೩. ಧಾತುಕಥಾಮಾತಿಕಾ
ಇದಾನಿ
ಅಯಂ ಧಾತುಕಥಾದೀನಂ, ಸಮ್ಪತ್ತಾ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ।
ಮಾತಿಕಾನಂ ಯತೋ ತಸ್ಮಾ, ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ಯಥಾರಹಂ॥
ಅನುತ್ತಾನತ್ಥತೋ ಚೇವ, ಸಙ್ಖೇಪೇನತ್ಥನಿಚ್ಛಯಾ।
ವಿಭಙ್ಗನಯತೋ ಚೇವ, ಹೋತಿ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ॥
ತತ್ಥ ಧಾತುಕಥಾಮಾತಿಕಾಯ ತಾವ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಹೋತಿ। ಸಾ ಪನೇಸಾ ನಿಕ್ಖೇಪತೋ ಪಞ್ಚಧಾ ಠಿತಾ – ನಯಮಾತಿಕಾ ಅಬ್ಭನ್ತರಮಾತಿಕಾ ನಯಮುಖಮಾತಿಕಾ ಲಕ್ಖಣಮಾತಿಕಾ ಬಾಹಿರಮಾತಿಕಾತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಸಙ್ಗಹೋ, ಅಸಙ್ಗಹೋ…ಪೇ॰… ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಚುದ್ದಸಹಿ ಪದೇಹಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಸಙ್ಗಹಾದಿಕೇನ ನಯೇನ ಧಾತುಕಥಾಯ ಧಮ್ಮಾ ವಿಭತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಠಪಿತತ್ತಾ ನಯಮಾತಿಕಾ ನಾಮ, ಯಾ ‘‘ಮೂಲಮಾತಿಕಾ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ।
‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ…ಪೇ॰… ಮನಸಿಕಾರೋ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಚವೀಸಾಧಿಕೇನ ಪದಸತೇನ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಸಙ್ಗಹಾದಿನಯೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಧಾತುಕಥಾಯ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಏವ ಠಪಿತತ್ತಾ ಅಬ್ಭನ್ತರಮಾತಿಕಾ ನಾಮ, ಯಾ ‘‘ಧಾತುಕಥಾಮಾತಿಕಾ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ।
‘‘ತೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೋ, ತೀಹಿ ಅಸಙ್ಗಹೋ, ಚತೂಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ, ಚತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ’’ತಿ ಅಯಂ ಚತೂಹಿ ಪದೇಹಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಖನ್ಧಾದೀಸು ಚ ಕುಸಲತ್ತಿಕಾದೀಸು ಚ ಮಾತಿಕಾಧಮ್ಮೇಸು ತೀಹಿ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಪದೇಹೇವ ನಯಮುಖಮಾತಿಕಾ ನಾಮ।
‘‘ಸಭಾಗೋ ಲಕ್ಖಣಮಾತಿಕಾ ನಾಮ। ಸಬ್ಬಾಪಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀ ಧಾತುಕಥಾಯ ಮಾತಿಕಾತಿ ಅಯಂ ಛಸಟ್ಠಿ ತಿಕಪದಾನಿ, ದ್ವೇ ಚ ದುಕಪದಸತಾನಿ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಧಾತುಕಥಾ ಮಾತಿಕಾತೋ ಬಹಿ ಠಪಿತತ್ತಾ ಬಾಹಿರಮಾತಿಕಾ ನಾಮ। ಏವಮೇತಿಸ್ಸಾ ಪಞ್ಚವಿಧಾಯ ಮಾತಿಕಾಯ ಅಯಮನುತ್ತಾನತ್ಥವಣ್ಣನಾ।
ಸಙ್ಗಹೋತಿಆದೀಸು ಹಿ ಸಙ್ಗಹೋ ತಾವ ಜಾತಿಸಞ್ಜಾತಿಕಿರಿಯಾಗಣನವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ। ತತ್ಥ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಖತ್ತಿಯಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು, ಯಾ ಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೬೨) ಅಯಂ ಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮ। ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಕೋಸಲಕಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು, ಯೋ ಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ, ಯಾ ಚ ಸಮ್ಮಾಸತಿ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೬೨) ಅಯಂ ಸಞ್ಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮ, ಏಕಟ್ಠಾನೇ ಜಾತಿಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವೇನ ಸಙ್ಗಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಹತ್ಥಾರೋಹಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು, ಯಾ ಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೬೨) ಅಯಂ ಕಿರಿಯಾಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮ। ‘‘ಹಞ್ಚಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಗಣನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತೇನ ವತ ರೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಹಿತ’’’ನ್ತಿ (ಕಥಾ॰ ೪೭೧) ಅಯಂ ಗಣನಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮ, ಅಯಮಿಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇಸಂ ವಿಕಪ್ಪತೋ ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾದೀನಿ, ಏಕುಪ್ಪಾದೇಕನಿರೋಧಏಕವತ್ಥುಕಏಕಾರಮ್ಮಣತಾವಸೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ, ತೇಸಂ ವಿಕಪ್ಪತೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾದೀನಿ, ತದುಭಯಸಂಸಗ್ಗವಿಕಪ್ಪತೋ ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿಆದೀನಿ ಚ
ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಪದತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯತೋ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಅಬ್ಭನ್ತರಮಾತಿಕಾಯ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಿ, ಬಾಹಿರಮಾತಿಕಾಯ ಕುಸಲಾದೀನಿ ಚ ‘‘ಸಙ್ಗಹೋ ಅಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿಆದಿಕೇಹಿ ನಯಮಾತಿಕಾಪದೇಹಿ ‘‘ತೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೋ, ತೀಹಿ ಅಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿಆದಿನಯಮುಖಮಾತಿಕಾವಸೇನ ವಿಭಙ್ಗನಯೋ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುನ್ತಿ ತಂ ವಿಸುಂ ನ ವಕ್ಖಾಮ।
ತತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹವಾರೇ ಖನ್ಧಾನಂ ತಾವ ಅಯಂ ನಿದ್ದೇಸೇ ನಯೋ – ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ಏಕಾದಸಹಿ ಆಯತನೇಹಿ ಏಕಾದಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ। ಚತೂಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಸತ್ತಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ। ತತ್ಥ ಏಕಾದಸಹೀತಿ ಮನಾಯತನವಜ್ಜೇಹಿ। ಧಮ್ಮಾಯತನೇನಾಪಿ ಹಿ ಕೇಚಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಏಕಾದಸಹೀತಿ ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಜ್ಜಾಹಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ವೇದನಾದಯೋ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಯಥಾಸಕಂ ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಚತೂಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕಾದಸಹಿ ಆಯತನೇಹಿ ಸತ್ತರಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತಥಾ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋಪಿ। ಕೇವಲಂ ಪನೇತ್ಥ ಸತ್ತಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ಏಕಾದಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವಿಸೇಸೋ। ತತ್ಥ ಹಿ ವೇದನಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಏಕೇನ ಧಮ್ಮಾಯತನೇನ ಚ ಏಕಾಯ ಧಮ್ಮಧಾತುಯಾ ಚ ಸಙ್ಗಹಿತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಖನ್ಧಪದನಿದ್ದೇಸೇ, ಉಪರಿ ಆಯತನಾದಿನಿದ್ದೇಸೇಸು ಚ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ದ್ವೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕಾದಸಹಾಯತನೇಹಿ ಏಕಾದಸಹಿ
ಆಯತನಧಾತುಪದಾನಮ್ಪಿ ಖನ್ಧಪದೇ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನೇವ ತೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೋ, ತೀಹಿ ಅಸಙ್ಗಹೋ ಚ ಯಥಾಯೋಗಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಞಾತಬ್ಬೋ। ಕೇವಲಂ ಪನೇತ್ಥ ಧಮ್ಮಾಯತನಧಮ್ಮಧಾತೂಸು ಅಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹಾಭಾವಾ ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾನಂ ಖನ್ಧೇಸು ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಸಚ್ಚೇಸು ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತೂಹಿ। ಸಮುದಯಮಗ್ಗಸಚ್ಚಾನಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇನ, ಧಮ್ಮಾಯತನಧಮ್ಮಧಾತೂಹಿ ಚ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ। ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ಖನ್ಧೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಧಮ್ಮಾಯತನಧಮ್ಮಧಾತೂಹಿ ಏವ ಸಙ್ಗಹಿತಂ।
ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದ್ವೀಹಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ। ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇನ
ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇಸು ನಾಮರೂಪಂ ವಿಞ್ಞಾಣವಜ್ಜಿತೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ, ಏಕಾದಸಹಿ ಆಯತನಧಾತೂಹಿ ಚ ಸಙ್ಗಹಿತಂ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ನಾಮರೂಪಸ್ಸಾಪಿ ಗಹಿತತ್ತಾ ಸದ್ದಾಯತನಮ್ಪಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಳಾಯತನಂ ದ್ವೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ, ಪಸಾದವಿಞ್ಞಾಣಭೂತೇಹಿ ಛಹಿ ಆಯತನೇಹಿ, ದ್ವಾದಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ। ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ಪನ ಕಾಮಭವಭೂತೋ ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ, ಸದ್ದಾಯತನವಜ್ಜಿತೇಹಿ ಏಕಾದಸಹಿ ಆಯತನೇಹಿ, ಸತ್ತರಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ। ರೂಪಭವೋ ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ, ಸದ್ದಾದಿಚತುಕ್ಕಘಾನಾದಿತ್ತಯತಬ್ಬಿಞ್ಞಾಣವಜ್ಜೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಾಯತನೇಹಿ, ಅಟ್ಠಹಿ ಧಾತೂಹಿ
ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ದ್ವೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ, ಆಯತನೇಹಿ, ಧಾತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಚಿತ್ತಿದ್ಧಿಪಾದಸ್ಸ ಧಮ್ಮಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುನಿಯಮತೋ ಸೋಳಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಝಾನಾನಿ ದ್ವೀಹಿ ವೇದನಾಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ, ಏಕೇನಾಯತನೇನ, ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಚ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ। ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ, ಏಕೇನ ಆಯತನೇನ, ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಏವಂ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿಪಿ। ಕೇವಲಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಸತ್ತಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವಿಸೇಸೋ। ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚೇಸ ವುತ್ತಾವಸೇಸೇಹಿ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಬಾಹಿರಮಾತಿಕಾಯಪಿ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಚತೂಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ, ದ್ವೀಹಿ ಆಯತನೇಹಿ, ಧಾತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಪನ ಅಸಙ್ಖತಂ ಖನ್ಧತೋ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ದ್ವಾದಸಹಿ ಆಯತನೇಹಿ ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹೋ ಞಾತಬ್ಬೋತಿ ಧಾತುಕಥಾಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾಸು (ಧಾತು॰ ೭೭ ಆದಯೋ; ಧಾತು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭೭) ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
