ್ಥ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೨೦೪) ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇ ವುತ್ತಇನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ವಸೇನ ಪಟಿಲೋಮತೋ ತಣ್ಹಾಯ ನಿರೋಧಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧೋತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನವೇವಚನಾನಿ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಹಿ ಆಗಮ್ಮ ತಣ್ಹಾ ಅಸೇಸಾ ವಿರಜ್ಜತಿ, ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಚಜೀಯತಿ, ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜೀಯತಿ, ಮುಚ್ಚತಿ, ನ ಅಲ್ಲೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧೋ ಚಾಗೋ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಮುತ್ತಿ ಅನಾಲಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏಕಮೇವ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ನಾಮಾನಿ ಪನಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಾನಂ ನಾಮಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಅನೇಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ।
ನನು ಪಾಟೇಕ್ಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಮತ್ತಮೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತೇನೇವ ಚ ತಾಸು ತಾಸು
ಅಪಿಚ ಕಾರಣನ್ತರೇನ ವಾ ಭಾವೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ರಾಗಾದೀನಂ ನ ಕಾಚಿ ಹಾನಿ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಅಞ್ಞಂ ವಿಗಚ್ಛತಿ। ಅಭಾವೋ ಭಾವಸ್ಸ ವಿರೋಧಿ, ವಿರೋಧಿಸನ್ನಿಧಾನೇ ಚ ಇತರಂ ವಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಚೇ? ಕಿಮಿದಂ ವಿಗಮನಂ ನಾಮ। ಯದಿ ತಮ್ಪಿ ಭಾವರೂಪಂ, ಸಮಾನದೋಸತಾ ಚಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಅನವಟ್ಠಾನಞ್ಚ, ನ ಚ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ। ಯದಿ ತುಚ್ಛರೂಪಂ, ಕಿಂ ಪಠಮಮೇವಸ್ಸ ತುಚ್ಛರೂಪತಾಯ ಉಪಗತಾಯ ದೂರಮ್ಪಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬಾತಿ ಸಿದ್ಧಾ, ರಾಗಾದಿಕ್ಖಯಭೂತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ತುಚ್ಛರೂಪತಾಯ ಅಭಾವೋ, ನ ಚ ಅಭಾವೋ ಏವ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಅತೀತಾನಾಗತದೋಸಾನಮಭಾವೇ ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ವತ್ತಮಾನಾನಞ್ಚ
ಕಸ್ಮಾ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನೇನ ರಾಗಾದೀನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಹಾನಂ, ತಿಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ಇತರರಾಗಪ್ಪಹಾನಂ, ತಿಲಕ್ಖಣಞಾಣಞ್ಚ ಯುತ್ತನ್ತಿ? ನ, ಅಸಙ್ಖತದಸ್ಸನೇನ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ವಾ ದೋಸಸ್ಸ ವಾ ಪಾಕಟತ್ತಾ। ದಿಟ್ಠಅಚ್ಚನ್ತಸುಖಾನಂ ಹಿ ವಟ್ಟಸುಖೇ, ತನ್ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಾದೀಸು ಚ ಸುಖಾಭಿಮಾನೋ, ವಟ್ಟಾಭಿರತಿ ಚ ಪಹೀಯತಿ ದಿಟ್ಠಪರತೀರಸ್ಸ ನಾವಿಕಸ್ಸ ನಾವಾಯೇಕದೇಸೇ ಸುಖಾಭಿಮಾನಾಭಿರತಿಯೋ ವಿಯ। ಅಪಿಚ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇಸು ಅಲ್ಲಿನಾ ರಾಗಾದಯೋ ಅಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇ ಸಣ್ಠಾತುಂ ನ
ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸತ್ತಾನಂ ಏವ ನಿಬ್ಬಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಸಮ್ಭವೋ, ನ ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ? ಅನಾದಿಬುದ್ಧಪರಮ್ಪರೋಪದೇಸಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ, ತೇಸಞ್ಚ ಉಪದೇಸಕಾನಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬದಾ ಅಭಾವತೋ, ಸೋತೂನಞ್ಚ ಖಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಚ್ಚನ್ತದುಲ್ಲಭತ್ತಾ, ಚಕ್ಕವಾಳಾನಞ್ಚ ಅನನ್ತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಕೇಚಿ ಏವ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಕಾಲೇ ತಿಲಕ್ಖಣೋಪದೇಸಲಾಭೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋನ್ತಿ, ನ ಸಬ್ಬೇತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಕಥಂ ಪನೇತ್ಥ ರಾಗಾದೀನಂ ಅಚ್ಚನ್ತವಿಗಮೋ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ಸಾಧೀಯತೀತಿ? ನ ತಾವ ಸೋ, ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ ತೇಸಮಿದಾನಿ ಅಭಾವಾ, ಪುಬ್ಬೇ ಚ ತಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ, ವತ್ತಮಾನಾನಂ ಸರಸನಿರೋಧತೋ। ಕಥಞ್ಚಸ್ಸ ತುಚ್ಛರೂಪಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಹೇತುತ್ತೇ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಾನಮವಸರೋತಿ ಚೇ? ನ, ತಸ್ಸ ಭಾವರೂಪತ್ತಾ। ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಮಾರಬ್ಭ ಅನುಸಯಾಜನನಭಾವೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗಾ ಏವ
ಏತ್ಥ ಪನ ಪರವಾದೀ ಆಹ – ‘‘ನತ್ಥೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅನುಪಲಬ್ಭನೀಯತೋ’’ತಿ। ನ ಅನುಪಲಬ್ಭನೀಯಂ ತಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಹಿ ತಂ ತದನುರೂಪಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅರಿಯೇಹಿ। ಅಪಿಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನತ್ಥೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ವಿರುದ್ಧಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾವೇನ ಅಪವಗ್ಗಾಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ನ ಚ ತಂ ಯುತ್ತಂ ಉಣ್ಹಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸೀತಾದಿನೋ ವಿಯ ಭವಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಪಿ ಅವಸ್ಸಂಭಾವಾ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ಯಥಾಪಿ ಉಣ್ಹೇ ವಿಜ್ಜನ್ತೇ, ಅಪರಂ ವಿಜ್ಜತಿ ಸೀತಲಂ।
ಏವಂ ತಿವಿಧಗ್ಗಿ ವಿಜ್ಜನ್ತೇ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಕ’’ನ್ತಿ॥ (ಬು॰ ವಂ॰ ೨.೧೧) –
ಆದಿ। ಅಚ್ಚನ್ತನಿರೋಧಹೇತುನೋ ವಿಪಸ್ಸನೋಪದೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ಚ ಅತ್ಥೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ತಂ ವಿನಾ ತಸ್ಸಾಸಮ್ಭವತೋತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ। ತದೇತಂ ಪುರಿಮಾಯ ಕೋಟಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಅಪ್ಪಭವಂ, ತತೋವ ಅಜರಾಮರಣಂ, ನಿಚ್ಚಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ಅಣುಆದೀನಮ್ಪಿ ನಿಚ್ಚಭಾವಪತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ನಿಚ್ಚತ್ತಾತಿ ಚೇ? ನ, ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣತ್ತೇನ ಹೇತುಲಕ್ಖಣಸ್ಸಾನುಪಪತ್ತಿತೋ। ಅಣುಆದೀನಮ್ಪಿ ಅಸಙ್ಖತತಾ ಇತಿ ಚೇ? ನ, ಅಸಙ್ಖತತಾಸಿದ್ಧಿತೋ ಅಸಙ್ಖತಾನಞ್ಚಾನೇಕತ್ತಾನುಪಪತ್ತಿತೋ। ಯದಿ ಹಿ ಅಸಙ್ಖತಂ ನಾಮ ಭವೇಯ್ಯ, ಏಕೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ ದೇಸಕಾಲಸಭಾವಭೇದಸ್ಸ ಕಾರಣಭೇದಕತ್ತಾ, ಭಿನ್ನಸಭಾವಾನಮ್ಪಿ ಅಹೇತುಕತ್ತೇ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ।
ಸಙ್ಖತೇಹಿ ಸಭಾವಭಿನ್ನಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಕಥಂ ಅಹೇತುಕತಾತಿ ಚೇ? ಅಸಙ್ಖತಸಭಾವೇನ ಸಙ್ಖತಸಭಾವೇಹಿ ಭಿನ್ನಸ್ಸ ಕಾರಣಾನಪೇಕ್ಖತ್ತಾ। ಅಸಙ್ಖತತ್ತೇ ಹಿ ಸಮಾನೇ ಭವಸಭಾವಭೇದೋ
ಇತರಂ ಪನ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭತ್ತಂ। ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಮಗ್ಗಙ್ಗವಿಭಙ್ಗೇ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಯಂ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯನಯೋ।
ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ಪನ –
‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ। ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ। ಅವಸೇಸಾ ಸಾಸವಧಮ್ಮಾ…ಪೇ॰… ದುಕ್ಖಂ। ತಣ್ಹಾಯ ಪಹಾನಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ। ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೨೦೬) –
ವತ್ವಾ ಅಟ್ಠ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೨೦೬ ಆದಯೋ) ಏವಂ ಪಠಮವಾರೇ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ। ತಾನಿ ಪುನ ಅಪರೇಹಿಪಿ ‘‘ತಣ್ಹಾ, ಅವಸೇಸಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ ಸಮುದಯೋ, ತಥಾ ತಣ್ಹಾ, ಅವಸೇಸಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ, ಅವಸೇಸಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ ಸಮುದಯೋ, ತಥಾ ತಣ್ಹಾ, ಅವಸೇಸಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ, ಅವಸೇಸಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ, ತೀಣಿ ಚ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ, ಸಾಸವಾನಿ ಸಮುದಯೋ, ತಥಾ ತಣ್ಹಾ, ಅವಸೇಸಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ, ಅವಸೇಸಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ, ತೀಣಿ ಚ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ, ಸಾಸವಾನಿ, ಅವಸೇಸಾ ಚ ಸಾಸವಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಸಮುದಯೋ। ಅವಸೇಸಾ ಸಾಸವಧಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಂ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ನಿರೋಧೋ, ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ
ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯೇ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ಕತಿ ಕುಸಲಾ…ಪೇ॰… ಕತಿ ಅರಣಾ? ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಅಕುಸಲಂ, ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ತಿಧಾಪಿ। ಸಮುದಯೋ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೋ, ನಿರೋಧೋ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರೋ, ಮಗ್ಗೋ ತಿಧಾಪಿ, ದುಕ್ಖಂ ತಿಧಾಪಿ, ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಚ। ತೀಣಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಾನಿ, ದುಕ್ಖಂ ತಿಧಾಪಿ। ಸಮುದಯೋ ಹೇತು, ನಿರೋಧೋ ನ ಹೇತು, ಸೇಸಾ ದ್ವಿಧಾಪಿ। ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಲೋಕಿಯಾನಿ, ಮಗ್ಗನಿರೋಧಾ ಲೋಕುತ್ತರಾ। ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಸರಣಂ, ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅರಣಾನಿ, ದುಕ್ಖಂ ದುವಿಧಾಪಿ। ಅಯಂ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯೋ। ಇದಾನಿ ಪನೇತ್ಥ –
ಕಮತೋನೂನಾಧಿಕತೋ, ಲಕ್ಖಣಾದೀಹಿ ಸುಞ್ಞತೋ।
ಞಾಣಕಿಚ್ಚೋಪಮಾ ಞೇಯ್ಯೋ, ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ॥
ತತ್ಥ ಕಮತೋ ತಾವ ಇಧಾಪಿ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋವ ಯುಜ್ಜತಿ। ಏತ್ಥ ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಚ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಂ, ತತೋ ತಸ್ಸೇವ ಹೇತುದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ತತೋ ‘‘ಹೇತುನಿರೋಧಾ ಭವನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ತದಧಿಗಮುಪಾಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅನ್ತೇ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ। ಭವಸುಖಸ್ಸಾದಗಧಿತಾನಂ ಸಂವೇಗಜನನತ್ಥಂ ಪಠಮಂ ದುಕ್ಖಮಾಹ, ತತೋ ‘‘ಭವಂ
ಅನೂನಾಧಿಕತೋ ಪನ ಕಸ್ಮಾ ಚತ್ತಾರಿ ಏವ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಚೇ? ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ, ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಚ ಅನಪನೇಯ್ಯತೋ। ಅಪಿಚ ಪವತ್ತಿಮಾಚಿಕ್ಖನ್ತೋ ಭಗವಾ ಸಹೇತುಕಂ ಆಚಿಕ್ಖತಿ, ನಿವತ್ತಿಞ್ಚ ಸಉಪಾಯಂ। ಇತಿ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತಿತದುಭಯಹೇತೂನಂ ಏತಪರಮತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಏವ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥಾನೂನಾಧಿಕತೋ।
ಲಕ್ಖಣಾದೀಹಿ ಪನೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣತೋ ಬಾಧನಲಕ್ಖಣಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ಸನ್ತಾಪನರಸಂ, ಪವತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ। ಪಭವಲಕ್ಖಣಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ಅನುಪಚ್ಛೇದಕರಣರಸಂ, ಪಲಿಬೋಧಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ। ಸನ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ
ಸುಞ್ಞತೋ ಪನೇತಾನಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ವೇದಕಕಾರಕನಿಬ್ಬುತಗಮಕಾಭಾವತೋ ಸುಞ್ಞಾನಿ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ದುಕ್ಖಮೇವ ಹಿ, ನ ಕೋಚಿ ದುಕ್ಖಿತೋ,
ಕಾರಕೋ ನ, ಕಿರಿಯಾವ ವಿಜ್ಜತಿ।
ಅತ್ಥಿ ನಿಬ್ಬುತಿ, ನ ನಿಬ್ಬುತೋ ಪುಮಾ,
ಮಗ್ಗಮತ್ಥಿ, ಗಮಕೋ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ॥ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೮೯)।
ಅಥ
ಧುವಸುಭಸುಖತ್ತಸುಞ್ಞಂ,
ಪುರಿಮದ್ವಯಮತ್ತಸುಞ್ಞಮಮತಪದಂ।
ಧುವಸುಭಸುಖಅತ್ತವಿರಹಿತೋ,
ಮಗ್ಗೋ ಇತಿ ಸುಞ್ಞತೋ ತೇಸು॥ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೮೯)।
ನಿರೋಧಸುಞ್ಞಾನಿ ವಾ ತೀಣಿ। ನಿರೋಧೋ ಚ ಸೇಸತ್ತಯಸುಞ್ಞೋ। ಫಲಸುಞ್ಞೋ ವಾ ಹೇತ್ಥ ಹೇತು ಸಮುದಯಮಗ್ಗೇಸು ದುಕ್ಖನಿರೋಧಾನಂ ಅಭಾವಾ ಪಕತಿವಾದೀನಂ ಪಕತಿ ವಿಯ। ಹೇತುಸುಞ್ಞಞ್ಚ ಫಲಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಾನಂ, ನಿರೋಧಮಗ್ಗಾನಞ್ಚ ಅಸಮವಾಯಾ, ನ ಹೇತುಸಮವೇತಂ ಹೇತುಫಲಂ। ಹೇತುಫಲಸಮವಾಯವಾದೀನಂ ದ್ವಿಅಣುಕಾದೀನಿ ವಿಯಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸುಞ್ಞತಾ।
ಞಾಣಕಿಚ್ಚತೋತಿ ಏತ್ಥ ದುವಿಧಂ ಸಚ್ಚಞಾಣಂ ಅನುಬೋಧಞಾಣಂ, ಪಟಿವೇಧಞಾಣಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಅನುಬೋಧಞಾಣಂ ಲೋಕಿಯಂ, ತಂ ಅನುಸ್ಸವಾದಿವಸೇನ ನಿರೋಧೇ, ಮಗ್ಗೇ ಚ ಪವತ್ತತಿ। ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ, ತಂ ಸಚ್ಚಾವಬೋಧಪಟಿಪಕ್ಖಕಿಲೇಸೇ ಖೇಪೇನ್ತಂ ನಿರೋಧಮಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಕಿಚ್ಚತೋ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ। ಯಂ ಪನೇತಂ ಲೋಕಿಯಂ, ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಞಾಣಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾಭಿಭವನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಂ ನಿವತ್ತೇತಿ, ಸಮುದಯಞಾಣಂ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಂ, ನಿರೋಧಞಾಣಂ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಂ, ಮಗ್ಗಞಾಣಂ
ಉಪಮಾತೋ
ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ದ್ವಾವೀಸತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಟ್ಠಸಮ್ಭವತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ಕೋ ಪನೇಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಟ್ಠೋ ನಾಮಾತಿ? ಇನ್ದಲಿಙ್ಗಟ್ಠೋ, ಇನ್ದದೇಸಿತಟ್ಠೋ, ಇನ್ದದಿಟ್ಠಟ್ಠೋ, ಇನ್ದಸಿಟ್ಠಟ್ಠೋ, ಇನ್ದಜುಟ್ಠಟ್ಠೋ ಚ, ಸೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಇಧ ಯಥಾಯೋಗಂ ಯುಜ್ಜತಿ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ ಇನ್ದೋ ನಾಮ ಕಮ್ಮೇಸು ಕಸ್ಸಚಿ ಇಸ್ಸರಿಯಾಭಾವತೋ, ತೇನೇವೇತ್ಥ ಕಮ್ಮಸಞ್ಜನಿತಾನಿ ತಾವ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಜನಕಕಮ್ಮಂ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇನ್ತಿ, ತೇನ ಚ ಸಿಟ್ಠಾನೀತಿ ಇನ್ದಲಿಙ್ಗಟ್ಠೇನ, ಇನ್ದಸಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಪನ ಪರಮಿಸ್ಸರಿಯಭಾವತೋ ಇನ್ದೋ, ತತೋ ಸಬ್ಬಾನಿಪೇತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಭಗವತಾ ಯಥಾಭೂತತೋ ಪಕಾಸಿತಾನಿ, ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಿ ಚಾತಿ ಇನ್ದದೇಸಿತಟ್ಠೇನ, ಇನ್ದದಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ತೇನೇವ ಭಗವತಾ ಕಾನಿಚಿ ಗೋಚರಾಸೇವನಾಯ, ಕಾನಿಚಿ ಭಾವನಾಸೇವನಾಯ ಸೇವಿತಾನೀತಿ ಇನ್ದಜುಟ್ಠಟ್ಠೇನಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ಅಪಿಚ ಆಧಿಪಚ್ಚಸಙ್ಖಾತೇನ ಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠೇನಾಪಿ ಏತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ।
ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿಆದೀಸು ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಆಜಾನನತೋ ಅಞ್ಞಾ ಏವ ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಅಞ್ಞಾತಾವಿನೋ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ನಿಟ್ಠಿತಞಾಣಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ತತ್ಥ ಚ ಪಸಾದಿನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತರಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವೀಥಿಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ರೂಪಾದೀನಂ ನಿಯತಭಾವಸ್ಸ, ಅತ್ತನೋ ತಿಕ್ಖಮನ್ದತಾನುವಿಧಾನಸ್ಸ ಚ ಆಪಾದನತೋ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ವಿಜಾನನಾದಿಲಕ್ಖಣೇ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ।
ಧಮ್ಮಭೇದತೋ ಪನೇತ್ಥ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ರೂಪಾರೂಪವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ। ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ವೇದನಾಭಾವತೋ ಏಕಧಮ್ಮೋ, ತಥಾ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಮೋಹಭಾವತೋ। ಸೇಸಾನಿ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಏಕೇಕಧಮ್ಮಾ ಏವಾತಿ ಏವಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಸೋಳಸ ಧಮ್ಮಾವ ದ್ವಾವೀಸತಿನ್ದ್ರಿಯಭಾವೇನ ದೇಸಿತಾನಿ। ಸೇಸಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಚೇತಸಿಕರೂಪನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ಅಯಂ ಧಮ್ಮಭೇದೋ।
ವಿಭಙ್ಗನಯತೋ ಪನೇತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ ನಾಮ ನ ಗಹಿತಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಸುತ್ತನ್ತೇ ಇಮಾಯ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅನಾಗತತ್ತಾ। ಸುತ್ತನ್ತಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ದ್ವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಕಥಿತಾನಿ, ಕತ್ಥಚಿ ತೀಣಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಪಞ್ಚ, ಏವಂ ಪನ ನಿರನ್ತರಂ ದ್ವಾವೀಸತಿ ಆಗತಾನಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇಪಿ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥಿ।
ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯೇ ಪನ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಕತಿ ಕುಸಲಾ…ಪೇ॰… ಕತಿ ಅರಣಾತಿ? ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕುಸಲಂ, ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಕುಸಲಂ, ಸದ್ಧಾಸತಿಪಞ್ಞಾಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಿ, ಮನಜೀವಿತಸೋಮನಸ್ಸಉಪೇಕ್ಖಾವೀರಿಯಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಛ ತಿಧಾಪಿ, ಸೇಸಾನಿ ದಸ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಿ। ಛ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಿಯಾ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಸಿಯಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ, ತೀಣಿ ತಿಧಾಪಿ, ಜೀವಿತಂ ತಿಧಾ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬಞ್ಚ, ದ್ವಾದಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ
ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಹೇತೂ, ಸೇಸಾ ನ ಹೇತೂ…ಪೇ॰… ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸರಣಂ, ಮನಜೀವಿತಸೋಮನಸ್ಸಉಪೇಕ್ಖಾವೀರಿಯಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ದ್ವಿಧಾಪಿ, ಸೇಸಾನಿ ಪನ್ನರಸ ಅರಣಾನೇವಾತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯೋ।
ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಪನೇತೇಸು, ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಕಮತೋ ದಾನಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ತತ್ಥ ಕೋಸಲ್ಲಮಿಚ್ಛತಾ॥
ಕಮತೋತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋವ। ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಧಮ್ಮೇ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ಅರಿಯಭೂಮಿಪಟಿಲಾಭೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಪಠಮಂ ದೇಸಿತಾನಿ। ಸೋ ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವೋ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವಾ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ, ‘‘ಅಯಂ ಸೋ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತತೋ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ। ಸೋ ದುವಿಧೋಪಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತೀತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ತತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಯಾವ ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ, ತಾವ ಏತೇಸಂ ವೇದಯಿತಾನಂ ಅನಿವತ್ತಿ। ಯಞ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ತತೋ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ। ತನ್ನಿರೋಧತ್ಥಂ ಪನ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತತೋ ಸದ್ಧಾದೀನಿ। ‘‘ಇಮಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಏಸ ಧಮ್ಮೋ ಪಠಮಂ ಅತ್ತನಿ ಪಾತುಭವತೀ’’ತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ
ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾತಿಆದೀಸು ಅವಿನ್ದಿಯಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿಂ ವಿನ್ದತಿ ಪಟಿಲಭತಿ, ವಿನ್ದಿಯಂ ವಾ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದಿಂ ನ ವಿನ್ದತಿ, ಧಮ್ಮಾನಂ ವಾ ಯಥಾಸಭಾವಂ ಅವಿದಿತಂ ಕರೋತಿ, ಅನ್ತವಿರಹಿತೇ ವಾ ಸಂಸಾರೇ ಸತ್ತೇ ಜವಾಪೇತಿ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ವಾ ಜವತಿ, ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ವಾ ನ ಜವತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ। ಪಟಿಚ್ಚ ಫಲಮೇತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಪಚ್ಚಯೋ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಠಿತಿಯಾ ಚ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ। ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಸಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯೋ, ತಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ। ಸಙ್ಖತಮಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರಾ।
ಇತೋ ಪರಂ ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿಆದೀಸು ವುತ್ತಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅವುತ್ತೇಸು ಪನ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ನಮತೀತಿ ನಾಮಂ, ರುಪ್ಪತೀತಿ ರೂಪಂ, ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ನಾಮರೂಪನ್ತಿ ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಆಯೇ ತನೋತಿ, ಆಯತಞ್ಚ ನಯತೀತಿ ಆಯತನಂ, ಛಟ್ಠಾಯತನಞ್ಚ ಸಳಾಯತನಞ್ಚ ಸಳಾಯತನನ್ತಿ ಏಕಸೇಸನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಫುಸತೀತಿ ಫಸ್ಸೋ। ವೇದಯತೀತಿ ವೇದನಾ। ಪರಿತಸ್ಸತೀತಿ ತಣ್ಹಾ। ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ಉಪಾದಾನಂ। ಭವತಿ, ಭಾವಯತಿ ಚಾತಿ ಭವೋ। ಜನನಂ ಜಾತಿ। ಜೀರಣಂ ಜರಾ। ಮರನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಮರಣಂ। ಸೋಚನಂ ಸೋಕೋ। ಪರಿದೇವನಂ ಪರಿದೇವೋ। ದುಕ್ಖಯತಿ, ಉಪ್ಪಾದಟ್ಠಿತಿವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಖಣತೀತಿಪಿ ದುಕ್ಖಂ। ದುಮ್ಮನಸ್ಸ ಭಾವೋ ದೋಮನಸ್ಸಂ। ಭುಸೋ ಆಯಾಸೋ ಉಪಾಯಾಸೋ। ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಸೋಕಾದೀಹೇವ, ಅಥ ಖೋ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿಪಿ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವವತ್ಥಾನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ।
ಏವನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನಯನಿದಸ್ಸನಂ, ತೇನ ಅವಿಜ್ಜಾದೀಹೇವ ಕಾರಣೇಹಿ, ನ ಇಸ್ಸರನಿಮ್ಮಾನಾದೀಹೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏತಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ। ಕೇವಲಸ್ಸಾತಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಸ್ಸ, ಸಕಲಸ್ಸ ವಾ, ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸಾತಿ ದುಕ್ಖಸಮೂಹಸ್ಸ, ನ ಸತ್ತಸ್ಸ, ನ ಸುಖಸುಭಾದೀನಂ। ಸಮುದಯೋತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಭವತಿ। ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ।
ಧಮ್ಮಭೇದತೋ ಪನೇತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಚತೂಸು, ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ ಪುಬ್ಬನ್ತಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಟ್ಠಸು ವಾ ಠಾನೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಂ। ಸಙ್ಖಾರಾ ಪನ ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಾನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾ ತಯೋ, ಕಾಯವಚೀಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ ತಯೋ ಚಾತಿ ಛಬ್ಬಿಧಾ। ತತ್ಥ ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾ, ಪಞ್ಚ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ನಾಮ। ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಚೇತನಾ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ನಾಮ। ಚತಸ್ಸೋ ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ನಾಮ। ಇಮೇಸಂ ಪನ ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಏವ ದ್ವಾರತೋ ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಯಂ ಸಙ್ಖಾರಾದಿತ್ತಿಕೋ ವುತ್ತೋ।
ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾ ಚೇವ ದ್ವಾದಸಾಕುಸಲಚೇತನಾ ಚ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ, ವಚೀದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಯಂ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ, ಏತಾ ಚೇವ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಯಂ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ಏವ ಪವತ್ತನಕಾ ರೂಪಾರೂಪಕುಸಲಚೇತನಾ ಚ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅಭಿಞ್ಞಾಚೇತನಾ, ಪನೇತ್ಥ ಉದ್ಧಚ್ಚಚೇತನಾ ಚ ಪರತೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಅಪನೇತಬ್ಬಾಪಿ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣನಾಮರೂಪಾದೀಸುಪಿ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತವಸೇನ ಚ ಧಮ್ಮಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯನಯೇನೇವ ಪನ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮ।
ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಛಬ್ಬಿಧಂ ಬಾತ್ತಿಂಸಲೋಕಿಯವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ಹೋತಿ, ಲೋಕುತ್ತರಾನಿ ಪನ ವಟ್ಟಕಥಾಯ ನ ಯುಜ್ಜನ್ತೀತಿ ನ ಗಹಿತಾನಿ। ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪಂ ಪನ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ತಯೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾ। ರೂಪಂ ಸಬ್ಬಾನಿ ಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪಾನಿ। ಸಳಾಯತನಂ ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ಫಸ್ಸೋ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಿಕೋ ಛವಿಪಾಕಫಸ್ಸೋ, ತಥಾ ವೇದನಾಪಿ। ತಣ್ಹಾ ರೂಪತಣ್ಹಾದಿಭೇದತೋ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಲೋಭೋ। ಉಪಾದಾನಂ ಕಾಮುಪಾದಾನಾದಿತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಲೋಭದಿಟ್ಠಿಯೋವ। ಭವೋ ಪನ ದುವಿಧೋ ಕಮ್ಮಭವೋ, ಉಪಪತ್ತಿಭವೋತಿ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಭವೋ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ ಚ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಚ। ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ಪನ ಕಮ್ಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಪಞ್ಚಪಿ ಖನ್ಧಾ। ಸೋ ಪಭೇದತೋ ಕಾಮರೂಪಾರೂಪಭವಾ ತಯೋ, ಸಞ್ಞಾ ಅಸಞ್ಞಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾ ಭವಾ ತಯೋ, ಏಕಚತುಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವಾ ತಯೋತಿ ನವವಿಧೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಜಾತಿಆದೀನಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾನಿ। ತೇಸು ಜಾತಿಗ್ಗಹಣೇನ ವಿಞ್ಞಾಣನಾಮರೂಪಸಳಾಯತನಫಸ್ಸವೇದನಾವ ಗಹಿತಾ ತದವಿನಾಭಾವತೋ। ತಥಾ ಜರಾಮರಣಗ್ಗಹಣೇನಾಪಿ ತೇಸಞ್ಞೇವ ಪಾಕಭೇದತ್ತಾ। ಸೋಕಾದಯೋ ಪನ ಜರಾಮರಣೇನ ದ್ವಾದಸಮೇನ ಅಙ್ಗೇನ ಏಕಸಙ್ಖೇಪಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾ, ನ ವಿಸುಂ ಅಙ್ಗಭಾವೇನ। ಕಿಮತ್ಥನ್ತಿ ಚೇ? ಭವಚಕ್ಕಸ್ಸ ಅವಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಸೋಕಾದಿತೋ
ಯದಿ ಏವಂ, ಕಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಆದಿತೋ ವುತ್ತಾತಿ? ಪಧಾನದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪನ ಆದಿತೋ ವುತ್ತಾ। ತಿಣ್ಣಂ ಹಿ ವಟ್ಟಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಧಾನೋ ಹೇತು ತಸ್ಸಾ ಭಾವೇ ಭಾವತೋ, ನಿರೋಧೇನ ಚ ನಿರುಜ್ಝನತೋ। ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾದೀಹಿ ದ್ವಾದಸಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯನಯೇನ ಸಬ್ಬೇ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಾವ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಾಪೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಧಮ್ಮಭೇದೋ।
ವಿಭಙ್ಗನಯತೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯೋ ನತ್ಥಿ, ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯನಯಾಪಿ ಧಮ್ಮಭೇದೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ಪನ –
‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮಂ, ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಛಟ್ಠಾಯತನಂ, ಛಟ್ಠಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ, ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ, ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾ, ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನಂ, ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ, ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತಿ, ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣಂ, ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತಿ।
‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮಂ, ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ…ಪೇ॰… ಸಮುದಯೋ ಹೋತಿ।
‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪಂ, ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಛಟ್ಠಾಯತನಂ, ಛಟ್ಠಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ…ಪೇ॰… ಸಮುದಯೋ ಹೋತಿ।
‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ
ಏವಂ ಪಚ್ಚಯಚತುಕ್ಕಂ, ಪುನ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋ ಅವಿಜ್ಜಾಹೇತುಕೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೨೪೪) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಮಹಾನಿದಾನಸುತ್ತನಯದಸ್ಸನವಸೇನ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೯೫ ಆದಯೋ) ಚ ವುತ್ತೋ। ತತಿಯೋ ಸಳಾಯತನಟ್ಠಾನೇ ಛಟ್ಠಾಯತನಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂ, ರೂಪಭವಿಕಾದೀನಞ್ಚ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ। ಚತುತ್ಥೋ ‘‘ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನಂ, ಸಳಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ ಏವಂ ಇತರಾಯತನೇಹಿಪಿ ಸಳಾಯತನಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯತಂವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಓಪಪಾತಿಕಾನಂ, ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂ ಕಾಮಭವಿಕಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ। ಏವಂ ದುತಿಯಚತುಕ್ಕಾದೀಸುಪಿ।
ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ಚೇತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಸೋಕಾದಯೋ ಸಬ್ಬೇ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಞ್ಚ ಚಿತ್ತೇ, ಭವೇ ಚ ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಗಹಿತಾ। ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಲಕ್ಖಣಮತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ಚ ಅಚಿತ್ತಕ್ಖಣಮತ್ತಾನಿಪಿ ಸಮಾನಾನಿ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಪರಿಯಾಯತೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇ ಕತ್ವಾ ಅಙ್ಗಪರಿಪೂರಣತ್ಥಂ ಗಹಿತಾನಿ। ಭವೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಉಪಾದಾನಾದಿಪಚ್ಚಯವಿರಹಿತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾ, ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ತೀಣಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ ಏವ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇಸು ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಅವಿಭಜಿತ್ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೨೪೦) ವಿಭತ್ತಂ। ಕಿರಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಪನ ಕೇನಚಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕತ್ತಂ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕಾದಿಕೋ ನಯೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕೋ। ಅಪಿಚ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಾದೀಸು ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ‘‘ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೨೨೫) ಏವಂ ಅಪ್ಪನಾ ಕತಾ, ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಾದೀಸು ‘‘ಏವಮೇತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ। ಅಯಂ ಲೋಕಿಯತೋ ಲೋಕುತ್ತರಾನಂ ದೇಸನಾಯ ವಿಸೇಸೋತಿ ಅಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ನಯೋ।
ಇದಾನಿ ಪಚ್ಚಯನಯಾ, ಕಾರಕಾದೀಹಿ ಸುಞ್ಞತೋ।
ಮೂಲದ್ಧಸನ್ಧಿಸಙ್ಖೇಪಾಕಾರವಟ್ಟವಿಭಾಗತೋ॥
ವಾರಣೋಪಮತೋಪೇತ್ಥ, ಗಮ್ಭೀರನಯಭೇದತೋ।
ಯಥಾರಹಂ ವಿಜಾನೀಯೋ, ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ॥
ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯನಯೋ ಸಾಮಞ್ಞತೋ, ವಿಸೇಸತೋ ಚಾತಿ ದುವಿಧೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ತಬ್ಭಾವಭಾವಿಮತ್ತತಾಪಕಾಸಕೋ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪಚ್ಚಯನಯೋ। ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾನೇ ಆಗತೇಸು ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಯಥಾನುರೂಪಂ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸುಪ್ಪನ್ನಮತ್ತತಾಪಕಾಸಕೋ। ಸಾ ಚ ನೇಸಂ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಭಾಗತಾ ಪಟ್ಠಾನಮಾತಿಕತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ತತ್ಥ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಏವ ಭಾವಿನೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು, ಪುಬ್ಬನ್ತಾದೀಸು ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಹೋತಿ, ಸೋ ದುಕ್ಖೇ ತಾವ ಪುಬ್ಬನ್ತಾದೀಸು ಚ ಅಞ್ಞಾಣೇನ
‘‘ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಜಚ್ಚನ್ಧೋ, ನರೋ ಅಪರಿಣಾಯಕೋ।
ಏಕದಾ ಯಾತಿ ಮಗ್ಗೇನ, ಉಮ್ಮಗ್ಗೇನಾಪಿ ಏಕದಾ॥
‘‘ಸಂಸಾರೇ ಸಂಸರಂ ಬಾಲೋ, ತಥಾ ಅಪರಿಣಾಯಕೋ।
ಕರೋತಿ ಏಕದಾ ಪುಞ್ಞಂ, ಅಪುಞ್ಞಮಪಿ ಏಕದಾ’’ತಿ॥ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨೬ ಸಙ್ಗಾರಪದನಿದ್ದೇಸ) –
ವುತ್ತನಯೇನ ತಿವಿಧೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತೀತಿ। ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಏಕಾವ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನನು ಏಕಸ್ಮಾ
ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ತಾವ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ, ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಸಾ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಂ ಆರಬ್ಭ ಸಮ್ಮಸನಾದಿವಸೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಕಾಮಾವಚರಾನಂ, ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತೇನ ಸಮೋಹಚಿತ್ತಸ್ಸ ಜಾನನಕಾಲೇ ರೂಪಾವಚರಾನಞ್ಚ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ತಾವ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅವಿಜ್ಜಾಸಮತಿಕ್ಕಮನತ್ಥಾಯ ಪನ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಮೂಳ್ಹತಾಯ ಕಾಮರೂಪಭವಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಪತ್ಥೇತ್ವಾವ ಕಾಮರೂಪಾವಚರಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪನೇಸಾ ಅವಿಜ್ಜಂ ಆರಬ್ಭ ರಾಗಾದೀನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾಲೇ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಪಚ್ಚಯೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಮೂಳ್ಹತಾಯ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ, ದುತಿಯಜವನಾದೀನಂ
ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಪದೇ ಪನ ತಯೋಪಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಯಥಾರಹಂ ತೀಸು ಭವೇಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೀಸು ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಚೇವ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯನಯೇನ ಸಹಜಾತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಮ್ಮತ್ಥಿಅವಿಗತಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ।
ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪಪದೇ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಪಾಕಭೂತಂ, ಅವಿಪಾಕಭೂತಞ್ಚ ನಾಮಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ವಾ ರೂಪಮಿಸ್ಸಕಸ್ಸ ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೀಸು ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕಆಹಾರಇನ್ದ್ರಿಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ನವಧಾ, ಅಟ್ಠಧಾ ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಂ ವತ್ಥುರೂಪಸ್ಸ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯವಿಪಾಕಆಹಾರಇನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನವಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಠಪೇತ್ವಾ ಪನ ವತ್ಥುರೂಪಂ ಸೇಸರೂಪಸ್ಸ ತೇಹೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯರಹಿತೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪನ ಏಕವೋಕಾರಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇಸು
ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ
ರೂಪಂ ಪನ ವತ್ಥುಭೂತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಛಟ್ಠಾಯತನಸ್ಸ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನ ಛಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಚತುಮಹಾಭೂತರೂಪಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ, ಪವತ್ತೇ ಚ ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚತುಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನ ತಿವಿಧಾ। ತಥಾ ಆಹಾರೋ ಆಹಾರತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನ। ಸೋ ಚ ಆಹಾರೂಪಜೀವೀನಂ ಪವತ್ತೇಯೇವ, ನೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ। ತಾನಿ ಪನ ಪಞ್ಚ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಛಟ್ಠಸ್ಸ ಮನಾಯತನಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತಇನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನ ಛಧಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ಪವತ್ತೇಯೇವ, ನೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ। ತಥಾ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವಿರಹಿತಮನಾಯತನಸ್ಸ ವತ್ಥುರೂಪಂ ನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನ ಪಞ್ಚಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ। ಏವಂ ರೂಪಮೇವ ಛಟ್ಠಾಯತನಸ್ಸ, ಸಳಾಯತನಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಖನ್ಧತ್ತಯವತ್ಥುರೂಪಸಙ್ಖಾತಂ ಪನ ನಾಮರೂಪಂ ಛಟ್ಠಾಯತನಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾದಿವಸೇನ ಯಥಾರಹಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ। ಏವಂ
ಸಳಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸಪದೇ ಪನ ಛಟ್ಠಾಯತನಂ ವಿಪಾಕಂ, ಅವಿಪಾಕಞ್ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಫಸ್ಸಸ್ಸ
ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾಪದೇ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಫಸ್ಸೋ ಸಹಜಾತಾನಂ ವೇದನಾನಂ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯವಿಪಾಕಆಹಾರಸಮ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನ ಅಟ್ಠಧಾ, ಸತ್ತಧಾ ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅಸಹಜಾತಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನೇವಾತಿ।
ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾಪದೇ ವಿಪಾಕವೇದನಾ ಅನುಸಯಪತಿತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ, ಸಹಜಾತಾದಿವಸೇನ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ –
ದುಕ್ಖೀ ಸುಖಂ ಪತ್ಥಯತಿ, ಸುಖೀ ಭಿಯ್ಯೋಪಿ ಇಚ್ಛತಿ।
ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ಸನ್ತತ್ತಾ, ಸುಖಮಿಚ್ಚೇವ ಭಾಸಿತಾ।
ತಣ್ಹಾಯ ಪಚ್ಚಯಾ ತಸ್ಮಾ, ಹೋನ್ತಿ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ವೇದನಾತಿ॥ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೪೪)।
ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನಪದೇ ತಣ್ಹಾ ಅಸಹಜಾತಾ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಚೇವ ಅನನ್ತರಾದಿವಸೇನ ಚ, ಸಹಜಾತಾ ಪನ ಕಾಮುಪಾದಾನವಜ್ಜಿತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಹೇತುಸಹಜಾತ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನ ಸತ್ತಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ।
ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ
ಭವಪಚ್ಚಯಾ
ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣಾದಿಪದೇ ಜಾತಿ ಪನ ಜರಾಮರಣಾನಂ, ಸೋಕಾದೀನಞ್ಚ ತಬ್ಭಾವಭಾವೀಭಾವಮತ್ತತೋ ಸುತ್ತನ್ತಿಕನಯೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯನಯೋ।
ಕಾರಕಾದೀಹಿ ಸುಞ್ಞತೋ ಪನೇತೇ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ದ್ವಾದಸ ಧಮ್ಮಾ ಯಸ್ಮಾ ಏವಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪಟಿಬದ್ಧಾ ಅಞ್ಞನಿರಪೇಕ್ಖಾ ಹುತ್ವಾ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಅನಾದಿಕಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿನಾ ಕಾರಕೇನ, ಪಕತಿಅಣುಕಾಲಾದಿಹೇತುನಾ ವಾ ಕಾರಕವೇದಕರೂಪೇನ ಪರಪರಿಕಪ್ಪಿತೇನ ಅತ್ತನಾ ವಾ ರಹಿತಾ। ನ ಚೇತೇ ಅತ್ತಾ, ನ ಅತ್ತನಿ, ನ ಅತ್ತವನ್ತೋ, ಸುಞ್ಞಾ ಏತೇ ಅತ್ತೇನ ವಾ ಅತ್ತನಿಯೇನ ವಾ ಧುವಭಾವೇನ ವಾ ಸುಭಭಾವೇನ ವಾ ಸುಖಭಾವೇನ ವಾತಿ ಅಯಂ ಕಾರಕಾದೀಹಿ ಸುಞ್ಞತಾ।
ಮೂಲದ್ಧಸನ್ಧಿಸಙ್ಖೇಪಾಕಾರವಟ್ಟವಿಭಾಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಮೂಲತೋ ತಾವ ಅವಿಜ್ಜಾ, ತಣ್ಹಾ ಚಾತಿ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಮೂಲನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅದ್ಧತೋ ಪನೇತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗಾನಿ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಭವಾವಸಾನಾನಿ ಅಟ್ಠ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅದ್ಧಾ, ಜಾತಿ ಚೇವ ಜರಾಮರಣಞ್ಚಾತಿ ದ್ವೇ ಅನಾಗತೋ ಅದ್ಧಾತಿ ತಯೋ ಅದ್ಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸನ್ಧಿತೋ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರಾ ಏಕೋ ಹೇತುಫಲಸನ್ಧಿ, ವೇದನಾಯ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಅನ್ತರಾ ಏಕೋ ಫಲಹೇತುಸನ್ಧಿ, ಭವಸ್ಸ ಸನ್ಧೀ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪನ ಸನ್ಧೀನಂ ಆದಿಪರಿಯೋಸಾನವವತ್ಥಿತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸಙ್ಖೇಪಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾ ಏಕೋ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿಞ್ಞಾಣನಾಮರೂಪಸಳಾಯತನಫಸ್ಸವೇದನಾ ದುತಿಯೋ, ತಣ್ಹುಪಾದಾನಭವಾ ತತಿಯೋ, ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾನಿ ಚತುತ್ಥೋತಿ ಏವಂ ಚತ್ತಾರೋ ಸಙ್ಖೇಪಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಆಕಾರತೋ ಪನೇತ್ಥ –
ಅತೀತೇ ಹೇತುಯೋ ಪಞ್ಚ, ಇದಾನಿ ಫಲಪಞ್ಚಕಂ।
ಇದಾನಿ ಹೇತುಯೋ ಪಞ್ಚ, ಆಯತಿಂ ಫಲಪಞ್ಚಕನ್ತಿ॥ –
ಏವಂ
ಏತ್ಥ ಹಿ ಸರೂಪತೋ ವುತ್ತಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾ, ತೇಸಂ ಗಹಣೇನ ತದವಿನಾಭಾವತೋ ಗಹಿತಾ ತಣ್ಹುಪಾದಾನಭವಾತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಅತೀತೇ ಹೇತುಯೋ ನಾಮ, ಸರೂಪತೋ ವುತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಇದಾನಿ ಫಲಪಞ್ಚಕಂ ನಾಮ, ಸರೂಪತೋ ಪನ ವುತ್ತಾ ತಣ್ಹುಪಾದಾನಭವಾ, ತೇಸಂ ಗಹಣೇನ ತದವಿನಾಭಾವತೋ ಗಹಿತಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಇದಾನಿ ಹೇತುಯೋ ನಾಮ। ಜಾತಿಆದಿಅಪದೇಸೇನ ವುತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಆಯತಿಂ ಫಲಪಞ್ಚಕಂ ನಾಮಾತಿ ಏವಂ ವೀಸತಿ ಆಕಾರಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವಟ್ಟತೋ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಭವಾ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಂ, ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹುಪಾದಾನಾ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಂ, ಸೇಸಾನಿ ವಿಪಾಕವಟ್ಟನ್ತಿ ತೀಣಿ ವಟ್ಟಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಯಾವ ಚ ತೇಸು ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ನ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ತಾವ ಇದಂ ಭವಚಕ್ಕಂ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಮೂಲದ್ಧಸನ್ಧಿಸಙ್ಖೇಪಾಕಾರವಟ್ಟವಿಭಾಗೋ।
ವಾರಣೋಪಮತೋತಿ
ಉಪಮಾತೋ ಪನೇತ್ಥ ಅನ್ಧೋ ವಿಯ ಅವಿಜ್ಜಾ, ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಖಲನಂ ವಿಯ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಪತನಂ ವಿಯ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತೇನ ಗಣ್ಡಪಾತುಭಾವೋ ವಿಯ ನಾಮರೂಪಂ, ತಸ್ಸ ಗಣ್ಡಭೇದಪೀಳಕಾ ವಿಯ ಸಳಾಯತನಂ, ತಸ್ಸ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಂ ವಿಯ ಫಸ್ಸೋ, ತಜ್ಜನಿತದುಕ್ಖಂ ವಿಯ ವೇದನಾ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಟಿಕಾರಾಭಿಲಾಸೋ ವಿಯ ತಣ್ಹಾ, ಅಸಪ್ಪಾಯಗ್ಗಹಣಂ ವಿಯ ಉಪಾದಾನಂ, ಅಸಪ್ಪಾಯಾಲೇಪನಂ ವಿಯ ಭವೋ, ತೇನ ಗಣ್ಡವಿಕಾರಪಾತುಭಾವೋ ವಿಯ ಜಾತಿ, ತಬ್ಬಿಕಾರಭೇದೋ ವಿಯ ಜರಾಮರಣಂ। ಯಥಾಸಭಾವದಸ್ಸನನಿವಾರಣಾದಿತೋ ವಾ ಏತೇ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಅಕ್ಖಿಪಟಲಾದಿ ಉಪಮಾಹಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಉಪಮಾ।
ಗಮ್ಭೀರನಯಭೇದತೋತಿ ಏತ್ಥ ಗಮ್ಭೀರಭೇದೋ ತಾವ ಇಮೇಸಂ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಧಮ್ಮತ್ಥದೇಸನಾಪಟಿವೇಧಗಮ್ಭೀರತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇಮೇ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಯೇನಾಕಾರೇನ ಯದವತ್ಥಾ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಗಮ್ಭೀರತಾ। ಧಮ್ಮೋತಿ ಹೇತು ‘‘ಹೇತುಮ್ಹಿ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೭೨೦) ವಚನತೋ। ಜರಾಮರಣಾದೀನಂ ಫಲಾನಂ ಜಾತಿಆದೀಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಮ್ಭೂತಸಮುದಾಗತಟ್ಠೋ ದುರವಬೋಧತೋ ಗಮ್ಭೀರೋತಿ ಅಯಂ ಅತ್ಥಗಮ್ಭೀರತಾ। ಅತ್ಥೋತಿ ಫಲಂ ‘‘ಹೇತುಫಲೇ ಞಾಣಂ ದೇಸನಾಗಮ್ಭೀರತಾ। ಯೋ ಪನೇಸಂ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಅದಸ್ಸನಾಯೂಹನಾದಿಸಭಾವೋ, ಸೋ ಮನ್ದಪಞ್ಞೇಹಿ ದುಪ್ಪರಿಯೋಗಾಹತ್ತಾ ಗಮ್ಭೀರೋತಿ ಅಯಂ ಪಟಿವೇಧಗಮ್ಭೀರತಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಗಮ್ಭೀರಭೇದೋ।
ನಯಭೇದೋ ಪನೇತ್ಥ ಏಕತ್ತನಯೋ ನಾನತ್ತನಯೋ ಅಬ್ಯಾಪಾರನಯೋ ಏವಂಧಮ್ಮತಾನಯೋತಿ ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಅತ್ಥನಯಾನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಬೀಜಸ್ಸ ಅಙ್ಕುರಾದಿಭಾವೇನ ರುಕ್ಖಭಾವಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಯ ಸನ್ತಾನಾನುಪಚ್ಛೇದೋ ಏಕತ್ತನಯೋ ನಾಮ। ಯಂ ಸಮ್ಮಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಹೇತುಫಲಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಸನ್ತಾನಾನುಪಚ್ಛೇದಾವಬೋಧತೋ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಂ ಪಜಹತಿ, ಮಿಚ್ಛಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಹೇತುಫಲಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಸನ್ತಾನಾನುಪಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಏಕತ್ತಗ್ಗಹಣತೋ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಂ ಉಪಾದಿಯತಿ।
ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪನ ಯಥಾಸಕಂ ಲಕ್ಖಣವವತ್ಥಾನಂ ನಾನತ್ತನಯೋ ನಾಮ। ಯಂ ಸಮ್ಮಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ನವನವಾನಂ ಉಪ್ಪಾದದಸ್ಸನತೋ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಂ ಪಜಹತಿ, ಮಿಚ್ಛಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಏಕಸನ್ತಾನಪತಿತಸ್ಸ ಭಿನ್ನಸನ್ತಾನಸ್ಸೇವ ನಾನತ್ತಗ್ಗಹಣತೋ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಂ ಉಪಾದಿಯತಿ।
ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪನ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾ ಮಯಾ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾ, ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಮ್ಹೇಹೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಬ್ಯಾಪಾರಾಭಾವೋ ಅಬ್ಯಾಪಾರನಯೋ ನಾಮ। ಯಂ ಸಮ್ಮಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋಕಾರಕಸ್ಸ ಅಭಾವಾವಬೋಧತೋ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಂ ಪಜಹತಿ, ಮಿಚ್ಛಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಯೋ ಅಸತಿಪಿ ಬ್ಯಾಪಾರೇ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಸಭಾವನಿಯಮಸಿದ್ಧೋ ಹೇತುಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣತೋ ಅಕಿರಿಯದಿಟ್ಠಿಂ ಉಪಾದಿಯತಿ।
ಅವಿಜ್ಜಾದೀಹಿ ಏವಂಧಮ್ಮತಾನಯೋ ನಾಮ। ಯಂ ಸಮ್ಮಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪಚ್ಚಯಾನುರೂಪತೋ ಫಲಾವಬೋಧತೋ ಅಹೇತುಕದಿಟ್ಠಿಂ, ಅಕಿರಿಯದಿಟ್ಠಿಞ್ಚ ಪಜಹತಿ, ಮಿಚ್ಛಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪಚ್ಚಯಾನುರೂಪಂ ಫಲಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ
ಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸತಿಪಟ್ಠಾನವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಸತಿಪಟ್ಠಾನವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ಚತ್ತಾರೋತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತೇನ ನ ತತೋ ಹೇಟ್ಠಾ, ನ ಉದ್ಧನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ। ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವೇ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಸತಿಗೋಚರೋಪಿ ಸತಿಪಿ। ‘‘ಚತುನ್ನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಂ ಸಮುದಯಞ್ಚ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಞ್ಚ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೪೦೮) ಹಿ ಸತಿಗೋಚರೋ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಟ್ಠಾನಂ, ಕಾ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ? ಸತಿ। ಸತಿಯಾ ಪಟ್ಠಾನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ। ಪಧಾನಂ ಠಾನನ್ತಿ ವಾ ಪಟ್ಠಾನಂ, ಸತಿಯಾ ಪಟ್ಠಾನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವಿತಾ ಬಹುಲೀಕತಾ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೪೭) ಪನ ಸತಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪತಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಪಟ್ಠಾನಂ, ಉಪಟ್ಠಾತಿ ಓಕ್ಕನ್ತಿತ್ವಾ ಪಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸತಿಯೇವ ಪಟ್ಠಾನತ್ಥೇನ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ। ಅಥ ವಾ ಸರಣಟ್ಠೇನ ಸತಿ, ಸಾ ಚ ಉಪಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ಇದಮಿಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಯದಿ ಏವಂ, ಕಸ್ಮಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಬಹುವಚನಂ ಕತಂ? ಸತಿಯಾ ಬಹುತ್ತಾ। ಆರಮ್ಮಣಭೇದೇನ ಹಿ ಬಹುಕಾ ತಾ ಸತಿಯೋ।
ಇಧಾತಿ
ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಸಂಸಾರೇ ಭಯಂ ಇಕ್ಖನಕೋ। ತೇನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಭಗವತೋ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ದೇವಗಣಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಏಕಭಿಕ್ಖುಪಿ ನಿಸಿನ್ನೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ದೇವೋ ವಾ ಹೋತು ಮನುಸ್ಸೋ ವಾ ಗಹಟ್ಠೋ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ವಾ, ಸಂಸಾರೇ ಭಯನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾ ಇಕ್ಖಮಾನೋ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ
ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಂ। ಕಾಯೇತಿ ಏತ್ಥ ಆಯನ್ತಿ ತತೋತಿ ಆಯೋ। ಕೇ ಆಯನ್ತಿ? ಕುಚ್ಛಿತಾ ಕೇಸಾದಯೋ, ಇತಿ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಆಯೋತಿ ಕಾಯೋ। ಅಥ ವಾ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ, ಕೇಸಾದೀನಞ್ಚ ಸಮೂಹಟ್ಠೇನಪಿ ಕಾಯೋ, ರೂಪಕಾಯೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಕಾಯಂ ಅನುಪಸ್ಸನಸೀಲೋ। ‘‘ಕಾಯೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ’’ತಿ ದುತಿಯಕಾಯ-ಗ್ಗಹಣಂ ‘‘ಏವಂ ನ ಕಾಯೇ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗವಿನಿಮುತ್ತಏಕಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ, ನಾಪಿ ಕೇಸಲೋಮಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾನುಪಸ್ಸೀ, ನ ಚ ಭೂತುಪಾದಾಯವಿನಿಮುತ್ತಏಕಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ, ಅಥ ಖೋ ರಥಸಮ್ಭಾರನಗರಾವಯವಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧವಿಭಾಗಾನುಪಸ್ಸಕೋ ವಿಯ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಕೇಸಾದಿಭೂತುಪಾದಾಯಸಮೂಹಾನುಪಸ್ಸೀ ಏವಾ’’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕತಂ। ತಥಾ ಹೇತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಸಮೂಹವಿನಿಮುತ್ತೋ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿಕೋ, ಅಞ್ಞೋ ವಾ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಸಮೂಹಮತ್ತೇಯೇವ ಪನ ಬಾಲಾ ತಥಾ ತಥಾ ಸುಭಾದಿತೋ ಚ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಅಯಂ
ವಿಹರತೀತಿ ಇರಿಯತಿ, ಚತೂಸು ಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಏಕೇನಾಗತಂ ಸರೀರಬಾಧನಂ ಅಞ್ಞೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಪತಮಾನಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಹರತಿ, ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬಹಿದ್ಧಾ ಕಾಯೇತಿ ಪರಸ್ಸ ಕಾಯೇ। ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾ ಕಾಯೇತಿ ಕಾಲೇನ ಅತ್ತನೋ, ಕಾಲೇನ ಪರಸ್ಸ ಕಾಯೇ। ಕಾಲೇನ ಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಕಾಯೇಸುಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಗುಣಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪನ ಅಪರಾಪರಂ ಸಞ್ಚರಣಕಾಲೋ ಏತ್ಥ ಕಥಿತೋ। ಆತಾಪೀತಿ ಕಾಯಪರಿಗ್ಗಾಹಕವೀರಿಯೇನ ವೀರಿಯವಾ। ಸೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆತಾಪನತೋ ಆತಾಪೋ ವುಚ್ಚತಿ ವೀರಿಯಂ, ಸೋ ಚಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಆತಾಪೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಕಾಯಪರಿಗ್ಗಾಹಕೇನ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಸತಿಮಾತಿ ಕಾಯಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾಯ ಸತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಅಯಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಸತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ವೀರಿಯೇನ ಚ ಅನ್ತರಾ ವೋಸಾನಂ ನಾಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆನುಭಾವೇನ ತಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇಸಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಆತಾಪೀ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಸತಿಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಇತಿ ‘‘ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ವಿನೇಯ್ಯಾತಿ ತದಙ್ಗವಿನಯೇನ ವಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿನಯೇನ ವಾ ವಿನಯಿತ್ವಾ। ಲೋಕೇತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಅಜ್ಝತ್ತಾದಿಭೇದೋ ಕಾಯೋ ವುತ್ತೋ, ಸ್ವೇವ ಇಧ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋ ನಾಮ। ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ರೂಪಕಾಯೇ
ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವೇದನಾಸೂತಿಆದೀಸುಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಾದೀನಿ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ವೇದನಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಲೋಕಿಯಾ, ತಥಾ ಚಿತ್ತಂ, ಧಮ್ಮಾ ಚ, ತೇಸಂ ವಿಭಾಗೋ ವಿಭಙ್ಗನಯೇ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಕೇವಲಂ ಪನೇತ್ಥ ಯಥಾ ವೇದನಾದಯೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ವೇದನಾದಿಅನುಪಸ್ಸೀ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಸೋ ನಯೋ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ವೇದನಾಸು ತಾವ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ದುಕ್ಖತೋ, ದುಕ್ಖಾ ಸಲ್ಲತೋ, ಇತರಾ ಚ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಯೋ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖತೋ ಅದ್ದ, ದುಕ್ಖಮದ್ದಕ್ಖಿ ಸಲ್ಲತೋ।
ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ಸನ್ತಂ, ಅದ್ದಕ್ಖಿ ನಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೫೩; ಇತಿವು॰ ೫೩)॥
ಸಬ್ಬಾ ಏವ ಏತಾ ದುಕ್ಖತೋ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಮಿನ್ತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೫೯) ವಚನತೋ। ಏವಂ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪನ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವಾ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ‘‘ಇಮಂ ವೇದನಂ ಕೋ ವೇದಯತಿ, ಕಸ್ಸಾಯಂ ವೇದನಾ, ಕಿಂ ಕಾರಣಾಯಂ ವೇದನಾ’’ತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ನ ಕೋಚಿ ಸತ್ತಾದಿಕೋ ವೇದಯತಿ, ನ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸತ್ತಾದೀನಂ ವೇದನಾ, ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾದಿಕಾರಣಾ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಸುಖಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಅಸಮ್ಭವಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ಅದ್ಧುವಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾತಿ ಏವಂ ವಾ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಪಾಳಿನಯಾನುಸಾರೇನ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸೀ, ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ಚ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ।
ಧಮ್ಮಭೇದೋ ಪನೇತ್ಥ ನತ್ಥಿ, ಸರಣವಸೇನ ಚ ಏಕಾವ ಸತಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ।
ವಿಭಙ್ಗನಯತೋ ಪನೇತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ತಾವ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾತದುಭಯಕಾಯೇ ಕೇಸಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸಭಾವನಾವಸೇನ ಪಠಮಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ। ತಥಾ ಅಜ್ಝತ್ತಾದೀಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಾಮಿಸನಿರಾಮಿಸವಸೇನ ದುವಿಧಾನಂ ಸುಖದುಕ್ಖಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಾನಂ ವಸೇನ ದುತಿಯಂ, ಸರಾಗವೀತರಾಗಸದೋಸವೀತದೋಸಸಮೋಹವೀತಮೋಹಸಂಖಿತ್ತವಿಕ್ಖಿತ್ತಮಹಗ್ಗತಅಮಹಗ್ಗತಸಉತ್ತರಾನುತ್ತರಸಮಾಹಿತಾಸಮಾಹಿತವಿಮುತ್ತಾವಿಮುತ್ತಭೇದತೋ ಸೋಳಸವಿಧೇಹಿ ಚಿತ್ತಪಜಾನನವಸೇನ ತತಿಯಂ, ಪಞ್ಚನೀವರಣಾನಂ, ಸತ್ತಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಞ್ಚ ಸಮ್ಭವಾಸಮ್ಭವಉಪ್ಪಾದಪಹಾನಪಹೀನಾನುಪ್ಪತ್ತಿಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಹೇತುಜ್ಝಾನವಸೇನ ಚತುತ್ಥಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ। ಅಯಂ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯನಯೋ।
ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ಪನ ತಾವ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ। ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ ವೇದನಾಸು…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೩೮೦) ಏವಂ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ ವುತ್ತನಯಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರೇಸು ಅಟ್ಠಸು ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತೇಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸತಿವಸೇನೇವ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭತ್ತಾ।
ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕನಯೇಪಿ
ಕಮತೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ, ಅನೂನಾಧಿಕತೋಪಿ ಚ।
ಪಾಳಿಮುತ್ತನಯೋ ಞೇಯ್ಯೋ, ತತ್ಥ ಕೋಸಲ್ಲಮಿಚ್ಛತಾ॥
ತತ್ಥ ಕಮತೋ ತಾವ ಅಯಮ್ಪಿ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋವ, ಸೋಪಿ ಪಾಕಟಾಪಾಕಟವಸೇನ ವುತ್ತೋ। ಇಮಾಸು ಹಿ ರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪಾಕಟನ್ತಿ ಪಠಮಂ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ವುತ್ತಾ। ತತೋ ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ। ತತ್ಥಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಭವನ್ತೀ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ವೇದನಾ ಪಾಕಟಾತಿ ಅನನ್ತರಾ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾ, ತತೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಿಜಾನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಾಕಟನ್ತಿ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಚಿತ್ತೇ ಪಾಕಟೇ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ಸುಖುಮಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅನ್ತೇ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾ ವುತ್ತಾ। ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಕಮೋ।
ಅನೂನಾಧಿಕತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಕಸ್ಮಾ ಭಗವತಾ ಚತ್ತಾರೋವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ವುತ್ತಾ, ಅನೂನಾ ಅನಧಿಕಾತಿ? ತಣ್ಹಾಚರಿತದಿಟ್ಠಿಚರಿತಸಮಥಯಾನಿಕವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಿಕಾನಂ ಮನ್ದತಿಕ್ಖವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಪವತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗವಸೇನ। ಮನ್ದಸ್ಸ ಹಿ ತಣ್ಹಾಚರಿತಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಂ
ಸತಿಪಟ್ಠಾನವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾತಿ ಕಾರಣಪ್ಪಧಾನಾ ಉಪಾಯಪ್ಪಧಾನಾ। ಯೋನಿಸೋ ಪದಹನತೋ ಪರಮಂ ಧಾನಂ ಪಧಾನಂ, ಪಧಾನವೀರಿಯಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಧ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಪಟಿಪನ್ನಕೋ ಭಿಕ್ಖು। ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ। ಪಾಪಕಾನನ್ತಿ ಲಾಮಕಾನಂ। ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಅಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ। ಅನುಪ್ಪಾದಾಯಾತಿ ನ ಉಪ್ಪಾದನತ್ಥಾಯ। ಛನ್ದಂ ಜನೇತೀತಿ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಕುಸಲಚ್ಛನ್ದಂ ಜನೇತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ವಾಯಮತೀತಿ ಪಯೋಗಂ ಪರಕ್ಕಮಂ ಕರೋತಿ। ವೀರಿಯಂ ಆರಭತೀತಿ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕವೀರಿಯಂ ಕರೋತಿ। ಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ತೇನೇವ ಸಹಜಾತವೀರಿಯೇನ ಚಿತ್ತಂ ಉಕ್ಖಿಪತಿ। ಪದಹತೀತಿ ಪಧಾನವೀರಿಯಂ ಕರೋತಿ। ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪನೇತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಪದಾನಿ ವೀರಿಯಸ್ಸೇವ ಆಸೇವನಾಭಾವನಾಬಹುಲೀಕಮ್ಮಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯಾಹಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಉಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಪಹಾನಾಯಾತಿ ಪಜಹನತ್ಥಾಯ। ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ। ಉಪ್ಪಾದಾಯಾತಿ ಉಪ್ಪಾದನತ್ಥಾಯ। ಉಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ। ಠಿತಿಯಾತಿ ಠಿತತ್ಥಾಯ। ಅಸಮ್ಮೋಸಾಯಾತಿ ಅನಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭವನಾಯ। ವೇಪುಲ್ಲಾಯಾತಿ ವಿಪುಲಭಾವಾಯ। ಭಾವನಾಯಾತಿ ವಡ್ಢಿಯಾ। ಪಾರಿಪೂರಿಯಾತಿ ಪರಿಪೂರಣತ್ಥಾಯ। ಸೇಸಂ ಪದತೋ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
ಅತ್ಥತೋ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಕಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಅಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ವಾ ಅನನುಭೂತಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ವಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಪನ ರತನತ್ತಯಪ್ಪಸಾದವಿಪಸ್ಸನಾದಿವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಅತ್ಥಿ। ತೇಸಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬತ್ತೇ ಸತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಚ ಆಸವಕ್ಖಯಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ಏಕನ್ತಪ್ಪವತ್ತಸಾಧಕಾ ತೇಸಂ। ತತ್ಥ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ವತ್ತಗನ್ಥಧುತಙ್ಗಸಮಾಧಿವಿಪಸ್ಸನಾನವಕಮ್ಮೇಸು ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ನಿಚ್ಚಪ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ, ಘಟತೋ, ವಾಯಮತೋ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಆಗತತ್ತಾ ಭವವಸೇನ ಕಿಲೇಸೇಸು ಅಲದ್ಧಾಸೇವನಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಾ ನ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ, ಅಪರಭಾಗೇ ಪನಸ್ಸ ವತ್ತಾದೀನಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಕುಸೀತಸ್ಸ ಚರತೋ ಚೇವ ಅಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಾದಿತೋ ಕಿಲೇಸೇಸು ಲದ್ಧಾಸೇವನಸ್ಸ ಚ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ, ಸತಿವೋಸ್ಸಗ್ಗಞ್ಚ ಆಗಮ್ಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಏವಂ ತಾವ ಅಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ
‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸಮುದಾಚಾರುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ। ಸೇಸಂ ಪಾಕಟಮೇವ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಇಮೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ವತ್ತಮಾನಭೂತಾಪಗತಓಕಾಸಕತಸಮುದಾಚಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನ ಮಗ್ಗಾದಿವಜ್ಝಂ, ತಸ್ಮಾ ಭೂಮಿಲದ್ಧಆರಮ್ಮಣಾಧಿಗ್ಗಹಿತಅಸಮುಗ್ಘಾತಿತಸಙ್ಖಾತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸನ್ಧಾಯೇತ್ಥ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಕಥಂ ಪನ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ವಾಯಾಮೋ ಹೋತಿ, ಕಥಞ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಠಿತಿಯಾತಿ? ಮಗ್ಗಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಏವ। ಮಗ್ಗೋ ಹಿ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬತ್ತಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಾ ಚಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ, ಅಯಮೇವ ಠಿತಿ ನಾಮಾತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ।
ಧಮ್ಮಭೇದೋ ಪನೇತ್ಥಾಪಿ ಏಕಸ್ಸೇವ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಭೇದತೋ ಚತುಧಾ ವುತ್ತಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ವಿಭಙ್ಗನಯತೋ ಪನ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ತಾವ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತವೀರಿಯವಸೇನ ಅಕುಸಲಾದಿಪದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭತ್ತಾ। ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕೇಸು ಪನೇತೇ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತವಸೇನೇವ ವಿಭತ್ತಾ, ಫಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನ ನ ಗಹಿತಾ। ತೇನೇವ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕೇ ‘‘ಕುಸಲಾ ಏವ, ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾ ಏವ, ಅಪಚಯಗಾಮಿನೋವ, ಸೇಖಾವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾ। ಸೇಸೋ ಪನೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇದ್ಧಿಪಾದವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಇದ್ಧಿಪಾದವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾತಿ ಏತ್ಥ ಇಜ್ಝತೀತಿ ಇದ್ಧಿ, ಸಮಿಜ್ಝತಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇದ್ಧಿ ಏವ ಪಾದೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ, ಇದ್ಧಿಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಜ್ಝನ್ತಿ ವಾ ಏತಾಯ ಸತ್ತಾ ಇದ್ಧಾ ವುದ್ಧಾ ಉಕ್ಕಂಸಗತಾ ಹೋನ್ತೀತಿಪಿ ಇದ್ಧಿ, ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪಾದೋ, ಪತಿಟ್ಠಾ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ। ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಛನ್ದಹೇತುಕೋ, ಛನ್ದಾಧಿಕೋ ವಾ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ, ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸಮಾಧಿಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಪಧಾನಭೂತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ, ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧಕಸ್ಸ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ತೇನ ಛನ್ದಸಮಾಧಿನಾ, ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೇನ ಚ ಉಪೇತಂ। ಇದ್ಧಿಪಾದನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತತ್ಥೇನ ‘‘ಇದ್ಧೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತಾನಂ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಾದಿಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಪಾದಭೂತಸೇಸಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕರಾಸಿಂ। ಭಾವೇತೀತಿ ವಡ್ಢೇತಿ, ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಜನೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ವೀಮಂಸಾತಿ ಪಞ್ಞಾ। ಸೇಸಂ ಪದತೋ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಅತ್ಥತೋ ಪನೇತ್ಥ ತೇನ ಕಿಂ ಕಥಿತಂ? ಚತುನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥಿತಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಚತೂಸು ಅಮಚ್ಚಪುತ್ತೇಸು ಠಾನನ್ತರಂ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ವಿಚರನ್ತೇಸು ಏಕೋ ಉಪಟ್ಠಾನೇನ, ಏಕೋ ಸೂರಭಾವೇನ, ಏಕೋ ಜಾತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಏಕೋ ಮನ್ತಬಲೇನಾತಿ ಏವಂ ತೇ ಪಚ್ಚೇಕಕಾರಣೇನ ರಾಜಾನಂ ಆರಾಧೇತ್ವಾ ಠಾನನ್ತರಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ಏವಂ ಭಿಕ್ಖೂಪಿ ಛನ್ದವೀರಿಯಚಿತ್ತವೀಮಂಸಾಸು ಏಕೇಕಂ ಜೇಟ್ಠಂ ಧುರಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಛನ್ದೋ ಸಮಾಧಿ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋತಿ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಇದ್ಧೀಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದಾಪಿ, ಸೇಸಾ ಪನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಏವ। ಏವಂ ಸೇಸಾಧಿಪತಿಯುತ್ತಚಿತ್ತೇಸುಪಿ ಇದ್ಧಿಪಾದಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಅಪಿಚ
ಧಮ್ಮಭೇದೋ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ತಾವ ಛನ್ದಾದೀನಂ ಪದಾನಂ ವಿಭಙ್ಗಂ ವತ್ವಾ ಅನ್ತೇ ‘‘ಇದ್ಧಿಪಾದೋತಿ ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ। ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತೀತಿ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಆಸೇವತಿ ಭಾವೇತಿ ಬಹುಲೀಕರೋತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೪೩೪) ಏವಂ ಸಬ್ಬೇ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ಇದ್ಧಿಪಾದೋತಿ ವುತ್ತಾ।
ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ಪನ ಛನ್ದಾದೀನಿ ಪದಾನಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಅನ್ತೇ ‘‘ಇದ್ಧಿಪಾದೋತಿ ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ಫಸ್ಸೋ…ಪೇ॰… ಪಗ್ಗಾಹೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೪೪೭) ಏವಂ ಸಬ್ಬೇ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಾತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ ವೀರಿಯಿದ್ಧಿಪಾದೋ ಚಿತ್ತಿದ್ಧಿಪಾದೋ ವೀಮಂಸಿದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೪೫೭) ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಝಾನಂ ಭಾವೇತಿ…ಪೇ॰… ಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಛನ್ದೋ ಛನ್ದಿಕತಾ…ಪೇ॰… ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಛನ್ದವೀರಿಯಚಿತ್ತವೀಮಂಸಾ ಏವ ಇದ್ಧಿಪಾದಾತಿ ವುತ್ತಾ। ತಥಾ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಏವ, ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಾ ಏವ, ವೀಮಂಸಿದ್ಧಿಪಾದೋ ಹೇತು, ಸೇಸಾ ನ ಹೇತೂ…ಪೇ॰… ಚಿತ್ತಿದ್ಧಿಪಾದೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಸೇಸಾ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ…ಪೇ॰… ಅನುತ್ತರಾವ, ಅರಣಾವಾತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ। ಪಾಳಿಮುತ್ತಕನಯೋ ಪನೇತ್ಥಾಪಿ ನ ಉದ್ಧಟೋತಿ।
ಇದ್ಧಿಪಾದವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಬೋಜ್ಝಙ್ಗವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಬೋಜ್ಝಙ್ಗವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ಏತ್ಥ ಬೋಧಿಯಾ, ಬೋಧಿಸ್ಸ ವಾ ಅಙ್ಗಾತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಾಯ ಏವ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಾದಿಅನೇಕೇಸಂ ಉಪದ್ದವಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾಯ ಸತಿಧಮ್ಮವಿಚಯಾದಿಸತ್ತವಿಧಾಯ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಬುಜ್ಝತಿ, ಕಿಲೇಸನಿದ್ದಾಯ ಉಟ್ಠಹತಿ, ಸಚ್ಚಾನಿ ವಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸಾ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ಬೋಧಿಯಾ ಅಙ್ಗಾತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಝಾನಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ವಿಯ। ಯೋ ಪನೇಸ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ಏತಾಯ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ‘‘ಬೋಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸ ಬೋಧಿಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಸೇನಙ್ಗರಥಙ್ಗಾದಯೋ ವಿಯ। ಅಪಿಚ ‘‘ಬೋಧಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ತತ್ಥ ಧಮ್ಮೇ ವಿಚಿನಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಪರಿವೀಮಂಸತಿ ಜಾನಾತಿ, ಧಮ್ಮೇ ವಾ ಏತೇನ ಸತ್ತಾ ವಿಚಿನನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ, ಪಞ್ಞಾ। ಉಪೇಕ್ಖತಿ ಸಮರಸಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹಾಪನವಡ್ಢನೇ ಅವಾವಟತಾಯ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಾಕಾರೇನ ಮಜ್ಝತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾ। ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಲಕ್ಖಣೋ ಹಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ। ಧಮ್ಮಭೇದೋಪೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋವ।
ವಿಭಙ್ಗನಯತೋ ಪನೇತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ತಾವ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರವಸೇನ ಸೇಸೇಸು ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲವಿಪಾಕವಸೇನ ವಿಭತ್ತಾ। ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕೇ ಪನ ಸಿಯಾ ಕುಸಲಾ, ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋವ, ಸೇಸಾ ದ್ವೀಹಿ…ಪೇ॰… ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಸುಖಸಹಗತೋವ, ಸೇಸಾ ತಿಧಾಪಿ, ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಾ, ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ
ಇದಾನಿ ಪನ –
ಕಮತೋ ತಾವತ್ತತೋ ಚ, ಹೇತುಭೂಮಿವಿಭಾಗತೋ।
ವಿವೇಕತೋ ಚ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ॥
ತತ್ಥ ಕಮತೋ ತಾವ ಅಯಮ್ಪಿ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋವ। ಸಬ್ಬೇಸಂ ಹಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಉಪಕಾರತ್ತಾ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಪಠಮಂ ವುತ್ತೋ, ತತೋ ಯಸ್ಮಾ ಉಪಟ್ಠಿತಸತಿಕೋ ಧಮ್ಮೇ ಪಞ್ಞಾಯ ಪವಿಚಿನಾತಿ, ಪವಿಚಿತಧಮ್ಮೋ ವೀರಿಯಂ ಆರಭತಿ, ಆರದ್ಧವೀರಿಯಸ್ಸ ಪೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪೀತಿಮನಸ್ಸ ಕಾಯೋಪಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಪಸ್ಸಮ್ಭತಿ, ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯಸ್ಸ ಸುಖಿನೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತೋ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಾಧುಕಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದಯೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ವುತ್ತಾತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಕಮೋ।
ತಾವತ್ತತೋ ಪನ ಕಸ್ಮಾ ತೇ ಸತ್ತೇವ ವುತ್ತಾ, ಅನೂನಾ ಅನಧಿಕಾತಿ? ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪಟಿಪಕ್ಖತೋ, ಸಬ್ಬತ್ತಿಕತೋ ಚ। ಏತ್ಥ ಹಿ ತಯೋ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಲೀನಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಯೇ ಲೀನಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಕಾಲೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ, ಕಾಲೋ
ಹೇತುಭೂಮಿವಿಭಾಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತುವಿಭಾಗತೋ ತಾವ – ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನತಾ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿಪುಗ್ಗಲಸೇವನತಾ ತದಧಿಮುತ್ತತಾತಿ। ತಥಾ ಸತ್ತ ಧಮ್ಮಾ ದುತಿಯಸ್ಸ ಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾ ವತ್ಥುವಿಸದಕಿರಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತಪಟಿಪಾದನಾ ದುಪ್ಪಞ್ಞಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನಾ ಪಞ್ಞವನ್ತಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ ಗಮ್ಭೀರಞಾಣಚರಿಯಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತಾ ತದಧಿಮುತ್ತತಾತಿ। ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾನಂ ಸರೀರಪರಿಕ್ಖಾರಭೂತಾನಂ ವತ್ಥೂನಂ ವಿಸದಭಾವಕರಣಂ ವತ್ಥುವಿಸದಕಿರಿಯಾ ನಾಮ। ತಥಾ ಏಕಾದಸ ಧಮ್ಮಾ ತತಿಯಸ್ಸ ಅಪಾಯಭಯಗಮನವೀಥಿದಾಯಜ್ಜಮಹತ್ತಸತ್ಥುಮಹತ್ತಜಾತಿಮಹತ್ತಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಮಹತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತಾ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವಿತಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾಪಚಾಯನತಾ ಕುಸೀತಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನತಾ ಆರದ್ಧವೀರಿಯಪುಗ್ಗಲಸೇವನತಾ ತದಧಿಮುತ್ತತಾತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಗತಮಗ್ಗೋ ಮಯಾ ಗನ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ವೀಥಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ನಾಮ। ‘‘ದಾಯಕೇಹಿ ದಿನ್ನಪಿಣ್ಡಪಾತಸ್ಸ ಮಹಪ್ಫಲತಂ ಸಮ್ಪಾದೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ದಮನಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾಪಚಾಯನಂ ನಾಮ। ತಥಾ ಏಕಾದಸ ಧಮ್ಮಾ ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಸಙ್ಘಸೀಲಚಾಗದೇವತೋಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿಯೋ ಸತ್ತ, ಲೂಖಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನತಾ ಸಿನಿದ್ಧಪುಗ್ಗಲಸೇವನತಾ ಪಸಾದನೀಯಸುತ್ತನ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತಾ ತದಧಿಮುತ್ತತಾತಿ। ತಥಾ ಸತ್ತ ಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ಪಣೀತಭೋಜನಸೇವನತಾ, ಉತುಸುಖಇರಿಯಾಪಥಸುಖಸೇವನತಾ ದ್ವೇ ಮಜ್ಝತ್ತಪ್ಪಯೋಗತಾ ಸಾರದ್ಧಕಾಯಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನತಾ ಸನ್ತಕಾಯಪುಗ್ಗಲಸೇವನತಾ ತದಧಿಮುತ್ತತಾತಿ। ಏಕಾದಸ ಧಮ್ಮಾ ಛಟ್ಠಸ್ಸ ವತ್ಥುವಿಸದಕಿರಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತಪಟಿಪಾದನಾ ನಿಮಿತ್ತಕುಸಲತಾ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಗ್ಗಹನಿಗ್ಗಹಸಮ್ಪಹಂಸನಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾ ಚತಸ್ಸೋ ನಿಮಿತ್ತಕುಸಲತಾ ನಾಮ। ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಸತ್ತಮಸ್ಸ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಕೇಲಾಯನಮಜ್ಝತ್ತಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಪರಿವಜ್ಜನಸೇವನತಾ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಾ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಹೇತುವಿಭಾಗೋ।
ಭೂಮಿವಿಭಾಗತೋ ಪನೇತೇ ಕಾಮಾವಚರಾ, ಲೋಕುತ್ತರಾ ವಾ ಹೋನ್ತಿ, ಕಾಮಾವಚರೇಸು ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾದೀಸು ಏವ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನ ಇತರೇಸು। ಲೋಕುತ್ತರೇಸು ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಚಿತ್ತೇಸು ಸಬ್ಬಥಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಅಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ। ಕೇಚಿ ಪನ ಥೇರಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕೇಸು ಕಸಿಣಾಸುಭಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಜ್ಝಾನೇಸುಪಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಉದ್ಧರನ್ತಿ, ನ ಚ ತೇ ಪಟಿಸಿದ್ಧಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಮತೇನ ರೂಪಾವಚರಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಕೇನಚಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅರೂಪಾವಚರಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಭೂಮಿವಿಭಾಗೋ।
ವಿವೇಕತೋತಿ ಏತ್ಥ ವಿವೇಕೋತಿ ವಿವಿತ್ತತಾ, ಸ್ವಾಯಂ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಿನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕವಸೇನ। ತದಙ್ಗವಿವೇಕೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕೋತಿ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕೋತಿ ಮಗ್ಗೋ, ಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿವೇಕೋತಿ ಫಲಂ, ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕೋತಿ ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತನಿಸ್ಸಟಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ತತ್ರಿಮೇ ತದಙ್ಗಸಮುಚ್ಛೇದಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಿನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಹೇತೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಕಿಚ್ಚತೋ ತದಙ್ಗವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಾ, ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಾ। ಮಗ್ಗಕಾಲೇ ಪನ ಕಿಚ್ಚತೋ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಾ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಾ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಕಿಚ್ಚತೋ ಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಾ। ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಾ
ಬೋಜ್ಝಙ್ಗವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಮಗ್ಗಙ್ಗವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಮಗ್ಗಙ್ಗವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ಅರಿಯೋತಿ ತಂತಂಮಗ್ಗವಜ್ಝಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕತ್ತಾ ಅರಿಯೋ, ಅಟ್ಠ ಅಙ್ಗಾನಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ, ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಿಕೇಹಿ ಮಗ್ಗೀಯತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಾ ಮಗ್ಗತಿ, ಕಿಲೇಸೇ ವಾ ಮಾರೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಮಗ್ಗೋ। ಸೇಯ್ಯಥಿದನ್ತಿ ಸೋ ಕತಮೋತಿ ಚೇ, ಇದಾನಿ ಸ್ವಾಯಂ ಮಗ್ಗೋ ಚತುರಙ್ಗಿನೀ ವಿಯ ಸೇನಾ ಅಙ್ಗಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ಅಙ್ಗವಿನಿಮುತ್ತೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಾ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಪಞ್ಞಾ। ಸಮ್ಮಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪೇತಿ ತಕ್ಕೇತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ವಿತಕ್ಕೋ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ತತೋ ಧಮ್ಮಭೇದೋಪಿ ವಿಭಙ್ಗನಯೋಪಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇಸು ವುತ್ತಸದಿಸೋ।
ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ಪನ ವಿರತಿತ್ತಯವಜ್ಜಿತೋ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋಪಿ ಮಗ್ಗೋ ವಿಭತ್ತೋ, ತಞ್ಚ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕತಂ, ವಿರತೀನಞ್ಚ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧತಂ ಸನ್ಧಾಯ, ವಿರತಿವಜ್ಜಿತಸ್ಸ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಸೋಪಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕೇಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋವ, ಸೇಸಾ ದ್ವೀಹಿ। ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೋ, ಪೀತಿಸಹಗತೋ ಸುಖಸಹಗತೋವ, ನ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೋ, ಸೇಸಾ ತಿಧಾಪಿ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಹೇತು, ಸೇಸಾ ನಹೇತೂತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ। ಸೇಸಂ ಸಮಮೇವ। ಇದಾನಿ ಪನ –
ಕಮತೋ
ಮಗ್ಗಙ್ಗೇಸು ವಿಜಾನೀಯೋ, ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ॥
ತತ್ಥ ಕಮತೋ ತಾವ ಅಯಮ್ಪಿ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋವ। ಭಗವತಾ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತಪಞ್ಞಾಸತ್ಥತಾಯ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರವಿಧಮನತೋ ಬಹೂಪಕಾರತ್ತಾ ಪಠಮಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ದೇಸಿತಾ। ತತೋ ಹೇರಞ್ಞಿಕಸ್ಸ ಕಹಾಪಣಪರಿವತ್ತಕಹತ್ಥೋ ವಿಯ ಯಥಾಸಭಾವದಸ್ಸನಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಬಹೂಪಕಾರತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಯಥಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಏವಂ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಯಪಿ ಉಪಕಾರಕೋ। ಯಥಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಖೋ, ಗಹಪತಿ, ತಕ್ಕೇತ್ವಾ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾಚಂ ಭಿನ್ದತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೬೩), ತಸ್ಮಾ ತದನನ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ವಾಚಾಯ ಸಂವಿದಹಿತ್ವಾ ಲೋಕೇ ಕಮ್ಮನ್ತೇ ಪಯೋಜೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತದನನ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ। ಕಾಯವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ ಪಹಾಯ ಉಭಯಸುಚರಿತಂ ಪೂರೇನ್ತಸ್ಸೇವ ಯಸ್ಮಾ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಂ ಸೀಲಂ ಪೂರತಿ, ನ ಇತರಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ತದುಭಯಾನನ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ವುತ್ತೋ। ಏವಂ ‘‘ವಿಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿಸೀಲೇನಾಪಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಪರಿತೋಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಇದಂ ವೀರಿಯಂ ಆರಭಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ತದನನ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ। ಆರದ್ಧವೀರಿಯೇನಾಪಿ ಕಾಯಾದೀಸು ಸತಿ ಸೂಪಟ್ಠಿತಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತದನನ್ತರಂ
ಕಿಚ್ಚತೋ ಪನೇಸಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ ತೀಣಿ ತೀಣಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ತಾವ ಅಞ್ಞೇಹಿಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚನೀಕಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪಜಹತಿ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ, ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಸೇಸಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ। ಏವಂ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀನಂ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಪಜಹನಾದಿವಸೇನ ಯಥಾನುರೂಪನ್ತಿ ಕಿಚ್ಚತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವಿಸೇಸತೋ ಪನೇತ್ಥ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇ ಅಭಿನಿರೋಪೇತಿ, ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ
ಭೇದತೋ ಪನ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಞಾಣವಸೇನ ನಾನಕ್ಖಣಾ ನಾನಾರಮ್ಮಣಾ ನಾನಾನಾಮಾ ಹೋತಿ, ದುತಿಯೋ ಪನ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಅಬ್ಯಾಪಾದಅವಿಹಿಂಸಾಸಙ್ಕಪ್ಪವಸೇನ, ವಿರತಿಯೋ ಚತುಬ್ಬಿಧವಚೀದುಚ್ಚರಿತತಿವಿಧಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಮಿಚ್ಛಾಜೀವವಿರಮಣಸಙ್ಖಾತಚೇತನಾವಸೇನಪಿ ವಿರತಿವಸೇನಪಿ, ಛಟ್ಠಸತ್ತಮಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸತಿಪಟ್ಠಾನವಸೇನ ನಾನಕ್ಖಣಾ ನಾನಾರಮ್ಮಣಾ ನಾನಾನಾಮಾ ಹೋನ್ತಿ। ಮಗ್ಗಕಾಲೇ ಪನೇತೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ ಏಕಕ್ಖಣಾ ಏಕಾರಮ್ಮಣಾ। ಕಿಚ್ಚತೋ ಪನ ತಾನಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾನಾಮಾನಿ ಲಭನ್ತಿ, ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ಪನ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಪಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪಿ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನವಸೇನ ನಾನಕ್ಖಣೋ ನಾನಾನಾಮೋ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಏಕಾರಮ್ಮಣೋ ಹೋತಿ। ಏಕಸ್ಸ ಹಿ ಪಠಮಮಗ್ಗೋ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾದಿನಿಯಮತೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿಕೋ ವಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಜ್ಝಾನಿಕೋ ವಾ, ದುತಿಯಮಗ್ಗಾದಯೋಪಿಸ್ಸ ಪಠಮಮಗ್ಗಸದಿಸಜ್ಝಾನಿಕಾ ವಾ ವಿಸದಿಸಜ್ಝಾನಿಕಾ ವಾತಿ ಸೋ ಮಗ್ಗಕಾಲೇಪಿ ನಾನಕ್ಖಣೋ ನಾನಾನಾಮೋ ವಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಭೇದೋ।
ಭೂಮಿತೋ ಚ ವಿವೇಕತೋ ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇಸು ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಏವಂ ವಿಜಾನೀಯೋ ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಮಗ್ಗಙ್ಗವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಝಾನವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಝಾನವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋತಿಆದೀಸು ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲಂ। ತಂ ಹಿ ಯೋ ನಂ ಪಾತಿ ರಕ್ಖತಿ, ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ಮೋಚೇತಿ ಆಪಾಯಿಕಾದೀಹಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ। ವಿಹರತೀತಿ ಇರಿಯತಿ ಪವತ್ತೇತಿ। ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಏತ್ಥ ಆಚರಿತಬ್ಬತೋ ಆಚಾರೋ, ಗಾವೋ ಚರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಗೋಚರೋ, ಗುನ್ನಂ ಚರಣಟ್ಠಾನಂ। ತಂಸದಿಸತಾಯ ಪನ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಪವತ್ತಿವಿಸಯೋ ಗೋಚರೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇಸಂ ವಿಭಾಗೋ ನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ನಿದ್ದೇಸೇ ಹಿ –
‘‘ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥಿ ಆಚಾರೋ, ಅತ್ಥಿ ಅನಾಚಾರೋ। ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅನಾಚಾರೋ? ಕಾಯಿಕೋ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ, ವಾಚಸಿಕೋ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ, ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕೋ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅನಾಚಾರೋ, ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ಅನಾಚಾರೋ, ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ವೇಳುದಾನೇನ ವಾ ಪತ್ತ…ಪೇ॰… ಪುಪ್ಫಫಲಸಿನಾನದನ್ತಕಟ್ಠದಾನೇನ ವಾ ಚಾಟುಕಮ್ಯತಾಯ ವಾ ಮುಗ್ಗಸುಪ್ಯತಾಯ ವಾ ಪಾರಿಭಟುತಾಯ ವಾ ಜಙ್ಘಪೇಸನಿಕೇನ ವಾ ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರೇನ ವಾ ಬುದ್ಧಪತಿಕುಟ್ಠೇನ ಮಿಚ್ಛಾಆಜೀವೇನ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅನಾಚಾರೋ।
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆಚಾರೋ? ಕಾಯಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೫೧೩) –
ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಆಚಾರೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ।
‘‘ಗೋಚರೋತಿ
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಗೋಚರೋ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ನ ವೇಸಿಯಾಗೋಚರೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೫೧೪) –
ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಗೋಚರೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ।
ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಥೇರಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪುರತೋ ಗಮನನಿಸೀದನಚಙ್ಕಮನಘಟ್ಟನಾಭಿಭವನಾದಿಕಾಯಿಕಾಚಿತ್ತೀಕಾರಕಿರಿಯಾನಞ್ಚೇವ ಥೇರೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಅನಾಪುಚ್ಛಾ ಧಮ್ಮಕಥನಖುಂಸನಾದಿವಾಚಸಿಕಾಚಿತ್ತೀಕಾರಕಿರಿಯಾನಞ್ಚ ಅನಾಚಾರಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕೋ ಆಚಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಪಿಚ ಭಿಕ್ಖು ಸಗಾರವೋ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸುನಿವತ್ಥೋ ಸುಪಾರುತೋ ಪಾಸಾದಿಕೇನ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾದಿನಾ ಓಕ್ಖಿತ್ತಚಕ್ಖು ಇರಿಯಾಪಥಸಮ್ಪನ್ನೋ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕೇಸು ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರೀ ಗರುಚಿತ್ತೀಕಾರಬಹುಲೋ ವಿಹರತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಆಚಾರೋ। ಗೋಚರೋ ಪನ ತಿವಿಧೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಗೋಚರೋ ಆರಕ್ಖಗೋಚರೋ ಉಪನಿಬನ್ಧಗೋಚರೋತಿ। ತತ್ಥ ದಸಕಥಾವತ್ಥುಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಗೋಚರೋ ನಾಮ। ಅನ್ತರಘರಾದೀಸು ಓಕ್ಖಿತ್ತಚಕ್ಖುತಾದೀಹಿ ದಿಸಾ ವಿದಿಸಾ ಅನೋಲೋಕೇತ್ವಾ ಗಮನಂ ಆರಕ್ಖಗೋಚರೋ ನಾಮ। ಚತ್ತಾರೋ ಪನ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಉಪನಿಬನ್ಧಗೋಚರೋ ನಾಮ। ಯತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಉಪನಿಬನ್ಧತಿ, ಅಯಂ ತಿವಿಧೋಪೇತ್ಥ ಇಮಿನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಆಚಾರೇನ, ಗೋಚರೇನ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ।
ಅಣುಮತ್ತೇಸು ವಜ್ಜೇಸೂತಿ ಅಣುಪ್ಪಮಾಣೇಸು ದೋಸೇಸು। ಭಯದಸ್ಸಾವೀತಿ ಭಯದಸ್ಸನಸೀಲೋ, ಅಣುಮತ್ತಂ ರೇಣುಂ ಸಿನೇರುಸದಿಸಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ವಿಯ ಸಬ್ಬಲಹುಕಮ್ಪಿ ದುಕ್ಕಟದುಬ್ಭಾಸಿತಮತ್ತಂ ಪಾರಾಜಿಕಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾ ವಜ್ಜತೋ ಭಯತೋ ದಸ್ಸನಸೀಲೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮಾದಾಯ ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ಸುಟ್ಠು ಆದಾಯ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖತಿ।
ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರೋತಿ ಮನಚ್ಛಟ್ಠೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ ಅಗ್ಗಹಣಸಙ್ಖಾತಸತಿಸಂವರೇನ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂತಿ ಪಿಣ್ಡಪಾತೇ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಪರಿಭೋಗೇಸು ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣವಸೇನ ಚೇವ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದೀಹಿ ಚ ಮತ್ತಜಾನನಕೋ, ಪಿಣ್ಡಪಾತವಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಭೋಜನನ್ತಿ ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪುಬ್ಬರತ್ತಾಪರರತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಡ್ಢರತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ಪುಬ್ಬೇ ಪುಬ್ಬರತ್ತಂ, ಇಮಿನಾ ಪಠಮಯಾಮಞ್ಚೇವ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಞ್ಚ ಗಣ್ಹಾತಿ। ರತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಛಾ ಅಪರರತ್ತಂ, ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮಞ್ಚೇವ ಪುರೇಭತ್ತಞ್ಚ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮೋ ಪನಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ನಿದ್ದಾಕಿಲಮಥವಿನೋದನೋಕಾಸೋತಿ ನ ಗಹಿತೋ।
ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋತಿ ಅಸುಭಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಭಾವನಾರಾಮಸ್ಸ ಅನುಯೋಗಸಙ್ಖಾತಂ ಆಸೇವನಭಾವನಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ಚಙ್ಕಮನನಿಸಜ್ಜಾಹಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಆವರಣೀಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಚಿತ್ತಪರಿಸೋಧನೇ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾತಚ್ಚಂ ನೇಪಕ್ಕನ್ತಿ ಸತತಂ ಪವತ್ತಯಿತಬ್ಬತೋ ಸಾತಚ್ಚಸಙ್ಖಾತಂ ವೀರಿಯಂ, ಪರಿಪಾಕಗತತ್ತಾ ನೇಪಕ್ಕಸಙ್ಖಾತಞ್ಚ ಪಞ್ಞಂ ಅನುಯುತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇಮಿನಾ ವೀರಿಯಪಞ್ಞಾಹಿ ಯುತ್ತಸ್ಸೇವ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗಸಿದ್ಧೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಇದಾನಿ ‘‘ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಚತುಸಚ್ಚಾವಬೋಧಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇ ಭವಾನಂ ಚತುಸಚ್ಚಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಸತ್ತತಿಂಸಧಮ್ಮಾನಂ। ನಿದ್ದೇಸೇ ಪನಸ್ಸ ಲೋಕಿಯಭಾವನಾಯ ವಿಸೇಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇ ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತನಸಮತ್ಥತಾಯ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಏವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ। ತೇಸಂ ಗಹಣೇನ ಪನ ಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೋ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇ ಪಟಿಕ್ಕನ್ತೇತಿಆದೀಸು ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುರತೋ ಗಮನಂ, ಪಟಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಿವತ್ತನಂ, ತದುಭಯಞ್ಚ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾಸಯನೇಸುಪಿ ಪುರತೋ, ಪಚ್ಛತೋ ಚ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಭಿಗಮನಅಪಗಮನವಸೇನ ಲಬ್ಭತಿ। ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೀ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಕಾರೀ, ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸ್ಸೇವ ವಾ ಕಾರೀ, ಸಮ್ಪಜಞ್ಞ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಅವಿಪ್ಪಯೋಗತೋ ಸತಿಪಿ ಗಹಿತಾವ ಹೋತಿ। ತೇನೇವಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಅಭಿಕ್ಕಮತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಆಲೋಕಿತೇತಿಆದೀಸು ಆಲೋಕಿತಂ ನಾಮ ಪುರತೋ ಪೇಕ್ಖನಂ। ವಿಲೋಕಿತಂ ನಾಮ ಅನುದಿಸಾಪೇಕ್ಖನಂ। ಇಮೇಸಂ ಪನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಗಹಣೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ಉಪರಿ ಪಚ್ಛತೋ ಪೇಕ್ಖನಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಓಲೋಕಿತುಲ್ಲೋಕಿತಾಪಲೋಕಿತಾನಿಪಿ ಗಹಿತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
ಸಮಿಞ್ಜಿತೇ ಪಸಾರಿತೇತಿ ಪಬ್ಬಾನಂ ಸಮಿಞ್ಜನೇ, ಪಸಾರಣೇ ಚ। ಸಙ್ಘಾಟಿಪತ್ತಚೀವರಧಾರಣೇತಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಘಾಟಿಚೀವರಾನಂ ನಿವಾಸನಪಾರುಪನವಸೇನ, ಪತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖಾಪಟಿಗ್ಗಹಣಾದಿವಸೇನ ಚ ಪರಿಭೋಗೋ ಧಾರಣಂ ನಾಮ। ಅಸಿತೇತಿ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾದಿಭೋಜನೇ। ಪೀತೇತಿ ಯಾಗುಆದಿಪಾನೇ। ಖಾಯಿತೇತಿ ಪಿಟ್ಠಖಜ್ಜಾದಿಖಾದನೇ। ಸಾಯಿತೇತಿ ಮಧುಫಾಣಿತಾದಿಸಾಯಿತೇ। ಉಚ್ಚಾರಪಸ್ಸಾವಕಮ್ಮೇತಿ ಉಚ್ಚಾರಸ್ಸ ಚ ಪಸ್ಸಾವಸ್ಸ ಚ ಕರಣೇ। ಗತೇತಿ ಗಮನೇ। ಠಿತೇತಿ ಠಾನೇ। ನಿಸಿನ್ನೇತಿ ನಿಸಜ್ಜಾಯ। ಸುತ್ತೇತಿ ಸಯನೇ। ಜಾಗರಿತೇತಿ ಜಾಗರಣೇ। ಏತ್ಥ ಚ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಗಮನಾದಿವಸೇನ ಭಾಸಿತೇತಿ ಕಥನೇ। ತುಣ್ಹೀಭಾವೇತಿ ಅಕಥನೇ।
ಸಬ್ಬೇಸು ಪನ ತೇಸು ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾದೀಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಾತ್ಥಕಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಸಪ್ಪಾಯಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಗೋಚರಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಅಸಮ್ಮೋಹಸಮ್ಪಜಞ್ಞನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಅಭಿಕ್ಕಮಿತುಕಾಮತಾದಿಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಚಿತ್ತವಸೇನೇವ ಗಮನಾದಿಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ನು ಮೇ ತತ್ಥ ಗತೇನ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಚೇತಿಯದಸ್ಸನಾದಿನೋ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಸಾತ್ಥಕಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ನಾಮ। ಸಾತ್ಥಕೇಸು ಪನೇತೇಸು ಗಮನಾದೀಸು ಜೀವಿತಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತರಾಯಾನಞ್ಚೇವ ಸಲ್ಲೇಖಪಟಿಪತ್ತಿವಿಘಾತಕರಾನಂ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಪರಿಕ್ಕಿಲೇಸಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಬೇಸಾನಂ ಸಬ್ಭಾವಾಭಾವಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಪ್ಪಾಯಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಸಪ್ಪಾಯಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ನಾಮ। ಏವಂ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಾತ್ಥಕಸಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಪನ ಅಟ್ಠತಿಂಸಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು, ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅಭಿರುಚಿತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಗೋಚರಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾವ ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀನಂ ಕರಣಂ ಗೋಚರಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ನಾಮ। ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ಪನ ಅನ್ಧಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಾ ‘‘ಅತ್ತಾ ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀನಿ ಕರೋತಿ, ಅಹಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ವಾ ಸಮ್ಮುಯ್ಹನ್ತಿ, ತಥಾ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹಿತ್ವಾ ‘‘ಅಭಿಕ್ಕಮಿತುಕಾಮತಾದಿಚಿತ್ತಕಿರಿಯವಾಯೋಧಾತು ವಿಪ್ಫಾರಾದಿಕಾರಣಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಅಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾತೋ ಅಟ್ಠಿಸಙ್ಘಾಟೋ ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀನಿ ಕರೋತಿ, ತತೋ ಅಞ್ಞೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಅತ್ತಾ ವಾ ಸತ್ತೋ ವಾ ಅಭಿಕ್ಕಮನ್ತೋ ವಾ ಪಟಿಕ್ಕಮನ್ತೋ ವಾ…ಪೇ॰… ತುಣ್ಹೀ ಭವನ್ತೋ ವಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಯ ಪವತ್ತನಂ ಅಸಮ್ಮೋಹಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ನಾಮ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೦೮) ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಯಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಏತ್ತಕಾ ಗುಣಾ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ಅರಞ್ಞವಾಸೋ ಪನ ಮಕ್ಕಟಾದೀನಂ ವಿಯ ಅನುಚ್ಛವಿಕೋ ‘‘ಸೋ ವಿವಿತ್ತಂ ಸೇನಾಸನಂ ಭಜತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ವಿವಿತ್ತನ್ತಿ ಸುಞ್ಞಂ। ಸೇತಿ ಚೇವ ಆಸತಿ ಚ ಏತ್ಥಾತಿ ಸೇನಾಸನಂ, ಮಞ್ಚಾದಿ, ವಿಹಾರಾದಿ ಚ। ತೇನೇವಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಮಞ್ಚೋ ಪೀಠ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಇದಾನಿ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿಸ್ಸ ಪಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅರಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅರಞ್ಞನ್ತಿ ವಿನಯಪರಿಯಾಯೇನ ತಾವ ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚ ಅವಸೇಸಂ, ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಚ ಆರಞ್ಞಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಞ್ಚಧನುಸತಿಕಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಅರಞ್ಞನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಗಾಮದ್ವಾರಸ್ಸ ಇನ್ದಖೀಲತೋ ಬಹಿ ಸಬ್ಬಂ ‘‘ಅರಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಇನ್ದಖೀಲಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೫೨೯) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಕನ್ದರನ್ತಿ ಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ಉದಕಂ, ತೇನ ದರಿತಂ ಉದಕೇನ ಭಿನ್ನಂ ಪಬ್ಬತಪದೇಸಂ, ಯಂ ‘‘ನಿತುಮ್ಬ’’ನ್ತಿಪಿ ‘‘ನದೀಕುಞ್ಜ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ರಜತಪಟ್ಟಸದಿಸವಾಲಿಕಾಪುಲಿನೇ ಮಣಿವಿತಾನಸದಿಸೇ ಸನ್ದಚ್ಛಾಯೇ ವನಗಹನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಮಣಿಕ್ಖನ್ಧಸದಿಸೇ ಉದಕೇ ಸನ್ದಮಾನೇ ಸೀತೇನ ವಾತೇನ ಬೀಜಿಯಮಾನಸ್ಸ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋತೋ ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗಂ ಹೋತಿ। ಗಿರಿಗುಹನ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಬ್ಬತಾನಮನ್ತರಂ, ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ವಾ ಉಮಙ್ಗಸದಿಸಂ ಮಹಾವಿವರಂ। ವನಪತ್ಥನ್ತಿ ಗಾಮನ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅನುಪಚಾರಟ್ಠಾನಂ, ಯತ್ಥ ನ ಕಸನ್ತಿ ನ ವಪನ್ತಿ। ತೇನೇವಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ವನಪತ್ಥನ್ತಿ ದೂರಾನಮೇತಂ ಸೇನಾಸನಾನಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಬ್ಭೋಕಾಸನ್ತಿ ಅಚ್ಛನ್ನಂ। ಆಕಙ್ಖಮಾನೋ ಪನೇತ್ಥ ಚೀವರಕುಟಿಂ ಕತ್ವಾ ವಸತಿ। ಪಲಾಲಪುಞ್ಜನ್ತಿ ಪಲಾಲರಾಸಿಂ। ಮಹಾಪಲಾಲಪುಞ್ಜತೋ ಅಪ್ಪಸದ್ದನ್ತಿಆದೀಸು ವಚನಸದ್ದೇನ ವಿರಹಿತತ್ತಾ ಅಪ್ಪಸದ್ದಂ। ನಗರನಿಗ್ಘೋಸಸದ್ದೇನ ಚೇವ ಮಿಗಪಕ್ಖಿನಿಗ್ಘೋಸೇನ ಚ ರಹಿತತ್ತಾ ಅಪ್ಪನಿಗ್ಘೋಸಂ। ವಿಜನವಾತನ್ತಿ ಅನುಸಞ್ಚರಕಜನಸ್ಸ ಸರೀರವಾತೇನ ವಿರಹಿತತ್ತಾ ವಿಜನವಾತಂ, ‘‘ವಿಜನವಾದ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಸೇನಾಸನಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಜನವಾದಸದ್ದೇನ ರಹಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮನುಸ್ಸಾನಂ ರಹಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾರಹತ್ತಾ ಮನುಸ್ಸರಾಹಸ್ಸೇಯ್ಯಕಂ, ತತೋ ತತೋ ಪಟಿನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲೀಯನತೋ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವಿವೇಕಸ್ಸ ಭಾವನಾರಾಮಸ್ಸ ಅನುರೂಪತ್ತಾ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಸಾರುಪ್ಪಂ। ಭಜತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅರಞ್ಞಗತೋತಿಆದೀಸು ಅರಞ್ಞಂ, ರುಕ್ಖಮೂಲಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸೇನಾಸನಂ ಸುಞ್ಞಾಗಾರೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ।
ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಊರುಬದ್ಧಾಸನಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ। ಉಜುಂ ಕಾಯಂ ಪಣಿಧಾಯಾತಿ ಉಪರಿಮಕಾಯಂ ಉಜುಂ ಠಪೇತ್ವಾ, ಅಟ್ಠಾರಸ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕೇ ಕೋಟಿಯಾ ಕೋಟಿಂ ಪಟಿಪಾದೇತ್ವಾ। ಏವಂ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಹಿ ಚಮ್ಮಮಂಸನಹಾರೂನಿ ನ ಪಣಮನ್ತಿ, ಅಥಸ್ಸ ತೇಸಂ ಅಪಣಮನಪಚ್ಚಯಾ ಖಣೇ ಖಣೇ ವೇದನಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತೋ ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗಂ ಹೋತಿ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವುದ್ಧಿಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ। ಪರಿಮುಖಂ ಸತಿಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾಭಿಮುಖಂ ಸತಿಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ, ಮುಖಸಮೀಪೇ ವಾ ಕತ್ವಾ। ತೇನೇವಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಅಯಂ ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ ಸೂಪಟ್ಠಿತಾ, ನಾಸಿಕಗ್ಗೇ ವಾ ಮುಖನಿಮಿತ್ತೇ ವಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೫೩೭) ವುತ್ತಂ। ಮುಖನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಉತ್ತರೋಟ್ಠಸ್ಸ ವೇಮಜ್ಝಪದೇಸೋ, ಯತ್ಥ ನಾಸಿಕಾವಾತೋ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಪರೀತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೋ, ಮುಖನ್ತಿ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋ, ಸತೀತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಟ್ಠೋ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಪರಿಮುಖಂ ಸತಿ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೬೪) ವಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ ‘‘ಪರಿಗ್ಗಹಿತನಿಯ್ಯಾನಂ ಸತಿಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ।
ಅಭಿಜ್ಝಂ ಲೋಕೇತಿಆದೀಸು ಅಭಿಮುಖಂ ಝಾಯತಿ ಚಿನ್ತೇತೀತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾ, ರಾಗೋ। ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋ, ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ। ತೇಸು ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನೇವ ವಿಗತಾಭಿಜ್ಝೇನ, ನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಸದಿಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚೇತಸಾತಿ ಚಿತ್ತೇನ, ಇತ್ಥಮ್ಭೂತೋ ವಿಹರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಭಿಜ್ಝಾಯಾತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾತೋ। ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಸೋಧೇತೀತಿ ಯಥಾ ನಂ ಸಾ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ನ ಪುನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಏವಂ ಪರಿಮೋಚೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬ್ಯಾಪಜ್ಜತಿ ಇಮಿನಾ ಚಿತ್ತಂ ಪೂತಿಕುಮ್ಮಾಸಾದಯೋ ವಿಯ ಪಕತಿಂ ಜಹಾತೀತಿ ಬ್ಯಾಪಾದೋ। ವಿಕಾರಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪದುಸ್ಸತಿ, ಪರಂ ವಾ ಪದೂಸೇತಿ ವಿನಾಸೇತೀತಿ ಪದೋಸೋ, ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಕೋಧಸ್ಸೇವಾಧಿವಚನಂ। ಯಸ್ಮಾ ಚೇತಂ ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಾಧಾರಣವಸೇನ ದೇಸೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಬ್ಬಪಾಣಭೂತಹಿತಾನುಕಮ್ಪೀ’’ತಿ ಏವಂ ಮೇತ್ತಾವಸೇನ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಅಬ್ಯಾಪನ್ನಚಿತ್ತೋ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ।
ಥಿನಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಗೇಲಞ್ಞಂ, ಮಿದ್ಧಂ ಚೇತಸಿಕಾನಂ। ಆಲೋಕಸಞ್ಞೀತಿ ರತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ದಿವಾಪಿ ದಿಟ್ಠಆಲೋಕಸಞ್ಜಾನನಸಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ತಾಯ ಪನ ಆಲೋಕಸಞ್ಞಾಯ ಥಿನಮಿದ್ಧವಿನೋದನಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ’’ತಿ।
ಅನುದ್ಧತೋತಿ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ತಥಾ ಏವ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವೂಪಸನ್ತಚಿತ್ತೋ। ತಿಣ್ಣವಿಚಿಕಿಚ್ಛೋತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತೋ। ಅಕಥಂಕಥೀ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮೇಸು ‘‘ಕಥಂ ಇಮೇ, ಕಥಂ ಇಮೇ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತನತೋ ಕಥಂಕಥೀಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ವಿರಹಿತೋ। ಏವಂ ಪಞ್ಚನೀವರಣಪ್ಪಹಾನಂ ‘‘ಸೋ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣೇ ಪಹಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸೋತಿ ಯೋ ಯಥಾವುತ್ತಸೀಲಾದಿಗುಣೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಅರಞ್ಞಾದಿಅನುರೂಪಸೇನಾಸನಗತೋ ಅತ್ತನೋ ಚರಿಯಾನುಕುಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚರಹಿತಾಯ ಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯಾಯ ಉಪ್ಪಾದಿತುಪಚಾರಜ್ಝಾನೇನ ಪಹೀನಪಞ್ಚನೀವರಣೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮಾಯ ವಾಯಮತಿ, ಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಚೇತಸೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಭಸ್ಸರಭಾವಕರಣೇ। ಪಞ್ಞಾಯ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣೇತಿ ಯಸ್ಮಾ ಇಮೇ ನೀವರಣಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಯ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ನ ದೇನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಪನ ಲೋಕಿಯಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ, ಅಭಿಞ್ಞಾಭೂತಾಯ ವಾ ಮೂಲಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಾತೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀತಿಆದೀಸು ಕಾಮೇಹೀತಿ ವತ್ಥುಕಾಮಕಿಲೇಸಕಾಮೇಹಿ। ವಿವಿಚ್ಚೇವಾತಿ ವಿವಿಚ್ಚಿತ್ವಾ ವಿನಾ ಹುತ್ವಾ, ಅಪಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಯಮತ್ಥೇನ ಪನೇತ್ಥ ಏವ-ಕಾರೇನ ಝಾನಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾನಂ ಕಾಮಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಾಗೇನೇವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮೋ, ಅನ್ಧಕಾರಪರಿಚ್ಚಾಗೇನೇವ ದೀಪಪ್ಪವತ್ತಿ ವಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಉತ್ತರಪದೇಪಿ ಚೇಸ ಏವ-ಕಾರೋ ಆನೇತ್ವಾ ‘‘ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ। ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಕಾಮತೋ ಅಞ್ಞೇಹಿ ನೀವರಣಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೇಹಿ ಅವಿವಿಚ್ಚಾಪಿ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಿತುಂ। ಪದದ್ವಯೇಪಿ ಪನ ‘‘ವಿವಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾಯವಿವೇಕಾದೀಸು, ತದಙ್ಗವಿವೇಕಾದೀಸು ಚ ತದಙ್ಗನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕವಜ್ಜಿತಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಿವೇಕಾ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ವತ್ಥುಕಾಮವಿವೇಕವಚನತೋ ಹಿ ಕಾಯವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋ, ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಹಿ ಪನ ಸೇಸಾಕುಸಲೇಹಿ ಚ ವಿವೇಕವಚನತೋ ಚಿತ್ತಉಪಧಿವಿವೇಕಾ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾದಿವಿವೇಕಾ ಚ ವುತ್ತಾ। ಲೋಕುತ್ತರಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಮೇತೇನ ಪದದ್ವಯೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಸೇಸನೀವರಣವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾದಿಕೋ ವುತ್ತೋ। ಏವಂ ಓಘಾದೀಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಪಹಾನಙ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಙ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿವೇಕಜನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿವಿತ್ತಿ ವಿವೇಕೋ, ನೀವರಣವಿಗಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿವಿತ್ತೋತಿ ವಾ ವಿವೇಕೋ, ನೀವರಣವಿವಿತ್ತೋ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮರಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ವಿವೇಕತೋ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ವಿವೇಕೇ ಜಾತನ್ತಿ ವಿವೇಕಜಂ। ಪೀತಿಸುಖನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪೀತೀತಿ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಾ ಫರಣಾಪೀತಿ, ಸುಖಞ್ಚ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಇತಿ ಅಯಞ್ಚ ಪೀತಿ ‘‘ಪೀತಿಸುಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಥ ವಾ ಪೀತಿ ಚ ಸುಖಞ್ಚ ಪೀತಿಸುಖಂ, ವಿವೇಕಜಂ ಪೀತಿಸುಖಂ ಅಸ್ಸ, ಅಸ್ಮಿಂ ವಾತಿ ವಿವೇಕಜಂ ಪೀತಿಸುಖಂ, ಏವಂ ಏಕಪದವಸೇನ ‘‘ವಿವೇಕಜಪೀತಿಸುಖ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ವಿವೇಕಜಂ ಪೀತಿಸುಖ’’ನ್ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ। ಯಥೇವ ಹಿ ಝಾನಂ, ಏವಂ ಪೀತಿಸುಖಮ್ಪಿ ವಿವೇಕಜಮೇವ ಹೋತೀತಿ। ಪಠಮಂ ಝಾನನ್ತಿ ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತೋ ಪಠಮಂ, ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋಪಿ ಪಠಮಂ। ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನತೋ, ಪಚ್ಚನೀಕಝಾಪನತೋ ವಾ ಝಾನಂ, ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಉಪರಿ ‘‘ದುತಿಯಂ ಝಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣಂ ದಸಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ ತದನುರೂಪೇನ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಾಠೇ ನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ತಥಾಪಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಝಾನನ್ತಿ ವಿತಕ್ಕೋ ವಿಚಾರೋ ಪೀತಿ ಸುಖಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇಕಗ್ಗತಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೫೬೯) ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಙ್ಗಮೇವ।
ಏವಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತದನನ್ತರಂ ಅಧಿಗತಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ತಂ ಆವಜ್ಜನಸಮಾಪಜ್ಜನವುಟ್ಠಾನಾಧಿಟ್ಠಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಸಙ್ಖಾತಾಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ವಸೀಹಿ ವಸೀಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ತತ್ಥ ಆಸನ್ನನೀವರಣಪಚ್ಚತ್ಥಿಕತಾಯ ಚೇವ ಓಳಾರಿಕವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಕ್ಖೋಭಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಚ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ನಿಕನ್ತಿಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ವಿತಕ್ಕಾದಿಭೇದೋಳಾರಿಕಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಾಯ, ಪೀತಿಆದಿಸನ್ತಙ್ಗಪಟಿಲಾಭಾಯ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ವೂಪಸಮಾತಿ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ, ದುತಿಯಜ್ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಅಪಾತುಭಾವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ತನಿ ಜಾತಂ, ಅತ್ತಸನ್ತಾನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಪಸಾದನನ್ತಿ ಸದ್ಧಾಸಙ್ಖಾತಸಮ್ಪಸಾದನಯೋಗತೋ ಝಾನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ ನೀಲವಣ್ಣಯೋಗತೋ ನೀಲವತ್ಥಂ ವಿಯ। ಏಕೋದಿಭಾವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಹಿ ಅನಜ್ಝಾರುಳ್ಹತ್ತಾ ಏಕೋ ಅಗ್ಗೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಉದೇತೀತಿ ಏಕೋದಿ, ಸಮಾಧಿ। ತಂ ಭಾವೇತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಏಕೋದಿಭಾವಂ। ಸೋ ಪನಾಯಂ ಏಕೋದಿ ಯಸ್ಮಾ ಚೇತಸೋ, ನ ಸತ್ತಸ್ಸ, ನ ಜೀವಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ಏತಂ ‘‘ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ನನು ಚಾಯಂ ಸದ್ಧಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಅಯಞ್ಚ ಏಕೋದಿನಾಮಕೋ ಸಮಾಧಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಇದಮೇವ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಝಾನೇ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಕ್ಖೋಭಾಭಾವೇನ ಬಲವತೀ ಸದ್ಧಾ, ಸಮಾಧಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಇದಮೇವ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಅವಿತಕ್ಕಂ ಅವಿಚಾರನ್ತಿ ಭಾವನಾಯ ಪಹೀನತ್ತಾ ನತ್ಥಿ ಸಮಾಧಿಜನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿತೋ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಮಾಧಿತೋ ವಾ ಜಾತಂ, ವಿತಕ್ಕಾದಿಕ್ಖೋಭಾಭಾವೇನ ಚೇತಸ್ಸ ವಣ್ಣಭಣನತ್ಥಂ ಇದಮೇವ ‘‘ಸಮಾಧಿಜ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀತಿ ಏವಂ ದುವಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನಂ ತಿವಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣಾದಿಯುತ್ತಂ ದುತಿಯಂ ಝಾನಂ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ ವುತ್ತನಯೇನ ವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏವಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತದನನ್ತರಂ ಅಧಿಗತದುತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ತಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಸೀಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ‘‘ಪೀತಿಯಾ ಚ ವಿರಾಗಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ವಿರಜ್ಜನಂ ವಿರಾಗೋ, ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ, ತಸ್ಮಾ ವಿರಾಗಾ। ಚ-ಕಾರೇನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ ‘‘ಪೀತಿಯಾ ಚ ವಿರಾಗಾ, ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಞ್ಚ ವೂಪಸಮಾ’’ತಿ। ಇದಞ್ಚೇತಸ್ಸ ಆಗಮನಮಗ್ಗಪರಿದೀಪನತ್ಥಂ, ವಣ್ಣಭಣನತ್ಥಞ್ಚ ವುತ್ತಂ। ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತೀತಿ ಏತ್ಥ ಉಪಪತ್ತಿತೋ ಇಕ್ಖತಿ ಅಪಕ್ಖಪತಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾ। ತಾಯ ವಿಸದಾಯ ಪೀತಿವಿರಾಗಪದಟ್ಠಾನಾಯ ಥಾಮಗತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸಮಙ್ಗೀ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ವಿತಕ್ಕಾದಿಕ್ಖೋಭಾಭಾವೇನ ಪನೇಸಾ ಏತ್ಥೇವ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಕಿಚ್ಚಾ ಜಾತಾ, ನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಸೂತಿ। ಸತೋ ಚ ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಸತಿ ಚ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಞ್ಚ ವುತ್ತಂ, ಇದಞ್ಚ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಬಲೇನೇವ ಠಿತಂ ತಂಪೀತಿಸಹಚರಿತಂ ಸುಖಂ, ತತೋ ಅಪನೀತಂ ವಚ್ಛೋ ವಿಯ ಬನ್ಧನಬಲೇನ ಧೇನುಂ ಪೀತಿಂ ನ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸತಿ ಅತಿಮಧುರೇ ಸುಖೇ ಯೋಗಿನೋ ನ ಸಾರಜ್ಜನ್ತಿ, ನೋ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಇಮಮ್ಪಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇಧೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸುಖಞ್ಚ ಕಾಯೇನ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸಮಙ್ಗಿನೋ ಸುಖಪಟಿಸಂವೇದನಾಭೋಗೋ ನತ್ಥಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ನಾಮಕಾಯೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅತಿಪಣೀತಂ ಸುಖಂ, ತಂಸಮುಟ್ಠಿತೇನ ತಸ್ಸ ಅತಿಪಣೀತೇನ ರೂಪೇನ ರೂಪಕಾಯೋ ಫುಟ್ಠೋ, ಯಸ್ಸ ಫುಟ್ಠತ್ತಾ ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋಪಿ ಕಾಯಿಕಸುಖಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಏತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸುಖಞ್ಚ ಕಾಯೇನ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಯಂ ತನ್ತಿಆದೀಸು ಯನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ, ಯಂ ತನ್ತಿ ತಂ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲಂ ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಅರಿಯಾ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಿ ಪಸಂಸನ್ತಿ। ಕಿನ್ತಿ? ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ಸತಿಮಾ ಸುಖವಿಹಾರೀ’’ತಿ। ಏವಂ ಏಕಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನಂ ದುವಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣಾದಿಯುತ್ತಂ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಝಾನನ್ತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸತಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಸುಖಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇಕಗ್ಗತಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೫೯೧) ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸಪರಿಕ್ಖಾರಂ ಝಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಂ। ಉಪನಿಜ್ಝಾನಲಕ್ಖಣಾನಂ ಪನ ಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾನಂ ವಸೇನ ದುವಙ್ಗಿಕಮೇವೇತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಥಾಹ – ‘‘ದುವಙ್ಗಿಕಂ ಝಾನಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ (ವಿಭ॰ ೬೨೪)।
ಏವಂ ತತಿಯಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತದನನ್ತರಂ ಅಧಿಗತತತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ತಂ ವಸೀಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ನಿಕನ್ತಿಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ಓಳಾರಿಕಸುಖಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಾಯ, ಉಪೇಕ್ಖೇಕಗ್ಗತಾಸಙ್ಖಾತಸೇಸಸನ್ತಙ್ಗಪಟಿಲಾಭಾಯ ಚ ತದೇವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಪ್ಪಾದಕಞ್ಚ ಲೋಕುತ್ತರಂ, ತಂ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾತಿ ಕಾಯಿಕಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾ। ಪುಬ್ಬೇವಾತಿ ತಞ್ಚ ಖೋ ಪುಬ್ಬೇವ, ನ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಕ್ಖಣೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾತಿ ಚೇತಸಿಕಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಪುಬ್ಬೇವ ಪಹಾನಾ। ಕದಾ ಪನ ತೇಸಂ ಪಹಾನಂ ಹೋತೀತಿ? ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇ। ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ ಹಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪಠಮಾದಿಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇ ಏವ ಪಹೀಯನ್ತಿ। ಯದಿ ಏವಂ, ಕಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ‘‘ವಿವಿಚ್ಚೇವ…ಪೇ॰… ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ಏತ್ಥುಪ್ಪನ್ನಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಪರಿಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ…ಪೇ॰… ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ಏತ್ಥುಪ್ಪನ್ನಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಪರಿಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೫೧೦) ಏವಂ ಝಾನೇಸ್ವೇವ ನಿರೋಧೋ ವುತ್ತೋತಿ? ಅತಿಸಯನಿರೋಧಸ್ಸ
ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿನ್ತಿ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಜನಿತಸತಿಯಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿ। ನಿರುಪಕ್ಲೇಸತಾಯ ಹಿ ತಂ ಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಂ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚೇತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಸತಿ ಏವ ಪರಿಸುದ್ಧಾ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ, ಸತಿಸೀಸೇನ ಪನಾಯಂ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ। ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀತಿ ಏವಂ ಏಕಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನಂ
ಏವಂ ರೂಪಾವಚರಲೋಕುತ್ತರಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಯಂ ತತ್ಥ ಪಠಮಂ, ಏವಂ ಅಧಿಗತರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಕರಜರೂಪೇ ದಣ್ಡಾದಾನಾದೀನಞ್ಚೇವ ಚಕ್ಖುರೋಗಾದಿಆಬಾಧಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ದಿಟ್ಠಾದೀನವಸ್ಸ ಕರಜರೂಪಸ್ಸ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯ ಆಕಾಸಕಸಿಣವಿರಹಿತೇಸು ನವಸು ಕಸಿಣೇಸು ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ತಸ್ಸಾರಮ್ಮಣಭೂತಂ ಕಸಿಣಪಟಿಭಾಗರೂಪಮ್ಪಿ ಕರಜರೂಪಪಟಿಭಾಗತಾಯ, ಅರಞ್ಞೇ ಸಪ್ಪಾನುಬನ್ಧಸ್ಸ ಭಯೇನ ಪಲಾಯತೋ ರಜ್ಜುತಾಲಪಣ್ಣಾದಿಂ ಸಪ್ಪಪಟಿಭಾಗತಾಯ ವಿಯ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ತಂ ಝಾನಂ ವಸೀಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ತತ್ಥ ‘‘ಸಬ್ಬಸೋ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಸೋತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ, ಸಬ್ಬಾಸಂ ವಾ ಅನವಸೇಸಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ರೂಪಸಞ್ಞಾನನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ವುತ್ತಾನಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯವಸೇನ ಪಞ್ಚದಸರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಞ್ಚೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಞ್ಚ। ರೂಪಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ‘‘ರೂಪೇ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ಏವಂ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ವುಚ್ಚತಿ, ತದಾರಮ್ಮಣಕಸಿಣಮ್ಪಿ ರೂಪನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾ ನಾಮಮಸ್ಸಾತಿ ‘‘ರೂಪಸಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಮತಿಕ್ಕಮಾತಿ ವಿರಾಗಾ, ನಿರೋಧಾ ಚ। ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ಸಞ್ಞಾಸು ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಾಸು ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಿಸ್ಸ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೬೦೨) ಸಞ್ಞಾನಮೇವ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ವುತ್ತೋ, ಆರಮ್ಮಣೇ ಅವಿರತ್ತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ನತ್ಥೇವಾತಿ ತಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮವಸೇನಾಪಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಕಾತಬ್ಬಾವ।
ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾತಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವತ್ಥೂನಂ, ರೂಪಾದೀನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಪಟಿಘಾತೇನ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ, ತಾಸಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಾ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ನ ಸನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ನ ಪಹೀನತ್ತಾ ನ ಸನ್ತಿ। ನ ಹಿ ರೂಪವಿರಾಗಾಯ ರೂಪಾವಚರಭಾವನಾ ಸಂವತ್ತತಿ, ರೂಪಾಯತ್ತಾವ ಏತಾಸಂ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾತಿ ನಾನತ್ತೇ ಗೋಚರೇ ಪವತ್ತಾನಂ, ನಾನತ್ತಾನಂ ವಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಞ್ಚ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಕಾಮಾವಚರಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಅನಾವಜ್ಜನಾ। ಏತ್ಥ ಚ ರೂಪಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಇಮಿನಾ ಝಾನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಭವೇಪಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ‘‘ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅಭಾವೋ ಏವ ವುತ್ತೋ। ‘‘ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾನಂ ನವಕಿರಿಯಾನಂ ದಸಾಕುಸಲಾನಂ ವಸೇನ ಸತ್ತವೀಸತಿಸಞ್ಞಾನಂ ಅರೂಪಭವೇಪಿ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ ತಾಸಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅನನ್ತೋ ಆಕಾಸೋತಿ ಏತ್ಥ ನಾಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನ್ತೋ ವಾ ವಯನ್ತೋ ವಾ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅನನ್ತೋ। ಆಕಾಸೋತಿ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಮನಸಿಕಾರವಸೇನಪೇತ್ಥ ಅನನ್ತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇನೇವ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಆಕಾಸೇ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತಿ…ಪೇ॰… ಅನನ್ತಂ ಫರತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಅನನ್ತೋ ಆಕಾಸೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೬೦೫)। ಇದಂ ಪನಸ್ಸ ಭಾವನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ। ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನಾಸ್ಸ ಅನ್ತೋತಿ ಅನನ್ತಂ ಆಕಾಸಮೇವ ಅನನ್ತಂ ಆಕಾಸಾನನ್ತಂ, ಆಕಾಸಾನನ್ತಮೇವ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಂ, ತದೇವ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ, ಸಞ್ಜಾತಿಸಮೋಸರಣಟ್ಠೇನ ಚ ಆಯತನಂ, ತಂ ಆರಮ್ಮಣಮಸ್ಸ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸಾತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ। ತಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವುತ್ತನಯೇನ ವಿಹರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏವಂ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಾಧಿಗಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಂ ತದನನ್ತರಂ ಅಧಿಗತಪಠಮಾರುಪ್ಪಸ್ಸ ತಂ ವಸೀಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ಆಸನ್ನರೂಪಜ್ಝಾನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕತಾಯ, ರೂಪಪಟಿಭಾಗಾಕಾಸಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಚ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ನಿಕನ್ತಿಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯ ಆಕಾಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ‘‘ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ‘‘ಸಬ್ಬಸೋ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಝಾನಮ್ಪಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ। ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಹಿ ಪುರಿಮನಯೇನ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಞ್ಚ ತಂ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣತ್ತಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ‘‘ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇತಿ ಉಭಯಸ್ಸಾಪಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ, ಅಮನಸಿಕರಣೇನ ಚ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ತಞ್ಞೇವ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆಕಾಸಂ ಅನನ್ತತೋ ಫರಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ‘‘ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಮನಸಿಕರೋತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ವಾ ಅನನ್ತಂ। ವಿಭಙ್ಗೇಪಿ ಹಿ ‘‘ಅನನ್ತಂ ಫರತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೬೧೦) ವುತ್ತಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ಅನನ್ತಮೇವ ಆನಞ್ಚಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ತಂ ಆನಞ್ಚಞ್ಚಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾನನ್ತನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ರುಳ್ಹಿತೋ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತದೇವ ಆಯತನಮಾರಮ್ಮಣಮಸ್ಸಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಂ ತದನನ್ತರಂ ಅಧಿಗತದುತಿಯಾರುಪ್ಪಸ್ಸ ತಂ ವಸೀಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ಆಸನ್ನಾಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕತಾಯ, ತದಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಚ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ನಿಕನ್ತಿಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಾಭಾವಂ ‘‘ನತ್ಥಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಸುಞ್ಞಂ ಸುಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ವಿವಿತ್ತಂ ವಿವಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇಧಾಪಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಝಾನಸ್ಸ, ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸ್ಸ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ‘‘ನತ್ಥಿ ನತ್ಥಿ, ಸುಞ್ಞಂ ಸುಞ್ಞಂ, ವಿವಿತ್ತಂ ವಿವಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಮನಸಿಕರೋತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಏವಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಾಧಿಗಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಂ ತದನನ್ತರಂ ಅಧಿಗತತತಿಯಾರುಪ್ಪಸ್ಸ ತಂ ವಸೀಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ಆಸನ್ನವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕತಾಯ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ನಿಕನ್ತಿಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯ ತದೇವ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ‘‘ಸನ್ತಂ ಸನ್ತ’’ನ್ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮನಸಿಕರೋತೋ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಓಳಾರಿಕಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವತೋ, ಸುಖುಮಾಯ ಚ ಭಾವತೋ ನೇವಸ್ಸ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾ ನಾಸಞ್ಞಾತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಂ, ತದೇವ ಧಮ್ಮಾಯತನಮನಾಯತನಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಆಯತನನ್ತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ।
ಅಥ ವಾ ಯಾಯಮೇತ್ಥ ಸಞ್ಞಾ, ಸಾ ಪಟುಸಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ನೇವಸಞ್ಞಾ, ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸುಖುಮಭಾವೇನ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಞ್ಞಾವ ಏದಿಸೀ, ಅಪಿ ತು ಫಸ್ಸೋಪಿ ನೇವಫಸ್ಸೋ ನಾಫಸ್ಸೋ, ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನೇವಚಿತ್ತಂ ನಾಚಿತ್ತಂ, ಏವಂ ಸೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಪಿ, ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ಪನಾಯಂ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸುಖುಮಭಾವೇನಾತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತಸಙ್ಖಾರಭಾವೇನ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಿಣ್ಡತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ – ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಾಸನೇ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಜ್ಝಾನನಿಬ್ಬತ್ತಕಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ
ಧಮ್ಮಭೇದೋ ಪನೇತ್ಥ ವಿಭಙ್ಗನಯೇ ಪಾಕಟೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ತೀಸು ಹಿ ನಯೇಸು ಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರಾ ಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖಉಪೇಕ್ಖಾಏಕಗ್ಗತಾಸಙ್ಖಾತಾ ಝಾನಧಮ್ಮಾ ನಾನಾನಯೇಹಿ ವಿಭತ್ತಾ, ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನ ಸೇಸಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾವ ಇಧ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪನೇತ್ಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲಾದಯೋಪಿ ವುತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ತೇ ಝಾನಾನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಚೇವ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮವಸೇನ ಚ ವುತ್ತಾ, ಇಧ ಪನ ನ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕೇ ಪನ ಸಿಯಾ ಕುಸಲಾ, ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ತೀಣಿ ಝಾನಾನಿ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಚತುತ್ಥಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ
ಝಾನವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ಚತಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯೋತಿಆದೀಸು ಫರಣಅಪ್ಪಮಾಣವಸೇನ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯೋ। ಏತಾ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣೇ ವಾ ಸತ್ತೇ ಫರನ್ತಿ, ಏಕಸತ್ತಮ್ಹಿ ವಾ ಅನವಸೇಸಫರಣವಸೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣತೋ ಫರನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಫರಣಅಪ್ಪಮಾಣವಸೇನ ‘‘ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಸತ್ತ ಅಪ್ಪಮಾಣವಸೇನಾಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನಾತಿ ಮೇತ್ತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ। ಏಕಂ ದಿಸನ್ತಿ ಪುರತ್ಥಿಮಾದೀಸು ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಂ ದಿಸಂ, ತಂದಿಸಾಪರಿಯಾಪನ್ನಸತ್ತಫರಣವಸೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಫರಿತ್ವಾತಿ ಫುಸಿತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಿಹರತೀತಿ ಪವತ್ತೇತಿ। ತಥಾ ದುತಿಯನ್ತಿಆದೀಸು। ಯಥಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ ಫರಿತ್ವಾ, ತಥೇವ ತದನನ್ತರಂ ದುತಿಯಂ, ತತಿಯಂ, ಚತುತ್ಥಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತಿ ಉದ್ಧಮಧೋ ತಿರಿಯನ್ತಿ ಏತೇನೇವ ನಯೇನ ಉಪರಿಮಂ ದಿಸಂ, ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ದಿಸಂ, ಅನುದಿಸಞ್ಚ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ತಾವತಾ ಏಕಮೇಕಂ ದಿಸಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಓಧಿಸೋ ಮೇತ್ತಾಫರಣತಂ ದಸ್ಸಿತಂ।
ಸಬ್ಬಧೀತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಧೀತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ಸಬ್ಬತ್ತತಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಹೀನಮಜ್ಝಿಮುಕ್ಕಟ್ಠಮಿತ್ತಸಪತ್ತಮಜ್ಝತ್ತಾದಿಪ್ಪಭೇದೇಸು ಅತ್ತತಾಯ, ತೇಸು ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಅತ್ತಸಮತಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬತ್ತತಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬೇನ ಚಿತ್ತಭಾವೇನ, ಈಸಕಮ್ಪಿ ಬಹಿ ಅವಿಕ್ಖೇಪಮಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬಾವನ್ತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತವನ್ತಂ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲೋಕನ್ತಿ ಸತ್ತಲೋಕಂ। ಪುನ ‘‘ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ವಿಪುಲೇನಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ವಿಸೇಸನೇಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧದಸ್ಸನವಸೇನ ವಾ ವುತ್ತಂ, ನಿಗಮನವಸೇನ ವಾ। ತತ್ಥ ಫರಣವಸೇನ ವಿಪುಲತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಭೂಮಿವಸೇನ ಪನ ಮಹಗ್ಗತತಾ। ಪಗುಣವಸೇನ, ಅಪ್ಪಮಾಣಸತ್ತಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚ ಅಪ್ಪಮಾಣತಾ। ಬ್ಯಾಪಾದಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಪ್ಪಹಾನೇನ ಅವೇರತಾ। ದೋಮನಸ್ಸಪ್ಪಹಾನೇನ ನಿದ್ದುಕ್ಖತಾ, ಸಙ್ಖತತಾ, ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜತಾ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಕರುಣಾಸಹಗತೇನಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ।
ಧಮ್ಮಭೇದೋ ಪನೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋವ। ವಿಭಙ್ಗನಯೇನ ಪನ ತೀಸು ರೂಪಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾಚಿತ್ತೇಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸತ್ತೇಸು ಮೇತ್ತಾದಿಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಭೂತಾ ಅದೋಸೋ ಕರುಣಾ ಮುದಿತಾ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ನಾನಾನಯೇಹಿ ವಿಭತ್ತಾ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಭೂತಾ ಚ ಏತಾ ಇಧ ನ ಗಹಿತಾ। ಅರೂಪಾವಚರಲೋಕುತ್ತರೇಸು ಪನೇತಾ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ ನತ್ಥೇವಾತಿ। ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕೇ ಪನೇತಾ ತಾವ ಸಿಯಾ ಕುಸಲಾ, ಸಿಯಾ
ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನೀತಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಪದಾನಿ, ಸಿಕ್ಖಾಕೋಟ್ಠಾಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪಿಚ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬತೋ ಸಿಕ್ಖಾ, ತಾಸಂ ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಪಾಣೋತಿ ಚೇತ್ಥ ವೋಹಾರತೋ ಸತ್ತೋ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಾಣೇ ಪಾಣಸಞ್ಞಿನೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕಉಪಕ್ಕಮಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಾನಂ ಅಞ್ಞತರದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ವಧಕಚೇತನಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ। ವೇರಮಣೀತಿ ವಿರತಿ, ಸಾ ಏವ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪದನ್ತಿ ವೇರಮಣಿಸಿಕ್ಖಾಪದಂ। ಅದಿನ್ನನ್ತಿ ನ ದಿನ್ನಂ, ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ, ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಅದಿನ್ನಸ್ಸ ಆದಾನಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ। ಪರಸ್ಸ ಹರಣಂ ಥೇಯ್ಯಂ ಚೋರಿಕಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ ತಥಾಸಞ್ಞಿನೋ ತದಾದಾಯಕಉಪಕ್ಕಮಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಥೇಯ್ಯಚೇತನಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ। ಕಾಮೇಸೂತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು। ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಾತಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮವಸೇನ ಲಾಮಕಾಚಾರಾ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ಮಾತುರಕ್ಖಿತಾದಿಸಙ್ಖಾತಾಸು, ಇತ್ಥಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ। ಮುಸಾತಿ ಅಭೂತಂ ಅತಚ್ಛಂ ವತ್ಥು, ವಾದೋತಿ ತಸ್ಸ ಅಭೂತತಂ ಞತ್ವಾವ ಭೂತತೋ ತಚ್ಛತೋ ವಿಞ್ಞಾಪನಂ। ಲಕ್ಖಣತೋ ಪನ ಅತಥಂ ವತ್ಥುಂ ಞತ್ವಾ ತಥತೋ ಪರಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಕಾಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಭಞ್ಜಕಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಮುಸಾವಾದೋ। ಸುರಾತಿ ಪಿಟ್ಠಸುರಾ ಪೂವಸುರಾ ಓದನಸುರಾ ಕಿಣ್ಣಪಕ್ಖಿತ್ತಾ ಸಮ್ಭಾರಸಂಯುತ್ತಾತಿ ಪಞ್ಚ ಸುರಾ। ಮೇರಯನ್ತಿ ಪುಪ್ಫಾಸವೋ ಫಲಾಸವೋ ಗುಳಾಸವೋ ಮಧ್ವಾಸವೋ ಸಮ್ಭಾರಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಪಞ್ಚ ಆಸವಾ। ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಮದನೀಯಟ್ಠೇನ ಮಜ್ಜಂ, ಯಾಯ ಚೇತನಾಯ ತಂ ಮಜ್ಜಂ ಪಿವತಿ, ಸಾ ಪಮಾದಕಾರಣತ್ತಾ ಪಮಾದಟ್ಠಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪಮಾದಟ್ಠಾನಾ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವಾತಿ ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ।
ಧಮ್ಮಭೇದೋ ಪನ ವಿಭಙ್ಗನಯೇ ಪಾಕಟೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಏವಂ ಉಪರಿಪಿ। ವಿಭಙ್ಗನಯೇಸು ಚೇತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ ನತ್ಥಿ, ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ಪನೇತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ವಿರತೀನಂ ವಸೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಪಠಮವಾರೇ ವಿಭತ್ತಾನಿ, ತಥಾ ದುತಿಯವಾರೇ ಚೇತನಾವಸೇನ, ವಿರತಿಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನೇತ್ಥ ಧಮ್ಮಾ ನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ತತಿಯನಯೇ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ವಿಭತ್ತಾತಿ।
ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕೇ ಪನ ಚೇತನಾಯ, ಫಸ್ಸಾದೀನಞ್ಚ ಪರಿಯಾಯಸಿಕ್ಖಾಪದತ್ತಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಸಿಕ್ಖಾಪದಭೂತಾನಂ ವಿರತೀನಂ ವಸೇನೇವ ವಿಭತ್ತಾನಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಕುಸಲಾ ಏವ, ಸಿಯಾ
ಧಮ್ಮಕಮ್ಮಪಥಾಲಮ್ಬ-ವೇದನಾಮೂಲಕಮ್ಮತೋ।
ಸಾವಜ್ಜಙ್ಗಾದಿತೋ ಞೇಯ್ಯೋ, ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ॥
ತತ್ಥ ಧಮ್ಮತೋ ತಾವ – ಪಞ್ಚಪೇತೇ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ ಚೇತನಾಸಭಾವಾವ ಹೋನ್ತಿ। ಕಮ್ಮಪಥತೋ ಪಞ್ಚ ಕಮ್ಮಪಥಾವ। ಆರಮ್ಮಣತೋ ಪನ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾರಮ್ಮಣೋ, ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ, ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ, ತಥಾ ಮುಸಾವಾದೋ, ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾರಮ್ಮಣೋ, ಸುರಾಪಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಂ। ವೇದನಾತೋ ಪನ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ದುಕ್ಖವೇದನೋ, ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ತಿವೇದನಂ, ತಥಾ ಮುಸಾವಾದೋ, ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಪನ ಸುಖಮಜ್ಝತ್ತವಸೇನ ದ್ವಿವೇದನೋ, ತಥಾ ಸುರಾಪಾನಂ। ಮೂಲತೋ ಪನ ಪಠಮೋ ದೋಸಮೋಹಮೂಲೋ, ದುತಿಯಂ ಸಿಯಾ ಲೋಭಮೋಹಮೂಲಂ, ಸಿಯಾ ದೋಸಮೋಹಮೂಲಂ, ತಥಾ ಮುಸಾವಾದೋ, ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಪನ ಲೋಭಮೋಹಮೂಲೋವ, ತಥಾ ಸುರಾಪಾನಂ। ಕಮ್ಮತೋ ಪನೇತ್ಥ ಮುಸಾವಾದೋ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಸೇಸಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಮೇವ।
ಸಾವಜ್ಜತೋ ಪನ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ತಾವ ಅಮನುಸ್ಸಕೇ ಪಾಣೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಮನುಸ್ಸಕೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ। ತೇಸು ಚ ಖುದ್ದಕಸರೀರೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಮಹಾಸರೀರೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ। ಕಸ್ಮಾ? ಪಯೋಗಮಹನ್ತತಾಯ। ಪಯೋಗಸಮತ್ತೇಪಿ ಅಪ್ಪಗುಣೇ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ, ಮಹಾಗುಣೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ। ಸರೀರಗುಣಾನಂ ಸಮಭಾವೇ ಸತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ, ಉಪಕ್ಕಮಾನಞ್ಚ ಮುದುತಿಬ್ಬತಾಯ ಅಪ್ಪಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ ಹೋತಿ, ಖೀಣಾಸವೇ ಪನ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತರೋತಿ। ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ವತ್ಥುನೋ ಹೀನಪ್ಪಣೀತತಾಯ ಚೇವ ಗುಣವಿರಹಿತತಬ್ಬನ್ತಸನ್ತಕತಾಯ
ಅಙ್ಗಾದಿತೋ ಪನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಪಾಣೋ ಪಾಣಸಞ್ಞಿತಾ ವಧಕಚಿತ್ತಂ ಉಪಕ್ಕಮೋ ತೇನ ಮರಣನ್ತಿ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ। ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ ಆಣತ್ತಿಕೋ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಕೋ ಥಾವರೋ ವಿಜ್ಜಾಮಯೋ ಇದ್ಧಿಮಯೋತಿ ಛ ಪಯೋಗಾ। ಅದಿನ್ನಾದಾನಸ್ಸ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತತಾ ತಥಾಸಞ್ಞಿತಾ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಂ ಉಪಕ್ಕಮೋ ತೇನ ಹರಣನ್ತಿ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ। ಸಾಹತ್ಥಿಕಾದಯೋ ಛ ಏವ ಪಯೋಗಾ। ತೇ ಚ ಖೋ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಥೇಯ್ಯಾವಹಾರಾದೀನಂ ವಸೇನ ಪವತ್ತಾ। ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಸ್ಸ ಅಗಮನೀಯವತ್ಥುತಾ ಸೇವನಚಿತ್ತಂ ಮಗ್ಗೇನ ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪತ್ತೀತಿ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ। ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ ಏಕೋವ ಪಯೋಗೋ। ಏವಂ ಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ಪಯೋಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಮುಸಾವಾದಸ್ಸ ಅತಥಂ ವತ್ಥು, ವಿಸಂವಾದನಚಿತ್ತಂ, ತಜ್ಜೋ ವಾಯಾಮೋ, ಪರಸ್ಸ ತದತ್ಥವಿಜಾನನನ್ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ। ಸುರಾಪಾನಸ್ಸ ಸುರಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರತಾ ಅಜ್ಝೋಹರಣನ್ತಿ ದ್ವೇ ಅಙ್ಗಾನೀತಿ।
ಏವಂ
ಧಮ್ಮಕಮ್ಮಪಥಾಲಮ್ಬ-ಸಮಾದಾನಪಯೋಗತೋ।
ಖಣ್ಡತೋ ಚ ವಿಜಾನೀಯೋ, ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ॥
ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಕಮ್ಮಪಥತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವುತ್ತನಯೋವ। ಆರಮ್ಮಣತೋ ಪನೇತಾನಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿತಂತಂವೀತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾನಿ। ಸಮಾದಾನತೋ ಏಕಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ವಾ ಸಯಮೇವ ವಾ ‘‘ಪಞ್ಚ ಸೀಲಾನಿ ಅಧಿಟ್ಠಹಾಮೀ’’ತಿ ಏಕತೋ ವಾ ಪಾಟಿಏಕ್ಕಂ ವಾ ಸಮಾದಿಯನ್ತೇನ ಏತಾನಿ ಸಮಾದಿನ್ನಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ। ಪಯೋಗತೋ ಪನ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಸಾಹತ್ಥಿಕಪಯೋಗಾನೇವ। ಖಣ್ಡತೋ ಗಹಟ್ಠಾ ಯಂ ಯಂ ವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ, ತಂ ತದೇವ ಖಣ್ಡಂ ಹೋತಿ, ನೇತರೇ। ಗಹಟ್ಠಾ ಅನಿಬದ್ಧಸೀಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ಯಂ ಯಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತಂ ತದೇವ ಗೋಪೇನ್ತಿ। ಸಾಮಣೇರಾನಂ ಪನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಿತೇ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಏವಂ ವಿಜಾನೀಯೋ ಪಾಳಿಮುತ್ತವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪಭೇದಾ। ನಿದ್ದೇಸೇ ಪನ ‘‘ಅತ್ಥೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪ್ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೭೧೮) ಞಾಣವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಞಾಣಸ್ಸೇವ, ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಅತ್ಥವಿಸಯಞಾಣಪ್ಪಭೇದಾ, ಅತ್ಥಪ್ಪಭೇದಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥತಾವಸೇನ ಅತ್ಥೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಅತ್ಥೋತಿ ಹೇತುಫಲಂ। ಸೋ ಹಿ ಹೇತುವಸೇನ ಅರಣೀಯತೋ ಗನ್ತಬ್ಬತೋ, ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬತೋ ಚ ‘‘ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಭೇದತೋ
ಧಮ್ಮೋತಿ ಪಚ್ಚಯೋ, ಸೋ ಹಿ ಫಲಂ ವಿದಹತಿ ಪವತ್ತೇತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ಚೇವ ಪಾಪೇತಿ ಚಾತಿ ‘‘ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಭೇದತೋ ಪನೇಸೋಪಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಹೋತಿ ಯೋ ಕೋಚಿ ಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ಹೇತು, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ಭಾಸಿತಂ, ಕುಸಲಂ, ಅಕುಸಲನ್ತಿ।
ನಿರುತ್ತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ, ಅತ್ಥಾನಞ್ಚ ವಾಚಕೋ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೋ ಸದ್ದೋ। ಇಮಾ ಧಮ್ಮತ್ಥನಿರುತ್ತಿಯೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ನಾಮ।
ಏತ್ಥ ಚ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾ, ನ ಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ, ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪತ್ತೋ ಹಿ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾ’’ತಿಆದಿಕಂ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ, ‘‘ಫಸ್ಸಾ ವೇದನೋ’’ತಿಆದಿಕಂ ಪನ ‘‘ನ ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ। ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭೧೮) ಚ ಮಾಗಧಿಕಾ ಭಾಸಾ, ಯಾಯ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ತನ್ತಿಂ ಆರೋಪೇನ್ತಿ, ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಚ ಅಗಾಮಕೇ ಅರಞ್ಞೇ ಕಿಞ್ಚಿ ವಚನಂ ಅಸುತ್ವಾ ವಡ್ಢಿತದಾರಕಾ ಚ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಭಾಸನ್ತಿ, ಯಾ ಚ ಅಪಾಯೇಸು ಮನುಸ್ಸೇ ದೇವಲೋಕೇ ಚೇವ ಮಾಗಧಭಾಸಾ ಉಸ್ಸನ್ನಾ, ಪಚ್ಛಾ ಚ ತತೋ ಅನ್ಧಕಯೋನಕದಮಿಳಾದಿದೇಸಭಾಸಾ ಚೇವ ಸಕ್ಕತಾದಿಅಟ್ಠಾರಸಮಹಾಭಾಸಾ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ, ಸಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಇತರಾಸು ಭಾಸಾಸು ಪರಿವತ್ತನ್ತಾಸುಪಿ ನ ಪರಿವತ್ತತಿ, ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇ ಏವ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಾ ಬ್ರಹ್ಮವೋಹಾರೋ, ಅರಿಯವೋಹಾರೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ತಾಯ ಪನ ಮಾಗಧಭಾಸಾಯ ತನ್ತಿಂ ಆರುಳ್ಹಸ್ಸ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪತ್ತಾನಂ ಸೋತಪಥಾಗಮನಮೇವ ಪಪಞ್ಚೋ
ಪಟಿಭಾನನ್ತಿ ಧಮ್ಮತ್ಥಾದಿವಿಸಯಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಞಾಣಂ, ತಂ ಞಾಣಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ನಾಮ, ಇಮಾ ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಅಧಿಗಮೇನ ಪರಿಯತ್ತಿಉಗ್ಗಹಣೇನ ಸಕ್ಕಚ್ಚಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇನ ಅತ್ಥಪರಿಪುಚ್ಛಾಯ ಪುಬ್ಬಯೋಗೇನಾತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ವಿಸದಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸೇಖಭೂಮಿಯಂ, ಅಸೇಖಭೂಮಿಯಞ್ಚಾತಿ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ಪಭೇದಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ।
ಧಮ್ಮಭೇದೋ ಪನೇತ್ಥಾಪಿ ವಿಭಙ್ಗನಯೇ ಪಾಕಟೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ವಿಭಙ್ಗನಯೇಸು ಹಿ ತೀಸುಪಿ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಕಾಮಾವಚರಜವನಸಮ್ಪಯುತ್ತಞಾಣಾನಂ ವಸೇನ ತಬ್ಬಿಸಯಪ್ಪಭೇದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ವಿಭತ್ತಾ। ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪನ ತೇಸಂ ಞಾಣಾನಞ್ಚೇವ ಅಟ್ಠಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ತಬ್ಬಿಸಯಪ್ಪಭೇದೇನ ಸದ್ಧಿಂ। ಲೋಕುತ್ತರಞಾಣಾನಿಪಿ ಹಿ ಮಗ್ಗಪ್ಪತ್ತಬ್ಬತಾಯ ಅತ್ಥಭೂತನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ‘‘ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕೇ ಪನ ಸಿಯಾ ಕುಸಲಾ, ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ತಿಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಸಿಯಾ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾ, ಸಿಯಾ ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾ, ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ತಿಧಾಪಿ, ತಿಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪರಿತ್ತಾ, ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಸಿಯಾ ಪರಿತ್ತಾ, ಸಿಯಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ
ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಞಾಣವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಞಾಣವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಅತ್ಥತೋ ತಾವ – ಏಕವಿಧೇನಾತಿ ಏಕಪ್ಪಕಾರೇನ, ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ವಾ। ಞಾಣವತ್ಥೂತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಞಾಣಞ್ಚ ತಂ ವತ್ಥು ಚ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಸಮ್ಪತ್ತೀನನ್ತಿ ಞಾಣವತ್ಥು। ಪಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ। ನ ಹೇತೂ ಅಹೇತುಕಾತಿಆದೀಸು ಹೇಟ್ಠಾ ಹೇತುದುಕಾದೀಸು ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಪಿಚ ಹೇತುದುಕಾದೀಸು ಪಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಾ ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾತಿ ವಾ ಸಹೇತುಕಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ವಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಏಕನ್ತೇನ ಪನ ನ ಹೇತೂ ಏವ, ಅಹೇತುಕಾ ಏವಾತಿ। ಏವಂ ‘‘ಯಾಥಾವಕವತ್ಥುವಿಭಾವನಾ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪರಿ ಏಕವಿಧಪರಿಚ್ಛೇದಾವಸಾನೇ ವಕ್ಖಮಾನೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಚ ಅಚೇತಸಿಕಾತಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಏವ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಇಧ ಅಪರಾಮಟ್ಠತ್ತಾ।
ಉಪ್ಪನ್ನವತ್ಥುಕಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ಅನಾಗತಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ನ ಹಿ ತಾನಿ ಅನಾಗತೇಸು ಪಞ್ಚಸು ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಪುರೇಜಾತವತ್ಥುಕಾ ಪುರೇಜಾತಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ನ ಹಿ ತಾನಿ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಅಜ್ಝತ್ತಿಕವತ್ಥುಕಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತಭೂತೇ ಪಞ್ಚ ಪಸಾದೇ ವತ್ಥುಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಾ ಸಯಮ್ಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾ, ಅಜ್ಝತ್ತಿಕವತ್ಥುಕಾ ಚ, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ
ಅಸಮ್ಭಿನ್ನವತ್ಥುಕಾ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಅನಿರುದ್ಧವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾ। ನ ಹಿ ತಾನಿ ನಿರುದ್ಧವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ನಾನಾವತ್ಥುಕಾ ನಾನಾರಮ್ಮಣಾತಿ ತಾನಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದಿನಿಯತೇಕೇಕವತ್ಥಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಭಿನ್ನವತ್ಥುಕಾ, ಭಿನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ ಚ। ನ ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಸೋತಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ವತ್ಥುಂ ಕತ್ವಾ ರೂಪಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಸದ್ದಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಾರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಇತರಾನಿ ಚೇತರಾನಿ। ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಗೋಚರವಿಸಯಂ ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ನೇಸಂ ನಾನಾರಮ್ಮಣತಂಯೇವ ವಿಭಾವೇತಿ। ನ ಅಸಮನ್ನಾಹಾರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅನಾವಜ್ಜನೇ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನೇನ ಅನಾವಜ್ಜಿತೇ ವಿಸಯೇ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಅಮನಸಿಕಾರಾತಿ ತಮೇವೇತ್ಥ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ವಿಭಾವೇತಿ। ನ ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಿರನ್ತರಾ ಹುತ್ವಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ನ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮನ್ತಿ ಏಕಕ್ಖಣೇಪಿ ಸಹ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ನ ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಸಮನನ್ತರಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅನಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣತಾಯ ಏವ ವಿಭಾವನಾ।
ಅನಾಭೋಗಾತಿ ಅನಾವಜ್ಜನಭೂತಾ ಆವಜ್ಜನಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಆವಜ್ಜನಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಮತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತೀತಿ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೧-೨) ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಏಕಮ್ಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಕೋಚಿಪಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ, ತೇಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ನ ಸಾಧೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತಾತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತಂ ಆಪಾಥಗಮನಮತ್ತಂ, ಬ್ಯತ್ತತರೋಪಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ಆಪಾಥಗತಾರಮ್ಮಣಪಟಿವಿಜಾನನಮತ್ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಪಟಿವಿಜಾನನಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಸಮನನ್ತರಾಪೀತಿ ಮನೋಧಾತುಯಾಪಿ। ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಮನೋಧಾತುಯಾವ, ತತೋ ಪರೇಹಿಪಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ತದಾರಮ್ಮಣಪರಿಯೋಸಾನೇಹಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾದೀನಿ ಜವನಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ತಾನಿ ಮೋಘಪುಪ್ಫಾನಿ ವಿಯ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ। ನ ಕಞ್ಚಿ ಇರಿಯಾಪಥಂ ಕಪ್ಪೇತೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ನ ಹಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ಗಮನಾದೀಸು ಕಞ್ಚಿ ಇರಿಯಾಪಥಂ ಕಪ್ಪೇತಿ, ನ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಂ ಪಟ್ಠಪೇತಿ, ನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ವಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಮಾದಿಯತಿ, ನ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಂ ಸಮಾಧಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ನ ತತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ, ನ ಭವತೋ ಚವತಿ, ನ ಭವನ್ತರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತೇನೇವ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಚೇತೇಸಂ ಏತಾನಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ನತ್ಥಿ, ಏವಂ ನಿಯಾಮೋಕ್ಕಮನಾದೀನಿಪಿ। ನ ಹಿ ಕೋಚಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಜವನೇಹಿ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯಾಮಂ, ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ವಾ ಓಕ್ಕಮತಿ, ನ ಚೇತಾನಿ ನಾಮಗೋತ್ತಂ ವಾ ಕಸಿಣಾದಿಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ವಾ ತಿಲಕ್ಖಣಾದಿಂ ವಾ ಆರಬ್ಭ ಭವನ್ತಿ। ನ ಸುಪತೀತಿಆದೀಸು ಸಬ್ಬೇಹಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತೇಹಿ ನ ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕಮತಿ, ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ। ನಿದ್ದಾಯನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಮಹಾಪದೀಪತುರಿಯಸದ್ದಾದಿಓಳಾರಿಕೇಹಿಪಿ ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಘಟ್ಟಿತೇಸು ಪಠಮಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಾನಿ ಆವಜ್ಜನಾನಿ ಭವಙ್ಗಂ ಆವಟ್ಟೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಮನೋದ್ವಾರಿಕಮೇವ ಆವಜ್ಜನಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಜವನಂ ಜವಿತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಂ
ಸುಪಿನಮ್ಪಿ ಹಿ ತೇನೇವ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕೇನ, ತಞ್ಚ ಪನೇತಂ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಪಸ್ಸತಿ ಧಾತುಕ್ಖೋಭತೋ ವಾ ಅನುಭೂತಪುಬ್ಬತೋ ವಾ ದೇವತೋಪಸಂಹಾರತೋ ವಾ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತತೋ ವಾ। ಇಮೇಸಂ ಪನ ಸಂಸಗ್ಗಸನ್ನಿಪಾತತೋಪಿ ಬಹುಧಾ ಪಪಞ್ಚೇನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಯಂ ವಾತಪಿತ್ತಾದಿಧಾತುಕ್ಖೋಭತೋ, ಅನುಭೂತಪುಬ್ಬತೋ ಚ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ತಂ ಸಚ್ಚಂ। ಯಂ ದೇವತೋಪಸಂಹಾರತೋ ಪಸ್ಸತಿ, ತಂ ಸಚ್ಚಂ ವಾ ಹೋತಿ ಅಲಿಕಂ ವಾ। ಕುದ್ಧಾ ಹಿ ದೇವತಾ ವಿಪರೀತಮ್ಪಿ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ। ಯಂ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತತೋ ಪಸ್ಸತಿ, ತಂ ಏಕನ್ತಸಚ್ಚಮೇವ ಬೋಧಿಸತ್ತಕೋಸಲರಾಜಾದೀನಂ ಪಞ್ಚಸೋಳಸಮಹಾಸುಪಿನಾನಿ ವಿಯ। ತಞ್ಚ ಪನೇತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಸುಪಿನಂ ಸೇಖಪುಥುಜ್ಜನಾವ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಅಸೇಖಾ ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸತ್ತಾ। ಕಿಂ ಪನೇತಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸುತ್ತೋ ಪಸ್ಸತಿ ಪಟಿಬುದ್ಧೋ ವಾ? ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ, ಯದಿ ಸುತ್ತೋ ಪಸ್ಸತಿ, ಸುಪಿನಸ್ಸ ಕುಸಲಾದಿಸಭಾವತೋ, ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಚ ತದಭಾವಾ ಅಭಿಧಮ್ಮವಿರೋಧೋ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಅಥ ಪಟಿಬುದ್ಧೋ, ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸನ್ತೇನ ಕತಸ್ಸ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಸ್ಸಾಪಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಸಬ್ಬೋಹಾರಿಕಸ್ಸೇವ ಏಕನ್ತಸಾವಜ್ಜತ್ತಾ ಅನಾಪತ್ತಿ ನ ಸಿಯಾತಿ ವಿನಯವಿರೋಧೋ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಪಕಾರನ್ತರೋ ಚ ನತ್ಥಿ, ಯೇನ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾತಿ ಸುಪಿನಸ್ಸ ಅಭಾವೋವ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಕಪಿಮಿದ್ಧಪರೇತೋ ಪಸ್ಸತಿ ‘‘ಕಪಿಮಿದ್ಧಪರೇತೋ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮಿ॰ ಪ॰ ೫.೩.೫) ವಚನತೋ, ಯಾ ಪನ ನಿದ್ದಾ ಮಕ್ಕಟನಿದ್ದಾ ವಿಯ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕುಸಲಾದಿಚಿತ್ತವೋಕಿಣ್ಣತ್ತಾ ಲಹುಪರಿವತ್ತಾ, ತಂ ಕಪಿಮಿದ್ಧಂ, ತೇನ ಏವಂ ಏಕವಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥೂತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇನ ಏಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಏಕೇನ ಆಕಾರೇನ, ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಞಾಣವತ್ಥು ಹೋತೀತಿ।
ಏಕಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ದುಕೇಸು ಅತ್ಥಜಾಪಿಕಾತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಅತ್ಥೇಸು ಯಥಾನುರೂಪಂ ಅತ್ಥಂ ಜಾಪೇತಿ ಜನೇತಿ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥಜಾಪಿಕಾ, ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಚಿತ್ತೇಸು ಚೇವ ಅಸೇಖಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಪರಿಕಮ್ಮಾದಿಭೂತಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾಚಿತ್ತೇಸು ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ। ತಾಸು ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಕುಸಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಾವ ಪಞ್ಞಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಭೂಮಿಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ವಿಪಾಕಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಜಾಪೇತಿ ಜನೇತಿ। ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನ ಪರಿಕಮ್ಮಾದಿಭೂತಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿಕಿರಿಯಾ ಅರಹತ್ತಫಲಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಜಾಪೇತಿ ಜನೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏತಾ ಅತ್ಥಜಾಪಿಕಾತಿ ವುತ್ತಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ಅವುತ್ತಾಪಿ ತೀಸು ಭೂಮೀಸು ಕಿರಿಯಜವನಪಞ್ಞಾ ಅನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರಂ ಕಿರಿಯತ್ಥಂ ಜಾಪೇತೀತಿ ‘‘ಅತ್ಥಜಾಪಿಕಾ’’ತ್ವೇವ ವುತ್ತಾ। ಜಾಪಿತತ್ಥಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಸಹಜಾತಂ ವಿಪಾಕತ್ಥಂ ಜಾಪೇತ್ವಾ ಠಿತಾ, ಅತ್ತನೋ ವಾ ಕಾರಣೇಹಿ ಜಾಪಿತಾ ಜನಿತಾ ಪವತ್ತಿತಾ ಸಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಭೂತಾತಿ ಜಾಪಿತತ್ಥಾ। ಚತುಭೂಮಕವಿಪಾಕೇಸು ಚ ಕಿರಿಯಾಭಿಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ಅವುತ್ತಾ ಸೇಸಕಿರಿಯಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಪಞ್ಞಾ ಯಥಾಸಕಂ ಕಾರಣೇಹಿ ಜಾಪಿತಾ, ಸಯಞ್ಚ ಅತ್ಥಭೂತಾತಿ
ದುಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ತಿಕೇಸು ಪನ ಚಿನ್ತಾಮಯತ್ತಿಕೇ ಪರತೋ ಅದಿಸ್ವಾ ಅಸುತ್ವಾವ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ‘‘ಏವಂ ಸತಿ ಏವಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಚಿನ್ತಾಮಯಅನುಬುದ್ಧಿಯಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ ಅನವಜ್ಜಕಮ್ಮಾಯತನಸಿಪ್ಪಾಯತನವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನೇಸು ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞಾಣಂ, ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಞಾಣಞ್ಚ ಚಿನ್ತಾಮಯಾ ನಾಮ ಪಞ್ಞಾ। ತತ್ಥ ವಡ್ಢಕಿಕಮ್ಮಪುಪ್ಫಛಡ್ಡಕಕಮ್ಮಾದಿ ಹೀನಞ್ಚೇವ ಕಸಿವಾಣಿಜ್ಜಾದಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಞ್ಚ ಕಮ್ಮಮೇವ ಕಮ್ಮಾಯತನಂ। ನಳಕಾರಪೇಸಕಾರಸಿಪ್ಪಾದಿ ಹೀನಞ್ಚೇವ ಮುದ್ದಾಗಣನಾಲೇಖಾದಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಞ್ಚ ಸಿಪ್ಪಮೇವ ಸಿಪ್ಪಾಯತನಂ। ನಾಗಮಣ್ಡಲಪರಿತ್ತಾದಿ ಧಮ್ಮಿಕವಿಜ್ಜಾವ ವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಂ। ತೇಸು ಚಿನ್ತಾಬಲೇನೇವ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಪಞ್ಞಾ। ಬೋಧಿಸತ್ತಾದಯೋ ಹಿ ಸತ್ತಹಿತಾಯ ಅದಿಟ್ಠಂ ಅಸುತಂ ತಂತಂಅನವಜ್ಜಕಮ್ಮಸಿಪ್ಪತದುಪಕರಣಕರಣಪ್ಪಕಾರಞ್ಚ ಞಾಣಬಲೇನ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತಿ। ನಾಗಮಣ್ಡಲಪರಿತ್ತಾದಿವಿಜ್ಜಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಕತಾನಿಪಿ ತಾನಿ ಪುಬ್ಬೇ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಕರೋನ್ತೇಹಿ ಕತಸಿಪ್ಪಸದಿಸಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ। ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞಾಣಂ ನಾಮ ಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸಕಂ, ಅಕುಸಲಂ ನೋ ಸಕನ್ತಿ ಏವಂ ಜಾನನಪಞ್ಞಾ। ಅಥ ವಾ ಕುಸಲಕಮ್ಮಮೇವ ಸತ್ತಾನಂ ಸಕಂ ತದಾಯತ್ಥವುತ್ತಿತಾಯ, ನಾಞ್ಞನ್ತಿ ಏವಂ ಜಾನನಪಞ್ಞಾಪಿ। ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಂ ಞಾಣನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ। ತಂ ಹಿ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಸ್ಸ ಅನುಲೋಮನತೋ ‘‘ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇದಮ್ಪಿ ಹಿ ಞಾಣದ್ವಯಂ ಪರತೋ ಅಸುತ್ವಾ ಚಿನ್ತಾಬಲೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತಂ ಚಿನ್ತಾಮಯಞಾಣಮೇವ ಹೋತಿ। ಇದಞ್ಚ ನ ಯೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಭಿಞ್ಞಾತಾನಂ ಪನ ಪುಞ್ಞವನ್ತಾನಂ ಮಹಾಸತ್ತಾನಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತತ್ಥಾಪಿ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಞಾಣಂ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಞ್ಞೇವ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸುತಮಯಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಪರತೋ ಸುತ್ವಾ ಸುತವಸೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ ಯಥಾವುತ್ತಕಮ್ಮಾಯತನಾದಿಪಞ್ಞಾವ। ಪರತೋ ಅಸುತ್ವಾ ಭಾವನಾಮಯಾ ಪನ ಪಞ್ಞಾ ಚಿನ್ತಾಮಯವಸೇನ, ಸುತಮಯವಸೇನ ವಾ ಪವತ್ತಿತಕಾಮಾವಚರಪುಬ್ಬಭಾಗಭಾವನಾನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರಜವನಪಞ್ಞಾ।
ದಾನಮಯತ್ತಿಕೇ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಚಾಗವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ದಾನಮಯಾ, ಸೀಲಪೂರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಸೀಲಮಯಾ, ತದುಭಯಾಪಿ ಕಾಮಾವಚರಾವ। ಭಾವನಾಮಯಾ ಪನೇತ್ಥ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಚತುಭೂಮಕಪಞ್ಞಾ। ನಿದ್ದೇಸೇ ಪನಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೭೬೮) ಏವಂ ಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರಪಞ್ಞಾವ ವುತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ತಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಕಾಮಾವಚರಾನಂ ಪನ ಪುಬ್ಬಭಾಗಭಾವನಾನಂ, ಅನುಸ್ಸತಿಉಪಚಾರಭಾವನಾನಞ್ಚ ಭಾವನಾಮಯೇ ಸಙ್ಗಹೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪುರಿಮತ್ತಿಕೇ ಪನೇತಾಸಂ ಚಿನ್ತಾಮಯೇ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಭಾವನಾಮಯೇ ಅಸಙ್ಗಹೋ, ತತ್ಥಾಪಿ ಭಾವನಾಬಲನಿಪ್ಫನ್ನಾನಮೇವ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಅಧಿಸೀಲತ್ತಿಕೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಹೇತುತ್ತಾ ಸೇಸಸೀಲತೋ ಅಧಿಕಂ ಸೀಲನ್ತಿ ಅಧಿಸೀಲಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ಅಧಿಸೀಲೇ ಪಞ್ಞಾ। ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಿಕಾ ಪನ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸೇಸಚಿತ್ತೇಹಿ ಅಧಿಕತ್ತಾ ಅಧಿಚಿತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಞಾ ಅಧಿಚಿತ್ತೇ ಪಞ್ಞಾ, ಚಿತ್ತಸೀಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಸಮಾಧಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಸವಿಪಸ್ಸನಾ ಪನ ಮಗ್ಗಫಲಪಞ್ಞಾ ಸೇಸಾಹಿ ಅಧಿಕತ್ತಾ ಅಧಿಪಞ್ಞಾ ನಾಮ। ಸಾ ಚ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಯ ಪಞ್ಞಾತಿ ದೇಸನಾಯ ಸಮರಸತಾಯ ವುತ್ತಾ। ಸೀಲಾದಯೋ ‘‘ಸೀಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾ, ಅಧಿಸೀಲಂ ಅಧಿಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ದುವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಪುರಿಮಾ ಪಞ್ಚಸೀಲದಸಸೀಲಾನಿ, ವಟ್ಟಪಾದಿಕಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಪಞ್ಞಾ ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಹೋನ್ತಿ। ತೇ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ತಥಾಗತೇ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ, ತಾಪಸಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾನಂ, ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಾಜಾದೀನಞ್ಚ
ಆಯಕೋಸಲ್ಲತ್ತಿಕೇ ಆಯೋತಿ ವಡ್ಢಿ, ಸಾ ಅಕುಸಲಾದಿಅನತ್ಥಹಾನಿತೋ, ಕುಸಲಾದಿಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಚ ದುವಿಧಾ। ಅಪಾಯೋತಿ ಅವಡ್ಢಿ, ಸಾಪಿ ಕುಸಲಾದಿಅತ್ಥಹಾನಿತೋ, ಅಕುಸಲಾದಿಅನತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಚ ದುವಿಧಾ। ತೇಸು ಕೋಸಲ್ಲಂ, ಕುಸಲಸಭಾವಾ ಪಞ್ಞಾ। ಅಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಂ ಪಞ್ಞವತೋ ಏವ ‘‘ಏವಂ ಮನಸಿಕಾರಾದಿಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಅವಡ್ಢಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ವಡ್ಢಿ ಪರಿಹಾಯತೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ತದುಭಯಪಟಿಪತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ। ಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲನ್ತಿ ಅತ್ರ ಉಪಾಯೋ ಅಚ್ಚಾಯಿಕಕಿಚ್ಚಾದೀಸು ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಉಪಾಯಜಾನನಪಞ್ಞಾ, ತಿವಿಧಾಪಿ ಚೇತಾ ಕಾಮಾವಚರಪಞ್ಞಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ತಿಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಚತುಕ್ಕೇಸು ಪನ ಪಠಮೇ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞಾಣಂ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಂ ಞಾಣಞ್ಚ ವುತ್ತಮೇವ, ಇಧ ಪನ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಞಾಣಂ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಾಸವಾ ಕುಸಲಾ ಪಞ್ಞಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞಾಣನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು, ಫಲೇಸು ಚ ಪಞ್ಞಾವ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಞಾಣಂ, ಫಲಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಞಾಣಞ್ಚಾತಿ।
ಸಚ್ಚಚತುಕ್ಕೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಫಲಪಞ್ಞಾವ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಏಕಪಟಿವೇಧವಸೇನ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಗಹಿತಾ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಕಾಮಾವಚರಞಾಣಮ್ಪಿ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ, ಪಟಿವೇಧಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಪನ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಪಾಳಿಯಂ ತಂ ನ ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಧಮ್ಮಚತುಕ್ಕೇ ಮಗ್ಗಫಲೇಸು ಪಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮೇ ಞಾಣಂ ನಾಮ। ತೇಸು ಹಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ತಾವ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಜಾನನತೋ ‘‘ಧಮ್ಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಞಾಣನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಮಗ್ಗಾನುಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಪನ ಅತೀತಾನಾಗತೇಸು ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧನಯಸಙ್ಗಹಣವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ಅನ್ವಯೇ ಞಾಣಂ ನಾಮ। ತಸ್ಸ ಚ ಯೇಹಿ ನಯೇಹಿ ಅರಿಯಾ ಅತೀತಮದ್ಧಾನಂ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ ಜಾನಿಂಸು, ತೇಪಿ ಇಮಞ್ಞೇವ ಚತುಸಚ್ಚಂ ಏವಮೇವ ಜಾನಿಂಸು, ಅನಾಗತಮದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಜಾನನವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ಆಕಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸರಾಗಾದಿವಸೇನ ಪರಚಿತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಞಾಣಂ ಪರಿಯೇ ಞಾಣಂ ನಾಮ। ಧಮ್ಮನ್ವಯಪರಿಯಞಾಣಾನಿ ಪನ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಪಞ್ಞಾಞಾಣನ್ತಿ ಸಮ್ಮತತ್ತಾ ಸಮ್ಮುತಿಮ್ಹಿ ಞಾಣನ್ತಿ ಸಮ್ಮುತಿಞಾಣಂ ನಾಮ।
ಆಚಯಚತುಕ್ಕೇ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೇ ಪಞ್ಞಾ ಆಚಯಾಯ ನೋ ಅಪಚಯಾಯ। ಸಾ ಹಿ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಅಪಚಯಾಯ ನೋ ಆಚಯಾಯ। ರೂಪಾರೂಪಕುಸಲಪಞ್ಞಾ ಆಚಯಾಯ ಚೇವ ಅಪಚಯಾಯ ಚ। ಸಾ ಹಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಕಿಲೇಸೇ ಚ ತಮ್ಮೂಲಕೇ ಚ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮೇ ಅಪಚಿನೋತಿ। ಸೇಸಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಪಞ್ಞಾ ನೇವಾಚಯಾಯ ನೋ ಅಪಚಯಾಯ।
ನಿಬ್ಬಿದಾಚತುಕ್ಕೇ ರೂಪಾವಚರಪಠಮಜ್ಝಾನಪಞ್ಞಾ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ನೋ ಪಟಿವೇಧಾಯ। ಸಾ ಹಿ ಕಾಮವಿವೇಕೇನ ಪತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಕಿಲೇಸನಿಬ್ಬಿದಾಯ ಪವತ್ತತಿ, ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಭಾವಂ ಪನ ಅಪ್ಪತ್ತತಾಯ ನೇವಾಭಿಞ್ಞಾಪಟಿವೇಧಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ। ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಪಞ್ಞಾ ಪಟಿವೇಧಾಯ ನೋ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ। ಸಾ ಹಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಭಾವೇನಾಪಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾಪಿ ಪಟಿವೇಧಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ। ಪಠಮಜ್ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಏವ ನೀವರಣನಿಬ್ಬಿನ್ದನತ್ತಾ ನೋ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ। ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನಪಞ್ಞಾ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತತಾಯ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ವಾ ಅವಿತಕ್ಕತಾಯ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ವಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ಪನ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ಚೇವ ಪಟಿವೇಧಾಯ ಚ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಚತುಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧವಸೇನ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ಚೇವೇತಾಸಂ ಛಳಭಿಞ್ಞಾಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿವೇಧಾಯ ಚ ಸಂವತ್ತನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ನೇವ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ನೋ ಪಟಿವೇಧಾಯ।
ಹಾನಭಾಗಿಯಚತುಕ್ಕೇ ಹಾನಂ ಭಜತೀತಿ ಹಾನಭಾಗಿನೀ, ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ನಿಬ್ಬೇಧೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಕವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕತ್ತಾ। ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿನೀತಿ ಚತೂಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ರೂಪಾರೂಪಕುಸಲಪಞ್ಞಾವ ವುತ್ತಾ। ತಾನಿ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಾ ಪರಿಹಾಯಿತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಓರೋಹಣಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಹಾನಭಾಗಿನೀ। ಉಪನಿಜ್ಝಾನಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ವಿಸೇಸಭಾಗಿನೀ, ತಂ ಪನ ಝಾನನಿಕನ್ತಿಯಾ ಬಲವತಾಯ ವಿಸೇಸಂ, ಹಾನಿಂ ವಾ ಅನುಸ್ಸುಕ್ಕಿತ್ವಾ ಠಿತಿಕೋಟ್ಠಾಸಿಕಾ ಠಿತಿಭಾಗಿನೀ, ಅರಿಯಮಗ್ಗಪದಟ್ಠಾನವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಭೂತಾವ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿನೀ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಅತ್ಥಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವ। ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾತಿ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾದಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾವ। ಚತ್ತಾರಿ ಆರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಪರಿತ್ತಾ, ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾತಿಆದಿಕಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾವ। ಜರಾಮರಣಾದಿಚತುಕ್ಕೇಸುಪಿ ಮಗ್ಗಞಾಣವಸೇನೇವ ಚತಸ್ಸೋ ಯೋಜನಾ ವುತ್ತಾ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಚತುಕ್ಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಪಞ್ಚಕೇಸು ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀತಿ ಪೀತಿಫರಣತಾ ಸುಖಫರಣತಾ ಚೇತೋಫರಣತಾ ಆಲೋಕಫರಣತಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಏವಂ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಞಾಣಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಮಾಧಿ। ತತ್ಥ ಪೀತಿಂ ಫರಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದ್ವೀಸು ಝಾನೇಸು ಪಞ್ಞಾ ಪೀತಿಫರಣತಾ ನಾಮ, ಸುಖಂ ಫರಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತೀಸು ಝಾನೇಸು ಪಞ್ಞಾ ಸುಖಫರಣತಾ ನಾಮ। ಪರೇಸಂ ಚೇತೋಫರಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ಚೇತೋಫರಣತಾ ನಾಮ। ಆಲೋಕಫರಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ಆಲೋಕಫರಣತಾ ನಾಮ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ। ಏತ್ಥ ಚ ಪೀತಿಫರಣತಾ, ಸುಖಫರಣತಾ ಚ ದ್ವೇ ಪಾದಾ ವಿಯ, ಚೇತೋಫರಣತಾ, ಆಲೋಕಫರಣತಾ ಚ ದ್ವೇ
ಪಞ್ಚಞಾಣಿಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀತಿ –
‘‘‘ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖೋ ಚೇವ ಆಯತಿಞ್ಚ ಸುಖವಿಪಾಕೋ’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಞ್ಞೇವ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ‘ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ ಅರಿಯೋ ನಿರಾಮಿಸೋ’ತಿ…ಪೇ॰… ‘ಮಹಾಪುರಿಸಸೇವಿತೋ’ತಿ…ಪೇ॰… ‘ಸನ್ತೋ ಪಣೀತೋ ಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಲದ್ಧೋ ಏಕೋದಿಭಾವಾಧಿಗತೋ ನ ಸಸಙ್ಖಾರನಿಗ್ಗಯ್ಹವಾರಿತಗತೋ’ತಿ…ಪೇ॰… ‘ಸೋ ಖೋ ಪನಾಹಂ ಇಮಂ ಸಮಾಧಿಂ ಸತೋವ ಸಮಾಪಜ್ಜಾಮಿ, ಸತೋ ವುಟ್ಠಹಾಮೀ’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಞ್ಞೇವ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೮೦೪) –
ಏವಂ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣೇಹಿ ಯುತ್ತೋ ಅರಹತ್ತಫಲಸಙ್ಖಾತೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಫಲಸಮಾಧಿ। ಸೋ ಏವಂ ಹಿ ಅಪ್ಪಿತಪ್ಪಿತಕ್ಖಣೇ ಸುಖತ್ತಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖೋ, ಪುರಿಮೋ ಪುರಿಮೋ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಸುಖಸ್ಸ ಚೇವ ಅತ್ತನಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿತಮ್ಪಿ ಪಣೀತರೂಪೇನ ಫುಟ್ಠಸಕಲಕಾಯತಾಯ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಿತಕಾಲೇ ಅತಿಪಣೀತಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸುಖಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಆಯತಿಂ ಸುಖವಿಪಾಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇಮಿನಾಪಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಆಯತಿಂ ಸುಖವಿಪಾಕೋತಿ ಏಕಂ ಅಙ್ಗಂ, ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕತ್ತಾ ಅರಿಯೋ ಕಾಮಾಮಿಸವಟ್ಟಾಮಿಸಲೋಕಾಮಿಸಾನಂ ಅಭಾವಾ ನಿರಾಮಿಸೋತಿ ಏಕಂ, ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಮಹಾಪುರಿಸೇಹಿ ಸೇವಿತತ್ತಾ ಅಕಾಪುರಿಸಸೇವಿಸೋತಿ ಏಕಂ, ಅಙ್ಗಾರಮ್ಮಣೇ ಸನ್ತತಾಯ, ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸದರಥಸನ್ತತಾಯ ಚ ಸನ್ತೋ ಅತಪ್ಪನೀಯಟ್ಠೇನ ಪಣೀತೋ ಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಲದ್ಧೋ ನ ಸಸಙ್ಖಾರನಿಗ್ಗಯ್ಹವಾರಿತಗತೋ। ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾಯಂ ಸಮಾಧೀತಿ ಏವಂ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲವಸೇನ ಇಮಂ ಸಮಾಧಿಂ ಸತೋವ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಉಟ್ಠಹತಿ ಚಾತಿ ಏಕಮಙ್ಗನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಯುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಪಞ್ಚಞಾಣಿಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಪಞ್ಚಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಛಕ್ಕೇ ಛಸು ಅಭಿಞ್ಞಾಸು ಪಞ್ಞಾತಿ ಇದ್ಧಿವಿಧೇ ಞಾಣಂ, ದಿಬ್ಬಸೋತಧಾತುಯಾ ಞಾಣಂ, ಚೇತೋಪರಿಯೇ ಞಾಣಂ, ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ಞಾಣಂ, ಚುತೂಪಪಾತೇ ಞಾಣಂ, ಆಸವಾನಂ ಖಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾನಿ ಛಳಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಞಾಣಾನಿ। ತೇಸು ಪಚ್ಛಿಮಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ, ಸೇಸಾನಿ ರೂಪಾವಚರಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕಾನೀತಿ।
ಛಕ್ಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಸತ್ತಕೇ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣವತ್ಥೂನೀತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ಏಕಂ, ‘‘ಅಸತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನತ್ಥಿ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ಏಕನ್ತಿ ದ್ವೇ ಞಾಣಾನಿ, ಏವಂ ಅತೀತೇಪಿ ದ್ವೇ, ಅನಾಗತೇಪಿ ದ್ವೇತಿ ಛ, ತಂ ಛಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ‘‘ಖಯಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತ ಞಾಣಾನಿ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಜಾತಿಪರಿಯೋಸಾನೇಸು ಚಾತಿ ಏವಂ ಏಕಾದಸಸು ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಕಾಲತ್ತಯೇಪಿ ಅನ್ವಯಬ್ಯತಿರೇಕಞಾಣಂ ತೇಸಂ ವಯದಸ್ಸನಞಾಣಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಸತ್ತ ಸತ್ತ ಕತ್ವಾ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನಿ।
ಸತ್ತಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಅಟ್ಠಕಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ನವಕೇ ನವಸು ಅನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಪಞ್ಞಾತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅನುಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವಿಹಾತಬ್ಬತೋ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬತೋ ಅನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಸಙ್ಖಾತಾಸು ರೂಪಾರೂಪಸಮಾಪತ್ತೀಸು
ನವಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ದಸಕೇ ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾ ವಿಪಸ್ಸೀಆದಯೋ ಪುಬ್ಬಕಾ ಇಸಯೋ ಆಗತಾ, ತಥಾ ಆಗತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ। ತಥಾಗತಬಲಾನೀತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾನಿ ತಥಾಗತಸ್ಸೇವ ಬಲಾನಿ, ಯಥಾ ವಾ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಬಲಾನಿ ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆಗತಾನಿ, ತಥಾ ಆಗತಾನಿ ಬಲಾನೀತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ದುವಿಧಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಬಲಂ ಕಾಯಬಲಂ, ಞಾಣಬಲಞ್ಚ। ತೇಸು ಕಾಯಬಲಂ ಹತ್ಥಿಕುಲಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ ಪೋರಾಣೇಹಿ –
‘‘ಕಾಳಾವಕಞ್ಚ ಗಙ್ಗೇಯ್ಯಂ, ಪಣ್ಡರಂ ತಮ್ಬಪಿಙ್ಗಲಂ।
ಗನ್ಧಮಙ್ಗಲಹೇಮಞ್ಚ, ಉಪೋಸಥಛದ್ದನ್ತಿಮೇ ದಸಾ’’ತಿ॥ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭೬೦; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೪೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೨.೨೨; ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೨೧; ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭೫; ಬು॰ ವಂ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೩೯; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೨.೪೪; ಚೂಳನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮೧)।
ಇಮಾನಿ ಹಿ ದಸ ಹತ್ಥಿಕುಲಾನಿ। ತತ್ಥ ಕಾಳಾವಕನ್ತಿ ಪಕತಿಹತ್ಥಿಕುಲಂ, ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಪುರಿಸಾನಂ ಕಾಯಬಲಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಕಾಳಾವಕಹತ್ಥಿನೋ ಬಲಂ, ಯಂ ತೇಸಂ ದಸನ್ನಂ ಬಲಂ, ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಗಙ್ಗೇಯ್ಯಸ್ಸ, ತೇಸಂ ದಸನ್ನಂ ಪಣ್ಡರಸ್ಸ, ತೇಸಂ ದಸನ್ನಂ ತಮ್ಬಸ್ಸ, ತೇಸಂ ದಸನ್ನಂ ಪಿಙ್ಗಲಸ್ಸ, ತೇಸಂ ದಸನ್ನಂ ಗನ್ಧಹತ್ಥಿನೋ, ತೇಸಂ ದಸನ್ನಂ ಮಙ್ಗಲಸ್ಸ, ತೇಸಂ ದಸನ್ನಂ ಹೇಮಸ್ಸ, ತೇಸಂ ದಸನ್ನಂ ಉಪೋಸಥಸ್ಸ, ತೇಸಂ ದಸನ್ನಂ ಬಲಂ ಛದ್ದನ್ತಸ್ಸ, ಯಂ ದಸನ್ನಂ ಛದ್ದನ್ತಾನಂ ಬಲಂ, ತಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ನಾರಾಯಣಬಲನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತದೇತಂ ಪಕತಿಹತ್ಥಿಗಣನಾಯ ಹತ್ಥೀನಂ ಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಂ, ಪುರಿಸಗಣನಾಯ ದಸನ್ನಂ ಪುರಿಸಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾನಂ ಬಲಂ ಹೋತಿ। ಇದಂ ತಾವ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಾಯಬಲಂ। ಯಾನಿ ಪನ ದಸಬಲಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಾದೀನಿ ಅನೇಕಾನಿ ಞಾಣಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಏತಂ ಞಾಣಬಲಂ ನಾಮ। ಇಧಾಪಿ ಞಾಣಬಲಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಞಾಣಞ್ಹಿ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ, ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಟ್ಠೇನ ಚ ಬಲನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಯೇಹಿ ಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಯೇಹಿ ದಸಹಿ ಞಾಣಬಲೇಹಿ ಉಪೇತೋ। ಆಸಭಣ್ಠಾನನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಟ್ಠಾನಂ। ಅಪಿಚ ಉಸಭೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಇದಮ್ಪಿ ಹಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ಉಸಭಸ್ಸ ಇದನ್ತಿ ಆಸಭಂ। ಠಾನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ನಿಸಭಬಲಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಚತೂಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪಥವಿಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಅಚಲಟ್ಠಾನಂ, ಇದಂ ಪನ ಆಸಭಂ ವಿಯಾತಿ ಆಸಭಂ। ಯಥೇವ ಹಿ ನಿಸಭಸಙ್ಖಾತೋ ಉಸಭೋ ಉಸಭಬಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚತೂಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪಥವಿಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಅಚಲಟ್ಠಾನೇನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಂ ತಥಾಗತೋಪಿ ಹಿ ದಸಬಲಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಪಾದೇಹಿ ಅಟ್ಠಪರಿಸಪಥವಿಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಕೇನಚಿ ಅಪ್ಪಧಂಸಿಯೋ ಅಚಲೇನ ಠಾನೇನ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಞ್ಚೇಸ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ಉಪಗಚ್ಛತಿ ನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಿ ಅತ್ತನಿ ಆರೋಪೇತಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಸಭಂ ಠಾನಂ ಪಟಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೭೬೦)।
ಪರಿಸಾಸೂತಿ ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು। ಸೀಹನಾದಂ ನದತೀತಿ ಸೇಟ್ಠನಾದಂ ಅಭೀತನಾದಂ, ಸೀಹನಾದಸದಿಸಂ ವಾ ನಾದಂ ನದತಿ। ಅಯಮತ್ಥೋ ಸೀಹನಾದಸುತ್ತೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ವಾ ಸೀಹೋ ಸಹನತೋ ಚ ಹನನತೋ ಚ ‘‘ಸೀಹೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ತಥಾಗತೋಪಿ ಲೋಕಧಮ್ಮಾನಂ ಸಹನತೋ, ಪರಪ್ಪವಾದಾನಞ್ಚ ಹನನತೋ ‘‘ಸೀಹೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸ ನಾದಂ ನದತಿ।
ಬ್ರಹ್ಮಚಕ್ಕನ್ತಿಆದೀಸು ಬ್ರಹ್ಮನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ ವಿಸುದ್ಧಂ। ಚಕ್ಕ-ಸದ್ದೋ ಪನಾಯಂ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಕಾನಿ, ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೧) ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಪಾದತಲೇಸು ಚಕ್ಕಾನಿ
ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಞ್ಚ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ, ಕರುಣಾಪಭಾವಿತಂ ಸಾವಕಾನಂ ಅರಿಯಫಲಾವಹಂ ಕಾಮಾವಚರಂ ದೇಸನಾಞಾಣಂ, ಉಭಯಮ್ಪಿ ಪನೇತಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಬುದ್ಧಾನಞ್ಞೇವ ಓರಸಞಾಣಂ, ತಂ ಪವತ್ತೇತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ವಿಭಾವೇತಿ ವಿತ್ಥಾರಿಕಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇದಾನಿ ಯಾನಿ ದಸ ಞಾಣಾನಿ ಆದಿತೋ ‘‘ತಥಾಗತಬಲಾನೀ’’ತಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ವಿತ್ಥಾರೇತುಂ ‘‘ಕತಮಾನಿ ದಸ? ಇಧ ತಥಾಗತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋತಿ ಕಾರಣಞ್ಚ ಕಾರಣತೋ। ಕಾರಣಂ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಫಲಂ ತಿಟ್ಠತಿ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ಪವತ್ತತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಾನತೋತಿ ಅಕಾರಣಞ್ಚ ಅಕಾರಣತೋ। ಯಮ್ಪೀತಿ ಯೇನ ಞಾಣೇನ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ಇದಮ್ಪಿ ಠಾನಾಠಾನಞಾಣಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಬಲಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಉಪರಿಪಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕಥಂ ಪನೇತ್ಥ ಭಗವಾ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋ, ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಾನತೋ ‘‘ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಮಾತರನ್ತಿಆದೀಸು
ಲೋಹಿತುಪ್ಪಾದೇ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅಭೇಜ್ಜಕಾಯತಾಯ ಕುದ್ಧಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಮೇನ ಚಮ್ಮಚ್ಛೇದೋ, ಲೋಹಿತಪಗ್ಘರಣಂ ವಾ ನತ್ಥಿ, ದೇವದತ್ತೇನ ಪನ ಪವಿದ್ಧಸಿಲಾತೋ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಗತಸಕ್ಖಲಿಕಪ್ಪಹಾರೇನ ವಿಯ ಸರೀರಸ್ಸ ಅನ್ತೋಯೇವ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಯಥಾ ಖುದ್ದಿಕಮಕ್ಖಿಕಾಪಿವನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಲೋಹಿತಂ ವಿಸಮಂ ಸಮೋಸರತಿ, ತಥಾ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಆನನ್ತರಿಯಂ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ಜೀವಕಸ್ಸೇವ ಮುದುಚಿತ್ತೇನ ದುಟ್ಠಲೋಹಿತಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಫಾಸುಕಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ
ಸಙ್ಘಭೇದೇ ಸಮಾನಸಂವಾಸಸೀಮಾಯ ಸಮಾನಸಂವಾಸಕೇ ಸಙ್ಘೇ ಏಕತೋ ಠಿತೇ ವಿಸುಂ ವಗ್ಗಸಙ್ಘಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಙ್ಘಂ ಭಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಘಭೇದೋ ಹೋತಿ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಞ್ಚ। ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ, ಉಪಾಲಿ, ಆಕಾರೇಹಿ ಸಙ್ಘೋ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಕತಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ? ಕಮ್ಮೇನ ಉದ್ದೇಸೇನ ವೋಹರನ್ತೋ ಅನುಸ್ಸಾವನೇನ ಸಲಾಕಗ್ಗಾಹೇನಾ’’ತಿ (ಪರಿ॰ ೪೫೮)। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮೇನಾತಿ ಅಪಲೋಕನಾದೀಸು ಚತೂಸು ಅಞ್ಞತರೇನ ಕಮ್ಮೇನ। ಉದ್ದೇಸೇನಾತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೇನ। ವೋಹರನ್ತೋ ಕಥಯನ್ತೋ ತಾಹಿ ತಾಹಿ ಉಪಪತ್ತೀಹಿ ‘‘ಅಧಮ್ಮಂ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ಭೇದಕರವತ್ಥೂನಿ ದೀಪೇನ್ತೋ। ಅನುಸ್ಸಾವನೇನಾತಿ ‘‘ನನು ತುಮ್ಹೇ ಜಾನಾಥ ಮಯ್ಹಂ ಬಹುಸ್ಸುತಾದಿಭಾವಂ, ಕಥಂ ಹಿ ನಾಮ ಮಾದಿಸೋ ಉದ್ಧಮ್ಮಂ ಉಬ್ಬಿನಯಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ ಗಾಹೇಯ್ಯ, ಕಿಮಹಂ ಅಪಾಯತೋ ನ ಭಾಯಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಕಣ್ಣಮೂಲೇ ವಚೀಭೇದಂ ಕತ್ವಾ ಅನುಸ್ಸಾವನೇನ। ಸಲಾಕಗ್ಗಾಹೇನಾತಿ ಏವಂ ವೋಹಾರಾನುಸ್ಸಾವನೇಹಿ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತ್ವಾ ಅನಿವತ್ತಿಧಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಗಣ್ಹಥ ಇಮಂ ಸಲಾಕ’’ನ್ತಿ ಸಲಾಕಗ್ಗಾಹೇನ।
ಏತ್ಥ
ಇಮೇಸು ಪನ ಪಞ್ಚಸು ಆನನ್ತರಿಯೇಸು ಸಙ್ಘಭೇದೋ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಸೇಸಾನಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾನಿ, ಸಬ್ಬಾನೇವ ಖೋ ತಾನಿ ಕಾಯದ್ವಾರತೋಪಿ ವಚೀದ್ವಾರತೋಪಿ ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತಿ। ಸಙ್ಘಭೇದೋಪಿ ಹಿ ಹತ್ಥಮುದ್ದಾಯ ಭೇದಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯದ್ವಾರತೋಪಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಸಙ್ಘಭೇದೋ ಚೇತ್ಥ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಯೋ। ಕಪ್ಪವಿನಾಸೇ ಏವ ಹಿ ಸಙ್ಘಭೇದತೋ ಮುಚ್ಚತಿ, ಸೇಸಾನಂ ಪನ ತಥಾ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ। ಯೇನ ಚ ಪಞ್ಚಪೇತಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಸಙ್ಘಭೇದೋವ ನಿರಯೇ ವಿಪಚ್ಚತಿ, ಸೇಸಾನಿ ‘‘ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮಂ ನಾಹೋಸಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಸಙ್ಘಭೇದಾಭಾವೇ ಲೋಹಿತುಪ್ಪಾದೋ, ತದಭಾವೇ ಅರಹನ್ತಘಾತೋ
ಅಟ್ಠಮಂ ಭವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಅಟ್ಠಮಭವಾಗಹಣಂ ಕೇನ ನಿಯಾಮಿತನ್ತಿ? ವಿಪಸ್ಸನಾಯ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ಸಾ ಏಕಬೀಜೀ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಸ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ದುತಿಯೇ…ಪೇ॰… ಛಟ್ಠೇ ವಾ ಭವೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಕೋಲಂಕೋಲೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಅತಿಮನ್ದಾ, ಸೋ ಸತ್ತಮಂ ಭವಂ ನಾತಿಕ್ಕಮತಿ, ತತ್ಥ ನಿಯಮೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಸಚೇಪಿ ಹಿಸ್ಸ ಸತ್ತಮೇ ಭವೇ ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕನ್ತಸ್ಸ ಮತ್ಥಕೇ ಅಸನಿ ವಾ ಪಬ್ಬತಕೂಟೋ ವಾ ಪತೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಕಾಲೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ। ಉತ್ತಮಕೋಟಿಯಾ ಹಿ ಸತ್ತಮಭವಾನತಿಕ್ಕಮನಞ್ಞೇವ ಸನ್ಧಾಯೇವ ‘‘ನಿಯತೋ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೬೬; ೨.೧೬೯; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೯೯೮) ವುತ್ತೋತಿ।
ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ದ್ವೇ ಅರಹನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾತಿಆದೀಸು ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಸಙ್ಖಾತಂ ಜಾತಿಖೇತ್ತಂ ಏಕಾ ಲೋಕಧಾತು ನಾಮ ಆಣಾವಿಸಯಖೇತ್ತೇಸು ಬುದ್ಧುಪ್ಪತ್ತಿಸಙ್ಕಾಯ ಏವಾಭಾವತೋ। ತತ್ಥ ದ್ವಿನ್ನಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪಟಿಸೇಧಂ ಅಕತ್ವಾ ಜಾತಿಖೇತ್ತೇ ಏವ ಕತೋ। ಠಪೇತ್ವಾ ಇಮಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ಬುದ್ಧಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಬುದ್ಧತ್ತಹೇತೂನಂ ಅನಾದಿಬುದ್ಧಪರಮ್ಪರಾದೀನಂ ತಥಾಭಾವಾ। ತತೋ ಏವ ಹಿ ಸತ್ತಾ ನಿರವಸೇಸತೋ ನಿಬ್ಬುತಿಂ ನ ಪಾಪುಣನ್ತಿ। ಯದಿ ಹಿ ಸಬ್ಬಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಬುದ್ಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ನಿರವಸೇಸತೋ ನಿಬ್ಬುತಿಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯುಂ, ನ ಚ ತಂ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನಾದಿಬುದ್ಧಪರಮ್ಪರಾಯ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ನಿವಾಸಭೂತೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇ ಚೇತ್ಥಾಪಿ ದುಲ್ಲಭಾ, ತೇಸಂ ದುಲ್ಲಭತ್ತಾ ಏವೇತ್ಥ ಕಪ್ಪಾನಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದರಹಿತಂ ಹೋತಿ। ಯದಿ ಚ ತೇ ಸುಲಭಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಿವಟ್ಟಟ್ಠಾಯಿಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇ ಚತುಸಟ್ಠಿಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಭವೇಯ್ಯ ಅನ್ತರಕಪ್ಪಸ್ಸ ಬುದ್ಧನ್ತರತ್ತಾ। ಭದ್ದಕಪ್ಪೇಸು ಚೇತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಬುದ್ಧಾ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಕಥಂ ಪನೇತ್ಥಾಪಿ ದುಲ್ಲಭತರಾ ಚಕ್ಕವಾಳನ್ತರೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ಬುದ್ಧಾನಞ್ಚ ದುಲ್ಲಭತಾ ಕಾರಣದುಲ್ಲಭತಾಯ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ
ಯದಿ
ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣತೋ ಪುರೇ ಪುಬ್ಬಂ ನಾಮ, ಧಾತುಅನ್ತರಧಾನತೋ ಪಚ್ಛಾ ಚರಿಮಂ ನಾಮ, ಉಭಿನ್ನಮನ್ತರಾ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ನಾಮ। ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನಿವಾರಿತಾ, ಧಾತುಅನ್ತರಧಾನೇ ಪನ ಜಾತೇ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನ ನಿವಾರಿತಾ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ನಿವಾರಿತಾ, ಅನ್ತರಕಪ್ಪಂ ಪನ ಖೇಪೇತ್ವಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಪಞ್ಚ ಹಿ ಅನ್ತರಧಾನಾನಿ ನಾಮ ಅಧಿಗಮಅನ್ತರಧಾನಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಅನ್ತರಧಾನಂ ಪರಿಯತ್ತಿಅನ್ತರಧಾನಂ ಲಿಙ್ಗಅನ್ತರಧಾನಂ ಧಾತುಅನ್ತರಧಾನನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅಧಿಗಮೋತಿ ಮಗ್ಗಫಲಾಭಿಞ್ಞಾಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯೋ, ಸೋ ಅಧಿಗಮಅನ್ತರಧಾನಂ।
ತತೋ ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಾನಿ ನೋ ಅರಿಯಧಮ್ಮಪಟಿವೇಧೋ’’ತಿ ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾಸು ವೋಸಾನಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಕೋಸಜ್ಜಬಹುಲಾ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಮತ್ತಂ ರಕ್ಖನ್ತೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನ ಚೋದೇನ್ತಿ, ನ ಸಾರೇನ್ತಿ, ಅಕುಕ್ಕುಚ್ಚಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಖುದ್ದಾನುಖುದ್ದಕಾನಿ ಮದ್ದನ್ತಿ, ತತೋ ಗರುಕಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಮತ್ತಮೇವ ರಕ್ಖನ್ತಿ, ತೇಸು ಧರನ್ತೇಸುಪಿ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಅನ್ತರಧಾನಂ ನಾಮ।
ಪರಿಯತ್ತೀತಿ ಸಾಟ್ಠಕಥಂ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ, ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಕಾಲೇ ಅಧಮ್ಮಿಕೇಹಿ ಕಲಿಯುಗರಾಜಾದೀಹಿ ವಿಪನ್ನಸಸ್ಸಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿತಾಯ ಪಚ್ಚಯದಾಯಕಾ ದುಗ್ಗತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖೂ ಚ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕಿಲಮನ್ತಾ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೇ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ತತೋ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಪರಿಹಾಯತಿ, ಪಾಳಿವಸೇನೇವ ಪರಿಯತ್ತಿಂ ಧಾರೇನ್ತಿ, ತತೋ ಪಾಳಿಂ ಸಕಲಂ ಧಾರೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಪಠಮಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕಂ ಪರಿಹಾಯತಿ, ತಞ್ಚಸ್ಸ ಪರಿಹಾಯನಂ ಮತ್ಥಕತೋ ಪಠಾಯ। ಪಠಮಮೇವ ಹಿ ಮಹಾಪಕರಣಂ ಪರಿಹಾಯತಿ, ತತೋ ಯಮಕಂ ಕಥಾವತ್ಥು ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ಧಾತುಕಥಾ ವಿಭಙ್ಗೋ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೋ ಚ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ, ತತೋ ಮತ್ಥಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಂ ಪರಿಹಾಯತಿ, ಪಠಮಂ ಹಿ ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯೋ ಪರಿಯತ್ತಿಅನ್ತರಧಾನಂ ನಾಮ।
ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಕಾಲೇ ಪತ್ತಚೀವರಗ್ಗಹಣಾದಿಆಕಪ್ಪಂ ನ ಪಾಸಾದಿಕಂ ಹೋತಿ, ನಿಗಣ್ಠಾದಯೋ ವಿಯ ಅಲಾಬುಪತ್ತಾದಿಂ ಅಗ್ಗಬಾಹಾಯ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾಪಿ ಓಲಮ್ಬಿತ್ವಾಪಿ ಸಿಕ್ಕಾಯ ಓಲಗ್ಗೇತ್ವಾಪಿ ವಿಚರನ್ತಿ, ಚೀವರರಜನಮ್ಪಿ ನ ಸಾರುಪ್ಪಂ, ಓಟ್ಠಟ್ಠಿಕವಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಧಾರೇನ್ತಿ, ತತೋ ರಜನಮ್ಪಿ ಓವಟ್ಟಿಕವಿಜ್ಝನಮ್ಪಿ ನ ಹೋತಿ, ದಸಾ ಛೇತ್ವಾ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ ವಿಯ ಕಾಸಾವಮತ್ತಮೇವ ಧಾರೇನ್ತಿ, ತತೋ ಪರಿಕ್ಖೀಣೇ ಕಾಲೇ ಖುದ್ದಕಕಾಸಾವಖಣ್ಡಂ ಹತ್ಥೇ ವಾ ಗೀವಾಯ ವಾ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಕಸಿಕಮ್ಮಾದೀನಿ ಕತ್ವಾ ದಾರಭರಣಾದಿಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತದಾ ದಕ್ಖಿಣಂ ದೇನ್ತೋ ಜನೋ ಸಙ್ಘಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಏತೇಸಂ ದೇತಿ, ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಖೋ ಪನಾನನ್ದ, ಅನಾಗತಮದ್ಧಾನಂ ಗೋತ್ರಭುನೋ ಕಾಸಾವಕಣ್ಠಾ ದುಸ್ಸೀಲಾ ಪಾಪಧಮ್ಮಾ, ತೇಸು ದುಸ್ಸೀಲೇಸು ಸಙ್ಘಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ದಾನಂ ದಸ್ಸನ್ತಿ, ತದಾಪಹಂ, ಆನನ್ದ, ಸಙ್ಘಗತಂ ದಕ್ಖಿಣಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೮೦)। ತತೋ ‘‘ಪಪಞ್ಚೋ ಏಸ, ಕಿಂ ಇಮಿನಾ ಅಮ್ಹಾಕ’’ನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗಅನ್ತರಧಾನಂ ನಾಮ।
ತತೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಕ್ಕಾರಸಮ್ಮಾನಂ ಅಲಭಮಾನಾ ಧಾತುಯೋ ಬುದ್ಧಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಬಲೇನ ಸಕ್ಕಾರಸಮ್ಮಾನಲಬ್ಭಮಾನಕಟ್ಠಾನಂ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಲಭಮಾನಾ ಸಬ್ಬಧಾತುಯೋ ಮಹಾಬೋಧಿಮಣ್ಡಮೇವ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಸಾಸಪಮತ್ತಾಪಿ ಹಿ ಧಾತು ನ ಅನ್ತರಾ ನಸ್ಸಿಸ್ಸತಿ, ತಾ ಪನ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ನಿಸಿನ್ನಬುದ್ಧಸರೀರಸಿರಿಂ, ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಞ್ಚ ದಸ್ಸೇಸ್ಸನ್ತಿ, ತತೋ ಧಾತುಸರೀರತೋ ತೇಜೋ ಸಮುಟ್ಠಾಯ ತಂ ಸರೀರಂ ಅಪಣ್ಣತ್ತಿಕಭಾವಂ ಗಮೇತಿ, ತದಾ ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇ ದೇವತಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನದಿವಸೇ ವಿಯ ಪರಿದೇವಿತ್ವಾ ಪೂಜಾಸಕ್ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮನ್ತಿ। ಇದಂ ಧಾತುಅನ್ತರಧಾನಂ ನಾಮ।
ಇಮಸ್ಸ ಪಞ್ಚವಿಧಸ್ಸ ಅನ್ತರಧಾನಸ್ಸ ಪರಿಯತ್ತಿಅನ್ತರಧಾನಮೇವ ಮೂಲಂ। ಪರಿಯತ್ತಿಯಂ ಹಿ ಸತಿ ಪಟಿವೇಧಾದಯೋಪಿ ನಟ್ಠಾ ನಾಮ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಅಸತಿ ನಟ್ಠಾತಿ। ಯಥಾ ಚ ನಿಧಿಕುಮ್ಭಿಯಾ ಜಾನನತ್ಥಾಯ ಪಾಸಾಣಪಿಟ್ಠೇ ಉಪನಿಬದ್ಧಅಕ್ಖರೇಸು ಧರನ್ತೇಸು ನಿಧಿಕುಮ್ಭಿ ನಟ್ಠಾ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಅಕ್ಖರೇಸು ಪನ ನಟ್ಠೇಸು ನಟ್ಠಾ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಯಾವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಸುತ್ತನ್ತಾ,
ವಿನಯೋ ಯಾವ ದಿಪ್ಪತಿ।
ತಾವ ದಕ್ಖನ್ತಿ ಆಲೋಕಂ,
ಸೂರಿಯೇ ಅಬ್ಭುಟ್ಠಿತೇ ಯಥಾ॥
‘‘ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಅಸನ್ತೇಸು,
ಪಮುಟ್ಠೇ ವಿನಯಮ್ಹಿ ಚ।
ತಮೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಲೋಕೇ,
ಸೂರಿಯೇ ಅತ್ಥಙ್ಗತೇ ಯಥಾ॥
‘‘ಸುತ್ತನ್ತೇ
ಪಟಿಪತ್ತಿ ಹೋತಿ ರಕ್ಖಿತಾ।
ಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ
ಯೋಗಕ್ಖೇಮಾ ನ ಧಂಸತೀ’’ತಿ। (ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೧೩೦; ಸಾರತ್ಥ॰ ಟೀ॰ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೩.೪೩೮)।
ಏವಮಿಮೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಅನ್ತರಧಾನೇಸು ಧಾತುಅನ್ತರಧಾನತೋ ಪಚ್ಛಾ ಚರಿಮಂ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಕಸ್ಮಾ ಪನ ದ್ವೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ನಿರತ್ಥಕತೋವ। ಏಕೋವ ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಅನನ್ತೇಸು ಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಯದಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಏಕಕ್ಖಣೇ ಸಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಸಬ್ಬಾನುಕೂಲಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತ್ವಾ ತೇ ವಿನೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ನಾನಕ್ಖಣೇಸು, ತಸ್ಮಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಅನೇಕೇಸಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನಿರತ್ಥಿಕಾವ। ಅನತ್ಥಕತಾ ಪನ ಅನಚ್ಛರಿಯಅಗಾರವವಿವಾದಾದಿದೋಸತೋ ಚೇವ ಮಹಾಪಥವಿಯಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಧಾರಣೇ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ವಿಕಿರಣಾದಿದೋಸತೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಪನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ದ್ವೇ ಏಕತೋ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಏಕೋವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ನಾನಾಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಪನ ಬಹೂಪಿ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳೇತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಚಕ್ಕರತನಪಾತುಭಾವಅನ್ತರಧಾನಾನಂ ವೇಮಜ್ಝಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅನ್ತರಧಾನಞ್ಚಸ್ಸ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಕಾಲಕಿರಿಯತೋ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಾತೋ ವಾ ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಚ ಆನುಭಾವೇನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಏಕತ್ಥ ಸಹಅನುಪ್ಪತ್ತಿ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಠಾನಾಠಾನಞಾಣಬಲಂ ಪಠಮಂ।
ದುತಿಯೇ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನನ್ತಿ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಕತಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ, ಕಮ್ಮಮೇವ ವಾ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಂ। ಠಾನಸೋ ಹೇತುಸೋತಿ ಪಚ್ಚಯತೋ ಚೇವ ಹೇತುಸಙ್ಖಾತಕಾರಣತೋ ಚ
ತತ್ಥ ಗತಿವಿಪತ್ತೀತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಅಪಾಯಾ। ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಮನುಸ್ಸದೇವಗತಿಯೋ। ಉಪಧೀತಿ ಅತ್ತಭಾವೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ, ಅಸಮಿದ್ಧಿ ವಿಪತ್ತಿ ನಾಮ। ಕಾಲಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಸುರಾಜಸುಮನುಸ್ಸಕಾಲಸಙ್ಖಾತೋ ಸಮ್ಪನ್ನಕಾಲೋ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಕಾಲವಿಪತ್ತಿ ನಾಮ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಪಯೋಗೋ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಮಿಚ್ಛಾಪಯೋಗೋ ಪಯೋಗವಿಪತ್ತಿ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಹಿ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮೇನ ದೇವಗತಿಆದೀಸು ಗತಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ತಂ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಆಗಮ್ಮ ಕುಸಲಾನಿ ಏವ ವಿಪಚ್ಚನ್ತಿ। ತಾಯ ಪನ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಬಾಹಿತಾನಿ ಅಕುಸಲಾನಿ ತತ್ಥ ವಿಪಚ್ಚಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಪುನ ನಿರಯಾದೀಸು ಅಪಾಯೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ತಂ ಗತಿವಿಪತ್ತಿಂ ಆಗಮ್ಮ ಯಥಾಸುಖಂ ವಿಪಚ್ಚನ್ತಿ। ತಾಯ ಪನ ಗತಿವಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಬಾಹಿತಾನಿ ಕುಸಲಾನಿ ತತ್ಥ ವಿಪಚ್ಚಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ದಸ್ಸನೀಯೇನಾಭಿರೂಪೇನ ಕಾಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಯದಿಪಿ ಸೋ ದಾಸೋ ವಾ ಹೋತಿ ಹೀನಜಚ್ಚೋ ವಾ, ತಂ ಉಪಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಆಗಮ್ಮ ಕುಸಲಾನಿ ಏವಸ್ಸ ವಿಪಚ್ಚನ್ತಿ। ತಾದಿಸಂ ಹಿ ಸುರೂಪಂ ‘‘ಅಯಂ ಕಿಲಿಟ್ಠಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಾನುಚ್ಛವಿಕೋ’’ತಿ ಉಚ್ಚೇಸು ಅಮಚ್ಚಾದಿಟ್ಠಾನೇಸು ಠಪೇನ್ತಿ, ಚಣ್ಡಾಲಿಮ್ಪಿ ಸುರೂಪಂ ಅಗ್ಗಮಹೇಸಿಆದಿಟ್ಠಾನೇಸು ಠಪೇನ್ತಿ। ತಾಯ ಪನ ಉಪಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಬಾಹಿತಾನಿ ಅಕುಸಲಾನಸ್ಸ ವಿಪಚ್ಚಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಪನ ಉಪಧಿವಿಪತ್ತಿಯಂ ಚ ಠಿತಸ್ಸ ಯಥಾಸುಖಂ ವಿಪಚ್ಚನ್ತಿ। ರಾಜಕುಲಾದೀಸು ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ದುರೂಪಂ ಹೀನೇಸು ಠಪೇನ್ತಿ। ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಪನ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಾನಂ ವಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಞ್ಞೋ ವಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ವಾ ಸುರಾಜಸುಮನುಸ್ಸಾನಂ
ಅಪರೇನ ಚಸ್ಸ –
‘‘ಅಹೋಸಿ
ಇಮಿನಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ವುತ್ತೇನಾಪಿ ನಯೇನ ವಿಭಾವನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಯಂ ಅತೀತತ್ತಭಾವೇ ಆಯೂಹಿತಂ ಕಮ್ಮಂ ವುತ್ತಂ, ಹೇತುಪಚ್ಚಯಂ ಆಗಮ್ಮ ತತ್ಥೇವ ವಿಪಾಕಂ ಅದಾಸಿ। ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮಂ ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ಪಠಮಂ ಪದಂ ವುತ್ತಂ। ಯಂ ಅತೀತೇಸು ಪನ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಾದೀಸು ಬಹೂಸು ಏಕಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಂ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ, ಸೇಸಾನಿ ಅವಿಪಾಕಾನಿ। ಏಕಂ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಂ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಕಡ್ಢತಿ, ಏಕಂ ಆನನ್ತರಿಯಂ ನಿರಯಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದೇತಿ, ಸೇಸಾನಿ ಅವಿಪಾಕಾನಿ। ಅಟ್ಠಸು ಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಏಕಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ಸೇಸಾ ಅವಿಪಾಕಾ। ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮಂ ನಾಹೋಸಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ದುತಿಯಂ ಪದಂ ವುತ್ತಂ। ಯಂ ಅತೀತಂ ಕಮ್ಮಂ ಏತರಹಿ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ, ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ತತಿಯಂ। ಯಂ ಪುರಿಮನಯೇನ ನ ವಿಪಚ್ಚತಿ, ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ಚತುತ್ಥಂ। ಯಂ ಅನಾಗತೇ ವಿಪಾಕಂ ದಸ್ಸತಿ, ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಞ್ಚಮಂ। ಯಂ ನ ವಿಪಚ್ಚತಿ, ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ಛಟ್ಠಂ। ಯಂ ಏತರಹಿ ಆಯೂಹಿತಂ ಕಮ್ಮಂ ಏತರಹೇವ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ, ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ಸತ್ತಮಂ। ಯಂ ನ ವಿಪಚ್ಚತಿ, ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಟ್ಠಮಂ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಪದಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಇದಂ ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಏತೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕಮ್ಮನ್ತರವಿಪಾಕನ್ತರಾನಂ ಯಥಾಭೂತತೋ ಜಾನನಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುತಿಯಬಲಂ।
ತತಿಯೇ ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿನಿನ್ತಿ ಸಬ್ಬಗತಿಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಅಗತಿಗಾಮಿನಿಞ್ಚ। ಪಟಿಪದನ್ತಿ ಮಗ್ಗಂ। ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಬಹೂಸುಪಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಸು ಏಕಮೇವ ಅಕುಸಲಂ ಏಕತೋ ಕರೋನ್ತೇಸು ಇಮಸ್ಸ ಚೇತನಾ ನಿರಯಗಾಮಿನೀ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಇಮಸ್ಸ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಗಾಮಿನೀ, ಇಮಸ್ಸ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಗಾಮಿನೀ, ನಿರಯಾದೀಸುಪಿ ಪನೇಸಾ ಏವರೂಪೇ ಏವರೂಪೇ ಠಾನೇ ಏವಞ್ಚೇವಞ್ಚ ವಿಪಾಕಂ ದಸ್ಸತಿ, ಇಮಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಕಡ್ಢಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅಞ್ಞೇನ ಕಮ್ಮೇನ
ಚತುತ್ಥೇ ಅನೇಕಧಾತುನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಧಾತುಆದೀಹಿ, ಕಾಮಧಾತುಆದೀಹಿ ವಾ ಬಹುಧಾತುಂ। ನಾನಾಧಾತುನ್ತಿ ತಾಸಞ್ಞೇವ ಧಾತೂನಂ ವಿಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ಧಾತುಂ। ಲೋಕನ್ತಿ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಲೋಕಂ। ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ತಾಸಂ ತಾಸಂ ಧಾತೂನಂ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು ವುತ್ತನಯೇನ ಅನನ್ತಪ್ಪಭೇದಂ ನಾನತ್ತಂ ಅವಿಪರೀತತೋ ಪಜಾನಾತಿ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ತಥಾಗತೋ ಉಪಾದಿನ್ನಕಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸೇವ ನಾನತ್ತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸಾಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ ನಾನತ್ತಂ ಪಜಾನಾತಿಯೇವ। ತೇಹಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕಲೋಕಸ್ಸಾಪಿ ನಾನತ್ತಂ ಏಕದೇಸತೋವ ಜಾನನ್ತಿ, ಅನುಪಾದಿನ್ನಸ್ಸ ಪನ ನೇವ ಜಾನನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಸ್ಸೇವೇತಂ ವಿಸಯೋ। ಏವಂ ಹಿ ಇಮಾಯ ನಾಮ ಧಾತುಯಾ ಉಸ್ಸನ್ನಾಯ ಇಮೇಸಂ ರುಕ್ಖಗಚ್ಛಲತಾದೀನಂ, ಖನ್ಧದಣ್ಡವಲ್ಲಿತಚಪತ್ತಪುಪ್ಫಫಲಾದಿನೋ ಸಣ್ಠಾನವಣ್ಣಗನ್ಧರಸಓಜಾಹಿ, ದೇಸಕಾಲೇಹಿ ಚ ಅನನ್ತಪ್ಪಭೇದಂ ನಾನತ್ತಂ, ಪಥವೀಪಬ್ಬತಾದೀನಞ್ಚ ನಾನತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಅನನ್ತೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಜಾನಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ನಾಞ್ಞೇತಿ। ಚತುತ್ಥಬಲಂ।
ಪಞ್ಚಮೇ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕನ್ತಿ ಹೀನಾದೀಹಿ ಅಧಿಮುತ್ತೀಹಿ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಭಾವಂ। ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ತೀಸುಪಿ ಕಾಲೇಸು ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇ ಏವ ಸೇವನ್ತಿ, ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ ಚ ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇ। ತತ್ಥಾಪಿ ಅಸ್ಸದ್ಧಾ ಅಸ್ಸದ್ಧೇ, ದುಸ್ಸೀಲಾ
ಛಟ್ಠೇ ಪರಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಪಧಾನಸತ್ತಾನಂ। ಪರಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ತತೋ ಪರೇಸಂ ಹೀನಸತ್ತಾನಂ। ಏಕತ್ಥಮೇವ ವಾ ಏತಂ ಪದದ್ವಯಂ ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಂ। ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತನ್ತಿ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪರಭಾವಞ್ಚ ಅಪರಭಾವಞ್ಚ, ವುದ್ಧಿಞ್ಚ ಹಾನಿಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾಭೂತನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಾನುಸಯಚರಿತಾಧಿಮುತ್ತಿಆದೀಹಿ ಸದ್ಧಾದಿ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಮುದಿನ್ದ್ರಿಯತಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಜಾನಾತಿ। ತತ್ಥ ಆಸಯೋತಿ ವಟ್ಟಾಸಯೋ ನಾಮ। ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಬ್ಬಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ, ಮಗ್ಗಞಾಣಞ್ಚ ವಿವಟ್ಟಾಸಯೋ ನಾಮ। ಮಗ್ಗಞಾಣಮ್ಪಿ ಹಿ ‘‘ದಸಯಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಾವಾಸಾ, ಯದರಿಯಾ ಆವಸಿಂಸೂ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೧೯) ಆಸಯೋವ। ಇಮಂ ಪನ ಭಗವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಂ ಜಾನನ್ತೋ ಉಭಿನ್ನಂ ದಿಟ್ಠಿಞಾಣಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇಪಿ ಜಾನಾತಿ ಏವ। ಕಾಮರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಾಧಿಮುತ್ತಞ್ಞೇವ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ಭಗವಾ ತಥೇವ ಜಾನಾತಿ। ‘‘ಅಯಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿಅಭಿರತೋ ವಿವಟ್ಟಾಸಯೋ’’ತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿಂ ಸೇವನ್ತಞ್ಞೇವ ಜಾನಾತಿ, ‘‘ಅಯಂ ಕಾಮಾದಿಅಭಿರತೋ ವಟ್ಟಾಸಯೋ’’ತಿ ಅನುಸಯಚರಿತಾದಿಜಾನನೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತತ್ಥ ಅನುಸಯೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಾದಿತೋ ಸತ್ತವಿಧೋ। ಚರಿತನ್ತಿ ತೀಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಲೋಕಿಯಕುಸಲಾಕುಸಲಂ। ಅಧಿಮುತ್ತೀತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ। ಏವಮೇತ್ಥ ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣಞ್ಚಾತಿ ದ್ವೇ ಞಾಣಾನಿ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಏಕಂ ಬಲಞಾಣಂ ನಾಮ ಜಾತನ್ತಿ। ಛಟ್ಠಬಲಂ।
ಸತ್ತಮೇ ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಸಮಾಧಿಸಮಾಪತ್ತೀನನ್ತಿ ಪಠಮಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ, ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನಂ, ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸಮಾಧೀನಂ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಆದೀನಂ ನವನ್ನಂ ಅನುಪುಬ್ಬಸಮಾಪತ್ತೀನಂ। ಸಂಕಿಲೇಸನ್ತಿ ಹಾನಭಾಗಿಯಧಮ್ಮಂ। ವೋದಾನನ್ತಿ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಂ ಧಮ್ಮಂ। ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತಂ ಕಾರಣಂ। ತಂ ಪನ ದುವಿಧಂ ವೋದಾನಮ್ಪಿ ಭವಙ್ಗಮ್ಪಿ। ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಹಿ ಪಗುಣಂ ಝಾನಂ ಅತ್ತನೋ ವೋದಾನವಸೇನ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನತೋ ‘‘ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಮ್ಹಾ ತಮ್ಹಾ ಪನ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಾ ಭವಙ್ಗವಸೇನೇವ ವುಟ್ಠಾನತೋ ಭವಙ್ಗಮ್ಪಿ। ನಿರೋಧತೋ ಪನ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾವ ವುಟ್ಠಹನ್ತಿ। ಇದಂ ಪಾಳಿಮುತ್ತಕವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಭಗವಾ ಯಥಾಭೂತಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಪಜಾನಾತಿ। ಸತ್ತಮಬಲಂ।
ಅಟ್ಠಮೇ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತೀತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಾನುಸ್ಸರಣಂ, ತಂ ನಾಮಗೋತ್ತವಣ್ಣಾಹಾರಸುಖದುಕ್ಖಾದೀಹಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಹಿ ಅನನ್ತೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ। ಅಟ್ಠಮಬಲಂ।
ನವಮೇ ಚುತೂಪಪಾತನ್ತಿ ಚುತಿಞ್ಚ ಉಪಪಾತಞ್ಚ, ತಂ ಚವಮಾನಉಪಪಜ್ಜಮಾನಹೀನಪಣೀತಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾದಿತೋ ಅನನ್ತಪಭೇದೇ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗೇ ಸತ್ತೇ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣೇನ ವಣ್ಣಾಯತನಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ ದಿಸ್ವಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಪಜಾನಾತೀತಿ। ನವಮಬಲಂ।
ದಸಮೇ ಆಸವಾನಂ ಖಯನ್ತಿ ಆಸವನಿರೋಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಚತುಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧತೋ ಪಜಾನಾತೀತಿ। ದಸಮಬಲಂ।
ಇಮಾನೀತಿ ಯಾನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ತಥಾಗತಸ್ಸ ದಸ ತಥಾಗತಬಲಾನೀ’’ತಿ ಅವೋಚ, ಇಮಾನಿ ತಾನೀತಿ ಅಪ್ಪನಂ ಕರೋತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಾದೀನಿ ಸಾವಕಾದೀನಮ್ಪಿ ಯಥಾರಹಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಿಪಿ ಸವಿಸಯಂ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಜಾನನ್ತಿ, ನ ಚ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ। ಬುದ್ಧಾನಂ
ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪನ ಏತೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಞ್ಚ ತತೋ ಉತ್ತರಿಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಅತೀತಾದಿಭೇದಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಜಾನಾತಿ, ಏತೇಸಂ ಪನ ಕಿಚ್ಚಂ ನ ಸಬ್ಬಂ ಕರೋತಿ। ತಂ ಹಿ ಝಾನಂ ಹುತ್ವಾ ಅಪ್ಪೇತುಂ, ಇದ್ಧಿ ಹುತ್ವಾ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಂ, ಮಗ್ಗೋ ಹುತ್ವಾ ಕಿಲೇಸೇ ಖೇಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ದಸಬಲಞಾಣಾನಿ ಪನ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಯಥಾರಹಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಚ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಞಾಣಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಾನಿ, ತತೋ ದ್ವೇ ರೂಪಾವಚರಾನಿ, ಅವಸಾನೇ ಏಕಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಮೇವಾತಿ ಏವಂ ವಿಸಯಕಿಚ್ಚಭೂಮಿಭೇದತೋ ಅಞ್ಞಮೇವ ದಸಬಲಞಾಣಂ। ಅಞ್ಞಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣನ್ತಿ। ಅಯಂ ತಾವ ಪದತ್ಥಾನುಸಾರತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ಧಮ್ಮಭೇದಾದಿತೋ ಪನ ಸಬ್ಬೋಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಏಕವಿಧಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಾನುಸಾರತೋವ ಞಾತಬ್ಬೋ, ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಾದಯೋ ಹಿ ವಿಭಙ್ಗನಯಭೇದಾ ಏತ್ಥ, ಇತೋ ಪರೇಸು ಚ ವಿಭಙ್ಗೇಸು ನತ್ಥೀತಿ।
ಞಾಣವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಖುದ್ದಕವತ್ಥುವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಖುದ್ದಕವತ್ಥುವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಅತ್ಥತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ಮಾತಿಕಾಯ ಹಿ ಆದಿತೋ ತಾವ – ಜಾತಿಮದೋತಿಆದಯೋ ತೇಸತ್ತತಿ ಏಕಕಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ತತೋ ಕೋಧೋ ಚ ಉಪನಾಹೋ ಚಾತಿಆದಯೋ ಅಟ್ಠಾರಸ ದುಕಾ, ಅಕುಸಲಮೂಲಾದಯೋ ಪಞ್ಚತಿಂಸ ತಿಕಾ, ಆಸವಚತುಕ್ಕಾದಯೋ ಚುದ್ದಸ ಚತುಕ್ಕಾ, ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾದಯೋ ಪನ್ನರಸ ಪಞ್ಚಕಾ, ವಿವಾದಮೂಲಾದಯೋ ಚುದ್ದಸ ಛಕ್ಕಾ, ಅನುಸಯಾದಯೋ ಸತ್ತ ಸತ್ತಕಾ, ಕಿಲೇಸವತ್ಥುಆದಯೋ ಅಟ್ಠ ಅಟ್ಠಕಾ, ಆಘಾತವತ್ಥುಆದಯೋ ನವ ನವಕಾ, ಕಿಲೇಸವತ್ಥುಆದಯೋ ಸತ್ತ ದಸಕಾ, ಛನ್ನಂ ಅಟ್ಠಾರಸಕಾನಂ ವಸೇನ ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅನ್ತೇ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತೇ ಅತಿದಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ತೇಸಟ್ಠಿಅಧಿಕಾನಿ ಅಟ್ಠಕಿಲೇಸಸತಾನಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಅಯಂ ತಾವ ನಿಕ್ಖೇಪಪರಿಚ್ಛೇದೋ।
ಅತ್ಥತೋ ಪನ ‘‘ಜಾತಿಮದೋ’’ತಿಆದೀಸು ಜಾತಿಉಚ್ಚಾಕುಲೀನತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಖತ್ತಿಯಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ವಣ್ಣಾನಂ ಅಹಂ ಉತ್ತಮಜಾತಿಕೋ, ಇಮೇ ನ ಉತ್ತಮಜಾತಿಕಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅತ್ತುಕ್ಕಂಸನಪರವಮ್ಭನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಜ್ಜನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತೋ ಮಾನೋ ಜಾತಿಮದೋ ನಾಮ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತತ್ಥ ಆದಿಚ್ಚಗೋತ್ತಕಸ್ಸಪಗೋತ್ತಾದಿಉತ್ತಮಗೋತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಗೋತ್ತಮದೋ। ನಿರಾಬಾಧತಂ, ಯೋಬ್ಬಞ್ಞಂ, ‘‘ಚಿರಂ ಸುಖಂ ಜೀವಿಂ ಜೀವಾಮಿ ಜೀವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಜೀವಿತಂ, ಬಹುಲಾಭಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಆರೋಗ್ಯಮದಾದಯೋ ವುತ್ತಾ। ಸುಕತಪಣೀತಪಚ್ಚಯಲಾಭಂ, ಮಾನನವನ್ದನಾದಿಗರುಕಾರಂ ಮಞ್ಞೇವ ಪಮುಖಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ, ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಪುರೇಕ್ಖಾರಂ, ಮಹಾಪರಿವಾರಂ, ಸುಚಿಪರಿವಾರಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸಕ್ಕಾರಮದಾದಯೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಭೋಗೋ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಲಾಭಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತೋ, ನಿಹಿತಧನವಸೇನ ಪನೇತ್ಥ ವಣ್ಣಮದೋ। ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ, ಪಟಿಭಾನಂ, ‘‘ವಣ್ಣಂ ಬುದ್ಧವಂಸಂ ರಾಜವಂಸಂ ಜನಪದವಂಸಂ ಗಾಮವಂಸಂ ರತ್ತಿನ್ದಿವಪರಿಚ್ಛೇದಂ ನಕ್ಖತ್ತಮುಹುತ್ತಯೋಗಂ ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ರತ್ತಞ್ಞುತಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸುತಮದಾದಯೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಜಾತಿಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕತಂ, ಅನವಞ್ಞಾತತಂ, ಇರಿಯಾಪಥಪಾಸಾದಿಕತಂ, ಮಹಿದ್ಧಿಕತಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕಮದಾದಯೋ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪರಿವಾರ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಯಸೋ ಗಹಿತೋ। ಪರಿವಾರಸ್ಸ ಪನ ಸವಸವತ್ತಕಭಾವೇನ ಪತ್ಥಟತಂ ಕಿತ್ತಿಯಸಞ್ಞೇವ ವಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ಯಸಮದೋ। ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಂ ಸೀಲಮದಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಇಮಿನಾ ಏತ್ತಕೇನ ಠಾನೇನ ಸವತ್ಥುಕಂ ಮಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅವತ್ಥುಕಮೇವ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಮಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮದೋ’’ತಿ ಆಹ। ಪಮಾದೋತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣೇಸು ಚಿತ್ತವೋಸ್ಸಗ್ಗಸಙ್ಖಾತೋ ಸುಚರಿತಾಸೇವನಾಯ, ದುಚ್ಚರಿತಸೇವನಾಯ ಚ ಹೇತುಭೂತೋ ಪಮಜ್ಜನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತೋ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಪಮಾದೋ ನಾಮ, ಸ್ವಾಯಂ ಸತಿವೋಸ್ಸಗ್ಗಲಕ್ಖಣೋ। ವಾತಭರಿತಭತ್ತಾ ವಿಯ ಮಾತಾಪಿತೂಸುಪಿ ಅನೋಣತಭಾವಸಙ್ಖಾತೋ ಕಕ್ಖಳಮಾನೋ ಥಮ್ಭೋ ನಾಮ, ಸ್ವಾಯಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉದ್ಧುಮಾತಭಾವಲಕ್ಖಣೋ। ಅಞ್ಞೇಸಂ ಗೇಹಾದಿಉಪಕರಣಸಮ್ಪದಂ, ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪದಂ ವಾ ದಿಸ್ವಾ ತದ್ದಿಗುಣಸಮಾರಮ್ಭನವಸಪ್ಪವತ್ತೋ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಸಾರಮ್ಭೋ ನಾಮ। ಗನ್ಥೋಪಿ ಹಿ ಸಾರಮ್ಭವಸೇನ ಉಗ್ಗಹೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಅಕುಸಲಮೇವ ಹೋತಿ। ಸ್ವಾಯಂ ಕರಣುತ್ತರಿಯಲಕ್ಖಣೋ।
ಅತ್ರ ಅತ್ರಿಚ್ಛತಾ। ಏವಂ ಮಹಿಚ್ಛತಾದೀಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಯಂ ಯಂ ಲದ್ಧಂ, ತೇನ ತೇನ ಅಸನ್ತುಸ್ಸಿತ್ವಾ ಅಪರಸ್ಸ ಅಪರಸ್ಸ ಪತ್ಥನಾವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಲೋಭೋ ಅತ್ರಿಚ್ಛತಾ। ಯಾಯ ಅತ್ತನಾ ಲದ್ಧಂ ಪಣೀತಮ್ಪಿ ಲಾಮಕಂ ವಿಯ ಖಾಯತಿ, ಪರೇನ ಲದ್ಧಂ ಲಾಮಕಮ್ಪಿ ಪಣೀತಂ ವಿಯ ಖಾಯತಿ। ಸಾಯಂ ಅಪರಾಪರಲಾಭಪತ್ಥನಾಲಕ್ಖಣಾ। ಸನ್ತಗುಣವಿಭಾವನಾವಸಪ್ಪವತ್ತೋ ಚೇವ ತದುಪ್ಪನ್ನೇಹಿ ಅತಿಮಹನ್ತೇಹಿಪಿ ವತ್ಥೂಹಿ ಅಸನ್ತುಸ್ಸನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತೋ ಚ ಲೋಭೋ ಮಹಿಚ್ಛತಾ। ಯಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ದುಪ್ಪೂರೋ ಅಗ್ಗಿ ವಿಯ ಉಪಾದಾನೇನ, ಸಮುದ್ದೋ ವಿಯ ಚ ಉದಕೇನ। ಯಾ ಚಾಯಂ ಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನತಾ, ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಚ ಪರಿಭೋಗೇ ಚ ಅಮತ್ತಞ್ಞುತಾ, ಏತಂ ಮಹಿಚ್ಛತಾಲಕ್ಖಣಂ।
ಅಸನ್ತಾನಂ ಪನ ಸದ್ಧಾಸೀಲಾನಂ, ಮಗ್ಗಫಲಾದೀನಞ್ಚ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾನಂ ಗುಣಾನಂ ವಿಭಾವನಾವಸಪ್ಪವತ್ತೋ ಚೇವ ತದುಪ್ಪನ್ನೇಹಿ ಅತಿಮಹನ್ತೇಹಿಪಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಸನ್ತುಸ್ಸನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತೋ ಚ ಲೋಭೋ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾ। ಯಾ ಚಾಯಂ ಅಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನತಾ, ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಚ ಪರಿಭೋಗೇ ಚ ಅಮತ್ತಞ್ಞುತಾ ಏತಂ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾಲಕ್ಖಣಂ।
ಸಿಙ್ಗನ್ತಿ ವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಸಿಙ್ಗಂ, ನಾಗರಿಕಭಾವಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಸಿಙ್ಗಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ತಂ ಅತ್ಥತೋ ಸಿಙ್ಗಾರಕರಣವಸಪ್ಪವತ್ತೋ ಲೋಭೋವ। ತಿನ್ತಿಣನ್ತಿ ಖೀಯನಂ, ತಂ ಅತ್ಥತೋ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನೇ ಸುನಖಾನಂ ಚಾಪಲ್ಯನ್ತಿ ಚಪಲತಾ, ತಂ ಪತ್ತಚೀವರಾದಿಪರಿಕ್ಖಾರಾನಂ, ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಚ ಮಣ್ಡನವಿಭೂಸನಕೇಳಾಯನವಸಪ್ಪವತ್ತೋ ರಾಗೋವ, ಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಜಿಣ್ಣೋಪಿ ದಹರೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ಅಸಭಾಗವುತ್ತೀತಿ ವಿಸಭಾಗವುತ್ತಿ ವಿಸಭಾಗಕಿರಿಯಾ, ಸಾ ಗರುಟ್ಠಾನಿಯೇಸುಪಿ ಅನಾದರವಸೇನ ವಿಪಚ್ಚನೀಕಗ್ಗಾಹಿತಾವಸಪ್ಪವತ್ತೋ ದೋಸೋವ ಅರತೀತಿ ಪನ್ತೇಸು ಸೇನಾಸನೇಸು, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಚ ಅನಭಿರಮಣಾ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತತಾ, ಸಾ ತಥಾಪವತ್ತೋ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ। ತನ್ದೀತಿ ಆಲಸ್ಯಂ। ವಿಜಮ್ಭಿತಾತಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಆನಮನಾದಿಆಕಾರೇನ ಫನ್ದನಾ ವಿಜಮ್ಭನಾ। ಭತ್ತಸಮ್ಮದೋತಿ ಭತ್ತಮುಚ್ಛಾಯ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ। ಚೇತಸೋ ಚ ಲೀನತ್ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಕೋಚೋ। ಅತ್ಥತೋ ಪನೇತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಥಿನಮಿದ್ಧವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಗಿಲಾನಾಕಾರೋವ।
ಕುಹನಾತಿಆದೀಸು ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಪಾಪಿಚ್ಛಸ್ಸ ತೇನ ತೇನ ಉಪಾಯೇನ ವಿಮ್ಹಾಪನಾ ಕುಹನಾ ನಾಮ। ಸಾ ತಿವಿಧಾ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನಸಾಮನ್ತಜಪ್ಪನಇರಿಯಾಪಥಸಣ್ಠಾಪನವಸೇನ। ತತ್ಥ ಚೀವರಾದೀಹಿ ನಿಮನ್ತಿತಸ್ಸ ತದತ್ಥಿಕಸ್ಸೇವ ಸತೋ ಪಾಪಿಚ್ಛತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನೇನ, ತೇ ಚ ಗಹಪತಿಕೇ ಅತ್ತನಿ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಸದ್ಧೇ ಞತ್ವಾ ಪುನ ತೇಸಂ ‘‘ಅಹೋ ಅಯ್ಯೋ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ಇಚ್ಛತಿ, ಸುಲದ್ಧಂ ವತ ನೋ ಅಸ್ಸ, ಸಚೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ನಾನಾವಿಧೇಹಿ ಉಪಾಯೇಹಿ ಪಣೀತಾನಿ ಚೀವರಾದೀನಿ ಉಪನಾಮೇನ್ತಾನಂ ತದನುಗ್ಗಹಕಾಮತಞ್ಞೇವ ಆವಿಕತ್ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ತತೋ ಪಭುತಿ ಅಪಿ ಸಕಟಭಾರೇಹಿ ಉಪನಾಮನಹೇತುಭೂತಂ ವಿಮ್ಹಾಪನಂ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನಸಙ್ಖಾತಾ ಕುಹನಾ ನಾಮ। ಪಾಪಿಚ್ಛಸ್ಸೇವ ಪನ ಸತೋ ‘‘ಯೋ ಏವರೂಪಂ ಚೀವರಂ ಧಾರೇತಿ, ಸೋ ಸಮಣೋ ಮಹೇಸಕ್ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾಧಿಗಮಪರಿದೀಪನವಾಚಾಯ ತಥಾ ತಥಾ ವಿಮ್ಹಾಪನಂ ಸಾಮನ್ತಜಪ್ಪನಸಙ್ಖಾತಾ ಕುಹನಾ ನಾಮ। ಪಾಪಿಚ್ಛಸ್ಸೇವ ಪನ ಸತೋ ಸಮಾಹಿತಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಭಾವನಾಧಿಪ್ಪಾಯಕತೇನ ಪಣಿಧಾಯ ಸಣ್ಠಪಿತೇನ ಗಮನಾದಿಇರಿಯಾಪಥೇನ ವಿಮ್ಹಾಪನಂ ಇರಿಯಾಪಥಸಣ್ಠಪನಸಙ್ಖಾತಾ ಕುಹನಾ ನಾಮ।
ಆಲಪನಾತಿಆದಿನಾ ಆಲಪನಾ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಆಲಪನಾತಿಆದಿತೋವ ಲಪನಾ। ಅನುಪ್ಪಿಯಭಾಣಿತಾತಿ ಸಚ್ಚಾನುರೂಪಂ, ಧಮ್ಮಾನುರೂಪಂ ವಾ ಅನಪಲೋಕೇತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪಿಯಭಣನಂ। ಚಾಟುಕಮ್ಯತಾತಿ ಮುಗ್ಗಸೂಪ್ಯತಾತಿ ಮುಗ್ಗಸೂಪಸದಿಸತಾ, ಅಪಕ್ಕಮುಗ್ಗಸದಿಸೇನ ಅಪ್ಪಸಚ್ಚೇನ ಸಮನ್ನಾಗತವಚನತಾ। ಪಾರಿಭಟಯತಾತಿ ಕುಲದಾರಕಾನಂ ಅಙ್ಕೇನ ಪರಿಹರಣಾದಿಕಂ ಪರಿಭಟಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ। ಏವಮಯಂ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಕಿರಿಯಾಭೇದೋ ‘‘ಲಪನಾ’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ಪರೇಸಂ ಪನ ಪಚ್ಚಯದಾನಸಞ್ಞಾಜನಕಂ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಂ ನೇಮಿತ್ತಿಕತಾ ನಾಮ, ಯಾ ‘‘ಪರಿಕಥೋಭಾಸನಿಮಿತ್ತಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಕ್ಕೋಸನವಮ್ಭನಗರಹಣಾದೀಹಿ ಯಥಾ ದಾಯಕೋ ಅವಣ್ಣಂ ಭಾಯತಿ, ಏವಂ ತಂ ನಿಪ್ಪೀಳನಂ ನಿಪ್ಪೇಸಿಕತಾ ನಾಮ। ಅಯಂ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ವೇಳುಪೇಸಿಕಾಯ ವಿಯ ಅಬ್ಭಙ್ಗಂ ಇಮಾಯ ಪರಸ್ಸ ಗುಣಂ ನಿಪ್ಪೇಸೇತಿ ನಿಪುಞ್ಛತಿ, ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಗನ್ಧಜಾತಂ ಪಿಸಿತ್ವಾ ಗನ್ಧಮಗ್ಗನಾ ವಿಯ ಪರಗುಣೇ ನಿಪ್ಪಿಸಿತ್ವಾ ವಿಚುಣ್ಣೇತ್ವಾ ಏಸಾ ಲಾಭಮಗ್ಗನಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಿಪ್ಪೇಸಿಕತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪನ ಕುಲೇ ಲದ್ಧಾಮಿಸಂ ಅಞ್ಞತ್ಥ ದಾನವಸೇನ ಲಾಭೇನ ಲಾಭಸ್ಸ ಪತ್ಥನಾ ಲಾಭೇನ ಲಾಭಂ ನಿಜಿಗೀಸನಾ ನಾಮ। ಇಮೇ ಚ ಕುಹನಾದಯೋ ಪಞ್ಚಪಿ ತಥಾ ತಥಾ ಪವತ್ತಾ ಲೋಭಾದಿಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಯೋ ದ್ವಾದಸ ಮಾನಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಂಯೋಜನಗೋಚ್ಛಕೇ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾವ। ತತ್ಥ ಚ ಆದಿತೋ ತಯೋ ಮಾನಾ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅನಿಸ್ಸಾಯ ಜಾತಿಗೋತ್ತರೂಪಭೋಗಸಿಪ್ಪಸುತಾದಿಮಾನವತ್ಥುವಸೇನೇವ ಕಥಿತಾ, ತತೋ ಪರಂ ಪನ ನವ ಮಾನಾ ಸೇಯ್ಯಸದಿಸಹೀನಪುಗ್ಗಲೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕಥಿತಾ।
ಏವಮೇತೇಹಿ ದ್ವಾದಸಹಿ ಪದೇಹಿ ಸವತ್ಥುಕೇ ಮಾನೇ ಕಥೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅವತ್ಥುಕಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಾನೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತೋ ಅತಿಮಾನೋತಿಆದೀಸು ‘‘ಜಾತಿಆದೀಹಿ ಮಯಾ ಸದಿಸೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಮಞ್ಞನಾವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಮಾನೋ ಅತಿಮಾನೋ ನಾಮ। ‘‘ಇಮೇ ಮಯಾ ಪುಬ್ಬೇ ಸದಿಸಾ, ಇದಾನಿ ಅಹಂ ಸೇಟ್ಠೋ, ಇಮೇ ಹೀನತರಾ’’ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಭಾರಾತಿಭಾರೋ ವಿಯ ಮಾನಾತಿಮಾನೋ ನಾಮ। ಅತ್ತಾನಂ ಪನ ಅವಮಞ್ಞನಾವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಮಾನೋ ಓಮಾನೋ ನಾಮ, ಸೋ ‘‘ಹೀನೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಪವತ್ತಹೀನಮಾನಸದಿಸೋವ। ಅನಧಿಗತೇಸು ಅರಿಯಧಮ್ಮೇಸು ‘‘ಅಧಿಗತಾ ಮಯಾ’’ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮಾನೋ ಅಧಿಕಮಾನತ್ತಾ ಅಧಿಮಾನೋ ನಾಮ, ಅಯಂ ಪನ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಿಅರಿಯಸಾವಕಾನಂ ‘‘ಅಹಂ ಸಕದಾಗಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ತೇಸಂ ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಪಹೀನಕಿಲೇಸಾವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ ಅರಿಯಗುಣಪಟಿವೇಧೇ ನಿಕ್ಕಙ್ಖತ್ತಾ। ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ಪನ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇವ, ಸೀಲವತೋಪಿ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಸ್ಸೇವ ಪನ ಸುದ್ಧಸಮಥಲಾಭಿನೋ, ಸುದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾಲಾಭಿನೋ, ತದುಭಯಲಾಭಿನೋ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತೇಸು ತದುಭಯಲಾಭೀ ಅರಹತ್ತೇ ಏವ ಅಧಿಮಞ್ಞಿತ್ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಸುವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಕಿಲೇಸತ್ತಾ, ಪರಿಮದ್ದಿತಸಙ್ಖಾರತ್ತಾ ಚ, ಇತರೇ ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀಸುಪೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪಞ್ಚಸು ಪನ ಖನ್ಧೇಸು ‘‘ಅಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತೋ ಮಾನೋ ಅಸ್ಮಿಮಾನೋ ಮಿಚ್ಛಾಮಾನೋ ನಾಮ।
ಞಾತಿವಿತಕ್ಕೋತಿಆದೀಸು ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಞಾತಕಾ ಸುಖಜೀವಿನೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯುತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ಗೇಹಸಿತಪೇಮೇನ ಞಾತಕೇ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಞಾತಿವಿತಕ್ಕೋ ನಾಮ, ‘‘ಞಾತಕಾ ಖಯಂ ಗತಾ ವಯಂ ಗತಾ ಸದ್ಧಾ ಪಸನ್ನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪನ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತೋ ಞಾತಿವಿತಕ್ಕೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಜನಪದವಿತಕ್ಕೇಪಿ, ತಸ್ಸ ಪನ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಜನಪದೋ ಸುಭಿಕ್ಖೋ ಸುನ್ದರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಮರತ್ಥಾಯ ವಿತಕ್ಕೋ, ಅಮರೋ ಅಮರವಿತಕ್ಕೋ। ತತ್ಥ ಯೋ ಉಕ್ಕುಟಿಕಪ್ಪಧಾನಾದೀಹಿ ದುಕ್ಖೇ ನಿಜ್ಜಿಣ್ಣೇ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಅತ್ತಾ ಸುಖೀ ಅಮರೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ, ಸೋ ಅಮರತ್ಥಾಯ ವಿತಕ್ಕೋ ನಾಮ। ಯೋ ಪನ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಅಸಣ್ಠಹಿತ್ವಾ ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ಮೇ ನೋ, ತಥಾಪಿ ಮೇ ನೋ, ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಮೇ ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಮರಮಚ್ಛೋ ವಿಯ ಗಹೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಪವತ್ತೋ, ಸೋ ಅಮರೋ ವಿತಕ್ಕೋ ನಾಮ। ತಂ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಇಧ ‘‘ಅಮರವಿತಕ್ಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ।
ಅನುದ್ದಯತಾ ಪತಿರೂಪಕೇನ ಪನ ಗಿಹೀಹಿ ಸಹಸೋಕಿಸಹನನ್ದಿತಾದಿವಸೇನ ಗೇಹಸಿತಪೇಮೇನ ಯುತ್ತೋ ಪರಾನುದ್ದಯತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ನಾಮ। ಲಾಭೇನ ಚೇವ ಸಕ್ಕಾರೇನ ಚ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೇನ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಯುತ್ತೋ ಗೇಹಸಿತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ಪನ ‘‘ಅಹೋ ವತ ಮೇ ಲಾಭಾದಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಅಹೋ ವತ ಮಂ ಪರೇ ನ ಅವಜಾನೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಗೇಹಸಿತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಅನವಞ್ಞತ್ತಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ನಾಮ। ಏಕಕಂ।
ದುಕಾದೀಸು ಕೋಧಾದಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾನಞ್ಞೇವ ವಣ್ಣನಾ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ದುಕೇಸು ತಾವ ಉಪನಾಹೋತಿಆದೀಸು ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕೋಧೋ ‘‘ಅಕ್ಕೋಚ್ಛಿಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಆಸೇವನೇನ ಅಪರಕಾಲೇ ವೇರಚಿತ್ತೇ ದಳ್ಹತರಂ ಆಬದ್ಧೋ ಉಪನಾಹೋ ನಾಮ, ಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ವೇರಂ ನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ವಸಾತೇಲಮಕ್ಖಿತಪಿಲೋತಿಕಾ ವಿಯ, ಸೋಧಿಯಮಾನಮ್ಪಿಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ಪರಿಸುಜ್ಝತಿ, ಸ್ವಾಯಂ ವೇರುಪನಿಬನ್ಧನಲಕ್ಖಣೋ।
ಪರಗುಣಂ ಪನ ವಿನಾಸೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ದೋಸಮಕ್ಖನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಕೋಧೋ ಮಕ್ಖೋ ನಾಮ। ಅಯಂ ಹಿ ಪಠಮತರಂ ಪಳಾಸೋ, ಪರಸ್ಸ ಗುಣೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇಹಿ ಸಮೇ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾಪವತ್ತೋ ಲೋಭೋ, ಸ್ವಾಯಂ ಯುಗಗ್ಗಾಹಲಕ್ಖಣೋ।
ದ್ವಾರತ್ತಯೇಪಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸೇವ ದೋಸಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಛಾದನತೋ ಚಕ್ಖುಮೋಹನಮಾಯಾ ವಿಯಾತಿ ಮಾಯಾ, ಸಾ ಕತದೋಸಪಟಿಚ್ಛಾದನಲಕ್ಖಣಾ। ಸಠಸ್ಸ ಭಾವೋ, ಕಮ್ಮಂ ವಾ ಸಾಠೇಯ್ಯಂ, ಕೇರಾಟಿಯಂ, ತಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಗುಣಪ್ಪಕಾಸನಲಕ್ಖಣಂ।
ಅನಜ್ಜವಾದಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಅಜ್ಜವಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಅಕುಸಲವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನನ್ತಿಆದೀಸು ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ಕಾಮಭವೋ, ತತ್ಥ ಸತ್ತೇ ಬನ್ಧನವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಿ ಪಞ್ಚೋರಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನಂ ನಾಮ। ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಭವೋ। ತತ್ಥ ಬನ್ಧನವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಿ ಬಹಿದ್ಧಾಸಂಯೋಜನಂ ನಾಮ। ಕಾಮಭವೇ ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಆಲಯೋ ಬಹುಕೋ, ನ ಇತರೇಸು, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಇತರೇ ಚ ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ದುಕಂ।
ತಿಕೇಸು ಪನ ಲೋಭಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ನಾಮ। ಕಾಮಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಿತಕ್ಕಾ ತಯೋ ಅಕುಸಲವಿತಕ್ಕಾ ನಾಮ। ತೇ ಏವ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ತಿಸ್ಸೋ ಅಕುಸಲಸಞ್ಞಾ। ಸಭಾವಟ್ಠೇನ ತಿಸ್ಸೋ ಅಕುಸಲಧಾತುಯೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಕಾಯವಚೀಮನೋದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ತೀಣಿ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ನಾಮ, ತಾನಿ ದ್ವಾರತ್ತಯಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ, ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಾನಂ ವಾ ವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ದಿಟ್ಠಾಸವವಜ್ಜಿತಾ ಕಾಮಾಸವಾದಯೋ ತಯೋ ಆಸವಾ ನಾಮ। ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಾ ತೀಣಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ನಾಮ।
ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಭವತಣ್ಹಾ ವಿಭವತಣ್ಹಾ ಚ ತಿಸ್ಸೋ ತಣ್ಹಾ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ರಾಗೋ ಭವತಣ್ಹಾ, ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ವಿಭವತಣ್ಹಾ, ಅವಸೇಸಾ ಪನ ಸಬ್ಬಾಪಿ ತಣ್ಹಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾ। ಕಾಮಧಾತುಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ವಾ ರಾಗೋ ಕಾಮತಣ್ಹಾ, ರೂಪಾರೂಪಧಾತುಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ಭವತಣ್ಹಾ, ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ವಿಭವತಣ್ಹಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕಾಮತಣ್ಹಾ ರೂಪತಣ್ಹಾ ಅರೂಪತಣ್ಹಾ ಚ ಅಪರಾಪಿ ತಿಸ್ಸೋ ತಣ್ಹಾ ನಾಮ। ರೂಪತಣ್ಹಾ ಅರೂಪತಣ್ಹಾ ನಿರೋಧತಣ್ಹಾ ಚ ಪುನ ಅಪರಾಪಿ ತಿಸ್ಸೋ ತಣ್ಹಾ ನಾಮ। ತತ್ಥ ನಿರೋಧತಣ್ಹಾತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ। ಕಾಮೇಸನಾ ಭವೇಸನಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾ ಚ ತಿಸ್ಸೋ ಏಸನಾ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾತಿ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಗವೇಸನಾ। ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಧಾ ನಾಮ। ಮಾನೋ ಹಿ ಸೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ವಿದಹನತೋ ಮಞ್ಞನತೋ ‘‘ವಿಧಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಭಯಾನಿ ತೀಣಿ ಭಯಾನಿ ನಾಮ। ‘‘ಅತೀತಂ ವಾ ಅದ್ಧಾನಂ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾನಿ ತೀಣಿ, ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಕಙ್ಖನವಿಚಿಕಿಚ್ಛನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ತಿಸ್ಸೋ ಅವಿಜ್ಜಾ ತೀಣಿ ತಮಾನಿ ನಾಮ। ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸೀಸೇನ ತಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅವಿಜ್ಜಾವ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಸಾ ಏವ ಪಟಿಚ್ಛಾದಕತ್ತೇನಪಿ ತಮಭಾವತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪನ ಸತ್ತಸ್ಸ ಸುಖಾದಿಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬೇಕತಹೇತೂತಿ ಏಕಂ ತಿತ್ಥಾಯತನಂ, ಇಸ್ಸರನಿಮ್ಮಾನಹೇತೂತಿ ದುತಿಯಂ, ಅಹೇತುಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾತಿ ತತಿಯನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ತಿತ್ಥಾಯತನಾನಿ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಪಠಮವಾದೀ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಿರಿಯಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರಾದಿಕಂ, ಗತಿಉಪಧಿಆದಿಕಂ, ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾದಿಕಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಏಕಂ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಮೇವ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛತಿ, ಇತರೇ ಪನ ದ್ವೇಪಿ ಸಬ್ಬಂ ಹೇತುಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಇಸ್ಸರಹೇತುಕಂ, ಅಹೇತುಕಞ್ಚ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಾದಾನಂ ವಸೇನೇವ ಪಯೋಜನಾಭಾವಾದಿತೋ ಯಥಾನುರೂಪಂ ದೋಸೋ ಞಾತಬ್ಬೋ। ಗನ್ಥವಿತ್ಥಾರಭಯೇನ ಪನೇತ್ಥ ನ ವಿತ್ಥಾರಯಿಮ್ಹ।
ರಾಗದೋಸಮೋಹಾ ಕಿಞ್ಚನಾ ನಾಮ। ತೇ ಏವ ಹಿ ಕಿಲೇಸಟ್ಠೇನ ಅಙ್ಗಣಾನಿ, ಮಲೀನಭಾವಕರಣಟ್ಠೇನ ಮಲಾನಿ, ಪಕ್ಖಲನಪಾತಹೇತುತೋ ವಿಸಮಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಿ ಕಾಯವಚೀಮನೋವಿಸಮಾನಿ ಅಪರಾನಿಪಿ ತೀಣಿ ವಿಸಮಾನಿ ನಾಮ। ರಾಗದೋಸಮೋಹಾ ಅನುದಹನಟ್ಠೇನ ತಯೋ ಅಗ್ಗೀ, ಕಸಟನಿರೋಜಟ್ಠೇನ ಕಸಾವಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಿ ಕಾಯಕಸಾವಾದಯೋ ಪನ ಅಪರೇಪಿ ತಯೋ ಕಸಾವಾ ನಾಮ। ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿತ್ತಿಕೇ ಕಾಮಪರಿಭೋಗೇ ‘‘ನತ್ಥಿ ಕಾಮೇಸು ದೋಸೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ। ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾ ಪನ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುಗತತ್ತಾ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ। ತಸ್ಸಾ ಪನ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ರೂಪವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನಿ ವಾ ರೂಪಂ, ರೂಪಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಯೋ। ಏವಂ ಸೇಸಕ್ಖನ್ಧೇಸುಪೀತಿ ವೀಸತಿವತ್ಥುಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ತತ್ಥ ಚ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋದಿಆದಿನಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಅತ್ತತೋ ಗಹಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಚ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯೋ, ಸೇಸಾ ಪನ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾ ಪನ ನತ್ಥಿಕದಿಟ್ಠಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ, ಲಾಮಕದಿಟ್ಠೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅರತಿತ್ತಿಕೇ ಪಾಣಿಲೇಡ್ಡುದಣ್ಡಾದೀಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಹೇಸಾ ನಾಮ। ದ್ವಾರತ್ತಯಪ್ಪವತ್ತಅಕುಸಲಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚರಿಯಾ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾ ನಾಮ। ದೋವಚಸ್ಸತಾತಿಕೇ ಸಾವ ಕಾಮಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾಸಞ್ಞಾ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ಪವತ್ತಿತೋ, ನಾನಾಭೂತತ್ತಾ ಚ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ ನಾಮ। ಉದ್ಧಚ್ಚತ್ತಿಕೇ ಕುಸೀತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕೋಸಜ್ಜಂ, ಪಮಾದೋವ। ಅನಾದರಿಯತ್ತಿಕೇ ಓವಾದಸ್ಸ ಅನಾದಿಯನವಸಪ್ಪವತ್ತೋ ಕೋಧೋ ಅನಾದರಿಯಂ ನಾಮ। ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯತ್ತಿಕೇ ರತನತ್ತಯಕಮ್ಮಫಲಾನಂ ಅಸದ್ದಹನವಸಪ್ಪವತ್ತಾ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಂ ನಾಮ। ಪಞ್ಚವಿಧಮಚ್ಛರಿಯವಸೇನ ‘‘ದೇಹೀ’’ತಿ ವಚನಸ್ಸ ಅಜಾನನಾ ಅವದಞ್ಞುತಾ ನಾಮ।
ಉದ್ಧಚ್ಚತ್ತಿಕೇ ಅಸಂವರೋ ನಾಮ। ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕವೀತಿಕ್ಕಮೋ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ನಾಮ। ಅರಿಯತ್ತಿಕೇ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಾವಕಾನಂ ದಸ್ಸನೋಪಾಸನಾದೀಸು ಅನಿಚ್ಛಾ ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸನಕಮ್ಯತಾ ನಾಮ। ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಕಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸವನಧಾರಣಾದೀಸು ಅನಿಚ್ಛಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಅಸೋತುಕಮ್ಯತಾ ನಾಮ। ಪರಸ್ಸ ದೋಸಾರೋಪನೇ ರನ್ಧಗವೇಸಿತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಉಪಾರಮ್ಭೋವ ಉಪಾರಮ್ಭಚಿತ್ತತಾ ನಾಮ। ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚತ್ತಿಕೇ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಚೇತಸೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ನಾಮ। ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರತ್ತಿಕೇ ‘‘ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ, ಸಚ್ಚಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ವಾ ಅನುಪಾಯಮನಸಿಕಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಆವಜ್ಜನಚಿತ್ತಂ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ನಾಮ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ ಅಟ್ಠ ಮಿಚ್ಛಾಮಗ್ಗಾ ಕುಮ್ಮಗ್ಗೋ ನಾಮ, ಮಿಚ್ಛಾಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಸೇವನಾ ಕುಮ್ಮಗ್ಗಸೇವನಾ ನಾಮ। ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಚೇತಸೋ ಚ ಲೀನತ್ತಂ ನಾಮ। ತಿಕಂ।
ಚತುಕ್ಕೇಸು ಚೀವರಾದೀಸು ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ‘‘ಕತ್ಥ ಮನಾಪಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಉಪ್ಪಾದೋ ಚತ್ತಾರೋ ತಣ್ಹುಪ್ಪಾದಾ ನಾಮ। ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಏತಾಹಿ ಅರಿಯಾತಿ ಅಗತಿಯೋ, ಛನ್ದದೋಸಮೋಹಭಯಾ। ತಾ ಹಿ ಅಗನ್ತಬ್ಬಮಗ್ಗಗಮನಾನಿ ಅಕತ್ತಬ್ಬಕರಣಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಗತಿಗಮನಾನಿ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಛನ್ದೋತಿ ಪಕ್ಖಪಾತರಾಗೋ। ಭಯನ್ತಿ ತಥಾಪವತ್ತೋ ದೋಸೋ। ಅನಿಚ್ಚಾದೀಸು ‘‘ನಿಚ್ಚಂ ಸುಖಂ ಅತ್ತಾ ಸುಭ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಪರಿಯಾಸಾ ವಿಪರೀತತೋ ಧಮ್ಮೇ ಏಸನತೋ। ತೇಸು ವಾ ಆಸನತೋ ಪವಿಸನತೋ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಪರಿಯಾಸಾ ನಾಮ। ತೇ ಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತದಿಟ್ಠಿವಿಪರಿಯಾಸವಸೇನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ತಯೋ ತಯೋ ಹುತ್ವಾ ದ್ವಾದಸ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚಂ, ಅನತ್ತನಿ ಅತ್ತಾತಿ ಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತದಿಟ್ಠಿವಿಪರಿಯಾಸಾ ಛ, ದುಕ್ಖೇ ಸುಖಂ, ಅಸುಭೇ ಸುಭನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಪರಿಯಾಸಾ ದ್ವೇ ಚಾತಿ ಅಟ್ಠ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಅಸುಭೇ ಸುಭನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತವಿಪರಿಯಾಸಾ ದ್ವೇ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ, ದುಕ್ಖೇ ಸುಖನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಚಿತ್ತವಿಪರಿಯಾಸಾ ದ್ವೇ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಅದಿಟ್ಠೇ ಚತ್ತಾರೋ ಅನರಿಯವೋಹಾರಾ ನಾಮ। ದಿಟ್ಠಾದೀಸು ಪನ ಅದಿಟ್ಠಂ ಅಸುತಂ ಅಮುತಂ ಅವಿಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ಅಪರೇಪಿ ಚತ್ತಾರೋ ಅನರಿಯವೋಹಾರಾ ನಾಮ। ಇಮೇ ಚ ಪುರಿಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಟ್ಠ ಅನರಿಯವೋಹಾರಾತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಅದಿನ್ನಾದಾನಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರಮುಸಾವಾದಾ ಚತ್ತಾರಿ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ನಾಮ। ಮುಸಾವಾದಾದಿವಚೀದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ಅಪರಾನಿಪಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ನಾಮ। ಜಾತಿಜರಾಬ್ಯಾಧಿಮರಣಭಯಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಭಯಾನಿ ನಾಮ। ರಾಜಚೋರಅಗ್ಗಿಉದಕಭಯಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ, ಸಮುದ್ದಂ ಓರೋಹನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾನಿ ಊಮಿಕುಮ್ಭೀಲಆವಟ್ಟಸುಸುಕಾಭಯಾನಿ ಚ ಚತ್ತಾರಿ, ಅತ್ತಾನುವಾದಪರಾನುವಾದದಣ್ಡದುಗ್ಗತಿಭಯಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚಾತಿ ಇಮಾನಿ ವಾ ಅಪರಾನಿ ತೀಣಿ ಚತುಕ್ಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಭಯಾನಿ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಸುಸುಕಾತಿ ಚಣ್ಡಮಚ್ಛಾ। ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಚೇತಾನಿ ಭಯಾನಿ ಪಟಿಘಚಿತ್ತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಸಬ್ಬಂ ಸುಖದುಕ್ಖಾದಿಕಂ ಸಯಂಕತಂ ಪರಂಕತಂ ಉಭಯಕತಂ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಇಮಾ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ನಾಮ। ಚತುಕ್ಕಂ।
ಪಞ್ಚಕೇಸು ಪಞ್ಚೋರಮ್ಭಾಗಿಯಾತಿಆದೀಸು ಓರಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮಧಾತು ಹೇಟ್ಠಾಭಾವತೋ, ತತ್ಥ ಉಪಪತ್ತಿನಿಪ್ಫಾದನತೋ ತಂ ಓರಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಾ ಪಞ್ಚ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಿ ನಾಮ। ಉದ್ಧನ್ತಿ ರೂಪಾರೂಪಧಾತು ಉಪರಿಭಾವತೋ, ತಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಭಜನ್ತೀತಿ ರೂಪರಾಗಅರೂಪರಾಗಮಾನಉದ್ಧಚ್ಚಅವಿಜ್ಜಾ ಪಞ್ಚ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಿ ನಾಮ। ರಾಗದೋಸಮೋಹಮಾನದಿಟ್ಠಿಯೋ ಪಞ್ಚ ಲಗ್ಗನಟ್ಠೇನ ಸಙ್ಗಾ ನಾಮ। ತೇ ಏವ ಪಞ್ಚ ಅನುಪವಿಸನಟ್ಠೇನ, ತುದನಟ್ಠೇನ ಚ ಪಞ್ಚ ಸಲ್ಲಾ ನಾಮ। ಸತ್ಥುಧಮ್ಮಸಙ್ಘಸಿಕ್ಖಾಸು ಕಙ್ಖನಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ, ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಸು ಕುಪಿತಚಿತ್ತತಾ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಥದ್ಧಕಚವರಖಾಣುಕಭಾವಕರಣತ್ತಾ ಚೇತೋಖಿಲಾ ನಾಮ। ಕಾಮೇಸು ಅವೀತರಾಗೋ। ಕಾಯೇ…ಪೇ॰… ರೂಪೇ…ಪೇ॰… ಯಾವದತ್ಥಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸೇಯ್ಯಸುಖಂ ಚೇತಸೋವಿನಿಬನ್ಧಾ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಕಾಯೇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇ ಕಾಯೇ, ರೂಪೇತಿ ಬಹಿದ್ಧಾರೂಪೇ। ಸಞ್ಞೀ ಅತ್ತಾ, ಅಸಞ್ಞೀ ಅತ್ತಾ, ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀ ಅತ್ತಾ, ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಪನ ಅತ್ತಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನಂ ವಾ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ನಾಮ।
ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಮಜ್ಜಪಾನಪರಿಯೋಸಾನಾ ಪಞ್ಚ ವೇರಕರಣಟ್ಠೇನ ವೇರಾ ನಾಮ। ಞಾತಿಭೋಗರೋಗಸೀಲದಿಟ್ಠಿಬ್ಯಸನಾನಿ ಪಞ್ಚ ಬ್ಯಸನಾ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಬ್ಯಸನಾತಿ ವಿನಾಸಸಹಜಾತಾ, ತತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅಕುಸಲಾ ಅಕ್ಖನ್ತಿಯಾ ಆದೀನವಾ, ಅನಧಿವಾಸನಾಯ ದೋಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಜೀವಕಭಯಂ ಅಸಿಲೋಕಭಯಂ ಪರಿಸಸಾರಜ್ಜಭಯಂ ಮರಣಭಯಂ ದುಗ್ಗತಿಭಯನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಭಯಾನಿ ನಾಮ। ಯಾವದತ್ಥಂ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಪರಿಭೋಗೇನ ಚೇವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ಚತೂಹಿ ಝಾನೇಹಿ ಚಾತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಅತ್ತಾ ಪರಮದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ವಾದಾ ಪಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದಾ ನಾಮ। ಪಞ್ಚಕಂ।
ಛಕ್ಕೇಸು ಪನ ಕೋಧೋ ಮಕ್ಖೋ ಇಸ್ಸಾ ಸಾಠೇಯ್ಯಂ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸಿತಾತಿ ಇಮಾನಿ ಛ ವಿವಾದಮೂಲಾನಿ। ಮನಾಪಿಯೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಛನ್ದರಾಗೋತಿ ಇಮೇ ಛ ಛನ್ದರಾಗಾ ಗೇಹಸಿತಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ। ಅಮನಾಪಿಯೇಸು ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪಟಿಘೋ ಛ ವಿರೋಧವತ್ಥೂನಿ ನಾಮ। ವಿರೋಧೋ ಏವ ವತ್ಥು ವಿರೋಧವತ್ಥು। ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ತಣ್ಹಾವ ಛ ತಣ್ಹಾಕಾಯಾ ನಾಮ। ಸತ್ಥುಧಮ್ಮಸಙ್ಘಸಿಕ್ಖಾಸು, ಅಪ್ಪಮಾದೇ, ಪಟಿಸನ್ಥಾರೇ ಚ ಅಗಾರವಾ ಛ ಅಗಾರವಾ ನಾಮ। ಕಮ್ಮಾರಾಮತಾ, ಭಸ್ಸನಿದ್ದಾಸಙ್ಗಣಿಕಸಂಸಗ್ಗಪಪಞ್ಚಾರಾಮತಾ ಚ ಛ ಪರಿಹಾನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ, ಪರಿಹಾನಿಕರಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಸವನದಸ್ಸನಸಮುಲ್ಲಪನಪರಿಭೋಗಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೇಸು ಸಂಸಗ್ಗಾರಾಮತಾ। ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಪಪಞ್ಚೇಸು ಯುತ್ತಪಯುತ್ತತಾ ಪಪಞ್ಚಾರಾಮತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕಮ್ಮಭಸ್ಸನಿದ್ದಾಸಙ್ಗಣಿಕಾರಾಮತಾ ಚತ್ತಾರೋ, ದೋವಚಸ್ಸತಾ, ಪಾಪಮಿತ್ತತಾ ದ್ವೇ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಅಪರೇಪಿ ಛ ಪರಿಹಾನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ।
ಸೋಮನಸ್ಸಟ್ಠಾನಿಯೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಗೇಹಸಿತಸೋಮನಸ್ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಿಚಾರಾ ಸೋಮನಸ್ಸುಪವಿಚಾರಾ ನಾಮ, ವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಏಸ ನಯೋ ಇತರದ್ವಯೇಪಿ। ಅಞ್ಞಾಣಸಹಿತಾ ಪನೇತ್ಥ ವೇದನುಪೇಕ್ಖಾ ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಯಾ ‘‘ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇಸು ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ವೇದನಾ ‘‘ಛ ಗೇಹಸಿತಾನಿ ಸೋಮನಸ್ಸಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಛಕ್ಕತ್ತಯೇನ ವುತ್ತಾ। ‘‘ಅತ್ಥಿ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ನತ್ಥಿ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಅತ್ತನಾ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಸಞ್ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಅತ್ತನಾ ವಾ ಅನತ್ತಾನಂ ಸಞ್ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಅತ್ತನಾ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಸಞ್ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಸೋ ಮೇ ಅಯಂ ಅತ್ತಾ ಕಾರಕೋ ವೇದಕೋ ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ’’ತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಇಮಾ ಛ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ। ನತ್ಥೀತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ। ಪಞ್ಚಪಿ ಖನ್ಧೇ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸೇಸಾನಂ ಜಾನನವಸೇನ ಅತ್ತನಾ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಸಞ್ಜಾನಾಮೀತಿ ದಿಟ್ಠಿ, ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಂ ಪನ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ, ಇತರೇ ಚ ‘‘ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ವಾ ಅನತ್ತಾನಂ ಸಞ್ಜಾನಾಮೀತಿ ದಿಟ್ಠಿ, ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಂ ಅನತ್ತನಾ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಸಞ್ಜಾನಾಮೀತಿ ದಿಟ್ಠಿ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಛಕ್ಕಂ।
ಸತ್ತಕೇಸು ಪನ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಮಾನದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಭವರಾಗಅವಿಜ್ಜಾ ಸತ್ತ ಥಾಮಗತಟ್ಠೇನ, ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಚ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಅನು ಅನು ಸಯನತೋ ಅನುಸಯಾ ನಾಮ। ತೇ ಏವ ಸತ್ತೇ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಸಂಯೋಜನತೋ ಸಂಯೋಜನಾನಿ। ಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನತೋ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಂ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ ಕಾಯವಚೀದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ಸತ್ತ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ನಾಮ। ಮಾನೋ ಅತಿಮಾನೋ ಮಾನಾತಿಮಾನೋ ಓಮಾನೋ ಅಧಿಮಾನೋ ಅಸ್ಮಿಮಾನೋ ಮಿಚ್ಛಾಮಾನೋತಿ ಇಮೇ ಸತ್ತ ಮಾನಾ ನಾಮ। ‘‘ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಮಾತಾಪೇತ್ತಿಕಸಮ್ಭವೋ ಅತ್ತಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಛಸು ದೇವಲೋಕೇಸು ದಿಬ್ಬೋ ಕಬಳೀಕಾರಭಕ್ಖೋ ಅತ್ತಾ, ರೂಪಲೋಕೇ ರೂಪೀ ಮನೋಮಯೋ ಅತ್ತಾ, ಚತೂಸು ಅರೂಪಭವೇಸು ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಅರೂಪೀ ಅತ್ತಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ ನ ಹೋತಿ ಪರಂ ಮರಣಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ಸತ್ತ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯೋ ಸತ್ತ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ನಾಮ। ಏತ್ಥ ಚ ಆದಿತೋ ತಿಸ್ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ಅತ್ತತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯೋ, ಸೇಸಾ ಚತಸ್ಸೋ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇತಿ ಞಾತಬ್ಬಾ। ಸತ್ತಕಂ।
ಅಟ್ಠಕೇಸು ಪನ ಲೋಭೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ ಮಾನೋ ದಿಟ್ಠಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಥಿನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಞ್ಚಾತಿ ಅಟ್ಠ ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂನಿ ನಾಮ। ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಮೇ’’ತಿ ಏಕಂ, ತಥಾ ‘‘ಕತಂ ಮೇ’’ತಿ, ‘‘ಮಗ್ಗೋ ಮೇ ಗನ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ, ‘‘ಗತೋ’’ತಿ, ‘‘ಅಪ್ಪಕಂ ಮೇ ಭುತ್ತ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಸುಭುತ್ತ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಆಬಾಧೋ ಮೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ, ‘‘ಅಚಿರವುಟ್ಠಿತೋ ಗೇಲಞ್ಞಾ’’ತಿ ಏಕನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಅಟ್ಠ ಕುಸೀತವತ್ಥೂನಿ ನಾಮ, ಕುಸೀತಸ್ಸ ಕೋಸಜ್ಜಕಾರಣಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲಾಭೇ ಅಲಾಭೇ ಚ ಯಸೇ ಅಯಸೇ ಚ ಪಸಂಸಾಯ ನಿನ್ದಾಯ ಚ ಸುಖೇ ದುಕ್ಖೇ ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ರಾಗದೋಸೇಹಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಹನನಂ ಅಟ್ಠಸು ಲೋಕಧಮ್ಮೇಸು ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತೋ ನಾಮ। ಹೇಟ್ಠಾ ದ್ವೀಹಿ ಚತುಕ್ಕೇಹಿ ವುತ್ತಾ ಅಟ್ಠ ಅನರಿಯವೋಹಾರಾ ನಾಮ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ ಅಟ್ಠ ಮಿಚ್ಛತ್ತಾ ನಾಮ। ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಯ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದಿಯಮಾನಸ್ಸ ‘‘ನ ಸರಾಮೀ’’ತಿ ನಿಬ್ಬೇಠನಂ ಏಕಂ, ‘‘ತ್ವಂ ಬಾಲೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಟ್ಠ ಪುರಿಸದೋಸಾ ನಾಮ। ಅಸಞ್ಞೀ ಅತ್ತಾ ರೂಪೀ, ಅರೂಪೀ ಅಟ್ಠ ಅಸಞ್ಞೀವಾದಾ ನಾಮ। ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀ ಅತ್ತಾ ರೂಪೀ ಅರೂಪೀತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಾ ಅಟ್ಠ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀವಾದಾ ನಾಮ। ಅಟ್ಠಕಂ।
ನವಕೇಸು ಪನ ‘‘ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರಿ, ಚರತಿ, ಚರಿಸ್ಸತಿ, ಪಿಯಸ್ಸ ಮೇ ಅನತ್ಥಂ ಅಚರಿ, ಚರತಿ, ಚರಿಸ್ಸತಿ, ಅಪ್ಪಿಯಸ್ಸ ಮೇ ಅತ್ಥಂ ಅಚರಿ, ಚರತಿ, ಚರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ನವ ಆಘಾತಾ ಏವ ಆಘಾತವತ್ಥೂನಿ ನಾಮ। ಕೋಧೋ ಮಕ್ಖೋ ಇಸ್ಸಾ ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಮಾಯಾ ಸಾಠೇಯ್ಯಂ ಮುಸಾವಾದೋ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಇಮಾನಿ ನವ ಪುರಿಸಮಲಾನಿ ನಾಮ। ‘‘ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಯೋ ನವವಿಧಾ ಮಾನಾ ನಾಮ। ‘‘ತಣ್ಹಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪರಿಯೇಸನಾ, ಪರಿಯೇಸನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಲಾಭೋ, ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಛನ್ದರಾಗೋ, ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಜ್ಝೋಸಾನಂ, ತಥಾ ಪರಿಗ್ಗಹೋ, ಮಚ್ಛರಿಯಂ, ಆರಕ್ಖೋ, ಆರಕ್ಖಾಧಿಕರಣಂ ದಣ್ಡಾದಾನಸತ್ಥಾದಾನಕಲಹವಿಗ್ಗಹವಿವಾದಾದಿಅನೇಕೇ ಪಾಪಕಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಇಮೇ ನವ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ। ತತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ ಞಾಣತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಿತಕ್ಕವಸೇನ ಚತೂಸು ವಿನಿಚ್ಛಯೇಸು ವಿತಕ್ಕವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಲಾಭಂ ಹಿ ಲಭಿತ್ವಾ ‘‘ಇದಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣತ್ಥಾಯ, ಇದಂ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾದಿಅತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ವಿತಕ್ಕೇನೇವ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ। ಛನ್ದರಾಗೋ ದುಬ್ಬಲರಾಗೋ, ಅಜ್ಝೋಸಾನನ್ತಿ ಬಲವಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ। ಪರಿಗ್ಗಹೋತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಕರಣನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅಸ್ಮೀ’’ತಿ, ‘‘ಅಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ, ‘‘ಅಯಮಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ, ‘‘ಭವಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ, ‘‘ರೂಪೀ ಭವಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಅರೂಪೀ ಭವಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಸಞ್ಞೀ ಭವಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಅಸಞ್ಞೀ ಇಞ್ಜಿತಾನಿ ನಾಮ। ಇಮಾನೇವ ಮಞ್ಞನಟ್ಠೇನ ಮಞ್ಞಿತಾನಿ, ವಿಪ್ಫನ್ದನತೋ ವಿಪ್ಫನ್ದಿತಾನಿ, ಪಪಞ್ಚನತೋ ಪಪಞ್ಚಿತಾನಿ, ತಾನೇವ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಙ್ಖತತ್ತಾ ಸಙ್ಖತಾನಿ ಚ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಸಬ್ಬೇಹಿ ತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ನವಕೇಹಿ ಮಾನೋ ಏವ ಕಥಿತೋ। ಸೋಪಿ ಹಿ ‘‘ಅಸ್ಮೀ’’ತಿಆದೀಹಿ ಸಞ್ಞೀಹಿ ಚ ಆಕಾರೇಹಿ ದಿಟ್ಠಿ ವಿಯ ಪವತ್ತತೀತಿ। ನವಕಂ।
ದಸಕೇಸು ಪನ ಲೋಭೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ ಮಾನೋ ದಿಟ್ಠಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಥಿನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಹಿರಿಕಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಇಮೇ ದಸ ಕಿಲೇಸಾ ಏವ ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂನಿ ನಾಮ। ‘‘ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರೀ’’ತಿಆದಯೋ ನವ ಖಾಣುಕಣ್ಟಕಾದೀಸು ಅಟ್ಠಾನಆಘಾತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ದಸ ಆಘಾತವತ್ಥೂನಿ ನಾಮ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ ದಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ ನಾಮ। ಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಂ ಪಟಿಘಮಾನದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಭವರಾಗಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯಅವಿಜ್ಜಾಸಂಯೋಜನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ದಸ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ನಾಮ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ ದಸ ಮಿಚ್ಛತ್ತಾ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಮಿಚ್ಛಾಞಾಣನ್ತಿ ಪಾಪಕಿರಿಯಾಸು ಉಪಾಯಚಿನ್ತಾವಸೇನ ಚೇವ ಪಾಪಕಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸುಕತಂ ಮಯಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತೋ ಮೋಹೋ। ಮಿಚ್ಛಾವಿಮುತ್ತೀತಿ ಅವಿಮುತ್ತಸ್ಸೇವ ಸತೋ ವಿಮುತ್ತಸಞ್ಞಿತಾ। ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನಂ, ನತ್ಥಿ ಯಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿಆದೀಹಿ ದಸಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪವತ್ತಂ ನತ್ಥಿಕದಸ್ಸನಂ ದಸವತ್ಥುಕಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ। ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ, ತಥಾ ಅಸಸ್ಸತೋ, ಅನ್ತವಾ, ಅನನ್ತವಾ, ತಂ ಜೀವಂ ತಂ ಸರೀರ’’ನ್ತಿ ವಾ, ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಜೀವಂ ಅಞ್ಞಂ ಸರೀರ’’ನ್ತಿ ವಾ, ‘‘ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ನ ಹೋತಿ…ಪೇ॰… ಹೋತಿ ಚ ನ ಹೋತಿ ಚ, ನೇವ ಹೋತಿ ನ ನ ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾ’’ತಿ ವಾ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ದಸವತ್ಥುಕಾ ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕಾ ದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಲೋಕೋತಿ ಖನ್ಧಾದಯೋ, ‘‘ಅನ್ತವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪರಿತ್ತಂ ಕಸಿಣಜ್ಝಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅನನ್ತವಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಿಪುಲನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತಥಾಗತೋತಿ ಸತ್ತೋ। ದಸಕಂ।
ಅಟ್ಠಾರಸಕೇಸು ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನೀತಿ ತಣ್ಹಾಸಮುದಾಚಾರಾ ತಣ್ಹಾಪವತ್ತಿಯೋ। ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸ್ಸುಪಾದಾಯಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಉಪಾದಾಯ। ಇದಂ ಹಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಅಸ್ಮೀತಿ ಹೋತಿ, ಇತ್ಥಸ್ಮೀತಿ ಹೋತಿ, ಏವಸ್ಮೀತಿ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಥಾಸ್ಮೀತಿ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಇತ್ಥಂ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಏವಂ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಅಸ್ಮೀತಿ, ಸಾತಸ್ಮೀತಿ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಸಿಯನ್ತಿ, ಇತ್ಥಂ ಸಿಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಸಿಯನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಸಿಯನ್ತಿ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಅಪಾಹಂ ಸಿಯನ್ತಿ, ಅಪಾಹಂ ಇತ್ಥಂ ಸಿಯನ್ತಿ, ಅಪಾಹಂ ಏವಂ ಸಿಯನ್ತಿ, ಅಪಾಹಂ ಅಞ್ಞತಾ ಸಿಯನ್ತಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾನಿ ಇಮಾನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸ್ಸುಪಾದಾಯ ಅಟ್ಠಾರಸ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ ನಾಮ।
ತತ್ಥ ಅಸ್ಮೀತಿ ಹೋತೀತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇಸು ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕೇಸು ಸಮೂಹತೋ ‘‘ಅಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಗಹಣೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಪನ ಗಹಣೇ ಸತಿ ತತೋ ಪರಂ ಅನುಪನಿಧಾಯ, ಉಪನಿಧಾಯ ವಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ಗಹಣಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಅನುಪನಿಧಾಯಾತಿ ಅಞ್ಞಂ ಆಕಾರಂ ಅನುಪನಿಧಾಯ ಅನುಪಗಮ್ಮ ಸಕಭಾವಮೇವಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಇತ್ಥಸ್ಮೀತಿ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸ ‘‘ಖತ್ತಿಯಾದೀಸು ಇದಂಪಕಾರೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪನಿಧಾಯ ಗಹಣಂ ಪನ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ ಸಮತೋ ಚ ಅಸಮತೋ ಚ। ತತ್ಥ ಸಮತೋ ಗಹಣಂ ಏವಸ್ಮೀತಿ ಇದಂ, ತಸ್ಸ ಯಥಾ ಅಯಂ ಖತ್ತಿಯೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಯೋ ವಾ ದೇವಮನುಸ್ಸರೂಪೀಅರೂಪಿಆದಯೋ ವಾ, ಏವಮಹಮಸ್ಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞಥಾಸ್ಮೀತಿ ಇದಂ ಪನ ಅಸಮತೋ ಗಹಣಂ, ತಸ್ಸ ಯಥಾ ಇಮೇ ಖತ್ತಿಯಾದಯೋ, ತತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಅಹಂ ಹೀನೋ ವಾ ಅಧಿಕೋ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಾನಿ ತಾವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ, ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಆದೀನಿ ಪನ ಚತ್ತಾರಿ ಅನಾಗತವಸೇನ ಅಸ್ಮೀತಿಆದಿದ್ವಯಂ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಗ್ಗಾಹವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಅಸ್ಮೀತಿ ಸಸ್ಸತಂ, ಸೀದತೀತಿ ಸಾತಂ, ಅಸಸ್ಸತಂ, ಇತೋ ಪರಾನಿ ಸಿಯನ್ತಿಆದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಂಸಯಪರಿವಿತಕ್ಕವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ। ಅಪಾಹಂ ಸಿಯನ್ತಿಆದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ‘‘ಅಪಿ ನಾಮಾಹಂ ಭವೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಪತ್ಥನಾಕಪ್ಪನವಸೇನ ವುತ್ತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಟ್ಠಾರಸಕಂ ಪಠಮಂ।
ದುತಿಯೇ ಬಾಹಿರಸ್ಸುಪಾದಾಯಾತಿ ಬಾಹಿರಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಉಪಾದಾಯ। ತತ್ಥ ‘‘ಇಮಿನಾ ಅಸ್ಮೀತಿ ಹೋತಿ, ಇಮಿನಾ ಇತ್ಥಸ್ಮೀತಿ ಹೋತಿ, ಇಮಿನಾ ಏವಸ್ಮೀತಿ ಹೋತಿ, ಇಮಿನಾ ಅಞ್ಞಥಾಸ್ಮೀತಿ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನನ್ತರೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಬಾಹಿರಸ್ಸುಪಾದಾಯ ಅಟ್ಠಾರಸ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ‘‘ಇಮಿನಾ’’ತಿ ಪದಮತ್ತಮೇವ ಹೇತ್ಥ ಪುರಿಮೇಹಿ ವಿಸೇಸೋ। ತತ್ಥ ಇಮಿನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಬಾಹಿರೇನ ರೂಪೇನ ವಾ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಚ ಛತ್ತಖಗ್ಗಬೀಜನಿಅನ್ನಪಾನಧನಧಞ್ಞಾದಿಉಪಕರಣವಸೇನ ಬಾಹಿರಂ ರೂಪಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ದಾಸದಾಸಿಞಾತಿಪರಿಜನಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಿಉಪಕರಣವಸೇನ ವೇದನಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇಮೇಹಿ ಬಾಹಿರೇಹಿ ರೂಪಾದೀಹಿ ‘‘ಇತ್ಥಸ್ಮೀತಿ ಏವಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಟ್ಠಾರಸಕಂ ದುತಿಯಂ।
ಇತರೇಸು ಪನ ತದೇಕಜ್ಝಂ ಅಭಿಸಂಯೂಹಿತ್ವಾತಿಆದೀಸು ತದುಭಯಂ ಅಟ್ಠಾರಸಕಂ ಏಕತೋ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಛತ್ತಿಂಸತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅತೀತಕಾಲೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಟ್ಠಾರಸಕಾನಂ ವಸೇನ ಛತ್ತಿಂಸ, ತಥಾ ಅನಾಗತೇ ಛತ್ತಿಂಸ ಹೋನ್ತಿ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಪನ ಏಕಸ್ಸ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ತಾನಿಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ಛತ್ತಿಂಸ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಇತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇನ ಪಕಾರೇನ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಕಾಲತ್ತಯೇಪಿ ಛನ್ನಂ ಅಟ್ಠಾರಸಕಾನಂ ವಸೇನ ಅಟ್ಠಸತಂ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಟ್ಠತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಸತಂ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏವಮೇವ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ ನಿಟ್ಠಿತಾನಿ।
ಯಾನಿ ಚಾತಿಆದೀಸು ಯಾನಿ ಚೇತ್ಥ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ, ತಾನಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲನಾಮಕೇ ದೀಘನಿಕಾಯಸ್ಸ ಪಠಮಸುತ್ತನ್ತೇ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಸನಿದಾನಾನಿ ನಾನಾನಯತೋ ವುತ್ತಾನಿ, ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ನೇಸಂ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪದತ್ಥಾನುಸಾರತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ಸೇಸೋಪೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಪದತ್ಥೇ ವುತ್ತಾನುಸಾರತೋವ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ।
ಖುದ್ದಕವತ್ಥುವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕಾಯ ಪನ ಪದತ್ಥಾದಿತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೋವ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವತಾ ಹೇಟ್ಠಾ ನಾನಾನಯತೋ ವಿಭತ್ತಾನಞ್ಞೇವ ಖನ್ಧಾಯತನಾದೀನಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ಪುನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಚತುಭೂಮುಪ್ಪತ್ತಿತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನತಾದೀಹಿ ದಸಹಿ ವಾರೇಹಿ ಅಪುಬ್ಬನಯಸಹಸ್ಸವಿಭಾವಕೇಹಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾಧಿಪ್ಪಾಯಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಧಮ್ಮಹದಯೇಹಿ ವಿಭಾಗದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವಾಯಂ ವಿಭಙ್ಗೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ವಿಭಙ್ಗನಯತೋ ಚೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಹೋತಿ। ವಿಭಙ್ಗೇ ಹಿ ಪಠಮಂ ‘‘ಕತಿ ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಪುಚ್ಛಕಂ ದ್ವಾದಸಪದಿಕಂ ಮಾತಿಕಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನೇವ ಚತುಭೂಮಕಸಾಮಞ್ಞತೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕವಾರೋ ನಾಮ ವಿಭತ್ತೋ, ತತ್ಥ ಸತ್ತ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಸತ್ತನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ದುತಿಯೋ
‘‘ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಕತಿ ಖನ್ಧಾ…ಪೇ॰… ಕತಿ ಚಿತ್ತಾನಿ? ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ, ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ, ತೀಣಿ ಸಚ್ಚಾನಿ, ಬಾವೀಸತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ನವ ಹೇತೂ, ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ, ಸತ್ತ ಫಸ್ಸಾ, ವೇದನಾ, ಸಞ್ಞಾ, ಚೇತನಾ, ಚಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ –
ಮಾತಿಕಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಚತುಭೂಮಕಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಕಾಮಾವಚರಸತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ
ಏತ್ಥ ಚ ತೀಣಿ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಇದಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಸ್ಸ ದೇಸವಿನಿಮುತ್ತತಾಯ ಕತ್ಥಚಿ ದೇಸೇ ಅನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬತೋ ತಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಕಾರಣಸಾಪೇಕ್ಖಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯಕಾರಣಭೂತಂ ದೇಸಂ ಸಮಾವಸನ್ತಿ ಅಕಾರಣಸ್ಸ ಅನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ, ಯಥಾ ವಾ ಕದಾಚಿ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಲನಿಯತತಾಯ ಅತ್ತನೋ ಸಙ್ಖತತ್ತಂವ ಸೂಚೇನ್ತಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ಇತರಕಾಲೇಸುಪಿ ಭಾವಸ್ಸ ಚ ಪಸಙ್ಗತೋ, ಏತರಹಿಪಿ ವಾ ಅಭಾವಸ್ಸ, ಏವಂ ಕ್ವಚಿ ದೇಸೇ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಾಪೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬದೇಸಅಬ್ಯಾಪಿತಾ ಪನ ಅಸಙ್ಖತಸ್ಸ, ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ವಾ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಏವ ನೋಪಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ದೇಸಕಾಲವಿನಿಮುತ್ತಮೇವ ಅಸಙ್ಖತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ದುತಿಯಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಪನ –
‘‘ರೂಪಧಾತುಯಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ಛ ಆಯತನಾನಿ, ನವ ಧಾತುಯೋ, ತೀಣಿ ಸಚ್ಚಾನಿ, ಚುದ್ದಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಅಟ್ಠ ಹೇತೂ, ತಯೋ
ಮಾತಿಕಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ರೂಪೀನಂ ಘಾನಾದೀನಂ ಅಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಿಪಿ ಗನ್ಧಾಯತನಾದೀನಿ ಆಯತನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ‘‘ಛ ಆಯತನಾನಿ, ನವ ಧಾತುಯೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ ನ ತೇಸಂ ಅಭಾವಾ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ರೂಪಲೋಕೇ ಗನ್ಧರಸಾ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಞ್ಚ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಕಿಚ್ಚತಾ ನತ್ಥಿ, ತೇನೇವ ಪಾಳಿಯಂ ನ ಉದ್ಧಟಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ಸಾಧೇತುಂ ಬಹುಂ ಹೇತುಪಟಿರೂಪಕಂ ವತ್ವಾ ಪಪಞ್ಚೇನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಮೇವಾತಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಗನ್ಧಾದೀನಂ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗತ್ತಾ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬತ್ತಾ, ಧಾತುಸಭಾವತ್ತಾ ಚ ಘಾನಾದಿತ್ತಯಭಾವದ್ವಯಸುಖದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಪನ ದೋಮನಸ್ಸಹೇತುಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಘಾನಾದಿತ್ತಯಸಮ್ಫಸ್ಸಾದೀನಿ ಚ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಚುದ್ದಸಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತತಿಯಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಪನ –
‘‘ಅರೂಪಧಾತುಯಾ
ಮಾತಿಕಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಚಕ್ಖುಸೋತಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಮ್ಪಿ ಅಭಾವಾ ಏಕಾದಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
ಚತುತ್ಥಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಪನ –
‘‘ಅಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ, ದ್ವೇ ಆಯತನಾನಿ, ದ್ವೇ ಧಾತುಯೋ, ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ, ದ್ವಾದಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಛ ಹೇತೂ, ತಯೋ ಆಹಾರಾ, ಏಕೋ ಫಸ್ಸೋ…ಪೇ॰… ಏಕಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ –
ಮಾತಿಕಂ
ತತಿಯೋ ಪನ ವಾರೋ –
‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಕಾಮಧಾತುಪರಿಯಾಪನ್ನೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಸಿಯಾ ಕಾಮಧಾತುಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ಸಿಯಾ ನ ಕಾಮಧಾತುಪರಿಯಾಪನ್ನಾ’’ತಿಆದಿನಾ –
ಚತೂಸು ಭೂಮೀಸು ಚತೂಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ತಂತಂಭೂಮಿಪರಿಯಾಪನ್ನಧಮ್ಮದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ, ಸೋ ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುನ್ತಿ ನ ವಿತ್ಥಾರಿತೋ। ತತ್ಥ ಚ ಕಾಮಧಾತುಪರಿಯಾಪನ್ನೋತಿ ಕಾಮಾವಚರಭಾವೇನ ತತ್ಥ ಅನ್ತೋಗಧೋ ಕಾಮಾವಚರೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಚತುತ್ಥೋ ಪನ ವಾರೋ ತೀಸು ಭೂಮೀಸು ಚತೂಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾನುಪ್ಪಜ್ಜನಕಧಮ್ಮದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ। ತತ್ಥ ಪಠಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ತಾವ –
‘‘ಕಾಮಧಾತುಯಾ
ಮಾತಿಕಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಕಾಮಾವಚರಾನಂ ಓಪಪಾತಿಕಾನಂ, ಆಪಾಯಿಕಾನಂ, ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂ ಸದ್ದಾಯತನವಜ್ಜಿತಾನಿ ಏಕಾದಸಾಯತನಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತಿ, ತಾನೇವ ಏಕಾದಸ ಧಾತುಯೋ ಹೋನ್ತಿ। ಸದ್ದೋ ಹಿ ಏಕನ್ತೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇಸಞ್ಞೇವ ಪನ ಜಚ್ಚನ್ಧಾನಂ ದಸ, ಜಚ್ಚಬಧಿರಾನಂ ಅಪರಾನಿ ದಸ, ಜಚ್ಚನ್ಧಬಧಿರಾನಂ ನವ, ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ರೂಪಗನ್ಧರಸಕಾಯಫೋಟ್ಠಬ್ಬಮನೋಧಮ್ಮವಸೇನ ಸತ್ತ ಆಯತನಧಾತುಯೋ ಪಾತುಭವನ್ತಿ। ಓಪಪಾತಿಕಾನಂ ತಿಹೇತುಕಾನಂ ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಭಾವದ್ವಯೇ ಏಕಂ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಏಕಂ, ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಪಞ್ಚಾತಿ ಚುದ್ದಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ತೇಸಂ ದ್ವಿಹೇತುಕಾನಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ತೇರಸ, ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ತಿಹೇತುಕಾನಂ ಭಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಪರಾನಿಪಿ ತೇರಸ, ತೇಸಞ್ಞೇವ ದುಹೇತುಕಾನಂ ದ್ವಾದಸ, ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ಪನ ತಿಹೇತುಕಾನಂ ಪುರಿಮೇಸು ಚುದ್ದಸಸು ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ದಸ, ತೇಸಂ ದುಹೇತುಕಾನಂ ನವ, ಓಪಪಾತಿಕಾನಂ ಅಹೇತುಕಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂ ಪುರಿಮೇಸು ಚುದ್ದಸಸು ಸದ್ದಾದೀನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಪರಾನಿ ನವ, ತೇಸಞ್ಞೇವ ಜಚ್ಚನ್ಧಾನಂ ಅಟ್ಠ, ತಥಾ ಬಧಿರಾನಂ, ಅನ್ಧಬಧಿರಾನಂ ಪನ ಸತ್ತ, ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ಪನ ಅಹೇತುಕಾನಂ ಕಾಯಮನೋಭಾವಜೀವಿತಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಞ್ಚ, ತೇಸಞ್ಞೇವ ನಪುಂಸಕಾನಂ ಚತ್ತಾರಿ ಪಾತುಭವನ್ತಿ। ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಹಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಪಿ ಏಕಗ್ಗತಾ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯತಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಸೇನ ಪನ ‘‘ಏಕೋ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ದುತಿಯಕೋಟ್ಠಾಸೇ
‘‘ರೂಪಧಾತುಯಾ
ಮಾತಿಕಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುರೂಪಸೋತಮನೋಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ಪಞ್ಚಾಯತನಧಾತುಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥಾಪಿ ಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾನಂ ಅಗ್ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಮೇವ। ಚಕ್ಖುಸೋತಮನೋಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾನಂ ಅಞ್ಞತರಂ, ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಪಞ್ಚಾತಿ ದಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
ತತಿಯಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಪನ –
‘‘ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ದೇವಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ಪಾತುಭವತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ದ್ವೇ ಆಯತನಾನಿ ರೂಪಾಯತನಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ, ದ್ವೇ ಧಾತುಯೋ ರೂಪಧಾತು ಧಮ್ಮಧಾತು, ಏಕಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ಏಕಂ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾ ದೇವಾ ಅಹೇತುಕಾ, ಅನಾಹಾರಾ, ಅಫಸ್ಸಕಾ…ಪೇ॰… ಅಚಿತ್ತಕಾ’’ತಿ –
ಸನಿದ್ದೇಸಮಾತಿಕಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ। ಏತ್ಥ ಚ ರೂಪಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತೇಸಂ ಆಯತನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ನ ಕರೋತಿ, ಸವಿಞ್ಞಾಣಕರೂಪೀಸು ಪನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಇಧಾಪಿ ಗಹಿತಂ। ಗನ್ಧಾದಯೋ ಪನ ತತ್ಥ ನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಇಧಾಪಿ ನ ಗಹಿತಾ, ನೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತಾಯ। ಏಕತಲವಾಸಿಕಾನಂ ವಾ ಸೇಸಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಸಯತ್ತಾ ಇಧಾಪಿ ರೂಪಾಯತನಂ ಉದ್ಧಟಂ, ಅಸಞ್ಞೀನಂ ಪನ ಪಞ್ಚಾಯತನಾನಿ, ಏಕೋ ಆಹಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಚತುತ್ಥಕೋಟ್ಠಾಸೇ –
‘‘ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ, ದ್ವೇ ಆಯತನಾನಿ, ದ್ವೇ ಧಾತುಯೋ, ಏಕಂ ಸಚ್ಚಂ, ಅಟ್ಠಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ
ಮಾತಿಕಾಪದಾನಿ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಮನೋಜೀವಿತಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಪಞ್ಚಾತಿ
ಪಞ್ಚಮೋ ಪನ ವಾರೋ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭೂಮನ್ತರವಸೇನ ‘‘ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾ, ನ ಕಾಮಾವಚರಾ…ಪೇ॰… ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ’’ತಿ ಚತ್ತಾರೋ ದುಕೇ ಮಾತಿಕಾವಸೇನ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಭಜನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ, ಸೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥೋವ।
ಛಟ್ಠೋ ಪನ ವಾರೋ ಸಮ್ಮುತಿದೇವಉಪಪತ್ತಿದೇವವಿಸುದ್ಧಿದೇವೇ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸದೇವಗತೀಸು ಉಪ್ಪಾದಕಕಮ್ಮಆಯುಪ್ಪಮಾಣದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತೋ। ತತ್ಥಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಸತ್ತಾ ಹಿ ದಾನಸೀಲಾದಿಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ ಕತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಖತ್ತಿಯಮಹಾಸಾಲಾದಿಕುಲೇಸು ಚೇವ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕತಾವತಿಂಸಯಾಮತುಸಿತನಿಮ್ಮಾನರತಿಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇಸು ಛಸು ದೇವಲೋಕೇಸು ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಸಿನೇರುಪಬ್ಬತವೇಮಜ್ಝಪರಿಭಣ್ಡಪಬ್ಬತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹೇಟ್ಠಾ ಯಾವ ಭೂಮಿ ತಿರಿಯಂ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಂ ಆಹಚ್ಚ ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಪಬ್ಬತಆಕಾಸರುಕ್ಖಪಥವಿನಿಸ್ಸಿತಾ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಚನ್ದಸೂರಿಯಾ ಸಬ್ಬೇ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾ। ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಚಕ್ಕವಾಳಪರಿಯನ್ತಂ ತಾವತಿಂಸಾದಯೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಉಪರೂಪರಿ ಠಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ದೇವಲೋಕೋಪಿ ಪರಮ್ಪರಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಂ ಅಪ್ಪತ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ।
ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಪನ ಪರಿತ್ತಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಮಜ್ಝಿಮಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಹಿತೇಸು, ಪಣೀತಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮೇಸು, ಇಮೇ ತಯೋಪಿ ಜನಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಂ ಏಕತಲೇ
ಚತುಕ್ಕನಯೇ ಪನ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ, ಪಞ್ಚಕನಯೇ ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನಞ್ಚ ಪರಿತ್ತಂ, ಮಜ್ಝಿಮಂ, ಪಣೀತಞ್ಚ ಭಾವೇತ್ವಾ ಪರಿತ್ತಾಭಾಅಪ್ಪಮಾಣಾಭಾಆಭಸ್ಸರೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಪರಿತ್ತಾದಿವಸೇನ ಭಾವೇತ್ವಾ ಪರಿತ್ತಸುಭಅಪ್ಪಮಾಣಸುಭಸುಭಕಿಣ್ಹೇಸು। ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಪನ ಭಾವೇತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಮನಸಿಕಾರಛನ್ದಾಧಿಮುತ್ತಿಆದಿನಾನತ್ತತೋ ಕೇಚಿ ಅಸಞ್ಞೀಸು, ಕೇಚಿ ವೇಹಪ್ಫಲೇಸು, ಕೇಚಿ ಅವಿಹೇಸು, ಅತಪ್ಪೇಸು, ಸುದಸ್ಸೇಸು, ಸುದಸ್ಸೀಸು, ಕೇಚಿ ಅಕನಿಟ್ಠೇಸು, ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಾದೀಸು ಚತೂಸು ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ಏಕಚ್ಚೇ ತಿತ್ಥಿಯಾ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ರಜ್ಜನದುಸ್ಸನಾದಯೋ, ತನ್ನಿದಾನಾನಿ ಚ ದುಕ್ಖಾನಿ ಸಮುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತೇ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನಮೇತ’’ನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾವಿರಾಗಂ
ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀನಂ ಕತರಂ ಝಾನಂ ವಿಪಚ್ಚತೀತಿ? ಪಗುಣಂ, ಸಬ್ಬೇಸು ಪಗುಣೇಸು ಯಸ್ಸ ವಿಪಾಕಭೂಮಿಂ ಪತ್ಥೇತಿ, ತಂಪತ್ಥನಾಯ ಚ ಅಸತಿ ಯಂ ಮರಣಸಮಯೇ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತಂ, ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಅಸತಿ ಉತ್ತಮವಸೇನ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ವಿಪಚ್ಚತಿ। ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ಚ ಅವಿಹಾದೀಸು ಅನಾಗಾಮಿವಜ್ಜಿತಾ ಸತ್ತಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಪನ ಅಸಞ್ಞೀವಜ್ಜಿತಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇಸು ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಲಭನ್ತಿ। ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚ ಅರಿಯಾನಂ ತತ್ರೂಪಪತ್ತಿತೋ ಉಪರೂಪಪತ್ತಿಪಿ, ನ ಹೇಟ್ಠೂಪಪತ್ತಿ। ತೇ ಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ನವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಮತ್ಥಕೇ ವೇಹಪ್ಫಲೇಸು ಠಿತಾ ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿ, ನ ನಿವತ್ತನ್ತಿ ಅರಿಯಾನಂ ಹೇಟ್ಠೂಪಪತ್ತಿಅಭಾವಾ। ವೇಹಪ್ಫಲಅಕನಿಟ್ಠನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಭವಾ ತಯೋಪಿ ಸೇಟ್ಠಭವಾ ನಾಮ। ಇಮೇಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ನೇವ ಉದ್ಧಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ನ ಅಧೋ। ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಿ
ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾನಂ ಪನ ಮಾನುಸಕಾನಿ ಪಞ್ಞಾಸ ವಸ್ಸಾನಿ ಏಕಂ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ, ತಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ತಿಂಸ ರತ್ತಿಯೋ ಮಾಸೋ, ತೇನ ಮಾಸೇನ ದ್ವಾದಸಮಾಸಿಯೋ ಸಂವಚ್ಛರೋ, ತೇನ ಸಂವಚ್ಛರೇನ ದಿಬ್ಬಾನಿ ಪಞ್ಚವಸ್ಸಸತಾನಿ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ। ತಾನಿ ಮನುಸ್ಸಗಣನಾಯ ನವುತಿವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಾವತಿಂಸಾನಂ ಮಾನುಸಕಂ ವಸ್ಸಸತಂ ಏಕಂ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಕತ್ವಾ ಏವಮಾಗತಂ ದಿಬ್ಬಂ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಂ। ಏವಂ ಯಾಮಾದೀನಂ ವಸ್ಸಗಣನಞ್ಚ ದಿಗುಣಂ ಕತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಿಮತೋ ದಿಗುಣಚತುಗ್ಗುಣಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಬ್ರಹ್ಮೇಸು ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾನಂ ಕಪ್ಪಸ್ಸ ತತಿಯೋ ಭಾಗೋ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ, ಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಹಿತಾನಂ ಉಪಡ್ಢಕಪ್ಪೋ
ಉಕ್ಖಿತ್ತಾ
ಭವಗ್ಗತಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪತ್ತಾ, ಪುನಾಗಚ್ಛನ್ತಿ ದುಗ್ಗತಿಂ॥
ತಾವ ದೀಘಾಯುಕಾ ಸತ್ತಾ, ಚವನ್ತಿ ಆಯುಸಙ್ಖಯಾ।
ನತ್ಥಿ ಕೋಚಿ ಭವೋ ನಿಚ್ಚೋ, ಇತಿ ವುತ್ತಂ ಮಹೇಸಿನಾ॥
ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಧೀರಾ ನಿಪಕಾ, ನಿಪುಣಾ ಅತ್ಥಚಿನ್ತಕಾ।
ಜರಾಮರಣಮೋಕ್ಖಾಯ, ಭಾವೇನ್ತಿ ಮಗ್ಗಮುತ್ತಮಂ॥
ಭಾವಯಿತ್ವಾ ಸುಚಿಂ ಮಗ್ಗಂ, ನಿಬ್ಬಾನೋಗಧಗಾಮಿನಂ।
ಸಬ್ಬಾಸವೇ ಪರಿಞ್ಞಾಯ, ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿ ಅನಾಸವಾತಿ॥ (ವಿಭ॰ ೧೦೨೯)।
ಅಯಂ ಛಟ್ಠವಾರೇ ನಯೋ।
ಸತ್ತಮೋ ಪನ ವಾರೋ ತೇಸಂ ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿಭಾವವಿಭಾವನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ। ತತ್ಥ ಹಿ –
‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ನ ಪಹಾತಬ್ಬೋ, ನ ಭಾವೇತಬ್ಬೋ, ನ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೋ। ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ಸಿಯಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಸಿಯಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ, ಸಿಯಾ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಾ, ಸಿಯಾ ನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ನ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ನ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿನಾ –
ದ್ವಾದಸಪಿ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಖನ್ಧಾದಯೋ ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ
ಅಟ್ಠಮೋ ವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾಸು (ವಿಭ॰ ೯೭೮ ಆದಯೋ; ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೯೭೮ ಆದಯೋ) ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಮೋಹವಿಚ್ಛೇದನಿಯಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ
ವಿಭಙ್ಗಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।