೩. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣನಿದ್ದೇಸೋ
೩೮. ಇದಾನಿ
ಕೋ ಸಮಾಧಿ? ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸಮಾಧಿ? ಕಾನಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣರಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಾನಿ? ಕತಿವಿಧೋ ಸಮಾಧಿ? ಕೋ ಚಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸೋ? ಕಿಂ ವೋದಾನಂ? ಕಥಂ ಭಾವೇತಬ್ಬೋ? ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಯ ಕೋ ಆನಿಸಂಸೋತಿ?
ತತ್ರಿದಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಕೋ ಸಮಾಧೀತಿ ಸಮಾಧಿ ಬಹುವಿಧೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರಕೋ। ತಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿಭಾವಯಿತುಂ ಆರಬ್ಭಮಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಞ್ಚೇವ ಅತ್ಥಂ ನ ಸಾಧೇಯ್ಯ, ಉತ್ತರಿ ಚ ವಿಕ್ಖೇಪಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದಾಮ, ಕುಸಲಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಸಮಾಧಿ।
ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸಮಾಧೀತಿ ಸಮಾಧಾನಟ್ಠೇನ ಸಮಾಧಿ। ಕಿಮಿದಂ ಸಮಾಧಾನಂ ನಾಮ? ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಮಂ ಸಮ್ಮಾ ಚ ಆಧಾನಂ, ಠಪನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಸಮಂ ಸಮ್ಮಾ ಚ ಅವಿಕ್ಖಿಪಮಾನಾ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಾ ಚ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಇದಂ ಸಮಾಧಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಕಾನಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣರಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣೋ ಸಮಾಧಿ, ವಿಕ್ಖೇಪವಿದ್ಧಂಸನರಸೋ, ಅವಿಕಮ್ಪನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ। ‘‘ಸುಖಿನೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪನ ಸುಖಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
೩೯. ಕತಿವಿಧೋ ಸಮಾಧೀತಿ ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣೇನ ತಾವ ಏಕವಿಧೋ। ಉಪಚಾರಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ದುವಿಧೋ, ತಥಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರವಸೇನ ಸಪ್ಪೀತಿಕನಿಪ್ಪೀತಿಕವಸೇನ ಸುಖಸಹಗತಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತವಸೇನ ಚ। ತಿವಿಧೋ ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಪಣೀತವಸೇನ
ಸಮಾಧಿಏಕಕದುಕವಣ್ಣನಾ
ತತ್ಥ ಏಕವಿಧಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಉತ್ತಾನತ್ಥೋಯೇವ। ದುವಿಧಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಛನ್ನಂ ಅನುಸ್ಸತಿಟ್ಠಾನಾನಂ ಮರಣಸ್ಸತಿಯಾ ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿಯಾ ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಾಯ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಸ್ಸಾತಿ ಇಮೇಸಂ ವಸೇನ ಲದ್ಧಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ, ಯಾ ಚ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧೀನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಏಕಗ್ಗತಾ, ಅಯಂ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿ। ‘‘ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಆದಿವಚನತೋ ಪನ ಯಾ ಪರಿಕಮ್ಮಾನನ್ತರಾ ಏಕಗ್ಗತಾ, ಅಯಂ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧೀತಿ ಏವಂ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾವಸೇನ ದುವಿಧೋ।
ದುತಿಯದುಕೇ ತೀಸು ಭೂಮೀಸು ಕುಸಲಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಲೋಕಿಯೋ ಸಮಾಧಿ। ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಏಕಗ್ಗತಾ ಲೋಕುತ್ತರೋ ಸಮಾಧೀತಿ ಏವಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರವಸೇನ ದುವಿಧೋ।
ತತಿಯದುಕೇ ಚತುಕ್ಕನಯೇ ದ್ವೀಸು ಪಞ್ಚಕನಯೇ ತೀಸು ಝಾನೇಸು ಏಕಗ್ಗತಾ ಸಪ್ಪೀತಿಕೋ ಸಮಾಧಿ। ಅವಸೇಸೇಸು ದ್ವೀಸು ಝಾನೇಸು ಏಕಗ್ಗತಾ ನಿಪ್ಪೀತಿಕೋ ಸಮಾಧಿ। ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿ ಪನ ಸಿಯಾ ಸಪ್ಪೀತಿಕೋ, ಸಿಯಾ ನಿಪ್ಪೀತಿಕೋತಿ ಏವಂ ಸಪ್ಪೀತಿಕನಿಪ್ಪೀತಿಕವಸೇನ ದುವಿಧೋ।
ಚತುತ್ಥದುಕೇ ಚತುಕ್ಕನಯೇ ತೀಸು ಪಞ್ಚಕನಯೇ ಚತೂಸು ಝಾನೇಸು ಏಕಗ್ಗತಾ ಸುಖಸಹಗತೋ ಸಮಾಧಿ। ಅವಸೇಸಸ್ಮಿಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೋ ಸಮಾಧಿ। ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿ ಪನ ಸಿಯಾ ಸುಖಸಹಗತೋ, ಸಿಯಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೋತಿ ಏವಂ ಸುಖಸಹಗತಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತವಸೇನ ದುವಿಧೋ।
ಸಮಾಧಿತಿಕವಣ್ಣನಾ
ತಿಕೇಸು
ದುತಿಯತ್ತಿಕೇ
ತತಿಯತ್ತಿಕೇ ಚತುಕ್ಕನಯೇ ಆದಿತೋ ದ್ವೀಸು ಪಞ್ಚಕನಯೇ ಚ ತೀಸು ಝಾನೇಸು ಏಕಗ್ಗತಾ ಪೀತಿಸಹಗತೋ ಸಮಾಧಿ। ತೇಸ್ವೇವ ತತಿಯೇ ಚ ಚತುತ್ಥೇ ಚ ಝಾನೇ ಏಕಗ್ಗತಾ ಸುಖಸಹಗತೋ ಸಮಾಧಿ। ಅವಸಾನೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೋ। ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿ ಪನ ಪೀತಿಸುಖಸಹಗತೋ ವಾ ಹೋತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೋ ವಾತಿ ಏವಂ ಪೀತಿಸಹಗತಾದಿವಸೇನ ತಿವಿಧೋ।
ಚತುತ್ಥತ್ತಿಕೇ ಉಪಚಾರಭೂಮಿಯಂ ಏಕಗ್ಗತಾ ಪರಿತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ। ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಕುಸಲೇ ಏಕಗ್ಗತಾ ಮಹಗ್ಗತೋ ಸಮಾಧಿ। ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಏಕಗ್ಗತಾ ಅಪ್ಪಮಾಣೋ ಸಮಾಧೀತಿ ಏವಂ ಪರಿತ್ತಮಹಗ್ಗತಪ್ಪಮಾಣವಸೇನ ತಿವಿಧೋ।
ಸಮಾಧಿಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ
ಚತುಕ್ಕೇಸು ಪಠಮಚತುಕ್ಕೇ ಅತ್ಥಿ ಸಮಾಧಿ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದೋ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞೋ, ಅತ್ಥಿ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದೋ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞೋ, ಅತ್ಥಿ ಸುಖಾಪಟಿಪದೋ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞೋ, ಅತ್ಥಿ ಸುಖಾಪಟಿಪದೋ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞೋತಿ।
ತತ್ಥ ಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾವ ಪವತ್ತಾ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾ ಪಟಿಪದಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಉಪಚಾರತೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅಪ್ಪನಾ, ತಾವ ಪವತ್ತಾ ಅಭಿಞ್ಞಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಾ ಪನೇಸಾ ಪಟಿಪದಾ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾ ಹೋತಿ, ನೀವರಣಾದಿಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಸಮುದಾಚಾರಗಹಣತಾಯ ಕಿಚ್ಛಾ ಅಸುಖಾಸೇವನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ತದಭಾವೇನ ಸುಖಾ। ಅಭಿಞ್ಞಾಪಿ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ದನ್ಧಾ ಹೋತಿ ಮನ್ದಾ ಅಸೀಘಪ್ಪವತ್ತಿ। ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಾ ಅಮನ್ದಾ ಸೀಘಪ್ಪವತ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಯಾನಿ ಪರತೋ ಸಪ್ಪಾಯಾಸಪ್ಪಾಯಾನಿ ಚ ಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದಾದೀನಿ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾನಿ ಚ ಅಪ್ಪನಾಕೋಸಲ್ಲಾನಿ ಚ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ, ತೇಸು ಯೋ ಅಸಪ್ಪಾಯಸೇವೀ
ಅಪಿಚ ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾವಸೇನ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಧಿಕಾರವಸೇನ ಚಾಪಿ ಏತಾಸಂ ಪಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತಣ್ಹಾಭಿಭೂತಸ್ಸ ಹಿ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತಿ। ಅನಭಿಭೂತಸ್ಸ ಸುಖಾ। ಅವಿಜ್ಜಾಭಿಭೂತಸ್ಸ ಚ ದನ್ಧಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಹೋತಿ। ಅನಭಿಭೂತಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಾ। ಯೋ ಚ ಸಮಥೇ ಅಕತಾಧಿಕಾರೋ, ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತಿ। ಕತಾಧಿಕಾರಸ್ಸ ಸುಖಾ। ಯೋ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಕತಾಧಿಕಾರೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ದನ್ಧಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಹೋತಿ, ಕತಾಧಿಕಾರಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಾ। ಕಿಲೇಸಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಚಾಪಿ ಏತಾಸಂ ಪಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತಿಬ್ಬಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಹಿ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತಿ ದನ್ಧಾ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪನ ಖಿಪ್ಪಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ। ಮನ್ದಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಚ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತಿ ದನ್ಧಾ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾ। ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪನ ಖಿಪ್ಪಾ ಅಭಿಞ್ಞಾತಿ।
ಇತಿ ಇಮಾಸು ಪಟಿಪದಾಅಭಿಞ್ಞಾಸು ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಯ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಸಮಾಧಿಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಸ್ಸ ಸೋ ಸಮಾಧಿ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದೋ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸತ್ತಯೇಪೀತಿ ಏವಂ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ।
ದುತಿಯಚತುಕ್ಕೇ ಅತ್ಥಿ ಸಮಾಧಿ ಪರಿತ್ತೋ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣೋ, ಅತ್ಥಿ ಪರಿತ್ತೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣೋ, ಅತ್ಥಿ ಅಪ್ಪಮಾಣೋ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣೋ, ಅತ್ಥಿ ಅಪ್ಪಮಾಣೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣೋತಿ। ತತ್ಥ ಯೋ ಸಮಾಧಿ ಅಪ್ಪಗುಣೋ
ತತಿಯಚತುಕ್ಕೇ