ನಿಟ್ಠಿತೋ ‘‘ಸಙ್ಗಹೋ ಅಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ
ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
ಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಪದತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಪದೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಪದಾನಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ। ಯಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಪದಾನಿ ರೂಪೇಕದೇಸಂ, ಅರೂಪೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ವಿಞ್ಞಾಣೇಕದೇಸಞ್ಚ ಅಞ್ಞೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ದೀಪೇನ್ತಿ, ತೇಸಮಿಧ ನಿದ್ದೇಸೋ। ತಾನಿ ಪನ ಮನಾಯತನಧಮ್ಮಾಯತನವಜ್ಜಿತಾನಂ ದಸಾಯತನಾನಂ, ಧಮ್ಮಧಾತುವಜ್ಜಿತಾನಂ ಸತ್ತರಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ, ಸತ್ತರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ, ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ। ತೇನೇವ ಪಾಳಿಯಂ –
‘‘ದಸಾಯತನಾ ಸತ್ತರಸ ಧಾತುಯೋ,
ಸತ್ತಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಅಸಞ್ಞಾಭವೋ ಏಕವೋಕಾರಭವೋ।
ಪರಿದೇವೋ ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಂ,
ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಪುನದೇವ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ಉಪಾದಾ’’ತಿ॥ (ಧಾತು॰ ೧೭೮) –
ಏವಂ ಉದ್ದಾನಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಹಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋವ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ಏವಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಚ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋವ। ತೇಪಿ ಚ ಯೇಹಿ ಕೇಹಿಚಿ ಆಯತನಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾಭಾವಾ ಯಥಾವುತ್ತಾಯತನಾನಂ ವಸೇನೇವೇತ್ಥ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಹೋತಿ। ಇದಂ ಹೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಂ – ಯಂ ಖನ್ಧಪದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಹುತ್ವಾ ಆಯತನಧಾತುಪದೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಖನ್ಧಾಯತನಪದೇಹಿ ವಾ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಹುತ್ವಾ ಧಾತುಪದೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ, ತಸ್ಸ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹೋ
ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ – ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ ಯೇ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇನ ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಚಕ್ಖುಧಾತುಯಾ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಚಕ್ಖಾಯತನಚಕ್ಖುಧಾತೂಹಿ ಏಕಸ್ಸೇವೇತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಆಯತನಧಾತೂಸು ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ತೇ ಚಕ್ಖಾಯತನವಿರಹಿತಾ ಸಬ್ಬೇ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಚತೂಹಿ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಮನಾಯತನನ್ತಿ ದ್ವೀಹಿ ಆಯತನೇಹಿ ಚಕ್ಖುಧಾತು ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಉಪರಿ ರೂಪಾಯತನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಹಿ ವಾರೇ ಚಕ್ಖಾಯತನಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ತೀಹಿಪಿ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತತಾಯ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾಭಾವಾ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಆಯತನಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಧಾತುಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಏವಂ ತೀಹಿಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತವಿಸೇಸನೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸೇವ ‘‘ಕತಿಹಿ ಖನ್ಧೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಸ್ಸ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ಚ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಹ ಬಹಿಭೂತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ ಉಪಲಕ್ಖಿತಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತತಾ, ನ ಚಕ್ಖಾಯತನಸ್ಸ, ಏವಂ ಉಪರಿ ರೂಪಾಯತನಾದೀಹಿ ಉಪಲಕ್ಖಿತವಾರೇಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಞಾತಬ್ಬಾ।
ಸೇಸೇಸು ಪನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಆಯತನಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಧಾತುಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚತೂಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕಾದಸಹಿ ಆಯತನೇಹಿ ದ್ವಾದಸಹೀತಿ ಛ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಸೇಸಾ ಛ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋವ ಖನ್ಧಾಯತನಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಧಾತುಸಙ್ಗಹೇನೇವ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಅವಸೇಸಾಹಿ ದ್ವಾದಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂಸುಪಿ।
ದುತಿಯೇ ತೀಹಾಯತನೇಹೀತಿ ರೂಪಾಯತನಧಮ್ಮಾಯತನಮನಾಯತನೇಹಿ। ಅಸಞ್ಞಿಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಹಿ ರೂಪಾಯತನಧಮ್ಮಾಯತನವಸೇನ ದ್ವೇ ಆಯತನಾನಿ ಉಪಪತ್ತಿಭವಭಾವೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾನಿ, ತೇ ಪನ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ, ಆಯತನಧಾತೂಸು ಅಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ। ತದವಸೇಸಾನಿ ನವ ರೂಪಾಯತನಾನಿ, ತಾನಿ ತೇಹೇವ ನವಹಿ ಧಾತೂಹೀತಿ ರೂಪಧಾತುಧಮ್ಮಧಾತೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂಹಿ।
ತತಿಯೇ ದಸಹೀತಿ ರೂಪಾಯತನಧಮ್ಮಾಯತನವಜ್ಜೇಹಿ। ಸೋಳಸಹೀತಿ ರೂಪಧಾತುಧಮ್ಮಧಾತುವಜ್ಜಾಹಿ। ಅನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಾನಿ ನಾಮ ನವ ಓಳಾರಿಕಾಯತನಾನಿ, ತಾನಿ ತೇಹಿ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ, ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಚ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ, ರೂಪಾಯತನಧಮ್ಮಾಯತನಾನಿ ದ್ವೇಪಿ ಸೇಸೇಹಿ ಆಯತನಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ।
ಚತುತ್ಥೇ ಏಕಾದಸಹೀತಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನವಜ್ಜೇಹಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಸ್ಸ ಉಪಾದಾಧಮ್ಮೇಹಿ ಆಯತನಾದೀಸು ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ಸೇಸಂ
ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಙ್ಗಹಿತಪದತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಙ್ಗಹಿತಪದೇ ಪನ ಯಾನಿ ಪದಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಾ ಓಳಾರಿಕರೂಪೇನ ವಾ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಾಯತನೇಕದೇಸಂ ದೀಪೇನ್ತಿ, ತಾನೇವ ನಿದ್ದಿಸೀಯನ್ತಿ, ತಾನಿ ಪನ ವೇದನಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ, ದುಕ್ಖಸಚ್ಚವಜ್ಜಿತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸಚ್ಚಾನಂ, ಪಸಾದಮನೋವಜ್ಜಿತಾನಂ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ, ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಫಸ್ಸವೇದನಾತಣ್ಹುಪಾದಾನಕಮ್ಮಭವಜಾತಿಜರಾಮರಣಸೋಕದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸವಸೇನ ಚುದ್ದಸಪಚ್ಚಯಾಕಾರಪದಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ, ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ। ತೇನೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ –
‘‘ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ತಥಾ ಸಚ್ಚಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚ ಸೋಳಸ।
ಪದಾನಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇ, ಚುದ್ದಸೂಪರಿ ಚುದ್ದಸ॥
‘‘ಸಮತಿಂಸ ಪದಾ ಹೋನ್ತಿ, ಗೋಚ್ಛಕೇಸು ದಸಸ್ವಥ।
ದುವೇ ಚೂಳನ್ತರದುಕಾ, ಅಟ್ಠ ಹೋನ್ತಿ ಮಹನ್ತರಾ’’ತಿ॥ (ಧಾತು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೭೯) –
ಏವಂ ಉದ್ದಾನಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ಇದಂ ಹೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಂ – ಯಂ ಖನ್ಧಪದೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಆಯತನಧಾತುಪದೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ತಸ್ಸೇವ ತೀಹಿ ವಿಸೇಸನೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಕಥಂ? ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕತಿಹಿ
ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ – ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇನ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಸುಖುಮರೂಪಂ, ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರಾ ಚ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾಯತನಧಮ್ಮಧಾತುಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ತೇಸು ನಿಬ್ಬಾನಂ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹಂ ನ
ಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಙ್ಗಹಿತಪದತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಙ್ಗಹಿತಪದೇ ಪನ ಯಾನಿ ಪದಾನಿ ಸಙ್ಖಾರೇಕದೇಸಂ ಅಞ್ಞೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ದೀಪೇನ್ತಿ ವೇದನೇಕದೇಸಂ ವಾ ಸುಖುಮರೂಪಂ ವಾ ಸದ್ದೇಕದೇಸಂ ವಾ, ತಾನೇವ ನಿದ್ದಿಸೀಯನ್ತಿ। ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತೂಸು ಏಕಮ್ಪಿ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಸಕಲೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತಪದಾನಿ ನ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ। ತಾನಿ ಪನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಮುದಯಮಗ್ಗಸಚ್ಚಾನಂ, ಪನ್ನರಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ, ಏಕಾದಸಪಟಿಚ್ಚಪದಾದೀನಞ್ಚ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಇದಂ ಹೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಂ – ಯಂ ಅತ್ತನಾ ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೇಹಿ ಖನ್ಧಾದಿತೋ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ತಸ್ಸೇವ ಪಠಮಂ ಉದ್ಧಟಪದಸ್ಸ ಪುನ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೋ ವುಚ್ಚತಿ।
ತತ್ರಾಯಂ ಆದಿಪದೇ ನಯೋ – ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ತೀಹಿಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ
ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಪದತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಪದೇ ಪನ ಯಾನಿ ಪದಾನಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಗಾಹಕೇಹಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾದೀಹಿ, ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸುಖುಮರೂಪಗಾಹಕೇಹಿ ಅಚೇತಸಿಕಾದೀಹಿ ಚ ಪದೇಹಿ ವಿವಜ್ಜಿತಾನಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಿ, ತಾನೇವ ನಿದ್ದಿಸೀಯನ್ತಿ। ಇದಂ ಹೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಂ – ಯಂ ಪಠಮಂ ಉದ್ಧಟೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಪದೇನ ಖನ್ಧಾದಿತೋ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಯಂ ತೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ, ತಸ್ಸೇವ ಪುನ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಅಸಙ್ಗಹೋ ವುಚ್ಚತಿ।
ತತ್ರಾಯಂ ಏಕಪದಯೋಜನಾ – ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ತೀಹಿಪಿ ಅಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಸತ್ತಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ। ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ, ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಆಯತನಾದೀಹಿ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ಠಪೇತ್ವಾ ವೇದನಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾಯತನೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ತೀಹಿಪಿ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹಾದೀಹಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ ನಾಮ। ತೇನ ಪುನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸನಿಬ್ಬಾನಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪುನ ವಿಞ್ಞಾಣಭೂತೇನ ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಸತ್ತಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ। ಅಯಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಪದೇ ನಯೋ।
ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗಪದತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗಪದೇ
ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ – ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಕೇನಚಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ? ನತ್ಥಿ। ಕತಿಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ? ಚತೂಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಸತ್ತಹಿ
ತತ್ಥ ಏಕೇನಾತಿ ಮನಾಯತನೇನ। ಸತ್ತಹೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂಹಿ। ಕೇಹಿಚೀತಿ ಧಮ್ಮಾಯತನಧಮ್ಮಧಾತುಪರಿಯಾಪನ್ನೇಹಿ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರೇಹಿ। ದುತಿಯನಯೇ ತೀಹೀತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸೇಹಿ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ। ಕೇಹಿಚಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಧಮ್ಮಾಯತನಧಮ್ಮಧಾತೂಸು ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರೇಹಿ। ಕೇಹಿಚಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ರೂಪನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ। ಏವಂ ಉಪರಿಪಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಞಾತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ ‘‘ಸಮುದಯಮಗ್ಗಸಚ್ಚಾದಯೋ ಏಕಾಯ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಪನ ಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂಹಿ ದ್ವೀಹೇವಾ’’ತಿ। ಅಯಂ ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗಪದೇ ನಯೋ।
ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದೇ ಪನ ಸಮ್ಪಯೋಗಾರಹಪದೇಸು ಯಾನಿ ಪದಾನಿ ಧಮ್ಮಧಾತುಯಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ, ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಅಞ್ಞೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ದೀಪೇನ್ತಿ, ತೇಸಮೇವ ನಿದ್ದೇಸೋ। ತಾನಿ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಪದಾನಂ, ಮನಾಯತನಸ್ಸ, ಸತ್ತನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ, ಮನೋಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಫಸ್ಸವೇದನಾನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ –
‘‘ಚತ್ತಾರೋ
ದ್ವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾ ಧಾತುಪದಾನಿ ಸತ್ತ।
ತಯೋ ಪಟಿಚ್ಚಾ ಅಥ ಫಸ್ಸಸತ್ತಕಂ,
ತಿಕೇ ತಯೋ ಸತ್ತ ಮಹನ್ತರೇ ಚ।
ಏಕಂ ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರಮೇಕಂ,
ಯುತ್ತಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಚ ಏಕಮೇವಾ’’ತಿ॥ (ಧಾತು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೦೬) –
ಉದ್ದಾನಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ಇದಂ ಹೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಂ – ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಠಮಂ ಉದ್ಧಟಪದೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇಸಂ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ವುಚ್ಚತಿ।
ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ – ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚತೂಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಸತ್ತಹಿ ಧಾತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಕೇಹಿಚಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ನ ಕೇಹಿಚಿ ಖನ್ಧಾಯತನೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ಏಕಾಯ ಪನ ಧಾತುಯಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ತತ್ಥ ತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ರೂಪನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮಾ, ತೇ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ। ಏಕೇನಾತಿ ಮನಾಯತನೇನ। ದುತಿಯನಯೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಪ್ಪೀತಿಕಾ ತೇ ಧಮ್ಮಾ। ನ ಕೇಹಿಚೀತಿ ಪಠಮಂ ಉದ್ಧಟಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾ ಛವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ರೂಪಂ, ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ। ತೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಖನ್ಧಾಯತನಾನಂ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ನ ಕೇಹಿಚಿ ಖನ್ಧೇಹಿ, ಆಯತನೇಹಿ ವಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಸಯಂ ಅತ್ತನಾ ವಿಪ್ಪಯುಜ್ಜತಿ, ಸಮ್ಪಯುಜ್ಜತಿ ವಾತಿ। ಏಕಾಯಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಅಯಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದೇ ನಯೋ।
ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದೇ
ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದೇ ಪನ ಯಾನಿ ಪದಾನಿ ರೂಪೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸಮೇವ ದೀಪೇನ್ತಿ, ತೇಸಮೇವ ನಿದ್ದೇಸೋ, ನ ರೂಪಾರೂಪಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾನಂ, ಸಬ್ಬರೂಪಕ್ಖನ್ಧದೀಪಕಾನಂ ತೇಸಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾಯೋಗಾಭಾವಾ। ಸಬ್ಬಾರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನಾಪಿ ಹಿ ಕುಸಲಾದಿನಾ ಅಞ್ಞೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಇದಂ ಹೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಂ – ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಠಮಂ ಉದ್ಧಟಾ, ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ಪುನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇಸಞ್ಞೇವ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ವುಚ್ಚತಿ।
ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ – ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಸತ್ತಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಏಕೇನಾಯತನೇನ…ಪೇ॰… ಕೇಹಿಚಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ। ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಕೇಹಿಚಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಅಯಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದೇ ನಯೋ।
ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದೇ
ತತ್ರಾಯಂ
ಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದೇ ಪನ ಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಙ್ಗಹಿತಪದೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾದಿಪದಾನೇವ ನಿದ್ದಿಸೀಯನ್ತಿ। ಇದಂ ಹೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಂ – ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಠಮಂ ಉದ್ಧಟಪದೇನ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ತೀಹಿಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೇಸಂ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ, ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ಚ ವುಚ್ಚತಿ।
ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ – ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ತೀಹಿಪಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಸತ್ತಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಕೇಹಿಚಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ। ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ದಸಹಾಯತನಧಾತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಕೇಹಿಚಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ। ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ತೀಹಿಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ
ತತ್ಥ ಏಕೇನಾತಿ ಮನಾಯತನೇನ। ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇನ। ಕೇಹಿಚೀತಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇ ತಣ್ಹಾಯ ಧಮ್ಮಾಯತನಧಮ್ಮಧಾತೂಸು ತಣ್ಹಾವೇದನಾಸಞ್ಞಾಹಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಅಯಂ ಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದೇ ನಯೋ।
ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತಪದತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತಪದೇ ಪನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಪದಾನೇವ ನಿದ್ದಿಸೀಯನ್ತಿ। ಇದಂ ಹೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಂ – ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಠಮಂ ಉದ್ಧಟಪದೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇಸಂ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೋ, ಅಸಙ್ಗಹೋ ಚ ವುಚ್ಚತಿ।
ತತ್ರಾಯಂ
ತತ್ಥ ತೀಹೀತಿ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ತೀಹಿ। ತೇಹಿ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ। ದ್ವೀಹೀತಿ ಧಮ್ಮಾಯತನಮನಾಯತನೇಹಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಅಯಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತಪದೇ ನಯೋ।
ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದೇ ಪನ ಯಾನಿ ಪದಾನಿ ಸುಖುಮರೂಪಂ ಅವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಅರೂಪಂ ಸವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಾ, ಕೇವಲಂ ಅರೂಪಂ ವಾ ಥೂಲರೂಪಸ್ಸಪಿ ಕೇವಲಂ ವಾ, ಸುಖುಮರೂಪಂ ದೀಪೇನ್ತಿ, ತೇಸಮೇವ ನಿದ್ದೇಸೋ
ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ – ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಕೇಹಿಚಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ದಸಹಿ ಆಯತನಧಾತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಕೇಹಿಚಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ। ಏವಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸುಪಿ ಯೋಜನಾ।
ಅರೂಪಭವೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ನತ್ಥಿ। ತೇ ಚತೂಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಸತ್ತಹಿ ಧಾತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಕೇಹಿಚಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ। ಏವಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಕುಸಲಾದಿಪದೇಸುಪಿ ಯೋಜನಾ।
ತತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇವ ತೀಹಿಪಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ತೀಹಿ ವೇದನಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ, ಇತರೇಹಿ ಚ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ಞಾತಬ್ಬೋ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಅಯಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದೇ ನಯೋ।
ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತಪದತ್ಥವಣ್ಣನಾ
ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತಪದೇ
ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ – ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚತೂಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ದ್ವೀಹಾಯತನೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ದಸಹಿ ಆಯತನಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ। ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚತೂಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ದ್ವೀಹಾಯತನೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ನಾಮ ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಿ, ತೇ ಚ ಧಮ್ಮಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಚತುಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಮ್ಮಧಾತುವಸೇನ ದ್ವೀಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಅಯಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತಪದೇ ನಯೋ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಿಭಙ್ಗನಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ಥನಿಚ್ಛಯೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಧಾತುಕಥಾಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾಸು (ಧಾತು॰ ೧೨; ಧಾತು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧-೨) ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ।
ಮೋಹವಿಚ್ಛೇದನಿಯಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ
ಧಾತುಕಥಾಮಾತಿಕತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।