೭. ಛಅನುಸ್ಸತಿನಿದ್ದೇಸೋ
೧. ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಕಥಾ
೧೨೩. ಅಸುಭಾನನ್ತರಂ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿ, ಬುದ್ಧಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಮಧಿವಚನಂ। ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿ, ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾದಿಧಮ್ಮಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಮಧಿವಚನಂ। ಸಙ್ಘಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಸಙ್ಘಾನುಸ್ಸತಿ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾದಿಸಙ್ಘಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಮಧಿವಚನಂ। ಸೀಲಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಸೀಲಾನುಸ್ಸತಿ, ಅಖಣ್ಡತಾದಿಸೀಲಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಮಧಿವಚನಂ। ಚಾಗಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಚಾಗಾನುಸ್ಸತಿ, ಮುತ್ತಚಾಗತಾದಿಚಾಗಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಮಧಿವಚನಂ। ದೇವತಾ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ದೇವತಾನುಸ್ಸತಿ, ದೇವತಾ ಸಕ್ಖಿಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸದ್ಧಾದಿಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಮಧಿವಚನಂ। ಮರಣಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಮರಣಾನುಸ್ಸತಿ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಮಧಿವಚನಂ। ಕೇಸಾದಿಭೇದಂ ರೂಪಕಾಯಂ ಗತಾ, ಕಾಯೇ ವಾ ಗತಾತಿ ಕಾಯಗತಾ, ಕಾಯಗತಾ ಚ ಸಾ ಸತಿ ಚಾತಿ ಕಾಯಗತಸತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ರಸ್ಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಕಾಯಗತಾಸತೀತಿ ವುತ್ತಾ, ಕೇಸಾದಿಕಾಯಕೋಟ್ಠಾಸನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಮಧಿವಚನಂ। ಆನಾಪಾನೇ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಮಧಿವಚನಂ। ಉಪಸಮಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸ್ಸತಿ ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿ, ಸಬ್ಬದುಕ್ಖೂಪಸಮಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಮಧಿವಚನಂ।
೧೨೪. ಇತಿ ಇಮಾಸು ದಸಸು ಅನುಸ್ಸತೀಸು ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಂ ತಾವ ಭಾವೇತುಕಾಮೇನ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಯೋಗಿನಾ ಪತಿರೂಪಸೇನಾಸನೇ ರಹೋಗತೇನ ಪಟಿಸಲ್ಲೀನೇನ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸುಗತೋ ಲೋಕವಿದೂ ಅನುತ್ತರೋ ಪುರಿಸದಮ್ಮಸಾರಥಿ
ತತ್ರಾಯಂ ಅನುಸ್ಸರಣನಯೋ – ಸೋ ಭಗವಾ ಇತಿಪಿ ಅರಹಂ, ಇತಿಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ…ಪೇ॰… ಇತಿಪಿ ಭಗವಾತಿ ಅನುಸ್ಸರತಿ। ಇಮಿನಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಚ ಕಾರಣೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೧೨೫. ತತ್ಥ ಆರಕತ್ತಾ ಅರೀನಂ ಅರಾನಞ್ಚ ಹತತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಅರಹತ್ತಾ ಪಾಪಕರಣೇ ರಹಾಭಾವಾತಿ ಇಮೇಹಿ ತಾವ ಕಾರಣೇಹಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಅರಹನ್ತಿ ಅನುಸ್ಸರತಿ। ಆರಕಾ ಹಿ ಸೋ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸುವಿದೂರವಿದೂರೇ ಠಿತೋ ಮಗ್ಗೇನ ಸವಾಸನಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿದ್ಧಂಸಿತತ್ತಾತಿ ಆರಕತ್ತಾ ಅರಹಂ।
ಸೋ ತತೋ ಆರಕಾ ನಾಮ, ಯಸ್ಸ ಯೇನಾಸಮಙ್ಗಿತಾ।
ಅಸಮಙ್ಗೀ ಚ ದೋಸೇಹಿ, ನಾಥೋ ತೇನಾರಹಂ ಮತೋತಿ॥
೧೨೬. ತೇ ಚಾನೇನ ಕಿಲೇಸಾರಯೋ ಮಗ್ಗೇನ ಹತಾತಿ ಅರೀನಂ ಹತತ್ತಾಪಿ ಅರಹಂ।
ಯಸ್ಮಾ ರಾಗಾದಿಸಙ್ಖಾತಾ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅರಯೋ ಹತಾ।
ಪಞ್ಞಾಸತ್ಥೇನ ನಾಥೇನ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಅರಹಂ ಮತೋತಿ॥
೧೨೭. ಯಞ್ಚೇತಂ ಅವಿಜ್ಜಾಭವತಣ್ಹಾಮಯನಾಭಿ ಪುಞ್ಞಾದಿಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾರಂ ಜರಾಮರಣನೇಮಿ ಆಸವಸಮುದಯಮಯೇನ ಅಕ್ಖೇನ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ತಿಭವರಥೇ ಸಮಾಯೋಜಿತಂ ಅನಾದಿಕಾಲಪ್ಪವತ್ತಂ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಂ, ತಸ್ಸಾನೇನ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ವೀರಿಯಪಾದೇಹಿ ಸೀಲಪಥವಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಸದ್ಧಾಹತ್ಥೇನ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರಂ ಞಾಣಫರಸುಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಅರಾ ಹತಾತಿ ಅರಾನಂ ಹತತ್ತಾಪಿ ಅರಹಂ।
೧೨೮. ಅಥ ವಾ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕನ್ತಿ ಅನಮತಗ್ಗಂ ಸಂಸಾರವಟ್ಟಂ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಸ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ನಾಭಿ, ಮೂಲತ್ತಾ। ಜರಾಮರಣಂ ನೇಮಿ, ಪರಿಯೋಸಾನತ್ತಾ। ಸೇಸಾ ದಸ ಧಮ್ಮಾ ಅರಾ, ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕತ್ತಾ ಜರಾಮರಣಪರಿಯನ್ತತ್ತಾ ಚ, ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಅಞ್ಞಾಣಂ ಅವಿಜ್ಜಾ। ಕಾಮಭವೇ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಕಾಮಭವೇ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ರೂಪಭವೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ರೂಪಭವೇ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅರೂಪಭವೇ
ಕಥಂ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಕಾಮೇ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಕಾಯೇನ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಚರತಿ, ವಾಚಾಯ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಚರತಿ, ಮನಸಾ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಚರತಿ, ದುಚ್ಚರಿತಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಅಪಾಯೇ ಉಪಪಜ್ಜತಿ। ತತ್ಥಸ್ಸ ಉಪಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮಭವೋ, ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಖನ್ಧಾ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ, ಖನ್ಧಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಜಾತಿ, ಪರಿಪಾಕೋ ಜರಾ, ಭೇದೋ ಮರಣಂ।
ಅಪರೋ ಸಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ತಥೇವ ಸುಚರಿತಂ ಚರತಿ, ಸುಚರಿತಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸಗ್ಗೇ ಉಪಪಜ್ಜತಿ। ತತ್ಥಸ್ಸ ಉಪಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮಭವೋತಿ ಸೋ ಏವ ನಯೋ।
ಅಪರೋ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾಏವ ಮೇತ್ತಂ ಭಾವೇತಿ, ಕರುಣಂ, ಮುದಿತಂ, ಉಪೇಕ್ಖಂ ಭಾವೇತಿ, ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ। ತತ್ಥಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಹೇತುಭೂತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮಭವೋತಿ ಸೋ ಏವ ನಯೋ।
ಅಪರೋ
ಏವಂ ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಹೇತು, ಸಙ್ಖಾರಾ ಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ, ಉಭೋಪೇತೇ ಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ। ಅತೀತಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನಂ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಹೇತು, ಸಙ್ಖಾರಾ ಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ, ಉಭೋಪೇತೇ ಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣನ್ತಿ ಏತೇನೇವ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪದಾನಿ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾನಿ।
ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾ ಏಕೋ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿಞ್ಞಾಣನಾಮರೂಪಸಳಾಯತನಫಸ್ಸವೇದನಾ ಏಕೋ, ತಣ್ಹುಪಾದಾನಭವಾ ಏಕೋ, ಜಾತಿಜರಾಮರಣಂ ಏಕೋ। ಪುರಿಮಸಙ್ಖೇಪೋ ಚೇತ್ಥ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ, ದ್ವೇ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ, ಜಾತಿಜರಾಮರಣಂ ಅನಾಗತೋ। ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ತಣ್ಹುಪಾದಾನಭವಾ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಅತೀತೇ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಏತರಹಿ ವಿಪಾಕವಟ್ಟಂ, ತಣ್ಹುಪಾದಾನಭವಗ್ಗಹಣೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಏತರಹಿ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಂ, ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾಪದೇಸೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಆಯತಿಂ ವಿಪಾಕವಟ್ಟಂ। ತೇ ಆಕಾರತೋ ವೀಸತಿವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಾನಞ್ಚೇತ್ಥ ಅನ್ತರಾ ಏಕೋ ಸನ್ಧಿ, ವೇದನಾತಣ್ಹಾನಮನ್ತರಾ ಏಕೋ, ಭವಜಾತೀನಮನ್ತರಾ ಏಕೋತಿ, ಇತಿ ಭಗವಾ ಏತಂ ಚತುಸಙ್ಖೇಪಂ ತಿಯದ್ಧಂ ವೀಸತಾಕಾರಂ ತಿಸನ್ಧಿಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ ಅಞ್ಞಾತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ। ತಂ ಞಾತಟ್ಠೇನ ಞಾಣಂ, ಪಜಾನನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣನ್ತಿ। ಇಮಿನಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣೇನ ಭಗವಾ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಯಥಾಭೂತಂ ಞತ್ವಾ ತೇಸು ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ ವಿರಜ್ಜನ್ತೋ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಸ್ಸ ಅರೇ ಹನಿ ವಿಹನಿ ವಿದ್ಧಂಸೇಸಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಅರಾನಂ ಹತತ್ತಾ ಅರಹಂ।
ಅರಾ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಸ್ಸ, ಹತಾ ಞಾಣಾಸಿನಾ ಯತೋ।
ಲೋಕನಾಥೇನ ತೇನೇಸ, ಅರಹನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ॥
೧೨೯. ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಅರಹತ್ತಾಪಿ ಅರಹಂ।
ಪೂಜಾವಿಸೇಸಂ ಸಹ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ,
ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಅರಹತಿ ಲೋಕನಾಥೋ।
ಅತ್ಥಾನುರೂಪಂ ಅರಹನ್ತಿ ಲೋಕೇ,
ತಸ್ಮಾ ಜಿನೋ ಅರಹತಿ ನಾಮಮೇತಂ॥
೧೩೦. ಯಥಾ ಚ ಲೋಕೇ ಯೇಕೇಚಿ ಪಣ್ಡಿತಮಾನಿನೋ ಬಾಲಾ ಅಸಿಲೋಕಭಯೇನ ರಹೋ ಪಾಪಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಏವಮೇಸ ನ ಕದಾಚಿ ಕರೋತೀತಿ ಪಾಪಕರಣೇ ರಹಾಭಾವತೋಪಿ ಅರಹಂ।
ಯಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ ರಹೋ ನಾಮ, ಪಾಪಕಮ್ಮೇಸು ತಾದಿನೋ।
ರಹಾಭಾವೇನ ತೇನೇಸ, ಅರಹಂ ಇತಿ ವಿಸ್ಸುತೋ॥
ಏವಂ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ –
ಆರಕತ್ತಾ ಹತತ್ತಾ ಚ, ಕಿಲೇಸಾರೀನ ಸೋ ಮುನಿ।
ಹತಸಂಸಾರಚಕ್ಕಾರೋ, ಪಚ್ಚಯಾದೀನ ಚಾರಹೋ।
ನ ರಹೋ ಕರೋತಿ ಪಾಪಾನಿ, ಅರಹಂ ತೇನ ವುಚ್ಚತೀತಿ॥
೧೩೧. ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಪನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ। ತಥಾಹಿ ಏಸ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ಬುದ್ಧೋ, ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯತೋ ಬುದ್ಧೋ, ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತೋ, ಪಹಾತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಹಾತಬ್ಬತೋ, ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬತೋ, ಭಾವೇತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಭಾವೇತಬ್ಬತೋ। ತೇನೇವ ಚಾಹ –
ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾತಂ, ಭಾವೇತಬ್ಬಞ್ಚ ಭಾವಿತಂ।
ಪಹಾತಬ್ಬಂ ಪಹೀನಂ ಮೇ, ತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧೋಸ್ಮಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ॥ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೩೯೯; ಸು॰ ನಿ॰ ೫೬೩)।
೧೩೨. ಅಪಿಚ
ತತ್ರಾಯಂ ಏಕಪದಯೋಜನಾ, ಜರಾಮರಣಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ಜಾತಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ನಿರೋಧಪಜಾನನಾ ಪಟಿಪದಾ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಮೇಕೇಕಪದುದ್ಧಾರೇನ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ಬುದ್ಧೋ ಅನುಬುದ್ಧೋ ಪಟಿಬುದ್ಧೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಪನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ।
೧೩೩. ವಿಜ್ಜಾಹಿ ಪನ ಚರಣೇನ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋ। ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜಾತಿ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ವಿಜ್ಜಾ ಅಟ್ಠಪಿ ವಿಜ್ಜಾ। ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಭಯಭೇರವಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೫೨ ಆದಯೋ) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಅಟ್ಠ ಅಮ್ಬಟ್ಠಸುತ್ತೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೭೮ ಆದಯೋ)। ತತ್ರ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ಮನೋಮಯಿದ್ಧಿಯಾ ಚ ಸಹ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠ ವಿಜ್ಜಾ ವುತ್ತಾ। ಚರಣನ್ತಿ ಸೀಲಸಂವರೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ, ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ, ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗೋ, ಸತ್ತ ಸದ್ಧಮ್ಮಾ, ಚತ್ತಾರಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನೀತಿ ಇಮೇ ಪನ್ನರಸ ಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇಮೇಯೇವ ಹಿ ಪನ್ನರಸ ಧಮ್ಮಾ ಯಸ್ಮಾ ಏತೇಹಿ ಚರತಿ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಗಚ್ಛತಿ ಅಮತಂ ದಿಸಂ, ತಸ್ಮಾ ಚರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಇಧ, ಮಹಾನಾಮ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಸೀಲವಾ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೪) ಸಬ್ಬಂ ಮಜ್ಝಿಮಪಣ್ಣಾಸಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಭಗವಾ ಇಮಾಹಿ ವಿಜ್ಜಾಹಿ ಇಮಿನಾ ಚ ಚರಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ।
ತತ್ಥ
೧೩೪. ಸೋಭನಗಮನತ್ತಾ, ಸುನ್ದರಂ ಠಾನಂ ಗತತ್ತಾ, ಸಮ್ಮಾ ಗತತ್ತಾ, ಸಮ್ಮಾ ಚ ಗದತ್ತಾ ಸುಗತೋ। ಗಮನಮ್ಪಿ ಹಿ ಗತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಞ್ಚ ಭಗವತೋ ಸೋಭನಂ ಪರಿಸುದ್ಧಮನವಜ್ಜಂ। ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ? ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ। ತೇನ ಹೇಸ ಗಮನೇನ ಖೇಮಂ ದಿಸಂ ಅಸಜ್ಜಮಾನೋ ಗತೋತಿ ಸೋಭನಗಮನತ್ತಾ ಸುಗತೋ। ಸುನ್ದರಞ್ಚೇಸ ಠಾನಂ ಗತೋ ಅಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಸುನ್ದರಂ ಠಾನಂ ಗತತ್ತಾಪಿ ಸುಗತೋ। ಸಮ್ಮಾ ಚ ಗತೋ ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪುನ ಅಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛನ್ತೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಯೇ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀನಾ, ತೇ ಕಿಲೇಸೇ ನ ಪುನೇತಿ ನ ಪಚ್ಚೇತಿ ನ ಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಸುಗತೋ…ಪೇ॰… ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಯೇ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀನಾ, ತೇ ಕಿಲೇಸೇ ನ ಪುನೇತಿ ನ ಪಚ್ಚೇತಿ ನ ಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಸುಗತೋ’’ತಿ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಗತೋ ದೀಪಙ್ಕರಪಾದಮೂಲತೋ ಪಭುತಿ ಯಾವ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಾ ತಾವ ಸಮತಿಂಸಪಾರಮೀಪೂರಿಕಾಯ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಸ ಹಿತಸುಖಮೇವ ಕರೋನ್ತೋ ಸಸ್ಸತಂ, ಉಚ್ಛೇದಂ, ಕಾಮಸುಖಂ, ಅತ್ತಕಿಲಮಥನ್ತಿ ಇಮೇ ಚ ಅನ್ತೇ ಅನುಪಗಚ್ಛನ್ತೋ ಗತೋತಿ ಸಮ್ಮಾ ಗತತ್ತಾಪಿ ಸುಗತೋ। ಸಮ್ಮಾ ಚೇಸ ಗದತಿ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಯುತ್ತಮೇವ ವಾಚಂ ಭಾಸತೀತಿ ಸಮ್ಮಾ ಗದತ್ತಾಪಿ ಸುಗತೋ। ತತ್ರಿದಂ ಸಾಧಕಸುತ್ತಂ ‘‘ಯಂ ತಥಾಗತೋ ವಾಚಂ ಜಾನಾತಿ ಅಭೂತಂ ಅತಚ್ಛಂ ಅನತ್ಥಸಞ್ಹಿತಂ, ಸಾ ಚ ಪರೇಸಂ ಅಪ್ಪಿಯಾ ಅಮನಾಪಾ, ನ ತಂ ತಥಾಗತೋ ವಾಚಂ ಭಾಸತಿ। ಯಮ್ಪಿ ತಥಾಗತೋ ವಾಚಂ ಜಾನಾತಿ ಭೂತಂ ತಚ್ಛಂ ಅನತ್ಥಸಞ್ಹಿತಂ, ಸಾ ಚ ಪರೇಸಂ ಅಪ್ಪಿಯಾ ಅಮನಾಪಾ, ತಮ್ಪಿ ತಥಾಗತೋ ವಾಚಂ ನ ಭಾಸತಿ। ಯಞ್ಚ ಖೋ ತಥಾಗತೋ ವಾಚಂ ಜಾನಾತಿ ಭೂತಂ ತಚ್ಛಂ ಅತ್ಥಸಞ್ಹಿತಂ, ಸಾ ಚ ಪರೇಸಂ ಅಪ್ಪಿಯಾ ಅಮನಾಪಾ, ತತ್ರ ಕಾಲಞ್ಞೂ ತಥಾಗತೋ ಹೋತಿ ತಸ್ಸಾ ವಾಚಾಯ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಾಯ। ಯಂ ತಥಾಗತೋ ವಾಚಂ ಜಾನಾತಿ ಅಭೂತಂ ಅತಚ್ಛಂ ಅನತ್ಥಸಞ್ಹಿತಂ, ಸಾ ಚ ಪರೇಸಂ ಪಿಯಾ ಮನಾಪಾ, ನ ತಂ ತಥಾಗತೋ ವಾಚಂ ಭಾಸತಿ। ಯಮ್ಪಿ ತಥಾಗತೋ ವಾಚಂ ಜಾನಾತಿ ಭೂತಂ ತಚ್ಛಂ ಅನತ್ಥಸಞ್ಹಿತಂ, ಸಾ ಚ ಪರೇಸಂ ಪಿಯಾ ಮನಾಪಾ, ತಮ್ಪಿ ತಥಾಗತೋ ವಾಚಂ ನ ಭಾಸತಿ। ಯಞ್ಚ ಖೋ ತಥಾಗತೋ ವಾಚಂ ಜಾನಾತಿ ಭೂತಂ ತಚ್ಛಂ ಅತ್ಥಸಞ್ಹಿತಂ, ಸಾ ಸಮ್ಮಾ ಗದತ್ತಾಪಿ ಸುಗತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೧೩೫. ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ವಿದಿತಲೋಕತ್ತಾ ಪನ ಲೋಕವಿದೂ। ಸೋ ಹಿ ಭಗವಾ ಸಭಾವತೋ ಸಮುದಯತೋ ನಿರೋಧತೋ
ಗಮನೇನ ನ ಪತ್ತಬ್ಬೋ, ಲೋಕಸ್ಸನ್ತೋ ಕುದಾಚನಂ।
ನ ಚ ಅಪತ್ವಾ ಲೋಕನ್ತಂ, ದುಕ್ಖಾ ಅತ್ಥಿ ಪಮೋಚನಂ॥
ತಸ್ಮಾ ಹವೇ ಲೋಕವಿದೂ ಸುಮೇಧೋ,
ಲೋಕನ್ತಗೂ ವೂಸಿತಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋ।
ಲೋಕಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ಸಮಿತಾವಿ ಞತ್ವಾ,
ನಾಸೀಸತಿ ಲೋಕಮಿಮಂ ಪರಞ್ಚಾತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೭; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೪೫)।
೧೩೬. ಅಪಿಚ ತಯೋ ಲೋಕಾ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಓಕಾಸಲೋಕೋತಿ। ತತ್ಥ ಏಕೋ ಲೋಕೋ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೧೨) ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋತಿ ವಾ ಅಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋತಿ ವಾತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೪೨೧) ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಸತ್ತಲೋಕೋ।
ಯಾವತಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿಹರನ್ತಿ, ದಿಸಾ ಭನ್ತಿ ವಿರೋಚಮಾನಾ।
ತಾವ ಸಹಸ್ಸಧಾ ಲೋಕೋ, ಏತ್ಥ ತೇ ವತ್ತತೀ ವಸೋತಿ॥ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೫೦೩) –
ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಓಕಾಸಲೋಕೋ। ತಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಥಾ ಅವೇದಿ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ‘‘ಏಕೋ ಲೋಕೋ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ। ದ್ವೇ ಲೋಕಾ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ। ತಯೋ ಲೋಕಾ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ। ಚತ್ತಾರೋ ಲೋಕಾ
ಯಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಂ ಜಾನಾತಿ, ಅನುಸಯಂ ಜಾನಾತಿ, ಚರಿತಂ ಜಾನಾತಿ, ಅಧಿಮುತ್ತಿಂ ಜಾನಾತಿ, ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖೇ ಮಹಾರಜಕ್ಖೇ, ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೇ, ಸ್ವಾಕಾರೇ ದ್ವಾಕಾರೇ, ಸುವಿಞ್ಞಾಪಯೇ ದುವಿಞ್ಞಾಪಯೇ, ಭಬ್ಬೇ ಅಭಬ್ಬೇ ಸತ್ತೇ ಜಾನಾತಿ। ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಸತ್ತಲೋಕೋಪಿ ಸಬ್ಬಥಾ ವಿದಿತೋ।
೧೩೭. ಯಥಾ ಚ ಸತ್ತಲೋಕೋ, ಏವಂ ಓಕಾಸಲೋಕೋಪಿ। ತಥಾ ಹೇಸ ಏಕಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ ಆಯಾಮತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಯೋಜನಾನಂ ದ್ವಾದಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಚತುತಿಂಸಸತಾನಿ ಚ ಪಞ್ಞಾಸಞ್ಚ ಯೋಜನಾನಿ। ಪರಿಕ್ಖೇಪತೋ ಪನ –
ಸಬ್ಬಂ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಛತ್ತಿಂಸಪರಿಮಣ್ಡಲಂ।
ದಸ ಚೇವ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಅಡ್ಢುಡ್ಢಾನಿ ಸತಾನಿ ಚ॥
ತತ್ಥ –
ದುವೇ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ನಹುತಾನಿ ಚ।
ಏತ್ತಕಂ ಬಹಲತ್ತೇನ, ಸಙ್ಖಾತಾಯಂ ವಸುನ್ಧರಾ॥
ತಸ್ಸಾಯೇವ ಸನ್ಧಾರಕಂ –
ಚತ್ತಾರಿ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಅಟ್ಠೇವ ನಹುತಾನಿ ಚ।
ಏತ್ತಕಂ ಬಹಲತ್ತೇನ, ಜಲಂ ವಾತೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ॥
ತಸ್ಸಾಪಿ ಸನ್ಧಾರಕೋ –
ನವ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಮಾಲುತೋ ನಭಮುಗ್ಗತೋ।
ಸಟ್ಠಿಞ್ಚೇವ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಏಸಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಣ್ಠಿತಿ॥
ಏವಂ ಸಣ್ಠಿತೇ ಚೇತ್ಥ ಯೋಜನಾನಂ –
ಚತುರಾಸೀತಿ
ಅಚ್ಚುಗ್ಗತೋ ತಾವದೇವ, ಸಿನೇರು ಪಬ್ಬತುತ್ತಮೋ॥
ತತೋ ಉಪಡ್ಢುಪಡ್ಢೇನ, ಪಮಾಣೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ।
ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹುಗ್ಗತಾ ದಿಬ್ಬಾ, ನಾನಾರತನಚಿತ್ತಿತಾ॥
ಯುಗನ್ಧರೋ ಈಸಧರೋ, ಕರವೀಕೋ ಸುದಸ್ಸನೋ।
ನೇಮಿನ್ಧರೋ ವಿನತಕೋ, ಅಸ್ಸಕಣ್ಣೋ ಗಿರಿ ಬ್ರಹಾ॥
ಏತೇ ಸತ್ತ ಮಹಾಸೇಲಾ, ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ।
ಮಹಾರಾಜಾನಮಾವಾಸಾ, ದೇವಯಕ್ಖನಿಸೇವಿತಾ॥
ಯೋಜನಾನಂ ಸತಾನುಚ್ಚೋ, ಹಿಮವಾ ಪಞ್ಚ ಪಬ್ಬತೋ।
ಯೋಜನಾನಂ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ತೀಣಿ ಆಯತವಿತ್ಥತೋ॥
ಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸೇಹಿ, ಕೂಟೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೋ।
ತಿಪಞ್ಚಯೋಜನಕ್ಖನ್ಧ-ಪರಿಕ್ಖೇಪಾ ನಗವ್ಹಯಾ॥
ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಕ್ಖನ್ಧ-ಸಾಖಾಯಾಮಾ ಸಮನ್ತತೋ।
ಸತಯೋಜನವಿತ್ಥಿಣ್ಣಾ, ತಾವದೇವ ಚ ಉಗ್ಗತಾ।
ಜಮ್ಬೂ ಯಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ, ಜಮ್ಬುದೀಪೋ ಪಕಾಸಿತೋ॥
ಯಞ್ಚೇತಂ ಜಮ್ಬುಯಾ ಪಮಾಣಂ, ಏತದೇವ ಅಸುರಾನಂ ಚಿತ್ರಪಾಟಲಿಯಾ, ಗರುಳಾನಂ ಸಿಮ್ಬಲಿರುಕ್ಖಸ್ಸ, ಅಪರಗೋಯಾನೇ ಕದಮ್ಬಸ್ಸ, ಉತ್ತರಕುರೂಸು ಕಪ್ಪರುಕ್ಖಸ್ಸ, ಪುಬ್ಬವಿದೇಹೇ ಸಿರೀಸಸ್ಸ, ತಾವತಿಂಸೇಸು ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕಸ್ಸಾತಿ। ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –
‘‘ಪಾಟಲೀ ಸಿಮ್ಬಲೀ ಜಮ್ಬೂ, ದೇವಾನಂ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೋ।
ಕದಮ್ಬೋ ಕಪ್ಪರುಕ್ಖೋ ಚ, ಸಿರೀಸೇನ ಭವತಿ ಸತ್ತಮನ್ತಿ॥
‘‘ದ್ವೇಅಸೀತಿ
ಅಚ್ಚುಗ್ಗತೋ ತಾವದೇವ, ಚಕ್ಕವಾಳಸಿಲುಚ್ಚಯೋ।
ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಂ ಸಬ್ಬಂ, ಲೋಕಧಾತುಮಯಂ ