೧೦. ಆರುಪ್ಪನಿದ್ದೇಸೋ

ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಣ್ಣನಾ

೨೭೫. ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾನನ್ತರಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಪನ ಚತೂಸು ಆರುಪ್ಪೇಸು ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ತಾವ ಭಾವೇತುಕಾಮೋ ‘‘ದಿಸ್ಸನ್ತೇ ಖೋ ಪನ ರೂಪಾಧಿಕರಣಂ ದಣ್ಡಾದಾನಸತ್ಥಾದಾನಕಲಹವಿಗ್ಗಹವಿವಾದಾ, ನತ್ಥಿ ಖೋ ಪನೇತಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಆರುಪ್ಪೇತಿ। ಸೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ರೂಪಾನಂಯೇವ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗಾಯ ನಿರೋಧಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೦೩) ವಚನತೋ ಏತೇಸಂ ದಣ್ಡಾದಾನಾದೀನಞ್ಚೇವ ಚಕ್ಖುಸೋತರೋಗಾದೀನಞ್ಚ ಆಬಾಧಸಹಸ್ಸಾನಂ ವಸೇನ ಕರಜರೂಪೇ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯ ಠಪೇತ್ವಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಸಕಸಿಣಂ ನವಸು ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ।

ತಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವಸೇನ ಕರಜರೂಪಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಕಸಿಣರೂಪಮ್ಪಿ ಯಸ್ಮಾ ತಪ್ಪಟಿಭಾಗಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ। ಕಥಂ? ಯಥಾ ಅಹಿಭೀರುಕೋ ಪುರಿಸೋ ಅರಞ್ಞೇ ಸಪ್ಪೇನ ಅನುಬದ್ಧೋ ವೇಗೇನ ಪಲಾಯಿತ್ವಾ ಪಲಾತಟ್ಠಾನೇ ಲೇಖಾಚಿತ್ತಂ ತಾಲಪಣ್ಣಂ ವಾ ವಲ್ಲಿಂ ವಾ ರಜ್ಜುಂ ವಾ ಫಲಿತಾಯ ವಾ ಪನ ಪಥವಿಯಾ ಫಲಿತನ್ತರಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಾಯತೇವ ಉತ್ತಸತೇವ, ನೇವ ನಂ ದಕ್ಖಿತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಚ ಅನತ್ಥಕಾರಿನಾ ವೇರಿಪುರಿಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಗಾಮೇ ವಸಮಾನೋ ಪುರಿಸೋ ತೇನ ವಧಬನ್ಧಗೇಹಝಾಪನಾದೀಹಿ ಉಪದ್ದುತೋ ಅಞ್ಞಂ ಗಾಮಂ ವಸನತ್ಥಾಯ ಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ರಾಪಿ ವೇರಿನಾ ಸಮಾನರೂಪಸದ್ದಸಮುದಾಚಾರಂ ಪುರಿಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಾಯತೇವ ಉತ್ತಸತೇವ, ನೇವ ನಂ ದಕ್ಖಿತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ।

ತತ್ರಿದಂ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ – ತೇಸಂ ಹಿ ಪುರಿಸಾನಂ ಅಹಿನಾ ವೇರಿನಾ ವಾ ಉಪದ್ದುತಕಾಲೋ ವಿಯ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಕರಜರೂಪಸಮಙ್ಗಿಕಾಲೋ। ತೇಸಂ ವೇಗೇನ ಪಲಾಯನಅಞ್ಞಗಾಮಗಮನಾನಿ ವಿಯ ಭಿಕ್ಖುನೋ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವಸೇನ ಕರಜರೂಪಸಮತಿಕ್ಕಮನಕಾಲೋ। ತೇಸಂ ಪಲಾತಟ್ಠಾನೇ ಚ ಅಞ್ಞಗಾಮೇ ಚ ಲೇಖಾಚಿತ್ತತಾಲಪಣ್ಣಾದೀನಿ ಚೇವ ವೇರಿಸದಿಸಂ ಪುರಿಸಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ ಭಯಸನ್ತಾಸಅದಸ್ಸನಕಾಮತಾ ವಿಯ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಕಸಿಣರೂಪಮ್ಪಿ ತಪ್ಪಟಿಭಾಗಮೇವ ಇದನ್ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ತಮ್ಪಿ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತುಕಾಮತಾ। ಸೂಕರಾಭಿಹತಸುನಖಪಿಸಾಚಭೀರುಕಾದಿಕಾಪಿ ಚೇತ್ಥ ಉಪಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

೨೭೬. ಏವಂ ಸೋ ತಸ್ಮಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಕಸಿಣರೂಪಾ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಜ ಪಕ್ಕಮಿತುಕಾಮೋ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ಚಿಣ್ಣವಸೀ ಹುತ್ವಾ ಪಗುಣರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ತಸ್ಮಿಂ ಝಾನೇ ‘‘ಇಮಂ ಮಯಾ ನಿಬ್ಬಿಣ್ಣಂ ರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಆಸನ್ನಸೋಮನಸ್ಸಪಚ್ಚತ್ಥಿಕ’’ನ್ತಿ ಚ, ‘‘ಸನ್ತವಿಮೋಕ್ಖತೋ ಓಳಾರಿಕ’’ನ್ತಿ ಚ ಆದೀನವಂ ಪಸ್ಸತಿ। ಅಙ್ಗೋಳಾರಿಕತಾ ಪನೇತ್ಥ ನತ್ಥಿ। ಯಥೇವ ಹೇತಂ ರೂಪಂ ದುವಙ್ಗಿಕಂ, ಏವಂ ಆರುಪ್ಪಾನಿಪೀತಿ।

ಸೋ ತತ್ಥ ಏವಂ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ನಿಕನ್ತಿಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಸನ್ತತೋ ಅನನ್ತತೋ ಮನಸಿಕರಿತ್ವಾ ಚಕ್ಕವಾಳಪರಿಯನ್ತಂ ವಾ ಯತ್ತಕಂ ಇಚ್ಛತಿ ತತ್ತಕಂ ವಾ ಕಸಿಣಂ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ ತೇನ ಫುಟ್ಠೋಕಾಸಂ ‘‘ಆಕಾಸೋ ಆಕಾಸೋ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಅನನ್ತೋ ಆಕಾಸೋ’’ತಿ ವಾ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಉಗ್ಘಾಟೇತಿ ಕಸಿಣಂ। ಉಗ್ಘಾಟೇನ್ತೋ ಹಿ ನೇವ ಕಿಲಞ್ಜಂ ವಿಯ ಸಂವೇಲ್ಲೇತಿ, ನ ಕಪಾಲತೋ ಪೂವಂ ವಿಯ ಉದ್ಧರತಿ, ಕೇವಲಂ ಪನ ತಂ ನೇವ ಆವಜ್ಜೇತಿ, ನ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ಅನಾವಜ್ಜೇನ್ತೋ ಅಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಅಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋ ಚ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ತೇನ ಫುಟ್ಠೋಕಾಸಂ ‘‘ಆಕಾಸೋ ಆಕಾಸೋ’’ತಿ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಕಸಿಣಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತಿ ನಾಮ। ಕಸಿಣಮ್ಪಿ ಉಗ್ಘಾಟಿಯಮಾನಂ ನೇವ ಉಬ್ಬಟ್ಟತಿ ನ ವಿವಟ್ಟತಿ, ಕೇವಲಂ ಇಮಸ್ಸ ಅಮನಸಿಕಾರಞ್ಚ ‘‘ಆಕಾಸೋ ಆಕಾಸೋ’’ತಿ ಮನಸಿಕಾರಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಗ್ಘಾಟಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಮತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸನ್ತಿ ವಾ ಕಸಿಣಫುಟ್ಠೋಕಾಸೋತಿ ವಾ ಕಸಿಣವಿವಿತ್ತಾಕಾಸನ್ತಿ ವಾ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಏಕಮೇವ।

ಸೋ ತಂ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸನಿಮಿತ್ತಂ ‘‘ಆಕಾಸೋ ಆಕಾಸೋ’’ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆವಜ್ಜೇತಿ, ತಕ್ಕಾಹತಂ ವಿತಕ್ಕಾಹತಂ ಕರೋತಿ। ತಸ್ಸೇವಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆವಜ್ಜಯತೋ ತಕ್ಕಾಹತಂ ವಿತಕ್ಕಾಹತಂ ಕರೋತೋ ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನ್ತಿ, ಸತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ, ಉಪಚಾರೇನ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತಿ। ಸೋ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಸೇವತಿ, ಭಾವೇತಿ, ಬಹುಲೀಕರೋತಿ। ತಸ್ಸೇವಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆವಜ್ಜಯತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀಸು ರೂಪಾವಚರಚಿತ್ತಂ ವಿಯ ಆಕಾಸೇ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪೇತಿ। ಇಧಾಪಿ ಹಿ ಪುರಿಮಭಾಗೇ ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಜವನಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಾನಿ ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ। ಚತುತ್ಥಂ ಪಞ್ಚಮಂ ವಾ ಅರೂಪಾವಚರಂ। ಸೇಸಂ ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ।

ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ, ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಅರೂಪಾವಚರಚಿತ್ತೇ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಯಥಾ ನಾಮ ಯಾನಪ್ಪುತೋಳಿ ಕುಮ್ಭಿಮುಖಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ನೀಲಪಿಲೋತಿಕಾಯ ವಾ ಪೀತಲೋಹಿತೋದಾತಾದೀನಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರಾಯ ಪಿಲೋತಿಕಾಯ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ಪುರಿಸೋ ವಾತವೇಗೇನ ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಕೇನಚಿ ಅಪನೀತಾಯ ಪಿಲೋತಿಕಾಯ ಆಕಾಸಂಯೇವ ಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವ ಪುಬ್ಬೇ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಂ ಝಾನಚಕ್ಖುನಾ ಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ವಿಹರಿತ್ವಾ ‘‘ಆಕಾಸೋ ಆಕಾಸೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಕಮ್ಮಮನಸಿಕಾರೇನ ಸಹಸಾ ಅಪನೀತೇ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಮಿತ್ತೇ ಆಕಾಸಞ್ಞೇವ ಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ವಿಹರತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಚೇಸ ‘‘ಸಬ್ಬಸೋ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ‘ಅನನ್ತೋ ಆಕಾಸೋ’ತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ (ವಿಭ॰ ೫೦೮; ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೨೯)।

೨೭೭. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಸೋತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ, ಸಬ್ಬಾಸಂ ವಾ ಅನವಸೇಸಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ರೂಪಸಞ್ಞಾನನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ವುತ್ತರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಞ್ಚೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಞ್ಚ। ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ರೂಪನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೨೯), ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೭೩), ತಸ್ಮಾ ಇಧ ರೂಪೇ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ವುತ್ತರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ರೂಪಂ ಸಞ್ಞಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಸಞ್ಞಂ। ರೂಪಂ ಅಸ್ಸ ನಾಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಭೇದಸ್ಸ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚೇತಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಮತಿಕ್ಕಮಾತಿ ವಿರಾಗಾ ನಿರೋಧಾ ಚ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಏತಾಸಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯವಸೇನ ಪಞ್ಚದಸನ್ನಂ ಝಾನಸಙ್ಖಾತಾನಂ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ, ಏತೇಸಞ್ಚ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿವಸೇನ ನವನ್ನಂ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಖಾತಾನಂ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಅನವಸೇಸಾನಂ ವಾ ವಿರಾಗಾ ಚ ನಿರೋಧಾ ಚ ವಿರಾಗಹೇತುಞ್ಚೇವ ನಿರೋಧಹೇತುಞ್ಚ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ। ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತರೂಪಸಞ್ಞೇನ ಏತಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಿತುನ್ತಿ।

ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅವಿರತ್ತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ನ ಹೋತಿ, ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಾಸು ಚ ಸಞ್ಞಾಸು ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಮೇವ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ ? ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಿಸ್ಸ ವಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನನಾ ಸಞ್ಜಾನಿತತ್ತಂ , ಇಮಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ರೂಪಸಞ್ಞಾಯೋ। ಇಮಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾಯೋ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಹೋತಿ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತೋ। ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೬೦೨) ಏವಂ ವಿಭಙ್ಗೇ ಸಞ್ಞಾನಂಯೇವ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ವುತ್ತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಾ ಏತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ನ ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ವಿಯ। ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮವಸೇನಾಪಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಕತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

೨೭೮. ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾತಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವತ್ಥೂನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಞ್ಚ ಪಟಿಘಾತೇನ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಸಞ್ಞಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ। ರೂಪಸಞ್ಞಾದೀನಂ ಏತಮಧಿವಚನಂ। ಯಥಾಹ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ? ರೂಪಸಞ್ಞಾ ಸದ್ದಸಞ್ಞಾ ಗನ್ಧಸಞ್ಞಾ ರಸಸಞ್ಞಾ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸಞ್ಞಾ, ಇಮಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾಯೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೬೦೩)। ತಾಸಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ, ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ದಸನ್ನಮ್ಪಿ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ ಪಹಾನಾ ಅಸಮುಪ್ಪಾದಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।

ಕಾಮಞ್ಚೇತಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ನ ಸನ್ತಿ। ನ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪಞ್ಚದ್ವಾರವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪಹೀನಾನಂ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ವಿಯ, ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಾದೀನಂ ತತಿಯಮಗ್ಗೇ ವಿಯ ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಝಾನೇ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಂ ಇಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಪಸಂಸಾವಸೇನ ಏತಾಸಮೇತ್ಥ ವಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಅಥ ವಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಾ ರೂಪಾವಚರಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ನ ಸನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ನ ಪಹೀನತ್ತಾ ನ ಸನ್ತಿ। ನ ಹಿ ರೂಪವಿರಾಗಾಯ ರೂಪಾವಚರಭಾವನಾ ಸಂವತ್ತತಿ, ರೂಪಾಯತ್ತಾ ಚ ಏತಾಸಂ ಪವತ್ತಿ। ಅಯಂ ಪನ ಭಾವನಾ ರೂಪವಿರಾಗಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಾ ಏತ್ಥ ಪಹೀನಾತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ವತ್ತುಂ, ಏಕಂಸೇನೇವ ಏವಂ ಧಾರೇತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ತಾಸಞ್ಹಿ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾಯೇವ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸದ್ದೋ ‘‘ಕಣ್ಟಕೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೭೨) ವುತ್ತೋ ಭಗವತಾ। ಇಧ ಚ ಪಹೀನತ್ತಾಯೇವ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಆನೇಞ್ಜತಾ (ವಿಭ॰ ೨೨೬) ಸನ್ತವಿಮೋಕ್ಖತಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೬೬) ಚ ವುತ್ತಾ। ಆಳಾರೋ ಚ ಕಾಲಾಮೋ ಅರೂಪಸಮಾಪನ್ನೋ ಪಞ್ಚಮತ್ತಾನಿ ಸಕಟಸತಾನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಾನಿ ನೇವ ಅದ್ದಸ, ನ ಪನ ಸದ್ದಂ ಅಸ್ಸೋಸೀತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೯೨)।

೨೭೯. ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾತಿ ನಾನತ್ತೇ ವಾ ಗೋಚರೇ ಪವತ್ತಾನಂ ಸಞ್ಞಾನಂ, ನಾನತ್ತಾನಂ ವಾ ಸಞ್ಞಾನಂ। ಯಸ್ಮಾ ಹಿ ಏತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ? ಅಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಮನೋಧಾತುಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ವಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ವಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನನಾ ಸಞ್ಜಾನಿತತ್ತಂ, ಇಮಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೬೦೪) ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವುತ್ತಾ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಅಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಙ್ಗಹಿತಾ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸದ್ದಾದಿಭೇದೇ ನಾನತ್ತೇ ನಾನಾಸಭಾವೇ ಗೋಚರೇ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಚೇತಾ ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸಞ್ಞಾ, ದ್ವಾದಸಾಕುಸಲಸಞ್ಞಾ, ಏಕಾದಸ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಸಞ್ಞಾ, ದ್ವೇ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸಞ್ಞಾ, ಏಕಾದಸ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಸಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಮ್ಪಿ ಸಞ್ಞಾ ನಾನತ್ತಾ ನಾನಾಸಭಾವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸದಿಸಾ, ತಸ್ಮಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾತಿ ವುತ್ತಾ। ತಾಸಂ ಸಬ್ಬಸೋ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಅನಾವಜ್ಜನಾ ಅಸಮನ್ನಾಹಾರಾ ಅಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ। ಯಸ್ಮಾ ತಾ ನಾವಜ್ಜೇತಿ, ನ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ತಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।

ಯಸ್ಮಾ ಚೇತ್ಥ ಪುರಿಮಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಝಾನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇ ಭವೇಪಿ ನ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ। ಪಗೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಇಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಣಕಾಲೇ, ತಸ್ಮಾ ತಾಸಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾತಿ ದ್ವೇಧಾಪಿ ಅಭಾವೋಯೇವ ವುತ್ತೋ। ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾಸು ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸಞ್ಞಾ, ನವ ಕಿರಿಯಸಞ್ಞಾ, ದಸಾಕುಸಲಸಞ್ಞಾತಿ ಇಮಾ ಸತ್ತವೀಸತಿಸಞ್ಞಾ ಇಮಿನಾ ಝಾನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇ ಭವೇ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾಸಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ಇಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರನ್ತೋ ತಾಸಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾಯೇವ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ತಾ ಪನ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಅಸಮಾಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ।

ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಚೇತ್ಥ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಂ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಪಹಾನಞ್ಚ ಅಮನಸಿಕಾರೋ ಚ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

೨೮೦. ಅನನ್ತೋ ಆಕಾಸೋತಿ ಏತ್ಥ ನಾಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನ್ತೋ ವಾ ವಯನ್ತೋ ವಾ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅನನ್ತೋ। ಆಕಾಸೋತಿ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಮನಸಿಕಾರವಸೇನಾಪಿ ಚೇತ್ಥ ಅನನ್ತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇನೇವ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಆಕಾಸೇ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತಿ, ಸಣ್ಠಪೇತಿ, ಅನನ್ತಂ ಫರತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಅನನ್ತೋ ಆಕಾಸೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೬೦೫)।

ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನಾಸ್ಸ ಅನ್ತೋತಿ ಅನನ್ತಂ, ಆಕಾಸಂ ಅನನ್ತಂ ಆಕಾಸಾನನ್ತಂ, ಆಕಾಸಾನನ್ತಮೇವ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಂ, ತಂ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಯತನಮಸ್ಸ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ದೇವಾನಂ ದೇವಾಯತನಮಿವಾತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ।

ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀತಿ ತಮಾಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಪತ್ವಾ ನಿಪ್ಫಾದೇತ್ವಾ ತದನುರೂಪೇನ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೇನ ವಿಹರತೀತಿ।

ಅಯಂ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ।

ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಕಥಾ

೨೮೧. ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಭಾವೇತುಕಾಮೇನ ಪನ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವೇನ ‘‘ಆಸನ್ನರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ಅಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿ, ನೋ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಮಿವ ಸನ್ತಾ’’ತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನೇ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ತತ್ಥ ನಿಕನ್ತಿಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿಕರಿತ್ವಾ ತಂ ಆಕಾಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ಪವತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಂ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬಂ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ತಕ್ಕಾಹತಂ ವಿತಕ್ಕಾಹತಂ ಕಾತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅನನ್ತಂ ಅನನ್ತ’’ನ್ತಿ ಪನ ನ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬಂ।

ತಸ್ಸೇವಂ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಮಿತ್ತೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಚಿತ್ತಂ ಚಾರೇನ್ತಸ್ಸ ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನ್ತಿ, ಸತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ, ಉಪಚಾರೇನ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತಿ। ಸೋ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಸೇವತಿ, ಭಾವೇತಿ, ಬಹುಲೀಕರೋತಿ। ತಸ್ಸೇವಂ ಕರೋತೋ ಆಕಾಸೇ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ವಿಯ ಆಕಾಸಫುಟೇ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪೇತಿ। ಅಪ್ಪನಾನಯೋ ಪನೇತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತ್ತಾವತಾ ಚೇಸ ‘‘ಸಬ್ಬಸೋ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೫೦೮; ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೨೯) ವುಚ್ಚತಿ।

೨೮೨. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಸೋತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಝಾನಮ್ಪಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ, ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ । ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಹಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಞ್ಚ ತಂ ಪಠಮಸ್ಸ ಆರುಪ್ಪಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣತ್ತಾ ದೇವಾನಂ ದೇವಾಯತನಂ ವಿಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ। ತಥಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಞ್ಚ ತಂ ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಸಞ್ಜಾತಿಹೇತುತ್ತಾ ‘‘ಕಮ್ಬೋಜಾ ಅಸ್ಸಾನಂ ಆಯತನ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ವಿಯ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿಪಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ। ಏವಮೇತಂ ಝಾನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚಾತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ ಚ ಅಮನಸಿಕರಣೇನ ಚ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹಾತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ತಂಯೇವ ಅನನ್ತೋ ಆಕಾಸೋತಿ ಏವಂ ಫರಿತ್ವಾ ಪವತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಂ ‘‘ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ವಾ ಅನನ್ತಂ। ಸೋ ಹಿ ತಮಾಕಾಸಾರಮ್ಮಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಅನನ್ತ’’ನ್ತಿ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ। ಯಂ ಪನ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ, ತಂಯೇವ ಆಕಾಸಂ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಫುಟಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಅನನ್ತಂ ಫರತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ೬೧೦)।

ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣೇನಾತಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ, ಅನನ್ತಂ ಫರತಿ ತಞ್ಞೇವ ಆಕಾಸಂ ಫುಟಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।

ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನಾಸ್ಸ ಅನ್ತೋತಿ ಅನನ್ತಂ। ಅನನ್ತಮೇವ ಆನಞ್ಚಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆನಞ್ಚಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಞ್ಚನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ರೂಳ್ಹೀಸದ್ದೋ। ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಯತನಮಸ್ಸ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ದೇವಾನಂ ದೇವಾಯತನಮಿವಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ। ಸೇಸಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಮೇವಾತಿ।

ಅಯಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ।

ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಕಥಾ

೨೮೩. ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಭಾವೇತುಕಾಮೇನ ಪನ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವೇನ ‘‘ಆಸನ್ನಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ಅಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿ, ನೋ ಚ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಮಿವ ಸನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನೇ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ತತ್ಥ ನಿಕನ್ತಿಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿಕರಿತ್ವಾ ತಸ್ಸೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಾರಮ್ಮಣಭೂತಸ್ಸ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಸುಞ್ಞತಾ ವಿವಿತ್ತಾಕಾರೋ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬೋ। ಕಥಂ? ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಮನಸಿಕರಿತ್ವಾ ‘‘ನತ್ಥಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಸುಞ್ಞಂ ಸುಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ವಾ, ‘‘ವಿವಿತ್ತಂ ವಿವಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬಂ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ತಕ್ಕಾಹತಂ ವಿತಕ್ಕಾಹತಂ ಕಾತಬ್ಬಂ।

ತಸ್ಸೇವಂ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಮಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಂ ಚಾರೇನ್ತಸ್ಸ ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನ್ತಿ, ಸತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ, ಉಪಚಾರೇನ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತಿ। ಸೋ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಸೇವತಿ, ಭಾವೇತಿ, ಬಹುಲೀಕರೋತಿ। ತಸ್ಸೇವಂ ಕರೋತೋ ಆಕಾಸೇ ಫುಟೇ ಮಹಗ್ಗತವಿಞ್ಞಾಣೇ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ವಿಯ ತಸ್ಸೇವ ಆಕಾಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಮಹಗ್ಗತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸುಞ್ಞವಿವಿತ್ತನತ್ಥಿಭಾವೇ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪೇತಿ। ಏತ್ಥಾಪಿ ಚ ಅಪ್ಪನಾನಯೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಅಪ್ಪನಾಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಯಥಾ ನಾಮ ಪುರಿಸೋ ಮಣ್ಡಲಮಾಳಾದೀಸು ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನ ಸನ್ನಿಪತಿತಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ದಿಸ್ವಾ ಕತ್ಥಚಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಸನ್ನಿಪಾತಕಿಚ್ಚಾವಸಾನೇವ ಉಟ್ಠಾಯ ಪಕ್ಕನ್ತೇಸು ಭಿಕ್ಖೂಸು ಆಗನ್ತ್ವಾ ದ್ವಾರೇ ಠತ್ವಾ ಪುನ ತಂ ಠಾನಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಸುಞ್ಞಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ, ವಿವಿತ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ। ನಾಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಾ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖೂ ಕಾಲಙ್ಕತಾ ವಾ ದಿಸಾಪಕ್ಕನ್ತಾ ವಾ’’ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಸುಞ್ಞಮಿದಂ ವಿವಿತ್ತನ್ತಿ ನತ್ಥಿಭಾವಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ, ಏವಮೇವ ಪುಬ್ಬೇ ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತಿತವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಜ್ಝಾನಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ವಿಹರಿತ್ವಾ ‘‘ನತ್ಥಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಕಮ್ಮಮನಸಿಕಾರೇನ ಅನ್ತರಹಿತೇ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ತಸ್ಸ ಅಪಗಮಸಙ್ಖಾತಂ ಅಭಾವಮೇವ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ವಿಹರತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಚೇಸ ‘‘ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೫೦೮; ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೨೯) ವುಚ್ಚತಿ।

೨೮೪. ಇಧಾಪಿ ಸಬ್ಬಸೋತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಝಾನಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ। ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಹಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಞ್ಚ ತಂ ದುತಿಯಸ್ಸ ಆರುಪ್ಪಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣತ್ತಾ ದೇವಾನಂ ದೇವಾಯತನಂ ವಿಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ । ತಥಾ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಞ್ಚ ತಂ ತಸ್ಸೇವ ಝಾನಸ್ಸ ಸಞ್ಜಾತಿಹೇತುತ್ತಾ ‘‘ಕಮ್ಬೋಜಾ ಅಸ್ಸಾನಂ ಆಯತನ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ವಿಯ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ। ಏವಮೇತಂ ಝಾನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚಾತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ ಚ ಅಮನಸಿಕರಣೇನ ಚ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹಾತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ನತ್ಥಿ ನತ್ಥಿ, ಸುಞ್ಞಂ ಸುಞ್ಞಂ, ವಿವಿತ್ತಂ ವಿವಿತ್ತನ್ತಿ ಏವಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಮ್ಪಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ತಞ್ಞೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಭಾವೇತಿ ವಿಭಾವೇತಿ ಅನ್ತರಧಾಪೇತಿ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಪಸ್ಸತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ, ತಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಖಯತೋ ಸಮ್ಮಸನಂ ವಿಯ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖ್ವಸ್ಸ ಏವಮೇವ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಞ್ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಾವಜ್ಜೇನ್ತೋ ಅಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಅಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋ ಕೇವಲಮಸ್ಸ ನತ್ಥಿಭಾವಂ ಸುಞ್ಞಭಾವಂ ವಿವಿತ್ತಭಾವಮೇವ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಅಭಾವೇತಿ ವಿಭಾವೇತಿ ಅನ್ತರಧಾಪೇತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ।

ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನಾಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ಅಕಿಞ್ಚನಂ, ಅನ್ತಮಸೋ ಭಙ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಸ್ಸ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಕಿಞ್ಚನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ, ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನವಿಞ್ಞಾಣಾಪಗಮಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಯತನಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ದೇವಾನಂ ದೇವಾಯತನಮಿವಾತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ। ಸೇಸಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಮೇವಾತಿ।

ಅಯಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ।

ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಕಥಾ

೨೮೫. ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಭಾವೇತುಕಾಮೇನ ಪನ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವೇನ ‘‘ಆಸನ್ನವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ಅಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿ, ನೋ ಚ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ವಿಯ ಸನ್ತಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಸಞ್ಞಾ ರೋಗೋ, ಸಞ್ಞಾ ಗಣ್ಡೋ, ಸಞ್ಞಾ ಸಲ್ಲಂ, ಏತಂ ಸನ್ತಂ, ಏತಂ ಪಣೀತಂ ಯದಿದಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ವಾ ಏವಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೇ ಆದೀನವಂ, ಉಪರಿ ಆನಿಸಂಸಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೇ ನಿಕನ್ತಿಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿಕರಿತ್ವಾ ‘‘ಸಾವ ಅಭಾವಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತಾ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿ ಸನ್ತಾ ಸನ್ತಾ’’ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ, ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬಾ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ, ತಕ್ಕಾಹತಾ ವಿತಕ್ಕಾಹತಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।

ತಸ್ಸೇವಂ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಮಿತ್ತೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮಾನಸಂ ಚಾರೇನ್ತಸ್ಸ ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನ್ತಿ, ಸತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ, ಉಪಚಾರೇನ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತಿ। ಸೋ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಸೇವತಿ, ಭಾವೇತಿ, ಬಹುಲೀಕರೋತಿ। ತಸ್ಸೇವಂ ಕರೋತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಾಪಗಮೇ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ವಿಯ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇಸು ಚತೂಸು ಖನ್ಧೇಸು ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪೇತಿ। ಅಪ್ಪನಾನಯೋ ಪನೇತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತ್ತಾವತಾ ಚೇಸ ‘‘ಸಬ್ಬಸೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೫೦೮; ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೨೯) ವುಚ್ಚತಿ।

೨೮೬. ಇಧಾಪಿ ಸಬ್ಬಸೋತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಝಾನಮ್ಪಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ। ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಹಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಞ್ಚ ತಂ ತತಿಯಸ್ಸ ಆರುಪ್ಪಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣತ್ತಾ ದೇವಾನಂ ದೇವಾಯತನಂ ವಿಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ। ತಥಾ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಞ್ಚ ತಂ ತಸ್ಸೇವ ಝಾನಸ್ಸ ಸಞ್ಜಾತಿಹೇತುತ್ತಾ ಕಮ್ಬೋಜಾ ಅಸ್ಸಾನಂ ಆಯತನನ್ತಿಆದೀನಿ ವಿಯ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿಪಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ। ಏವಮೇತಂ ಝಾನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚಾತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ ಚ ಅಮನಸಿಕರಣೇನ ಚ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹಾತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಯಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಭಾವತೋ ತಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಸಾ ಸಞ್ಞಾ ಹೋತಿ, ತಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಂ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀ’’ತಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ತಞ್ಞೇವ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಭಾವೇತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೬೧೯) ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ‘‘ಸನ್ತಾ ವತಾಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿ, ಯತ್ರ ಹಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿಭಾವಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರಿತ್ವಾ ಠಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸನ್ತಾರಮ್ಮಣತಾಯ ತಂ ಸನ್ತಾತಿ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ।

ಸನ್ತತೋ ಚೇ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಕಥಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ಹೋತೀತಿ? ಅಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾಯ। ಸೋ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಂ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಅಥ ಖ್ವಸ್ಸ ‘‘ಅಹಮೇತಂ ಆವಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸಮಾಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮಿ, ಅಧಿಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮಿ, ವುಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮಿ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏಸ ಆಭೋಗೋ ಸಮನ್ನಾಹಾರೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ನ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನತೋ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸ್ಸ ಸನ್ತತರಪಣೀತತರತಾಯ।

ಯಥಾ ಹಿ ರಾಜಾ ಮಹಚ್ಚ ರಾಜಾನುಭಾವೇನ ಹತ್ಥಿಕ್ಖನ್ಧವರಗತೋ ನಗರವೀಥಿಯಂ ವಿಚರನ್ತೋ ದನ್ತಕಾರಾದಯೋ ಸಿಪ್ಪಿಕೇ ಏಕಂ ವತ್ಥಂ ದಳ್ಹಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಏಕೇನ ಸೀಸಂ ವೇಠೇತ್ವಾ ದನ್ತಚುಣ್ಣಾದೀಹಿ ಸಮೋಕಿಣ್ಣಗತ್ತೇ ಅನೇಕಾನಿ ದನ್ತವಿಕತಿಆದೀನಿ ಸಿಪ್ಪಾನಿ ಕರೋನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅಹೋ ವತ ರೇ ಛೇಕಾ ಆಚರಿಯಾ ಈದಿಸಾನಿಪಿ ನಾಮ ಸಿಪ್ಪಾನಿ ಕರಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ತೇಸಂ ಛೇಕತಾಯ ತುಸ್ಸತಿ, ನ ಚಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘‘ಅಹೋ ವತಾಹಂ ರಜ್ಜಂ ಪಹಾಯ ಏವರೂಪೋ ಸಿಪ್ಪಿಕೋ ಭವೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ। ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ರಜ್ಜಸಿರಿಯಾ ಮಹಾನಿಸಂಸತಾಯ। ಸೋ ಸಿಪ್ಪಿನೋ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಗಚ್ಛತಿ। ಏವಮೇವ ಏಸ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಅಥ ಖ್ವಸ್ಸ ‘‘ಅಹಮೇತಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಆವಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸಮಾಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮಿ, ಅಧಿಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮಿ, ವುಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮಿ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ನೇವ ಏಸ ಆಭೋಗೋ ಸಮನ್ನಾಹಾರೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಹೋತಿ।

ಸೋ ತಂ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ತಂ ಪರಮಸುಖುಮಂ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಂ ಸಞ್ಞಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಯಾಯ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಭಾವೇತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸಮಾಪತ್ತಿನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತಸಙ್ಖಾರಂ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಸಮಾಪತ್ತಿಂ।

೨೮೭. ಇದಾನಿ ಯಂ ತಂ ಏವಮಧಿಗತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ವಸೇನ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಅತ್ಥತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಿಸ್ಸ ವಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೬೨೦) ವುತ್ತಂ। ತೇಸು ಇಧ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ವಚನತ್ಥೋ ಪನೇತ್ಥ ಓಳಾರಿಕಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವತೋ ಸುಖುಮಾಯ ಚ ಭಾವತೋ ನೇವಸ್ಸ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾ ನಾಸಞ್ಞನ್ತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಂ। ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಞ್ಚ ತಂ ಮನಾಯತನಧಮ್ಮಾಯತನಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ। ಅಥ ವಾ ಯಾಯಮೇತ್ಥ ಸಞ್ಞಾ, ಸಾ ಪಟುಸಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ನೇವಸಞ್ಞಾ, ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸುಖುಮಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ನಾಸಞ್ಞಾತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾ । ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾ ಚ ಸಾ ಸೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ।

ನ ಕೇವಲಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಞ್ಞಾವ ಏದಿಸೀ, ಅಥ ಖೋ ವೇದನಾಪಿ ನೇವವೇದನಾನಾವೇದನಾ, ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನೇವಚಿತ್ತಂನಾಚಿತ್ತಂ, ಫಸ್ಸೋಪಿ ನೇವಫಸ್ಸೋನಾಫಸ್ಸೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು। ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ಪನಾಯಂ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪತ್ತಮಕ್ಖನತೇಲಪ್ಪಭುತೀಹಿ ಚ ಉಪಮಾಹಿ ಏಸ ಅತ್ಥೋ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ।

ಸಾಮಣೇರೋ ಕಿರ ತೇಲೇನ ಪತ್ತಂ ಮಕ್ಖೇತ್ವಾ ಠಪೇಸಿ, ತಂ ಯಾಗುಪಾನಕಾಲೇ ಥೇರೋ ಪತ್ತಮಾಹರಾತಿ ಆಹ। ಸೋ ‘‘ಪತ್ತೇ ತೇಲಮತ್ಥಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಆಹ। ತತೋ ‘‘ಆಹರ, ಸಾಮಣೇರ, ತೇಲಂ, ನಾಳಿಂ ಪೂರೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ನತ್ಥಿ, ಭನ್ತೇ, ತೇಲ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಅನ್ತೋವುತ್ಥತ್ತಾ ಯಾಗುಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ‘‘ತೇಲಮತ್ಥೀ’’ತಿ ಹೋತಿ। ನಾಳಿಪೂರಣಾದೀನಂ ವಸೇನ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಸಾಪಿ ಸಞ್ಞಾ ಪಟುಸಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ನೇವಸಞ್ಞಾ, ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸುಖುಮಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ನಾಸಞ್ಞಾ ಹೋತಿ।

ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚನ್ತಿ? ಆರಮ್ಮಣಸಞ್ಜಾನನಞ್ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ವಿಸಯಭಾವಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಿದಾಜನನಂ। ದಹನಕಿಚ್ಚಮಿವ ಹಿ ಸುಖೋದಕೇ ತೇಜೋಧಾತು ಸಞ್ಜಾನನಕಿಚ್ಚಂ ಪೇಸಾ ಪಟುಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಸೇಸಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಸಞ್ಞಾ ವಿಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಿಸಯಭಾವಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಿದಾಜನನಮ್ಪಿ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಅಞ್ಞೇಸು ಹಿ ಖನ್ಧೇಸು ಅಕತಾಭಿನಿವೇಸೋ ಭಿಕ್ಖು ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಿದಂ ಪತ್ತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಅಪಿಚ ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ। ಪಕತಿವಿಪಸ್ಸಕೋ ಪನ ಮಹಾಪಞ್ಞೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಸದಿಸೋವ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ। ಸೋಪಿ ‘‘ಏವಂ ಕಿರಿಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭೋನ್ತಿ, ಹುತ್ವಾ ಪಟಿವೇನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೯೫) ಏವಂ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನವಸೇನೇವ, ನೋ ಅನುಪದಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ। ಏವಂ ಸುಖುಮತ್ತಂ ಗತಾ ಏಸಾ ಸಮಾಪತ್ತಿ।

ಯಥಾ ಚ ಪತ್ತಮಕ್ಖನತೇಲೂಪಮಾಯ, ಏವಂ ಮಗ್ಗುದಕೂಪಮಾಯಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ। ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಕಿರ ಥೇರಸ್ಸ ಪುರತೋ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಸಾಮಣೇರೋ ಥೋಕಂ ಉದಕಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಉದಕಂ, ಭನ್ತೇ, ಉಪಾಹನಾ ಓಮುಞ್ಚಥಾ’’ತಿ ಆಹ। ತತೋ ಥೇರೇನ ‘‘ಸಚೇ ಉದಕಮತ್ಥಿ, ಆಹರ ನ್ಹಾನಸಾಟಿಕಂ, ನ್ಹಾಯಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ನತ್ಥಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಉಪಾಹನತೇಮನಮತ್ತಟ್ಠೇನ ‘‘ಉದಕಮತ್ಥೀ’’ತಿ ಹೋತಿ, ನ್ಹಾಯನಟ್ಠೇನ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಹೋತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಸಾ ಪಟುಸಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ನೇವಸಞ್ಞಾ, ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸುಖುಮಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ನಾಸಞ್ಞಾ ಹೋತಿ।

ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಏತಾಹೇವ, ಅಞ್ಞಾಹಿಪಿ ಅನುರೂಪಾಹಿ ಉಪಮಾಹಿ ಏಸ ಅತ್ಥೋ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ। ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ।

ಅಯಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ।

ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ

೨೮೮. ಅಸದಿಸರೂಪೋ ನಾಥೋ, ಆರುಪ್ಪಂ ಯಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಆಹ।

ತಂ ಇತಿ ಞತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ, ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾಪಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ॥

೨೮೯. ಆರುಪ್ಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಹಿ –

ಆರಮ್ಮಣಾತಿಕ್ಕಮತೋ, ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಭವನ್ತಿಮಾ।

ಅಙ್ಗಾತಿಕ್ಕಮಮೇತಾಸಂ, ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ವಿಭಾವಿನೋ॥

ಏತಾಸು ಹಿ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾತಿಕ್ಕಮತೋ ಪಠಮಾ, ಆಕಾಸಾತಿಕ್ಕಮತೋ ದುತಿಯಾ, ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತಿತವಿಞ್ಞಾಣಾತಿಕ್ಕಮತೋ ತತಿಯಾ। ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತಿತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅಪಗಮಾತಿಕ್ಕಮತೋ ಚತುತ್ಥೀತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಆರಮ್ಮಣಾತಿಕ್ಕಮತೋ ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಭವನ್ತಿಮಾ ಆರುಪ್ಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಙ್ಗಾತಿಕ್ಕಮಂ ಪನ ಏತಾಸಂ ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾ। ನ ಹಿ ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತೀಸು ವಿಯ ಏತಾಸು ಅಙ್ಗಾತಿಕ್ಕಮೋ ಅತ್ಥಿ। ಸಬ್ಬಾಸುಪಿ ಹಿ ಏತಾಸು ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾತಿ ದ್ವೇ ಏವ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಹೋನ್ತಿ।

೨೯೦. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ –

ಸುಪ್ಪಣೀತತರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪಚ್ಛಿಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಇಧ।

ಉಪಮಾ ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ಪಾಸಾದತಲಸಾಟಿಕಾ॥

ಯಥಾ ಹಿ ಚತುಭೂಮಿಕಸ್ಸ ಪಾಸಾದಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲೇ ದಿಬ್ಬನಚ್ಚಗೀತವಾದಿತಸುರಭಿಗನ್ಧಮಾಲಾಭೋಜನಸಯನಚ್ಛಾದನಾದಿವಸೇನ ಪಣೀತಾ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾ ಅಸ್ಸು। ದುತಿಯೇ ತತೋ ಪಣೀತತರಾ। ತತಿಯೇ ತತೋ ಪಣೀತತರಾ। ಚತುತ್ಥೇ ಸಬ್ಬಪಣೀತತರಾ। ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಪಾಸಾದತಲಾನೇವ, ನತ್ಥಿ ನೇಸಂ ಪಾಸಾದತಲಭಾವೇನ ವಿಸೇಸೋ। ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಸಮಿದ್ಧವಿಸೇಸೇನ ಪನ ಹೇಟ್ಠಿಮತೋ ಹೇಟ್ಠಿಮತೋ ಉಪರಿಮಂ ಉಪರಿಮಂ ಪಣೀತತರಂ ಹೋತಿ।

ಯಥಾ ಚ ಏಕಾಯ ಇತ್ಥಿಯಾ ಕನ್ತಿತಥೂಲಸಣ್ಹಸಣ್ಹತರಸಣ್ಹತಮಸುತ್ತಾನಂ ಚತುಪಲತಿಪಲದ್ವಿಪಲಏಕಪಲಸಾಟಿಕಾ ಅಸ್ಸು ಆಯಾಮೇನ ಚ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಚ ಸಮಪ್ಪಮಾಣಾ। ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಾ ಸಾಟಿಕಾ ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಆಯಾಮತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಸಮಪ್ಪಮಾಣಾ, ನತ್ಥಿ ತಾಸಂ ಪಮಾಣತೋ ವಿಸೇಸೋ। ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಸುಖುಮಭಾವಮಹಗ್ಘಭಾವೇಹಿ ಪನ ಪುರಿಮಾಯ ಪುರಿಮಾಯ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಪಣೀತತರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಚತೂಸು ಏತಾಸು ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾತಿ ಏತಾನಿ ದ್ವೇಯೇವ ಅಙ್ಗಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಭಾವನಾವಿಸೇಸೇನ ತೇಸಂ ಅಙ್ಗಾನಿ ಪಣೀತಪಣೀತತರಭಾವೇನ ಸುಪ್ಪಣೀತತರಾ ಹೋನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಇಧಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

೨೯೧. ಏವಂ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಪಣೀತಪಣೀತಾ ಚೇತಾ –

ಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ಮಣ್ಡಪೇ ಲಗ್ಗೋ, ಏಕೋ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ಪರೋ।

ಅಞ್ಞೋ ಬಹಿ ಅನಿಸ್ಸಾಯ, ತಂ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚಾಪರೋ॥

ಠಿತೋ ಚತೂಹಿ ಏತೇಹಿ, ಪುರಿಸೇಹಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ।

ಸಮಾನತಾಯ ಞಾತಬ್ಬಾ, ಚತಸ್ಸೋಪಿ ವಿಭಾವಿನಾ॥

ತತ್ರಾಯಮತ್ಥಯೋಜನಾ – ಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ಕಿರ ದೇಸೇ ಏಕೋ ಮಣ್ಡಪೋ, ಅಥೇಕೋ ಪುರಿಸೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ಅಸುಚಿಂ ಜಿಗುಚ್ಛಮಾನೋ ತಂ ಮಣ್ಡಪಂ ಹತ್ಥೇಹಿ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಲಗ್ಗೋ ಲಗ್ಗಿತೋ ವಿಯ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಅಥಾಪರೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ಮಣ್ಡಪೇ ಲಗ್ಗಂ ಪುರಿಸಂ ನಿಸ್ಸಿತೋ। ಅಥಞ್ಞೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ ‘‘ಯೋ ಏಸ ಮಣ್ಡಪಲಗ್ಗೋ, ಯೋ ಚ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ, ಉಭೋಪೇತೇ ದುಟ್ಠಿತಾ। ಧುವೋ ಚ ನೇಸಂ ಮಣ್ಡಪಪಪಾತೇ ಪಾತೋ, ಹನ್ದಾಹಂ ಬಹಿಯೇವ ತಿಟ್ಠಾಮೀ’’ತಿ। ಸೋ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಅನಿಸ್ಸಾಯ ಬಹಿಯೇವ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಅಥಾಪರೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಮಣ್ಡಪಲಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಚ ಅಖೇಮಭಾವಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಬಹಿಟ್ಠಿತಞ್ಚ ಸುಟ್ಠಿತೋತಿ ಮನ್ತ್ವಾ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ತತ್ಥ ಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ದೇಸೇ ಮಣ್ಡಪೋ ವಿಯ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಅಸುಚಿಜಿಗುಚ್ಛಾಯ ಮಣ್ಡಪಲಗ್ಗೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಜಿಗುಚ್ಛಾಯ ಆಕಾಸಾರಮ್ಮಣಂ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ, ಮಣ್ಡಪಲಗ್ಗಂ ಪುರಿಸಂ ನಿಸ್ಸಿತೋ ವಿಯ ಆಕಾಸಾರಮ್ಮಣಂ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ, ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಖೇಮಭಾವಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಅನಿಸ್ಸಾಯ ತಂ ಮಣ್ಡಪಲಗ್ಗಂ ಬಹಿಟ್ಠಿತೋ ವಿಯ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಕತ್ವಾ ತದಭಾವಾರಮ್ಮಣಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ, ಮಣ್ಡಪಲಗ್ಗಸ್ಸ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಚ ಅಖೇಮತಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಬಹಿಟ್ಠಿತಞ್ಚ ಸುಟ್ಠಿತೋತಿ ಮನ್ತ್ವಾ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಿತೋ ವಿಯ ವಿಞ್ಞಾಣಾಭಾವಸಙ್ಖಾತೇ ಬಹಿಪದೇಸೇ ಠಿತಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

೨೯೨. ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನಞ್ಚ –

ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತೇವ, ಅಞ್ಞಾಭಾವೇನ ತಂ ಇದಂ।

ದಿಟ್ಠದೋಸಮ್ಪಿ ರಾಜಾನಂ, ವುತ್ತಿಹೇತು ಜನೋ ಯಥಾ॥

ಇದಞ್ಹಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ‘‘ಆಸನ್ನವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ಅಯಂ ಸಮಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ದಿಟ್ಠದೋಸಮ್ಪಿ ತಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತೇವ। ಯಥಾ ಕಿಂ? ದಿಟ್ಠದೋಸಮ್ಪಿ ರಾಜಾನಂ ವುತ್ತಿಹೇತು ಯಥಾ ಜನೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಅಸಂಯತಂ ಫರುಸಕಾಯವಚೀಮನೋಸಮಾಚಾರಂ ಕಞ್ಚಿ ಸಬ್ಬದಿಸಮ್ಪತಿಂ ರಾಜಾನಂ ‘‘ಫರುಸಸಮಾಚಾರೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ದಿಟ್ಠದೋಸಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವುತ್ತಿಂ ಅಲಭಮಾನೋ ಜನೋ ವುತ್ತಿಹೇತು ನಿಸ್ಸಾಯ ವತ್ತತಿ, ಏವಂ ದಿಟ್ಠದೋಸಮ್ಪಿ ತಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಅಞ್ಞಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಲಭಮಾನಮಿದಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತೇವ।

೨೯೩. ಏವಂ ಕುರುಮಾನಞ್ಚ –

ಆರುಳ್ಹೋ ದೀಘನಿಸ್ಸೇಣಿಂ, ಯಥಾ ನಿಸ್ಸೇಣಿಬಾಹುಕಂ।

ಪಬ್ಬತಗ್ಗಞ್ಚ ಆರುಳ್ಹೋ, ಯಥಾ ಪಬ್ಬತಮತ್ಥಕಂ॥

ಯಥಾ ವಾ ಗಿರಿಮಾರೂಳ್ಹೋ, ಅತ್ತನೋಯೇವ ಜಣ್ಣುಕಂ।

ಓಲುಬ್ಭತಿ ತಥೇವೇತಂ, ಝಾನಮೋಲುಬ್ಭ ವತ್ತತೀತಿ॥

ಇತಿ ಸಾಧುಜನಪಾಮೋಜ್ಜತ್ಥಾಯ ಕತೇ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ

ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಧಿಕಾರೇ

ಆರುಪ್ಪನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ

ದಸಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।