ಚತುತ್ಥಚತುಕ್ಕೇ ಅತ್ಥಿ ಸಮಾಧಿ ಹಾನಭಾಗಿಯೋ, ಅತ್ಥಿ ಠಿತಿಭಾಗಿಯೋ, ಅತ್ಥಿ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯೋ, ಅತ್ಥಿ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯೋ। ತತ್ಥ ಪಚ್ಚನೀಕಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ಹಾನಭಾಗಿಯತಾ, ತದನುಧಮ್ಮತಾಯ ಸತಿಯಾ ಸಣ್ಠಾನವಸೇನ ಠಿತಿಭಾಗಿಯತಾ, ಉಪರಿವಿಸೇಸಾಧಿಗಮವಸೇನ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯತಾ, ನಿಬ್ಬಿದಾಸಹಗತಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಥಾಹ, ‘‘ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಲಾಭಿಂ ಕಾಮಸಹಗತಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ ಹಾನಭಾಗಿನೀ ಪಞ್ಞಾ। ತದನುಧಮ್ಮತಾ ಸತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ ಠಿತಿಭಾಗಿನೀ ಪಞ್ಞಾ। ಅವಿತಕ್ಕಸಹಗತಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ ವಿಸೇಸಭಾಗಿನೀ ಪಞ್ಞಾ। ನಿಬ್ಬಿದಾಸಹಗತಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ ವಿರಾಗೂಪಸಞ್ಹಿತಾ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿನೀ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೭೯೯)। ತಾಯ ಪನ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಮಾಧೀಪಿ ಚತ್ತಾರೋ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಏವಂ ಹಾನಭಾಗಿಯಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ।
ಪಞ್ಚಮಚತುಕ್ಕೇ ಕಾಮಾವಚರೋ ಸಮಾಧಿ, ರೂಪಾವಚರೋ ಸಮಾಧಿ, ಅರೂಪಾವಚರೋ ಸಮಾಧಿ, ಅಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಸಮಾಧೀತಿ ಏವಂ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮಾಧೀ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಉಪಚಾರೇಕಗ್ಗತಾ ಕಾಮಾವಚರೋ ಸಮಾಧಿ। ತಥಾ ರೂಪಾವಚರಾದಿಕುಸಲಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಇತರೇ ತಯೋತಿ ಏವಂ ಕಾಮಾವಚರಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ।
ಛಟ್ಠಚತುಕ್ಕೇ ‘‘ಛನ್ದಂ ಚೇ ಭಿಕ್ಖು ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾ ಲಭತಿ ಸಮಾಧಿಂ, ಲಭತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇಕಗ್ಗತಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ…ಪೇ॰… ವೀರಿಯಂ ಚೇ ಭಿಕ್ಖು…ಪೇ॰… ಚಿತ್ತಂ ಚೇ ಭಿಕ್ಖು…ಪೇ॰… ವೀಮಂಸಂ ಚೇ ಭಿಕ್ಖು ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾ ಲಭತಿ ಸಮಾಧಿಂ, ಲಭತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇಕಗ್ಗತಂ
ಪಞ್ಚಕೇ
೪೦. ಕೋ ಚಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಕಿಂ ವೋದಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತಮೇವ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ‘‘ಸಂಕಿಲೇಸನ್ತಿ ಹಾನಭಾಗಿಯೋ ಧಮ್ಮೋ। ವೋದಾನನ್ತಿ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೮೨೮)। ತತ್ಥ ‘‘ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಲಾಭಿಂ ಕಾಮಸಹಗತಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ ಹಾನಭಾಗಿನೀ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೭೯೯) ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಹಾನಭಾಗಿಯಧಮ್ಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಅವಿತಕ್ಕಸಹಗತಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ ವಿಸೇಸಭಾಗಿನೀ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೭೯೯) ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಧಮ್ಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ದಸಪಲಿಬೋಧವಣ್ಣನಾ
೪೧. ಕಥಂ ಭಾವೇತಬ್ಬೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಯೋ ತಾವ ಅಯಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರವಸೇನ ದುವಿಧೋತಿಆದೀಸು ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವನಾನಯೋ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾನಯೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತೋ। ಪಞ್ಞಾಯ ಹಿ ಭಾವಿತಾಯ ಸೋ ಭಾವಿತೋ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏವಂ ಭಾವೇತಬ್ಬೋತಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಸುಂ ವದಾಮ।
ಯೋ ಪನಾಯಂ ಲೋಕಿಯೋ, ಸೋ ವುತ್ತನಯೇನ ಸೀಲಾನಿ ವಿಸೋಧೇತ್ವಾ ಸುಪರಿಸುದ್ಧೇ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ಯ್ವಾಸ್ಸ ದಸಸು ಪಲಿಬೋಧೇಸು ಪಲಿಬೋಧೋ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನದಾಯಕಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಚರಿಯಾನುಕೂಲಂ ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಯ ಅನನುರೂಪಂ ವಿಹಾರಂ ಪಹಾಯ ಅನುರೂಪೇ ವಿಹಾರೇ ವಿಹರನ್ತೇನ ಖುದ್ದಕಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಭಾವನಾವಿಧಾನಂ ಅಪರಿಹಾಪೇನ್ತೇನ ಭಾವೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ।
ಅಯಂ
ಆವಾಸೋ ಚ ಕುಲಂ ಲಾಭೋ, ಗಣೋ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಪಞ್ಚಮಂ।
ಅದ್ಧಾನಂ ಞಾತಿ ಆಬಾಧೋ, ಗನ್ಥೋ ಇದ್ಧೀತಿ ತೇ ದಸಾತಿ॥ –
ಇಮೇ
ತತ್ಥ ಆವಾಸೋತಿ ಏಕೋಪಿ ಓವರಕೋ ವುಚ್ಚತಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಪರಿವೇಣಂ ಸಕಲೋಪಿ ಸಙ್ಘಾರಾಮೋ। ಸ್ವಾಯಂ ನ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಪಲಿಬೋಧೋ ಹೋತಿ। ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ನವಕಮ್ಮಾದೀಸು ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ವಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಬಹುಭಣ್ಡಸನ್ನಿಚಯೋ ವಾ ಹೋತಿ, ಯೇನ ಕೇನಚಿ ವಾ ಕಾರಣೇನ ಅಪೇಕ್ಖವಾ ಪಟಿಬದ್ಧಚಿತ್ತೋ, ತಸ್ಸೇವ ಪಲಿಬೋಧೋ ಹೋತಿ, ನ ಇತರಸ್ಸ।
ತತ್ರಿದಂ ವತ್ಥು – ದ್ವೇ ಕಿರ ಕುಲಪುತ್ತಾ ಅನುರಾಧಪುರಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಥೂಪಾರಾಮೇ ಪಬ್ಬಜಿಂಸು। ತೇಸು ಏಕೋ ದ್ವೇ ಮಾತಿಕಾ ಪಗುಣಾ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚವಸ್ಸಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ಪವಾರೇತ್ವಾ ಪಾಚಿನಖಣ್ಡರಾಜಿಂ ನಾಮ ಗತೋ। ಏಕೋ ತತ್ಥೇವ ವಸತಿ। ಪಾಚಿನಖಣ್ಡರಾಜಿಗತೋ ತತ್ಥ ಚಿರಂ ವಸಿತ್ವಾ ಥೇರೋ ಹುತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ ‘‘ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಸಾರುಪ್ಪಮಿದಂ ಠಾನಂ, ಹನ್ದ ನಂ ಸಹಾಯಕಸ್ಸಾಪಿ ಆರೋಚೇಮೀ’’ತಿ। ತತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಥೂಪಾರಾಮಂ ಪಾವಿಸಿ। ಪವಿಸನ್ತಂಯೇವ ಚ ನಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಮಾನವಸ್ಸಿಕತ್ಥೇರೋ ಪಚ್ಚುಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವತ್ತಂ ಅಕಾಸಿ। ಆಗನ್ತುಕತ್ಥೇರೋ ಸೇನಾಸನಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ ‘‘ಇದಾನಿ ಮೇ ಸಹಾಯೋ ಸಪ್ಪಿಂ ವಾ ಫಾಣಿತಂ ವಾ ಪಾನಕಂ ವಾ ಪೇಸೇಸ್ಸತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ನಗರೇ ಚಿರನಿವಾಸೀ’’ತಿ। ಸೋ ರತ್ತಿಂ ಅಲದ್ಧಾ ಪಾತೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ ‘‘ಇದಾನಿ ಉಪಟ್ಠಾಕೇಹಿ ಗಹಿತಂ ಯಾಗುಖಜ್ಜಕಂ ಪೇಸೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ತಮ್ಪಿ ಅದಿಸ್ವಾ ‘‘ಪಹಿಣನ್ತಾ ನತ್ಥಿ, ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಮಞ್ಞೇ ದಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪಾತೋವ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಗಾಮಂ ಪಾವಿಸಿ। ತೇ ದ್ವೇ ಏಕಂ ವೀಥಿಂ ಚರಿತ್ವಾ ಉಳುಙ್ಕಮತ್ತಂ ಯಾಗುಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಆಸನಸಾಲಾಯಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಪಿವಿಂಸು। ತತೋ ಆಗನ್ತುಕೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ ‘‘ನಿಬದ್ಧಯಾಗು ಮಞ್ಞೇ ನತ್ಥಿ, ಭತ್ತಕಾಲೇ ಇದಾನಿ ಮನುಸ್ಸಾ ಪಣೀತಂ ಭತ್ತಂ ದಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ, ತತೋ ಭತ್ತಕಾಲೇಪಿ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಲದ್ಧಮೇವ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಇತರೋ ಆಹ – ‘‘ಕಿಂ, ಭನ್ತೇ, ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಏವಂ ಯಾಪೇಥಾ’’ತಿ? ಆಮಾವುಸೋತಿ। ಭನ್ತೇ, ಪಾಚಿನಖಣ್ಡರಾಜಿ ಫಾಸುಕಾ, ತತ್ಥ ಗಚ್ಛಾಮಾತಿ। ಥೇರೋ ನಗರತೋ
ಕುಲನ್ತಿ ಞಾತಿಕುಲಂ ವಾ ಉಪಟ್ಠಾಕಕುಲಂ ವಾ। ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಹಿ ಉಪಟ್ಠಾಕಕುಲಮ್ಪಿ ‘‘ಸುಖಿತೇಸು ಸುಖಿತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೮೮೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೪೧) ನಯೇನ ಸಂಸಟ್ಠಸ್ಸ ವಿಹರತೋ ಪಲಿಬೋಧೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಕುಲಮಾನುಸಕೇಹಿ ವಿನಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾಯ ಸಾಮನ್ತವಿಹಾರಮ್ಪಿ ನ ಗಚ್ಛತಿ। ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಮಾತಾಪಿತರೋಪಿ ಪಲಿಬೋಧಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಕೋರಣ್ಡಕವಿಹಾರವಾಸಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯದಹರಭಿಕ್ಖುನೋ ವಿಯ।
ಸೋ ಕಿರ ಉದ್ದೇಸತ್ಥಂ ರೋಹಣಂ ಅಗಮಾಸಿ। ಥೇರಭಗಿನೀಪಿ ಉಪಾಸಿಕಾ ಸದಾ ಥೇರಂ ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಥೇರೋ ಏಕದಿವಸಂ ದಹರಂ ಆನೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ರೋಹಣಾಭಿಮುಖೋ ಪಾಯಾಸಿ। ದಹರೋಪಿ ‘‘ಚಿರಂ ಮೇ ಇಧ ವುತ್ಥಂ, ಉಪಜ್ಝಾಯಂ ದಾನಿ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಉಪಾಸಿಕಾಯ ಚ ಪವತ್ತಿಂ ಞತ್ವಾ ಆಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ರೋಹಣತೋ ನಿಕ್ಖಮಿ। ತೇ ಉಭೋಪಿ ಗಙ್ಗಾತೀರೇ ಸಮಾಗಚ್ಛಿಂಸು। ಸೋ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಥೇರಸ್ಸ ವತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕುಹಿಂ ಯಾಸೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತೋ ತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸಿ। ಥೇರೋ ಸುಟ್ಠು ತೇ ಕತಂ, ಉಪಾಸಿಕಾಪಿ ಸದಾ ಪುಚ್ಛತಿ, ಅಹಮ್ಪಿ ಏತದತ್ಥಮೇವ ಆಗತೋ, ಗಚ್ಛ ತ್ವಂ, ಅಹಂ ಪನ ಇಧೇವ ಇಮಂ ವಸ್ಸಂ ವಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ತಂ ಉಯ್ಯೋಜೇಸಿ। ಸೋ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕದಿವಸೇಯೇವ ತಂ ವಿಹಾರಂ ಪತ್ತೋ। ಸೇನಾಸನಮ್ಪಿಸ್ಸ ಪಿತರಾ ಕಾರಿತಮೇವ ಪತ್ತಂ।
ಅಥಸ್ಸ ಪಿತಾ ದುತಿಯದಿವಸೇ ಆಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಕಸ್ಸ, ಭನ್ತೇ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸೇನಾಸನಂ ಪತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಆಗನ್ತುಕಸ್ಸ ದಹರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಭನ್ತೇ, ಅಮ್ಹಾಕಂ
ಸೋ ತೇಮಾಸಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ವಸ್ಸಂವುತ್ಥೋ ‘‘ಅಹಂ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಆಪುಚ್ಛಿ। ಅಥಸ್ಸ ಞಾತಕಾ ‘‘ಸ್ವೇ, ಭನ್ತೇ, ಗಚ್ಛಥಾ’’ತಿ ದುತಿಯದಿವಸೇ ಘರೇಯೇವ ಭೋಜೇತ್ವಾ ತೇಲನಾಳಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಏಕಂ ಗುಳಪಿಣ್ಡಂ ನವಹತ್ಥಞ್ಚ ಸಾಟಕಂ ದತ್ವಾ ‘‘ಗಚ್ಛಥ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಆಹಂಸು। ಸೋ ಅನುಮೋದನಂ ಕತ್ವಾ ರೋಹಣಾಭಿಮುಖೋ ಪಾಯಾಸಿ।
ಉಪಜ್ಝಾಯೋಪಿಸ್ಸ ಪವಾರೇತ್ವಾ ಪಟಿಪಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೋ ಪುಬ್ಬೇ ದಿಟ್ಠಟ್ಠಾನೇಯೇವ ತಂ ಅದ್ದಸ। ಸೋ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಥೇರಸ್ಸ ವತ್ತಂ ಅಕಾಸಿ। ಅಥ ನಂ ಥೇರೋ ಪುಚ್ಛಿ ‘‘ಕಿಂ, ಭದ್ದಮುಖ, ದಿಟ್ಠಾ ತೇ ಉಪಾಸಿಕಾ’’ತಿ? ಸೋ ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಪವತ್ತಿಂ ಆರೋಚೇತ್ವಾ ತೇನ ತೇಲೇನ ಥೇರಸ್ಸ ಪಾದೇ ಮಕ್ಖೇತ್ವಾ ಗುಳೇನ ಪಾನಕಂ ಕತ್ವಾ ತಮ್ಪಿ ಸಾಟಕಂ ಥೇರಸ್ಸೇವ ದತ್ವಾ ಥೇರಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ಮಯ್ಹಂ, ಭನ್ತೇ, ರೋಹಣಂಯೇವ ಸಪ್ಪಾಯ’’ನ್ತಿ ಅಗಮಾಸಿ। ಥೇರೋಪಿ ವಿಹಾರಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ದುತಿಯದಿವಸೇ ಕೋರಣ್ಡಕಗಾಮಂ ಪಾವಿಸಿ।
ಉಪಾಸಿಕಾಪಿ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಭಾತಾ ಮಮ ಪುತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಆಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಸದಾ ಮಗ್ಗಂ ಓಲೋಕಯಮಾನಾವ ತಿಟ್ಠತಿ। ಸಾ ತಂ ಏಕಕಮೇವ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಮತೋ ಮೇ ಮಞ್ಞೇ ಪುತ್ತೋ, ಅಯಂ ಥೇರೋ ಏಕಕೋವ ಆಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಥೇರಸ್ಸ ಪಾದಮೂಲೇ ನಿಪತಿತ್ವಾ ಪರಿದೇವಮಾನಾ ರೋದಿ। ಥೇರೋ ‘‘ನೂನ ದಹರೋ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಯ ಅತ್ತಾನಂ ಅಜಾನಾಪೇತ್ವಾವ ಗತೋ’’ತಿ ತಂ ಸಮಸ್ಸಾಸೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಪವತ್ತಿಂ ಆರೋಚೇತ್ವಾ ಪತ್ತತ್ಥವಿಕತೋ ತಂ ಸಾಟಕಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಉಪಾಸಿಕಾ ಪಸೀದಿತ್ವಾ ಪುತ್ತೇನ ಗತದಿಸಾಭಿಮುಖಾ ಉರೇನ ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಮಸ್ಸಮಾನಾ ಆಹ – ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಪುತ್ತಸದಿಸಂ ವತ ಮಞ್ಞೇ ಭಿಕ್ಖುಂ ಕಾಯಸಕ್ಖಿಂ ಕತ್ವಾ ಭಗವಾ ರಥವಿನೀತಪಟಿಪದಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೫೨ ಆದಯೋ), ನಾಲಕಪಟಿಪದಂ (ಸು॰ ನಿ॰ ೬೮೪ ಆದಯೋ), ತುವಟ್ಟಕಪಟಿಪದಂ (ಸು॰ ನಿ॰ ೯೨೧ ಆದಯೋ), ಚತುಪಚ್ಚಯಸನ್ತೋಸಭಾವನಾರಾಮತಾದೀಪಕಂ ಮಹಾಅರಿಯವಂಸಪಟಿಪದಞ್ಚ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೨೮; ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೦೯) ದೇಸೇಸಿ
ಲಾಭೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ। ತೇ ಕಥಂ ಪಲಿಬೋಧಾ ಹೋನ್ತಿ? ಪುಞ್ಞವನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಗತಗತಟ್ಠಾನೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಮಹಾಪರಿವಾರೇ ಪಚ್ಚಯೇ ದೇನ್ತಿ। ಸೋ ತೇಸಂ ಅನುಮೋದೇನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ನ ಓಕಾಸಂ ಲಭತಿ। ಅರುಣುಗ್ಗಮನತೋ ಯಾವ ಪಠಮಯಾಮೋ, ತಾವ ಮನುಸ್ಸಸಂಸಗ್ಗೋ ನ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ। ಪುನ ಬಲವಪಚ್ಚೂಸೇಯೇವ ಬಾಹುಲ್ಲಿಕಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಭನ್ತೇ, ಅಸುಕೋ ಉಪಾಸಕೋ ಉಪಾಸಿಕಾ ಅಮಚ್ಚೋ ಅಮಚ್ಚಧೀತಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ದಸ್ಸನಕಾಮಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಸೋ ಗಣ್ಹಾವುಸೋ, ಪತ್ತಚೀವರನ್ತಿ ಗಮನಸಜ್ಜೋವ ಹೋತೀತಿ ನಿಚ್ಚಬ್ಯಾವಟೋ, ತಸ್ಸೇವ ತೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಪಲಿಬೋಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನ ಗಣಂ ಪಹಾಯ ಯತ್ಥ ನಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಏಕಕೇನ ಚರಿತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಸೋ ಪಲಿಬೋಧೋ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜತೀತಿ।
ಗಣೋತಿ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಗಣೋ ವಾ ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕಗಣೋ ವಾ, ಯೋ ತಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸಂ ವಾ ಪರಿಪುಚ್ಛಂ ವಾ ದೇನ್ತೋ ಸಮಣಧಮ್ಮಸ್ಸ ಓಕಾಸಂ ನ ಲಭತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಗಣೋ ಪಲಿಬೋಧೋ ಹೋತಿ, ತೇನ ಸೋ ಏವಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೋ। ಸಚೇ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಬಹು ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ, ಅಪ್ಪಂ ಅವಸಿಟ್ಠಂ, ತಂ ನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಞ್ಞಂ ಪವಿಸಿತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಅಪ್ಪಂ ಗಹಿತಂ, ಬಹು ಅವಸಿಟ್ಠಂ, ಯೋಜನತೋ ಪರಂ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಅನ್ತೋಯೋಜನಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಅಞ್ಞಂ ಗಣವಾಚಕಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ಆಯಸ್ಮಾ ಉದ್ದೇಸಾದೀಹಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹತೂ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಅಲಭಮಾನೇನ ‘‘ಮಯ್ಹಮಾವುಸೋ, ಏಕಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿ, ತುಮ್ಹೇ ಯಥಾಫಾಸುಕಟ್ಠಾನಾನಿ ಗಚ್ಛಥಾ’’ತಿ ಗಣಂ ಪಹಾಯ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ।
ಕಮ್ಮನ್ತಿ ನವಕಮ್ಮಂ। ತಂ ಕರೋನ್ತೇನ ವಡ್ಢಕೀಆದೀಹಿ ಲದ್ಧಾಲದ್ಧಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ಕತಾಕತೇ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಬ್ಬದಾ ಪಲಿಬೋಧೋ ಹೋತಿ। ಸೋಪಿ ಏವಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೋ, ಸಚೇ ಅಪ್ಪಂ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ ನಿಟ್ಠಪೇತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಬಹು, ಸಙ್ಘಿಕಞ್ಚೇ ನವಕಮ್ಮಂ, ಸಙ್ಘಸ್ಸ ವಾ ಸಙ್ಘಭಾರಹಾರಕಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಾ ನಿಯ್ಯಾದೇತಬ್ಬಂ। ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಞ್ಚೇ, ಅತ್ತನೋ ಭಾರಹಾರಕಾನಂ ನಿಯ್ಯಾದೇತಬ್ಬಂ। ತಾದಿಸೇ ಅಲಭನ್ತೇನ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ।
ಅದ್ಧಾನನ್ತಿ
ಞಾತೀತಿ ವಿಹಾರೇ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಅನ್ತೇವಾಸಿಕಸಮಾನುಪಜ್ಝಾಯಕಸಮಾನಾಚರಿಯಕಾ, ಘರೇ ಮಾತಾ ಪಿತಾ ಭಾತಾತಿ ಏವಮಾದಿಕಾ। ತೇ ಗಿಲಾನಾ ಇಮಸ್ಸ ಪಲಿಬೋಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಪಲಿಬೋಧೋ ಉಪಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಪಾಕತಿಕಕರಣೇನ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೋ।
ತತ್ಥ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ತಾವ ಗಿಲಾನೋ ಸಚೇ ಲಹುಂ ನ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಯಾವಜೀವಮ್ಪಿ ಪಟಿಜಗ್ಗಿತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಚರಿಯೋ ಉಪಸಮ್ಪದಾಚರಿಯೋ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕೋ ಉಪಸಮ್ಪಾದಿತಪಬ್ಬಾಜಿತಅನ್ತೇವಾಸಿಕಸಮಾನುಪಜ್ಝಾಯಕಾ ಚ। ನಿಸ್ಸಯಾಚರಿಯಉದ್ದೇಸಾಚರಿಯನಿಸ್ಸಯನ್ತೇವಾಸಿಕಉದ್ದೇಸನ್ತೇವಾಸಿಕಸಮಾನಾಚರಿಯಕಾ ಪನ ಯಾವ ನಿಸ್ಸಯಉದ್ದೇಸಾ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನಾ, ತಾವ ಪಟಿಜಗ್ಗಿತಬ್ಬಾ। ಪಹೋನ್ತೇನ ತತೋ ಉದ್ಧಮ್ಪಿ ಪಟಿಜಗ್ಗಿತಬ್ಬಾ ಏವ। ಮಾತಾಪಿತೂಸು ಉಪಜ್ಝಾಯೇ ವಿಯ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಸಚೇಪಿ ಹಿ ತೇ ರಜ್ಜೇ ಠಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪುತ್ತತೋ ಚ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತಿ, ಕಾತಬ್ಬಮೇವ। ಅಥ ತೇಸಂ ಭೇಸಜ್ಜಂ ನತ್ಥಿ, ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ದಾತಬ್ಬಂ। ಅಸತಿ ಭಿಕ್ಖಾಚರಿಯಾಯ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾಪಿ ದಾತಬ್ಬಮೇವ। ಭಾತುಭಗಿನೀನಂ ಪನ ತೇಸಂ ಸನ್ತಕಮೇವ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ನತ್ಥಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ತಾವಕಾಲಿಕಂ ದತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಲಭನ್ತೇನ ಗಣ್ಹಿತಬ್ಬಂ। ಅಲಭನ್ತೇನ ನ ಚೋದೇತಬ್ಬಾ। ಅಞ್ಞಾತಕಸ್ಸ ಭಗಿನಿಸಾಮಿಕಸ್ಸ ಭೇಸಜ್ಜಂ ನೇವ ಕಾತುಂ ನ ದಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ತುಯ್ಹಂ ಸಾಮಿಕಸ್ಸ ದೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪನ ಭಗಿನಿಯಾ ದಾತಬ್ಬಂ। ಭಾತುಜಾಯಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತೇಸಂ ಪನ ಪುತ್ತಾ ಇಮಸ್ಸ ಞಾತಕಾ ಏವಾತಿ ತೇಸಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ।
ಆಬಾಧೋತಿ ಯೋಕೋಚಿ ರೋಗೋ। ಸೋ ಬಾಧಯಮಾನೋ ಪಲಿಬೋಧೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭೇಸಜ್ಜಕರಣೇನ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೋ। ಸಚೇ ಪನ ಕತಿಪಾಹಂ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಪಿ ನ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ನಾಹಂ ತುಯ್ಹಂ ದಾಸೋ, ನ ಭಟಕೋ, ತಂಯೇವ
ಗನ್ಥೋತಿ
ಮಜ್ಝಿಮಭಾಣಕದೇವತ್ಥೇರೋ ಕಿರ ಮಲಯವಾಸಿದೇವತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಯಾಚಿ। ಥೇರೋ ಕೀದಿಸೋಸಿ, ಆವುಸೋ, ಪರಿಯತ್ತಿಯನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿ। ಮಜ್ಝಿಮೋ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಪಗುಣೋತಿ। ಆವುಸೋ, ಮಜ್ಝಿಮೋ ನಾಮೇಸೋ ದುಪ್ಪರಿಹಾರೋ, ಮೂಲಪಣ್ಣಾಸಂ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಪಣ್ಣಾಸಕೋ ಆಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಸ್ಸ ಉಪರಿಪಣ್ಣಾಸಕೋ। ಕುತೋ ತುಯ್ಹಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ? ಭನ್ತೇ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪುನ ನ ಓಲೋಕೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕೂನವೀಸತಿವಸ್ಸಾನಿ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಅಕತ್ವಾ ವೀಸತಿಮೇ ವಸ್ಸೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಸಜ್ಝಾಯತ್ಥಾಯ ಆಗತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ‘‘ವೀಸತಿ ಮೇ, ಆವುಸೋ, ವಸ್ಸಾನಿ ಪರಿಯತ್ತಿಂ ಅನೋಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಕತಪರಿಚಯೋ ಅಹಮೇತ್ಥ ಆರಭಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪರಿಯೋಸಾನಾ ಏಕಬ್ಯಞ್ಜನೇಪಿಸ್ಸ ಕಙ್ಖಾ ನಾಹೋಸಿ।
ಕರುಳಿಯಗಿರಿವಾಸೀನಾಗತ್ಥೇರೋಪಿ ಅಟ್ಠಾರಸವಸ್ಸಾನಿ ಪರಿಯತ್ತಿಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಧಾತುಕಥಂ ಉದ್ದಿಸಿ। ತೇಸಂ ಗಾಮವಾಸಿಕತ್ಥೇರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದೇನ್ತಾನಂ ಏಕಪಞ್ಹೋಪಿ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಆಗತೋ ನಾಹೋಸಿ।
ಮಹಾವಿಹಾರೇಪಿ ತಿಪಿಟಕಚೂಳಾಭಯತ್ಥೇರೋ ನಾಮ ಅಟ್ಠಕಥಂ ಅನುಗ್ಗಹೇತ್ವಾವ ಪಞ್ಚನಿಕಾಯಮಣ್ಡಲೇ ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ ಪರಿವತ್ತೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸುವಣ್ಣಭೇರಿಂ ಪಹರಾಪೇಸಿ। ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ಕತಮಾಚರಿಯಾನಂ ಉಗ್ಗಹೋ, ಅತ್ತನೋ ಆಚರಿಯುಗ್ಗಹಞ್ಞೇವ ವದತು, ಇತರಥಾ ವತ್ತುಂ ನ ದೇಮಾತಿ ಆಹ। ಉಪಜ್ಝಾಯೋಪಿ ನಂ ಅತ್ತನೋ ಉಪಟ್ಠಾನಮಾಗತಂ ಪುಚ್ಛಿ ‘‘ತ್ವಮಾವುಸೋ, ಭೇರಿಂ ಪಹರಾಪೇಸೀ’’ತಿ? ಆಮ, ಭನ್ತೇ। ಕಿಂ ಕಾರಣಾತಿ? ಪರಿಯತ್ತಿಂ, ಭನ್ತೇ, ಪರಿವತ್ತೇಸ್ಸಾಮೀತಿ। ಆವುಸೋ ಅಭಯ, ಆಚರಿಯಾ ಇದಂ ಪದಂ ಕಥಂ ವದನ್ತೀತಿ? ಏವಂ ವದನ್ತಿ, ಭನ್ತೇತಿ। ಥೇರೋ ಹುನ್ತಿ ಪಟಿಬಾಹಿ। ಪುನ ಸೋ ಅಞ್ಞೇನ ಅಞ್ಞೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಏವಂ ವದನ್ತಿ ಭನ್ತೇತಿ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಆಹ। ಥೇರೋ ಸಬ್ಬಂ ಹುನ್ತಿ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ‘‘ಆವುಸೋ, ತಯಾ
ಇದ್ಧೀತಿ ಪೋಥುಜ್ಜನಿಕಾ ಇದ್ಧಿ। ಸಾ ಹಿ ಉತ್ತಾನಸೇಯ್ಯಕದಾರಕೋ ವಿಯ ತರುಣಸಸ್ಸಂ ವಿಯ ಚ ದುಪ್ಪರಿಹಾರಾ ಹೋತಿ। ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇನೇವ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಸಾ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಲಿಬೋಧೋ ಹೋತಿ, ನ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ, ಸಮಾಧಿಂ ಪತ್ವಾ ಪತ್ತಬ್ಬತೋ। ತಸ್ಮಾ ವಿಪಸ್ಸನತ್ಥಿಕೇನ ಇದ್ಧಿಪಲಿಬೋಧೋ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೋ, ಇತರೇನ ಅವಸೇಸಾತಿ ಅಯಂ ತಾವ ಪಲಿಬೋಧಕಥಾಯ ವಿತ್ಥಾರೋ।
ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನದಾಯಕವಣ್ಣನಾ
೪೨. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನದಾಯಕಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ದುವಿಧಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪಾರಿಹಾರಿಯಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಾದೀಸು ಮೇತ್ತಾ ಮರಣಸ್ಸತಿ ಚ। ಅಸುಭಸಞ್ಞಾತಿಪಿ ಏಕೇ।
ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕೇನ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಪಠಮಂ ತಾವ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸೀಮಟ್ಠಕಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ಸುಖಿತಾ ಹೋನ್ತು ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಾತಿ ಮೇತ್ತಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ। ತತೋ ಸೀಮಟ್ಠಕದೇವತಾಸು। ತತೋ ಗೋಚರಗಾಮಮ್ಹಿ ಇಸ್ಸರಜನೇ। ತತೋ
ಏವಂ ಬಹೂಪಕಾರತ್ತಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥಯಿತಬ್ಬಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚ ಅಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಯೋಗಾನುಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ ಠಾನಞ್ಚಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಪನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ಯಂ ಯಸ್ಸ ಚರಿಯಾನುಕೂಲಂ, ತಂ ತಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಂ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಚ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಭಾವನಾಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಪಾರಿಹಾರಿಯಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇತಿ ಇಮಂ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಯೋ ದೇತಿ, ಅಯಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನದಾಯಕೋ ನಾಮ। ತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನದಾಯಕಂ।
ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತನ್ತಿ –
ಪಿಯೋ ಗರು ಭಾವನೀಯೋ, ವತ್ತಾ ಚ ವಚನಕ್ಖಮೋ।
ಗಮ್ಭೀರಞ್ಚ ಕಥಂ ಕತ್ತಾ, ನೋ ಚಟ್ಠಾನೇ ನಿಯೋಜಕೋತಿ॥ (ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೩೭)।
ಏವಮಾದಿಗುಣಸಮನ್ನಾಗತಂ ಏಕನ್ತೇನ ಹಿತೇಸಿಂ ವುದ್ಧಿಪಕ್ಖೇ ಠಿತಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ।
‘‘ಮಮಂ
ಕಿಂ ಪನ ಖೀಣಾಸವೋ ಅಹಂ ಖೀಣಾಸವೋತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ? ಕಿಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಕಾರಕಭಾವಂ ಹಿ ಜಾನಿತ್ವಾ ಪಕಾಸೇತಿ। ನನು ಅಸ್ಸಗುತ್ತತ್ಥೇರೋ ಆರದ್ಧಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಕಾರಕೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಜಾನಿತ್ವಾ ಆಕಾಸೇ ಚಮ್ಮಖಣ್ಡಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ನಿಸಿನ್ನೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇಸೀತಿ।
ತಸ್ಮಾ ಸಚೇ ಖೀಣಾಸವಂ ಲಭತಿ, ಇಚ್ಚೇತಂ ಕುಸಲಂ, ನೋ ಚೇ ಲಭತಿ, ಅನಾಗಾಮಿಸಕದಾಗಾಮಿಸೋತಾಪನ್ನಝಾನಲಾಭೀಪುಥುಜ್ಜನತಿಪಿಟಕಧರದ್ವಿಪಿಟಕಧರಏಕಪಿಟಕಧರೇಸು ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ। ಏಕಪಿಟಕಧರೇಪಿ ಅಸತಿ ಯಸ್ಸ ಏಕಸಙ್ಗೀತಿಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಪಗುಣಾ, ಅಯಞ್ಚ ಲಜ್ಜೀ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಏವರೂಪೋ ಹಿ ತನ್ತಿಧರೋ ವಂಸಾನುರಕ್ಖಕೋ ಪವೇಣೀಪಾಲಕೋ ಆಚರಿಯೋ ಆಚರಿಯಮತಿಕೋವ ಹೋತಿ, ನ ಅತ್ತನೋಮತಿಕೋ ಹೋತಿ। ತೇನೇವ ಪೋರಾಣಕತ್ಥೇರಾ ‘‘ಲಜ್ಜೀ ರಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ ಲಜ್ಜೀ ರಕ್ಖಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಆಹಂಸು।
ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಖೀಣಾಸವಾದಯೋ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತಮಗ್ಗಮೇವ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಿ। ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಪನ ತಂ ತಂ ಆಚರಿಯಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾನಂ ವಿಸೋಧಿತತ್ತಾ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಸುತ್ತಞ್ಚ ಕಾರಣಞ್ಚ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಸಪ್ಪಾಯಾಸಪ್ಪಾಯಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಗಹನಟ್ಠಾನೇ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಮಹಾಹತ್ಥೀ ವಿಯ ಮಹಾಮಗ್ಗಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇಸ್ಸತಿ। ತಸ್ಮಾ ಏವರೂಪಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನದಾಯಕಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಸಚೇ
ತಂ
ಸಚೇ ಆಚರಿಯೋ ದಹರತರೋ ಹೋತಿ, ಪತ್ತಚೀವರಪಟಿಗ್ಗಹಣಾದೀನಿ ನ ಸಾದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಸಚೇ ವುಡ್ಢತರೋ ಹೋತಿ, ಗನ್ತ್ವಾ ಆಚರಿಯಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಠಾತಬ್ಬಂ। ‘‘ನಿಕ್ಖಿಪಾವುಸೋ, ಪತ್ತಚೀವರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇನ ನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಪಾನೀಯಂ ಪಿವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇನ ಸಚೇ ಇಚ್ಛತಿ ಪಾತಬ್ಬಂ। ‘‘ಪಾದೇ ಧೋವಾಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇನ ನ ತಾವ ಪಾದಾ ಧೋವಿತಬ್ಬಾ। ಸಚೇ ಹಿ ಆಚರಿಯೇನ ಆಭತಂ ಉದಕಂ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಸಾರುಪ್ಪಂ ಸಿಯಾ। ‘‘ಧೋವಾಹಾವುಸೋ, ನ ಮಯಾ ಆಭತಂ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ಆಭತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇನ ಪನ ಯತ್ಥ ಆಚರಿಯೋ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ಏವರೂಪೇ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇ ವಾ ಓಕಾಸೇ, ಅಬ್ಭೋಕಾಸೇ ವಿಹಾರಸ್ಸಾಪಿ ವಾ ಏಕಮನ್ತೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಪಾದಾ ಧೋವಿತಬ್ಬಾ।
ಸಚೇ ಆಚರಿಯೋ ತೇಲನಾಳಿಂ ಆಹರತಿ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಉಭೋಹಿ ಹತ್ಥೇಹಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಸಚೇ ಹಿ ನ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ, ‘‘ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖು ಇತೋ ಏವ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಮ್ಭೋಗಂ ಕೋಪೇತೀ’’ತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಭವೇಯ್ಯ। ಗಹೇತ್ವಾ ಪನ ನ ಆದಿತೋವ ಪಾದಾ ಮಕ್ಖೇತಬ್ಬಾ। ಸಚೇ ಹಿ ತಂ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಗತ್ತಬ್ಭಞ್ಜನತೇಲಂ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಸಾರುಪ್ಪಂ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಮಾ ಸೀಸಂ ಮಕ್ಖೇತ್ವಾ
ಆಗತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಕಥೇಥ ಇಚ್ಚೇವಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ದುತಿಯದಿವಸತೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಚೇ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಪಕತಿಉಪಟ್ಠಾಕೋ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಯಾಚಿತ್ವಾ ವತ್ತಂ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಯಾಚಿತೋಪಿ ನ ದೇತಿ, ಓಕಾಸೇ ಲದ್ಧೇಯೇವ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಕರೋನ್ತೇನ ಖುದ್ದಕಮಜ್ಝಿಮಮಹನ್ತಾನಿ ತೀಣಿ ದನ್ತಕಟ್ಠಾನಿ ಉಪನಾಮೇತಬ್ಬಾನಿ। ಸೀತಂ ಉಣ್ಹನ್ತಿ ದುವಿಧಂ ಮುಖಧೋವನಉದಕಞ್ಚ ನ್ಹಾನೋದಕಞ್ಚ ಪಟಿಯಾದೇತಬ್ಬಂ। ತತೋ ಯಂ ಆಚರಿಯೋ ತೀಣಿ ದಿವಸಾನಿ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ತಾದಿಸಮೇವ ನಿಚ್ಚಂ ಉಪನಾಮೇತಬ್ಬಂ। ನಿಯಮಂ ಅಕತ್ವಾ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಯಥಾಲದ್ಧಂ ಉಪನಾಮೇತಬ್ಬಂ। ಕಿಂ ಬಹುನಾ
ಏವಂ ವತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಗರುಂ ಆರಾಧಯಮಾನೇನ ಸಾಯಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಯಾಹೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೇನ ಗನ್ತಬ್ಬಂ, ಯದಾ ಸೋ ಕಿಸ್ಸಾಗತೋಸೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ, ತದಾ ಆಗಮನಕಾರಣಂ ಕಥೇತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಸೋ ನೇವ ಪುಚ್ಛತಿ, ವತ್ತಂ ಪನ ಸಾದಿಯತಿ, ದಸಾಹೇ ವಾ ಪಕ್ಖೇ ವಾ ವೀತಿವತ್ತೇ ಏಕದಿವಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೇನಾಪಿ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಓಕಾಸಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಆಗಮನಕಾರಣಂ ಆರೋಚೇತಬ್ಬಂ। ಅಕಾಲೇ ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಕಿಮತ್ಥಮಾಗತೋಸೀತಿ ಪುಟ್ಠೇನ ಆರೋಚೇತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಸೋ ಪಾತೋವ ಆಗಚ್ಛಾತಿ ವದತಿ, ಪಾತೋವ ಗನ್ತಬ್ಬಂ।
ಸಚೇ ಪನಸ್ಸ ತಾಯ ವೇಲಾಯ ಪಿತ್ತಾಬಾಧೇನ ವಾ ಕುಚ್ಛಿ ಪರಿಡಯ್ಹತಿ, ಅಗ್ಗಿಮನ್ದತಾಯ ವಾ ಭತ್ತಂ ನ ಜೀರತಿ, ಅಞ್ಞೋ ವಾ ಕೋಚಿ ರೋಗೋ ಬಾಧತಿ, ತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಆವಿಕತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸಪ್ಪಾಯವೇಲಂ ಆರೋಚೇತ್ವಾ ತಾಯ ವೇಲಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ। ಅಸಪ್ಪಾಯವೇಲಾಯ ಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಮನಸಿಕಾತುನ್ತಿ। ಅಯಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನದಾಯಕಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರೋ।
ಚರಿಯಾವಣ್ಣನಾ
೪೩. ಇದಾನಿ ಚರಿಯಾತಿ ಛ ಚರಿಯಾ ರಾಗಚರಿಯಾ, ದೋಸಚರಿಯಾ, ಮೋಹಚರಿಯಾ, ಸದ್ಧಾಚರಿಯಾ, ಬುದ್ಧಿಚರಿಯಾ, ವಿತಕ್ಕಚರಿಯಾತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ರಾಗಾದೀನಂ ಸಂಸಗ್ಗಸನ್ನಿಪಾತವಸೇನ ಅಪರಾಪಿ ಚತಸ್ಸೋ, ತಥಾ ಸದ್ಧಾದೀನನ್ತಿ ಇಮಾಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಚುದ್ದಸ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ಏವಂ ಪನ ಭೇದೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ರಾಗಾದೀನಂ ಸದ್ಧಾದೀಹಿಪಿ ಸಂಸಗ್ಗಂ ಕತ್ವಾ ಅನೇಕಾ ಚರಿಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಛಳೇವ ಚರಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಚರಿಯಾ, ಪಕತಿ, ಉಸ್ಸನ್ನತಾತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ। ತಾಸಂ ವಸೇನ ಛಳೇವ ಪುಗ್ಗಲಾ ಹೋನ್ತಿ ರಾಗಚರಿತೋ, ದೋಸಚರಿತೋ, ಮೋಹಚರಿತೋ, ಸದ್ಧಾಚರಿತೋ, ಬುದ್ಧಿಚರಿತೋ, ವಿತಕ್ಕಚರಿತೋತಿ।
ತತ್ಥ
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿಸಮಯೇ ಪಞ್ಞಾ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ, ದೋಸಸ್ಸ ಆಸನ್ನಗುಣತ್ತಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ದೋಸೋ ನಿಸ್ಸಿನೇಹೋ ನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಲ್ಲೀಯತಿ, ಏವಂ ಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಪಞ್ಞಾ। ಯಥಾ ಚ ದೋಸೋ ಅಭೂತಮ್ಪಿ ದೋಸಮೇವ ಪರಿಯೇಸತಿ, ಏವಂ ಪಞ್ಞಾ ಭೂತಂ ದೋಸಮೇವ। ಯಥಾ ದೋಸೋ ಸತ್ತಪರಿವಜ್ಜನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಪಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರಪರಿವಜ್ಜನಾಕಾರೇನ, ತಸ್ಮಾ ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಿಚರಿತೋ ಸಭಾಗೋ।
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ವಾಯಮಮಾನಸ್ಸ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅನ್ತರಾಯಕರಾ ವಿತಕ್ಕಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಮೋಹಸ್ಸ ಆಸನ್ನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಮೋಹೋ ಪರಿಬ್ಯಾಕುಲತಾಯ ಅನವಟ್ಠಿತೋ, ಏವಂ ವಿತಕ್ಕೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರವಿತಕ್ಕನತಾಯ। ಯಥಾ ಚ ಮೋಹೋ ಅಪರಿಯೋಗಾಹಣತಾಯ ಚಞ್ಚಲೋ। ತಥಾ ವಿತಕ್ಕೋ ಲಹುಪರಿಕಪ್ಪನತಾಯ, ತಸ್ಮಾ ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕಚರಿತೋ ಸಭಾಗೋತಿ।
ಅಪರೇ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಅಪರಾಪಿ ತಿಸ್ಸೋ ಚರಿಯಾ ವದನ್ತಿ। ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾ ರಾಗೋಯೇವ, ಮಾನೋ ಚ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ತದುಭಯಂ ರಾಗಚರಿಯಂ ನಾತಿವತ್ತತಿ
೪೪. ತಾ ಪನೇತಾ ಚರಿಯಾ ಕಿನ್ನಿದಾನಾ? ಕಥಞ್ಚ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ರಾಗಚರಿತೋ, ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ದೋಸಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಚರಿತೋ’’ತಿ? ಕಿಂ ಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕಿಂ ಸಪ್ಪಾಯನ್ತಿ?
ತತ್ರ ಪುರಿಮಾ ತಾವ ತಿಸ್ಸೋ ಚರಿಯಾ ಪುಬ್ಬಾಚಿಣ್ಣನಿದಾನಾ, ಧಾತುದೋಸನಿದಾನಾ ಚಾತಿ ಏಕಚ್ಚೇ ವದನ್ತಿ। ಪುಬ್ಬೇ ಕಿರ ಇಟ್ಠಪ್ಪಯೋಗಸುಭಕಮ್ಮಬಹುಲೋ ರಾಗಚರಿತೋ ಹೋತಿ, ಸಗ್ಗಾ ವಾ ಚವಿತ್ವಾ ಇಧೂಪಪನ್ನೋ। ಪುಬ್ಬೇ ಛೇದನವಧಬನ್ಧನವೇರಕಮ್ಮಬಹುಲೋ ದೋಸಚರಿತೋ ಹೋತಿ, ನಿರಯನಾಗಯೋನೀಹಿ ವಾ ಚವಿತ್ವಾ ಇಧೂಪಪನ್ನೋ। ಪುಬ್ಬೇ ಮಜ್ಜಪಾನಬಹುಲೋ ಸುತಪರಿಪುಚ್ಛಾವಿಹೀನೋ ಚ ಮೋಹಚರಿತೋ ಹೋತಿ, ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಯಾ
ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬೇ ಇಟ್ಠಪ್ಪಯೋಗಸುಭಕಮ್ಮಬಹುಲಾಪಿ ಸಗ್ಗಾ ಚವಿತ್ವಾ ಇಧೂಪಪನ್ನಾಪಿ ಚ ನ ಸಬ್ಬೇ ರಾಗಚರಿತಾಯೇವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಇತರೇ ವಾ ದೋಸಮೋಹಚರಿತಾ। ಏವಂ ಧಾತೂನಞ್ಚ ಯಥಾವುತ್ತೇನೇವ ನಯೇನ ಉಸ್ಸದನಿಯಮೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ದೋಸನಿಯಮೇ ಚ ರಾಗಮೋಹದ್ವಯಮೇವ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿರುದ್ಧಮೇವ। ಸದ್ಧಾಚರಿಯಾದೀಸು ಚ ಏಕಿಸ್ಸಾಪಿ ನಿದಾನಂ ನ ವುತ್ತಮೇವ। ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನವಚನಂ।
ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾನಂ ಮತಾನುಸಾರೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಉಸ್ಸದಕಿತ್ತನೇ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೯೮) ‘‘ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಹೇತುನಿಯಾಮೇನ ಲೋಭುಸ್ಸದಾ ದೋಸುಸ್ಸದಾ ಮೋಹುಸ್ಸದಾ ಅಲೋಭುಸ್ಸದಾ ಅದೋಸುಸ್ಸದಾ ಅಮೋಹುಸ್ಸದಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ।
ಯಸ್ಸ
ಯಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಲೋಭದೋಸಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ ಅಲೋಭಾದೋಸಾ ಮನ್ದಾ, ಅಮೋಹೋ ಬಲವಾ ಮೋಹೋ ಮನ್ದೋ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಲುದ್ಧೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ದುಟ್ಠೋ ಚ। ಪಞ್ಞವಾ ಪನ ಹೋತಿ ವಜಿರೂಪಮಞಾಣೋ ದತ್ತಾಭಯತ್ಥೇರೋ ವಿಯ।
ಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಲೋಭಾದೋಸಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ ಇತರೇ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಲುದ್ಧೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ದನ್ಧೋ ಚ, ಸೀಲಕೋ ಪನ ಹೋತಿ ಅಕ್ಕೋಧನೋ (ಬಾಕುಲತ್ಥೇರೋ ವಿಯ)।
ತಥಾ
ಯಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಅಲೋಭದೋಸಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ ಇತರೇ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಅಲುದ್ಧೋ ಅಪ್ಪಕಿಲೇಸೋ ಹೋತಿ ದಿಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ದಿಸ್ವಾ ನಿಚ್ಚಲೋ, ದುಟ್ಠೋ ಪನ ಹೋತಿ ದನ್ಧಪಞ್ಞೋ ಚ।
ಯಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಅಲೋಭಾದೋಸಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ ಇತರೇ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಅಲುದ್ಧೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ಅದುಟ್ಠೋ ಸೀಲಕೋ ಚ, ದನ್ಧೋ ಪನ ಹೋತಿ।
ತಥಾ ಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಅಲೋಭದೋಸಾಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ ಇತರೇ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಅಲುದ್ಧೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ಪಞ್ಞವಾ ಚ, ದುಟ್ಠೋ ಚ ಪನ ಹೋತಿ ಕೋಧನೋ।
ಯಸ್ಸ
ಏತ್ಥ ಚ ಯೋ ಲುದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತೋ, ಅಯಂ ರಾಗಚರಿತೋ। ದುಟ್ಠದನ್ಧಾ ದೋಸಮೋಹಚರಿತಾ। ಪಞ್ಞವಾ ಬುದ್ಧಿಚರಿತೋ। ಅಲುದ್ಧಅದುಟ್ಠಾ ಪಸನ್ನಪಕತಿತಾಯ ಸದ್ಧಾಚರಿತಾ। ಯಥಾ ವಾ ಅಮೋಹಪರಿವಾರೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಬುದ್ಧಿಚರಿತೋ, ಏವಂ ಬಲವಸದ್ಧಾಪರಿವಾರೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಸದ್ಧಾಚರಿತೋ। ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಪರಿವಾರೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕಚರಿತೋ। ಲೋಭಾದಿನಾ ವೋಮಿಸ್ಸಪರಿವಾರೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ವೋಮಿಸ್ಸಚರಿತೋತಿ। ಏವಂ ಲೋಭಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರಪರಿವಾರಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಚರಿಯಾನಂ ನಿದಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೪೫. ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ಕಥಞ್ಚ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ರಾಗಚರಿತೋತಿಆದಿ। ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ।
ಇರಿಯಾಪಥತೋ ಕಿಚ್ಚಾ, ಭೋಜನಾ ದಸ್ಸನಾದಿತೋ।
ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚೇವ, ಚರಿಯಾಯೋ ವಿಭಾವಯೇತಿ॥
ತತ್ಥ ಇರಿಯಾಪಥತೋತಿ ರಾಗಚರಿತೋ ಹಿ ಪಕತಿಗಮನೇನ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಚಾತುರಿಯೇನ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಣಿಕಂ ಪಾದಂ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಸಮಂ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಸಮಂ ಉದ್ಧರತಿ, ಉಕ್ಕುಟಿಕಞ್ಚಸ್ಸ ಪದಂ ಹೋತಿ। ದೋಸಚರಿತೋ ಪಾದಗ್ಗೇಹಿ ಖಣನ್ತೋ ವಿಯ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಹಸಾ ಪಾದಂ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಸಹಸಾ ಉದ್ಧರತಿ, ಅನುಕಡ್ಢಿತಞ್ಚಸ್ಸ ಪದಂ ಹೋತಿ। ಮೋಹಚರಿತೋ ಪರಿಬ್ಯಾಕುಲಾಯ ಗತಿಯಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಛಮ್ಭಿತೋ ವಿಯ ಪದಂ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಛಮ್ಭಿತೋ ವಿಯ ಉದ್ಧರತಿ, ಸಹಸಾನುಪೀಳಿತಞ್ಚಸ್ಸ ಪದಂ ಹೋತಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಮಾಗಣ್ಡಿಯಸುತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ –
‘‘ರತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಉಕ್ಕುಟಿಕಂ ಪದಂ ಭವೇ,
ದುಟ್ಠಸ್ಸ ಹೋತಿ ಅನುಕಡ್ಢಿತಂ ಪದಂ।
ಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಹೋತಿ ಸಹಸಾನುಪೀಳಿತಂ,
ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದಸ್ಸ ಇದಮೀದಿಸಂ ಪದ’’ನ್ತಿ॥
ಠಾನಮ್ಪಿ
ಕಿಚ್ಚಾತಿ ಸಮ್ಮಜ್ಜನಾದೀಸು ಚ ಕಿಚ್ಚೇಸು ರಾಗಚರಿತೋ ಸಾಧುಕಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜನಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅತರಮಾನೋ ವಾಲಿಕಂ ಅವಿಪ್ಪಕಿರನ್ತೋ ಸಿನ್ದುವಾರಕುಸುಮಸನ್ಥರಮಿವ ಸನ್ಥರನ್ತೋ ಸುದ್ಧಂ ಸಮಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜತಿ। ದೋಸಚರಿತೋ ಗಾಳ್ಹಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜನಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತರಮಾನರೂಪೋ ಉಭತೋ ವಾಲಿಕಂ ಉಸ್ಸಾರೇನ್ತೋ ಖರೇನ ಸದ್ದೇನ ಅಸುದ್ಧಂ ವಿಸಮಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜತಿ। ಮೋಹಚರಿತೋ ಸಿಥಿಲಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜನಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಕಂ ಆಳೋಲಯಮಾನೋ ಅಸುದ್ಧಂ ವಿಸಮಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜತಿ।
ಯಥಾ ಸಮ್ಮಜ್ಜನೇ, ಏವಂ ಚೀವರಧೋವನರಜನಾದೀಸುಪಿ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚೇಸು ನಿಪುಣಮಧುರಸಮಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರೀ
ಭೋಜನಾತಿ ರಾಗಚರಿತೋ ಸಿನಿದ್ಧಮಧುರಭೋಜನಪ್ಪಿಯೋ ಹೋತಿ, ಭುಞ್ಜಮಾನೋ ಚ ನಾತಿಮಹನ್ತಂ ಪರಿಮಣ್ಡಲಂ ಆಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ರಸಪಟಿಸಂವೇದೀ ಅತರಮಾನೋ ಭುಞ್ಜತಿ, ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಚ ಸಾದುಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಆಪಜ್ಜತಿ
ದಸ್ಸನಾದಿತೋತಿ ರಾಗಚರಿತೋ ಈಸಕಮ್ಪಿ ಮನೋರಮಂ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ವಿಮ್ಹಯಜಾತೋ ವಿಯ ಚಿರಂ ಓಲೋಕೇತಿ, ಪರಿತ್ತೇಪಿ ಗುಣೇ ಸಜ್ಜತಿ, ಭೂತಮ್ಪಿ ದೋಸಂ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಪಕ್ಕಮನ್ತೋಪಿ ಅಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮೋವ ಹುತ್ವಾ ಸಾಪೇಕ್ಖೋ ಪಕ್ಕಮತಿ। ದೋಸಚರಿತೋ ಈಸಕಮ್ಪಿ ಅಮನೋರಮಂ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಕಿಲನ್ತರೂಪೋ ವಿಯ ನ ಚಿರಂ ಓಲೋಕೇತಿ, ಪರಿತ್ತೇಪಿ ದೋಸೇ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ, ಭೂತಮ್ಪಿ ಗುಣಂ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಪಕ್ಕಮನ್ತೋಪಿ ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮೋವ ಹುತ್ವಾ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಪಕ್ಕಮತಿ। ಮೋಹಚರಿತೋ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಪರಪಚ್ಚಯಿಕೋ ಹೋತಿ, ಪರಂ ನಿನ್ದನ್ತಂ ಸುತ್ವಾ ನಿನ್ದತಿ, ಪಸಂಸನ್ತಂ ಸುತ್ವಾ ಪಸಂಸತಿ, ಸಯಂ ಪನ ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಕೋವ ಹೋತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸದ್ದಸವನಾದೀಸುಪಿ। ಸದ್ಧಾಚರಿತಾದಯೋ ಪನ ತೇಸಂಯೇವಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ತಂಸಭಾಗತ್ತಾತಿ। ಏವಂ ದಸ್ಸನಾದಿತೋ ಚರಿಯಾಯೋ ವಿಭಾವಯೇ।
ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚೇವಾತಿ ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ಚ ಮಾಯಾ, ಸಾಠೇಯ್ಯಂ, ಮಾನೋ, ಪಾಪಿಚ್ಛತಾ, ಮಹಿಚ್ಛತಾ, ಅಸನ್ತುಟ್ಠಿತಾ, ಸಿಙ್ಗಂ, ಚಾಪಲ್ಯನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ಕೋಧೋ, ಉಪನಾಹೋ, ಮಕ್ಖೋ, ಪಳಾಸೋ, ಇಸ್ಸಾ, ಮಚ್ಛರಿಯನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ। ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ ಥಿನಂ, ಮಿದ್ಧಂ, ಉದ್ಧಚ್ಚಂ, ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ, ಆಧಾನಗ್ಗಾಹಿತಾ, ದುಪ್ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಿತಾತಿ ಏವಮಾದಯೋ। ಸದ್ಧಾಚರಿತಸ್ಸ
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಇದಂ ಚರಿಯಾವಿಭಾವನವಿಧಾನಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ನೇವ ಪಾಳಿಯಂ ನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತಂ, ಕೇವಲಂ ಆಚರಿಯಮತಾನುಸಾರೇನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ನ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ। ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ಹಿ ವುತ್ತಾನಿ ಇರಿಯಾಪಥಾದೀನಿ ದೋಸಚರಿತಾದಯೋಪಿ ಅಪ್ಪಮಾದವಿಹಾರಿನೋ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಸಂಸಟ್ಠಚರಿತಸ್ಸ ಚ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಏಕಸ್ಸೇವ ಭಿನ್ನಲಕ್ಖಣಾ ಇರಿಯಾಪಥಾದಯೋ ನ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಯಂ ಪನೇತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಚರಿಯಾವಿಭಾವನವಿಧಾನಂ ವುತ್ತಂ, ತದೇವ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸ್ಸ ಲಾಭೀ ಆಚರಿಯೋ ಚರಿಯಂ ಞತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇಸ್ಸತಿ, ಇತರೇನ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣೇನ ವಾ ತಂ ವಾ ಪುಗ್ಗಲಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ರಾಗಚರಿತೋ, ಅಯಂ ದೋಸಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಚರಿತೋತಿ।
೪೬. ಕಿಂ ಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕಿಂ ಸಪ್ಪಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸೇನಾಸನಂ ತಾವ ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ಅಧೋತವೇದಿಕಂ ಭೂಮಟ್ಠಕಂ ಅಕತಪಬ್ಭಾರಕಂ ತಿಣಕುಟಿಕಂ ಪಣ್ಣಸಾಲಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ರಜೋಕಿಣ್ಣಂ ಜತುಕಾಭರಿತಂ ಓಲುಗ್ಗವಿಲುಗ್ಗಂ ಅತಿಉಚ್ಚಂ ವಾ ಅತಿನೀಚಂ ವಾ ಉಜ್ಜಙ್ಗಲಂ ಸಾಸಙ್ಕಂ ಅಸುಚಿವಿಸಮಮಗ್ಗಂ, ಯತ್ಥ ಮಞ್ಚಪೀಠಮ್ಪಿ ಮಙ್ಕುಣಭರಿತಂ ದುರೂಪಂ ದುಬ್ಬಣ್ಣಂ, ಯಂ ಓಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸೇವ ಜಿಗುಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾದಿಸಂ ಸಪ್ಪಾಯಂ। ನಿವಾಸನಪಾರುಪನಂ ಅನ್ತಚ್ಛಿನ್ನಂ ಓಲಮ್ಬವಿಲಮ್ಬಸುತ್ತಕಾಕಿಣ್ಣಂ ಜಾಲಪೂವಸದಿಸಂ ಸಾಣಿ ವಿಯ ಖರಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಭಾರಿಕಂ ಕಿಚ್ಛಪರಿಹರಣಂ ಸಪ್ಪಾಯಂ। ಪತ್ತೋಪಿ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋ ಮತ್ತಿಕಾಪತ್ತೋ ವಾ ಆಣಿಗಣ್ಠಿಕಾಹತೋ ಅಯೋಪತ್ತೋ ವಾ ಗರುಕೋ ದುಸ್ಸಣ್ಠಾನೋ ಸೀಸಕಪಾಲಮಿವ ಜೇಗುಚ್ಛೋ ವಟ್ಟತಿ। ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಮಗ್ಗೋಪಿ ಅಮನಾಪೋ ಅನಾಸನ್ನಗಾಮೋ ವಿಸಮೋ ವಟ್ಟತಿ। ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಗಾಮೋಪಿ ಯತ್ಥ ಮನುಸ್ಸಾ ಅಪಸ್ಸನ್ತಾ ವಿಯ ಚರನ್ತಿ, ಯತ್ಥ ಏಕಕುಲೇಪಿ ಭಿಕ್ಖಂ ಅಲಭಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಂ ‘‘ಏಹಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಆಸನಸಾಲಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಯಾಗುಭತ್ತಂ ದತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ಗಾವೀ ವಿಯ ವಜೇ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಅನಪಲೋಕೇನ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಾದಿಸೋ ವಟ್ಟತಿ
ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ಸೇನಾಸನಂ ನಾತಿಉಚ್ಚಂ ನಾತಿನೀಚಂ ಛಾಯೂದಕಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸುವಿಭತ್ತಭಿತ್ತಿಥಮ್ಭಸೋಪಾನಂ ಸುಪರಿನಿಟ್ಠಿತಮಾಲಾಕಮ್ಮಲತಾಕಮ್ಮನಾನಾವಿಧಚಿತ್ತಕಮ್ಮಸಮುಜ್ಜಲಸಮಸಿನಿದ್ಧಮುದುಭೂಮಿತಲಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿಮಾನಮಿವ ಕುಸುಮದಾಮವಿಚಿತ್ರವಣ್ಣಚೇಲವಿತಾನಸಮಲಙ್ಕತಂ ಸುಪಞ್ಞತ್ತಸುಚಿಮನೋರಮತ್ಥರಣಮಞ್ಚಪೀಠಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಾಸತ್ಥಾಯ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಕುಸುಮವಾಸಗನ್ಧಸುಗನ್ಧಂ ಯಂ ದಸ್ಸನಮತ್ತೇನೇವ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಜನಯತಿ, ಏವರೂಪಂ ಸಪ್ಪಾಯಂ। ತಸ್ಸ ಪನ ಸೇನಾಸನಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋಪಿ ಸಬ್ಬಪರಿಸ್ಸಯವಿಮುತ್ತೋ ಸುಚಿಸಮತಲೋ ಅಲಙ್ಕತಪಟಿಯತ್ತೋವ ವಟ್ಟತಿ। ಸೇನಾಸನಪರಿಕ್ಖಾರೋಪೇತ್ಥ ಕೀಟಮಙ್ಕುಣದೀಘಜಾತಿಮೂಸಿಕಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನತ್ಥಂ ನಾತಿಬಹುಕೋ, ಏಕಮಞ್ಚಪೀಠಮತ್ತಮೇವ ವಟ್ಟತಿ। ನಿವಾಸನಪಾರುಪನಮ್ಪಿಸ್ಸ ಚೀನಪಟ್ಟಸೋಮಾರಪಟ್ಟಕೋಸೇಯ್ಯಕಪ್ಪಾಸಿಕಸುಖುಮಖೋಮಾದೀನಂ ಯಂ ಯಂ ಪಣೀತಂ, ತೇನ ತೇನ ಏಕಪಟ್ಟಂ ವಾ ದುಪಟ್ಟಂ ವಾ ಸಲ್ಲಹುಕಂ ಸಮಣಸಾರುಪ್ಪೇನ ಸುರತ್ತಂ ಸುದ್ಧವಣ್ಣಂ ವಟ್ಟತಿ। ಪತ್ತೋ ಉದಕಪುಪ್ಫುಳಮಿವ ಸುಸಣ್ಠಾನೋ ಮಣಿ ವಿಯ ಸುಮಟ್ಠೋ ನಿಮ್ಮಲೋ ಸಮಣಸಾರುಪ್ಪೇನ ಸುಪರಿಸುದ್ಧವಣ್ಣೋ ಅಯೋಮಯೋ ವಟ್ಟತಿ। ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಮಗ್ಗೋ ಪರಿಸ್ಸಯವಿಮುತ್ತೋ ಸಮೋ ಮನಾಪೋ ನಾತಿದೂರನಾಚ್ಚಾಸನ್ನಗಾಮೋ ವಟ್ಟತಿ। ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಗಾಮೋಪಿ ಯತ್ಥ ಮನುಸ್ಸಾ ‘‘ಇದಾನಿ ಅಯ್ಯೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಿತ್ತಸಮ್ಮಟ್ಠೇ ಪದೇಸೇ ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಪತ್ತಂ ಆದಾಯ ಘರಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾಸನೇ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸಹತ್ಥಾ ಪರಿವಿಸನ್ತಿ, ತಾದಿಸೋ ವಟ್ಟತಿ। ಪರಿವೇಸಕಾ ಪನಸ್ಸ ಯೇ ಹೋನ್ತಿ ಅಭಿರೂಪಾ ಪಾಸಾದಿಕಾ ಸುನ್ಹಾತಾ ಸುವಿಲಿತ್ತಾ ಧೂಪವಾಸಕುಸುಮಗನ್ಧಸುರಭಿನೋ ನಾನಾವಿರಾಗಸುಚಿಮನುಞ್ಞವತ್ಥಾಭರಣಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರಿನೋ, ತಾದಿಸಾ ಸಪ್ಪಾಯಾ। ಯಾಗುಭತ್ತಖಜ್ಜಕಮ್ಪಿ ವಣ್ಣಗನ್ಧರಸಸಮ್ಪನ್ನಂ ಓಜವನ್ತಂ ಮನೋರಮಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪಣೀತಂ ಯಾವದತ್ಥಂ ವಟ್ಟತಿ। ಇರಿಯಾಪಥೋಪಿಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯಾ ವಾ ನಿಸಜ್ಜಾ ವಾ ವಟ್ಟತಿ, ಆರಮ್ಮಣಂ ನೀಲಾದೀಸು ವಣ್ಣಕಸಿಣೇಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಸುಪರಿಸುದ್ಧವಣ್ಣನ್ತಿ ಇದಂ ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಂ।
ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ
ಸದ್ಧಾಚರಿತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ದೋಸಚರಿತಮ್ಹಿ ವುತ್ತವಿಧಾನಂ ಸಪ್ಪಾಯಂ। ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಚಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸತಿಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ।
ಬುದ್ಧಿಚರಿತಸ್ಸ ಸೇನಾಸನಾದೀಸು ಇದಂ ನಾಮ ಅಸಪ್ಪಾಯನ್ತಿ ನತ್ಥಿ।
ವಿತಕ್ಕಚರಿತಸ್ಸ ಸೇನಾಸನಂ ವಿವಟಂ ದಿಸಾಮುಖಂ ಯತ್ಥ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಆರಾಮವನಪೋಕ್ಖರಣೀರಾಮಣೇಯ್ಯಕಾನಿ ಗಾಮನಿಗಮಜನಪದಪಟಿಪಾಟಿಯೋ ನೀಲೋಭಾಸಾ ಚ ಪಬ್ಬತಾ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ತಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ತಞ್ಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಧಾವನಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಗಮ್ಭೀರೇ ದರೀಮುಖೇ ವನಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇ ಹತ್ಥಿಕುಚ್ಛಿಪಬ್ಭಾರಮಹಿನ್ದಗುಹಾಸದಿಸೇ ಸೇನಾಸನೇ ವಸಿತಬ್ಬಂ। ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿಸ್ಸ ವಿಪುಲಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ತಾದಿಸಞ್ಹಿ ವಿತಕ್ಕವಸೇನ ಸನ್ಧಾವನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಪರಿತ್ತಂ ಪನ ವಟ್ಟತಿ।
ಸೇಸಂ ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವಾತಿ ಇದಂ ವಿತಕ್ಕಚರಿತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಂ। ಅಯಂ ಅತ್ತನೋ ಚರಿಯಾನುಕೂಲನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆಗತಚರಿಯಾನಂ ಪಭೇದನಿದಾನವಿಭಾವನಸಪ್ಪಾಯಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ವಿತ್ಥಾರೋ। ನ ಚ ತಾವ ಚರಿಯಾನುಕೂಲಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಆವಿಕತಂ। ತಞ್ಹಿ ಅನನ್ತರಸ್ಸ ಮಾತಿಕಾಪದಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರೇ ಸಯಮೇವ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ।
ಚತ್ತಾಲೀಸಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾ
೪೭. ತಸ್ಮಾ ಯಂ ವುತ್ತಂ ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಖಾತನಿದ್ದೇಸತೋ, ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾವಹತೋ, ಝಾನಪ್ಪಭೇದತೋ, ಸಮತಿಕ್ಕಮತೋ, ವಡ್ಢನಾವಡ್ಢನತೋ, ಆರಮ್ಮಣತೋ, ಭೂಮಿತೋ, ಗಹಣತೋ, ಪಚ್ಚಯತೋ, ಚರಿಯಾನುಕೂಲತೋತಿ ಇಮೇಹಿ ತಾವ ದಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾತನಿದ್ದೇಸತೋತಿ ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸೂತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ರಿಮಾನಿ ಚತ್ತಾಲೀಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ
ತತ್ಥ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ, ಆಪೋಕಸಿಣಂ, ತೇಜೋಕಸಿಣಂ, ವಾಯೋಕಸಿಣಂ, ನೀಲಕಸಿಣಂ, ಪೀತಕಸಿಣಂ, ಲೋಹಿತಕಸಿಣಂ, ಓದಾತಕಸಿಣಂ, ಆಲೋಕಕಸಿಣಂ, ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಸಕಸಿಣನ್ತಿ ಇಮೇ ದಸ ಕಸಿಣಾ।
ಉದ್ಧುಮಾತಕಂ, ವಿನೀಲಕಂ, ವಿಪುಬ್ಬಕಂ, ವಿಚ್ಛಿದ್ದಕಂ, ವಿಕ್ಖಾಯಿತಕಂ, ವಿಕ್ಖಿತ್ತಕಂ, ಹತವಿಕ್ಖಿತ್ತಕಂ, ಲೋಹಿತಕಂ, ಪುಳುವಕಂ, ಅಟ್ಠಿಕನ್ತಿ ಇಮೇ ದಸ ಅಸುಭಾ।
ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿ, ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿ, ಸಙ್ಘಾನುಸ್ಸತಿ, ಸೀಲಾನುಸ್ಸತಿ, ಚಾಗಾನುಸ್ಸತಿ, ದೇವತಾನುಸ್ಸತಿ, ಮರಣಾನುಸ್ಸತಿ, ಕಾಯಗತಾಸತಿ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ, ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತೀತಿ ಇಮಾ ದಸ ಅನುಸ್ಸತಿಯೋ।
ಮೇತ್ತಾ, ಕರುಣಾ, ಮುದಿತಾ, ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ।
ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ, ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ, ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಆರುಪ್ಪಾ। ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಾ ಏಕಾ ಸಞ್ಞಾ। ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಂ ಏಕಂ ವವತ್ಥಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಸಙ್ಖಾತನಿದ್ದೇಸತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾವಹತೋತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಕಾಯಗತಾಸತಿಞ್ಚ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಞ್ಚ ಅವಸೇಸಾ ಅಟ್ಠ ಅನುಸ್ಸತಿಯೋ, ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಾ, ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನನ್ತಿ ಇಮಾನೇವ ಹೇತ್ಥ ದಸಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ಉಪಚಾರವಹಾನಿ। ಸೇಸಾನಿ ಅಪ್ಪನಾವಹಾನಿ। ಏವಂ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾವಹತೋ।
ಝಾನಪ್ಪಭೇದತೋತಿ ಅಪ್ಪನಾವಹೇಸು ಚೇತ್ಥ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ದಸ ಕಸಿಣಾ ಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ಕಾಯಗತಾಸತಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ದಸ ಅಸುಭಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾ। ಪುರಿಮಾ ತಯೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ ತಿಕಜ್ಝಾನಿಕಾ। ಚತುತ್ಥಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋ ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಆರುಪ್ಪಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಾತಿ ಏವಂ ಝಾನಪ್ಪಭೇದತೋ।
ಸಮತಿಕ್ಕಮತೋತಿ ದ್ವೇ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಅಙ್ಗಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ಚ ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ಚ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ
ವಡ್ಢನಾವಡ್ಢನತೋತಿ ಇಮೇಸು ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ದಸ ಕಸಿಣಾನೇವ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಾನಿ। ಯತ್ತಕಞ್ಹಿ ಓಕಾಸಂ ಕಸಿಣೇನ ಫರತಿ, ತದಬ್ಭನ್ತರೇ ದಿಬ್ಬಾಯ ಸೋತಧಾತುಯಾ ಸದ್ದಂ ಸೋತುಂ ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸಿತುಂ ಪರಸತ್ತಾನಞ್ಚ ಚೇತಸಾ ಚಿತ್ತಮಞ್ಞಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಹೋತಿ। ಕಾಯಗತಾಸತಿ ಪನ ಅಸುಭಾನಿ ಚ ನ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಾನಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಓಕಾಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಆನಿಸಂಸಾಭಾವಾ ಚ। ಸಾ ಚ ನೇಸಂ ಓಕಾಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತಾ ಭಾವನಾನಯೇ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ। ತೇಸು ಪನ ವಡ್ಢಿತೇಸು ಕುಣಪರಾಸಿಯೇವ ವಡ್ಢತಿ, ನ ಕೋಚಿ ಆನಿಸಂಸೋ ಅತ್ಥಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಸೋಪಾಕಪಞ್ಹಾಬ್ಯಾಕರಣೇ, ‘‘ವಿಭೂತಾ ಭಗವಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ ಅವಿಭೂತಾ ಅಟ್ಠಿಕಸಞ್ಞಾ’’ತಿ। ತತ್ರ ಹಿ ನಿಮಿತ್ತವಡ್ಢನವಸೇನ ರೂಪಸಞ್ಞಾ ವಿಭೂತಾತಿ ವುತ್ತಾ। ಅಟ್ಠಿಕಸಞ್ಞಾ ಅವಡ್ಢನವಸೇನ ಅವಿಭೂತಾತಿ ವುತ್ತಾ।
ಯಂ ಪನೇತಂ ‘‘ಕೇವಲಂ ಅಟ್ಠಿಸಞ್ಞಾಯ, ಅಫರೀ ಪಥವಿಂ ಇಮ’’ನ್ತಿ (ಥೇರಗಾ॰ ೧೮) ವುತ್ತಂ, ತಂ ಲಾಭಿಸ್ಸ ಸತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಯಥೇವ ಹಿ ಧಮ್ಮಾಸೋಕಕಾಲೇ ಕರವೀಕಸಕುಣೋ ಸಮನ್ತಾ ಆದಾಸಭಿತ್ತೀಸು ಅತ್ತನೋ ಛಾಯಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಕರವೀಕಸಞ್ಞೀ ಹುತ್ವಾ ಮಧುರಂ ಗಿರಂ ನಿಚ್ಛಾರೇಸಿ, ಏವಂ ಥೇರೋಪಿ ಅಟ್ಠಿಕಸಞ್ಞಾಯ ಲಾಭಿತ್ತಾ ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಉಪಟ್ಠಿತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಕೇವಲಾಪಿ ಪಥವೀ ಅಟ್ಠಿಕಭರಿತಾತಿ ಚಿನ್ತೇಸೀತಿ।
ಯದಿ ಏವಂ ಯಾ ಅಸುಭಜ್ಝಾನಾನಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣತಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ। ಸಾ ಚ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಉದ್ಧುಮಾತಕೇ ವಾ ಅಟ್ಠಿಕೇ ವಾ ಮಹನ್ತೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಏಕಚ್ಚೋ ಅಪ್ಪಕೇ। ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ಝಾನಂ ಹೋತಿ। ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ। ಯೋ ವಾ ಏತಂ ವಡ್ಢನೇ ಆದೀನವಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ವಡ್ಢೇತಿ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆನಿಸಂಸಾಭಾವಾ ಪನ ನ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಾನೀತಿ।
ಯಥಾ
ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ಇಮೇಸು ಚ ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ದಸಕಸಿಣಾ, ದಸಅಸುಭಾ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ, ಕಾಯಗತಾಸತೀತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವಾವೀಸತಿಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಿ। ಸೇಸಾನಿ ನ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಿ। ತಥಾ ದಸಸು ಅನುಸ್ಸತೀಸು ಠಪೇತ್ವಾ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಞ್ಚ ಕಾಯಗತಾಸತಿಞ್ಚ ಅವಸೇಸಾ ಅಟ್ಠ ಅನುಸ್ಸತಿಯೋ, ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಾ, ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ, ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವಾದಸ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾನಿ। ದಸ ಕಸಿಣಾ, ದಸ ಅಸುಭಾ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ, ಕಾಯಗತಾಸತೀತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವಾವೀಸತಿ ನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಿ। ಸೇಸಾನಿ ಛ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾನಿ। ತಥಾ ವಿಪುಬ್ಬಕಂ, ಲೋಹಿತಕಂ, ಪುಳುವಕಂ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ, ಆಪೋಕಸಿಣಂ, ತೇಜೋಕಸಿಣಂ, ವಾಯೋಕಸಿಣಂ, ಯಞ್ಚ ಆಲೋಕಕಸಿಣೇ ಸೂರಿಯಾದೀನಂ ಓಭಾಸಮಣ್ಡಲಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಅಟ್ಠ ಚಲಿತಾರಮ್ಮಣಾನಿ, ತಾನಿ ಚ ಖೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ, ಪಟಿಭಾಗಂ ಪನ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಮೇವ ಹೋತಿ। ಸೇಸಾನಿ ನ ಚಲಿತಾರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣತೋ।
ಭೂಮಿತೋತಿ
ಗಹಣತೋತಿ ದಿಟ್ಠಫುಟ್ಠಸುತಗ್ಗಹಣತೋಪೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ರ ಠಪೇತ್ವಾ ವಾಯೋಕಸಿಣಂ ಸೇಸಾ ನವ ಕಸಿಣಾ, ದಸ ಅಸುಭಾತಿ ಇಮಾನಿ ಏಕೂನವೀಸತಿ ದಿಟ್ಠೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಚಕ್ಖುನಾ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ನಿಮಿತ್ತಂ ನೇಸಂ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಯಗತಾಸತಿಯಂ ತಚಪಞ್ಚಕಂ ದಿಟ್ಠೇನ, ಸೇಸಂ ಸುತೇನಾತಿ ಏವಂ ತಸ್ಸಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ದಿಟ್ಠಸುತೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ ಫುಟ್ಠೇನ, ವಾಯೋಕಸಿಣಂ ದಿಟ್ಠಫುಟ್ಠೇನ, ಸೇಸಾನಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ಸುತೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಆರುಪ್ಪಾತಿ ಇಮಾನಿ ಚೇತ್ಥ ನ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ। ಸೇಸಾನಿ ಪಞ್ಚತಿಂಸ ಗಹೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಏವಂ ಗಹಣತೋ।
ಪಚ್ಚಯತೋತಿ ಇಮೇಸು ಪನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ಠಪೇತ್ವಾ ಆಕಾಸಕಸಿಣಂ ಸೇಸಾ ನವ ಕಸಿಣಾ ಆರುಪ್ಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ದಸ ಕಸಿಣಾ ಅಭಿಞ್ಞಾನಂ, ತಯೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ ಚತುತ್ಥಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸ್ಸ, ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಆರುಪ್ಪಂ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಉಪರಿಮಸ್ಸ, ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ, ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಸುಖವಿಹಾರವಿಪಸ್ಸನಾಭವಸಮ್ಪತ್ತೀನನ್ತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚಯತೋ।
ಚರಿಯಾನುಕೂಲತೋತಿ ಚರಿಯಾನಂ ಅನುಕೂಲತೋಪೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ತಾವ ಏತ್ಥ ದಸ ಅಸುಭಾ, ಕಾಯಗತಾಸತೀತಿ ಏಕಾದಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ಅನುಕೂಲಾನಿ। ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ, ಚತ್ತಾರಿ ವಣ್ಣಕಸಿಣಾನೀತಿ ಅಟ್ಠ। ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ, ವಿತಕ್ಕಚರಿತಸ್ಸ ಚ ಏಕಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮೇವ। ಸದ್ಧಾಚರಿತಸ್ಸ ಪುರಿಮಾ ಛ ಅನುಸ್ಸತಿಯೋ। ಬುದ್ಧಿಚರಿತಸ್ಸ ಮರಣಸ್ಸತಿ, ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿ, ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಂ, ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ। ಸೇಸಕಸಿಣಾನಿ, ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಆರುಪ್ಪಾ ಸಬ್ಬಚರಿತಾನಂ ಅನುಕೂಲಾನಿ। ಕಸಿಣೇಸು ಚ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಪರಿತ್ತಂ ವಿತಕ್ಕಚರಿತಸ್ಸ, ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸಾತಿ।
ಏವಮೇತ್ಥ
‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಉತ್ತರಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ। ಅಸುಭಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ರಾಗಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ। ಮೇತ್ತಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ
ರಾಹುಲಸುತ್ತೇಪಿ ‘‘ಮೇತ್ತಂ, ರಾಹುಲ, ಭಾವನಂ ಭಾವೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೨೦) ನಯೇನ ಏಕಸ್ಸೇವ ಸತ್ತ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ತಸ್ಮಾ ವಚನಮತ್ತೇ ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಕಥಾ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ।
೪೮. ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಪದಸ್ಸ ಅಯಮತ್ಥದೀಪನಾ। ‘‘ತೇನ ಯೋಗಿನಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನದಾಯಕಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ವಾ ಭಗವತೋ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ನಿಯ್ಯಾತೇತ್ವಾ ಸಮ್ಪನ್ನಜ್ಝಾಸಯೇನ ಸಮ್ಪನ್ನಾಧಿಮುತ್ತಿನಾ ಚ ಹುತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಯಾಚಿತಬ್ಬಂ।
ತತ್ರ ‘‘ಇಮಾಹಂ ಭಗವಾ ಅತ್ತಭಾವಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಪರಿಚ್ಚಜಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅತ್ತಾ ನಿಯ್ಯಾತೇತಬ್ಬೋ। ಏವಞ್ಹಿ ಅನಿಯ್ಯಾತೇತ್ವಾ ಪನ್ತೇಸು ಸೇನಾಸನೇಸು ವಿಹರನ್ತೋ ಭೇರವಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಮಾಗತೇ ಸನ್ಥಮ್ಭಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಗಾಮನ್ತಂ ಓಸರಿತ್ವಾ ಗಿಹೀಹಿ ಸಂಸಟ್ಠೋ ಹುತ್ವಾ ಅನೇಸನಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ। ನಿಯ್ಯಾತಿತತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ ಭೇರವಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಮಾಗತೇಪಿ ಭಯಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ‘‘ನನು ತಯಾ, ಪಣ್ಡಿತ, ಪುರಿಮಮೇವ ಅತ್ತಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ನಿಯ್ಯಾತಿತೋ’’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ಪನಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಉತ್ತಮಂ ಕಾಸಿಕವತ್ಥಂ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಮೂಸಿಕಾಯ ವಾ ಕೀಟೇಹಿ ವಾ ಖಾದಿತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ದೋಮನಸ್ಸಂ
ಆಚರಿಯಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾತೇನ್ತೇನಾಪಿ ‘‘ಇಮಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಅತ್ತಭಾವಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಪರಿಚ್ಚಜಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಅನಿಯ್ಯಾತಿತತ್ತಭಾವೋ ಹಿ ಅತಜ್ಜನೀಯೋ ವಾ ಹೋತಿ, ದುಬ್ಬಚೋ ವಾ ಅನೋವಾದಕರೋ, ಯೇನಕಾಮಂಗಮೋ ವಾ ಆಚರಿಯಂ ಅನಾಪುಚ್ಛಾವ ಯತ್ಥಿಚ್ಛತಿ, ತತ್ಥ ಗನ್ತಾ, ತಮೇನಂ ಆಚರಿಯೋ ಆಮಿಸೇನ ವಾ ಧಮ್ಮೇನ ವಾ ನ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಗೂಳ್ಹಂ ಗನ್ಥಂ ನ ಸಿಕ್ಖಾಪೇತಿ। ಸೋ ಇಮಂ ದುವಿಧಂ ಸಙ್ಗಹಂ ಅಲಭನ್ತೋ ಸಾಸನೇ ಪತಿಟ್ಠಂ ನ ಲಭತಿ, ನಚಿರಸ್ಸೇವ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ವಾ ಗಿಹಿಭಾವಂ ವಾ ಪಾಪುಣಾತಿ। ನಿಯ್ಯಾತಿತತ್ತಭಾವೋ ಪನ ನೇವ ಅತಜ್ಜನೀಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಯೇನಕಾಮಂಗಮೋ, ಸುವಚೋ ಆಚರಿಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿಯೇವ
ಥೇರಸ್ಸ ಕಿರ ಸನ್ತಿಕಂ ತಯೋ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಗಮಂಸು। ತೇಸು ಏಕೋ ‘‘ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ತುಮ್ಹಾಕಮತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸತಪೋರಿಸೇ ಪಪಾತೇ ಪತಿತುಂ ಉಸ್ಸಹೇಯ್ಯನ್ತಿ ಆಹ। ದುತಿಯೋ ‘‘ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ತುಮ್ಹಾಕಮತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಇಮಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಪಣ್ಹಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಾಸಾಣಪಿಟ್ಠೇ ಘಂಸೇನ್ತೋ ನಿರವಸೇಸಂ ಖೇಪೇತುಂ ಉಸ್ಸಹೇಯ್ಯನ್ತಿ ಆಹ। ತತಿಯೋ ‘‘ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ತುಮ್ಹಾಕಮತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ಉಪರುನ್ಧಿತ್ವಾ ಕಾಲಕಿರಿಯಂ ಕಾತುಂ ಉಸ್ಸಹೇಯ್ಯನ್ತಿ ಆಹ। ಥೇರೋ ಭಬ್ಬಾವತಿಮೇ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇಸಿ। ತೇ ತಸ್ಸ ಓವಾದೇ ಠತ್ವಾ ತಯೋಪಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ ಅಯಮಾನಿಸಂಸೋ ಅತ್ತನಿಯ್ಯಾತನೇ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬುದ್ಧಸ್ಸ ವಾ ಭಗವತೋ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ನಿಯ್ಯಾತೇತ್ವಾ’’ತಿ।
೪೯. ಸಮ್ಪನ್ನಜ್ಝಾಸಯೇನ ಸಮ್ಪನ್ನಾಧಿಮುತ್ತಿನಾ ಚ ಹುತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ತೇನ ಯೋಗಿನಾ ಅಲೋಭಾದೀನಂ ವಸೇನ ಛಹಾಕಾರೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಜ್ಝಾಸಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಸಮ್ಪನ್ನಜ್ಝಾಸಯೋ ಹಿ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಬೋಧೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಯಥಾಹ, ‘‘ಛ ಅಜ್ಝಾಸಯಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಬೋಧಿಪರಿಪಾಕಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ, ಅಲೋಭಜ್ಝಾಸಯಾ ಚ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಲೋಭೇ ದೋಸದಸ್ಸಾವಿನೋ, ಅದೋಸಜ್ಝಾಸಯಾ
೫೦. ಏವಂ ಸಮ್ಪನ್ನಜ್ಝಾಸಯಾಧಿಮುತ್ತಿನೋ ಪನಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಯಾಚತೋ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಲಾಭಿನಾ ಆಚರಿಯೇನ ಚಿತ್ತಾಚಾರಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಚರಿಯಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ। ಇತರೇನ ಕಿಂ ಚರಿತೋಸಿ? ಕೇ ವಾ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಬಹುಲಂ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ? ಕಿಂ ವಾ ತೇ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಫಾಸು ಹೋತಿ? ಕತರಸ್ಮಿಂ ವಾ ತೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ
ಕಥೇನ್ತೇನ ಚ ತಿವಿಧೇನ ಕಥೇತಬ್ಬಂ। ಪಕತಿಯಾ ಉಗ್ಗಹಿತಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಏಕಂ ದ್ವೇ ನಿಸಜ್ಜಾನಿ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬಂ। ಸನ್ತಿಕೇ ವಸನ್ತಸ್ಸ ಆಗತಾಗತಕ್ಖಣೇ ಕಥೇತಬ್ಬಂ। ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ಗನ್ತುಕಾಮಸ್ಸ ನಾತಿಸಂಖಿತ್ತಂ ನಾತಿವಿತ್ಥಾರಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬಂ।
ತತ್ಥ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ ತಾವ ಕಥೇನ್ತೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಕಸಿಣದೋಸಾ, ಕಸಿಣಕರಣಂ, ಕತಸ್ಸ ಭಾವನಾನಯೋ, ದುವಿಧಂ ನಿಮಿತ್ತಂ, ದುವಿಧೋ ಸಮಾಧಿ, ಸತ್ತವಿಧಂ ಸಪ್ಪಾಯಾಸಪ್ಪಾಯಂ, ದಸವಿಧಂ ಅಪ್ಪನಾಕೋಸಲ್ಲಂ, ವೀರಿಯಸಮತಾ, ಅಪ್ಪನಾವಿಧಾನನ್ತಿ ಇಮೇ ನವ ಆಕಾರಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾ। ಸೇಸಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸುಪಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನುರೂಪಂ ಕಥೇತಬ್ಬಂ। ತಂ ಸಬ್ಬಂ ತೇಸಂ ಭಾವನಾವಿಧಾನೇ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ।
ಏವಂ ಕಥಿಯಮಾನೇ ಪನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ತೇನ ಯೋಗಿನಾ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸೋತಬ್ಬಂ। ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಇದಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಪದಂ, ಇದಂ ಉಪರಿಮಪದಂ, ಅಯಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ
ಏತ್ತಾವತಾ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಚರಿಯಾನುಕೂಲಂ ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪದಾನಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ವಿತ್ಥಾರಿತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ।
ಇತಿ ಸಾಧುಜನಪಾಮೋಜ್ಜತ್ಥಾಯ ಕತೇ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ
ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಧಿಕಾರೇ
ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ
ತತಿಯೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।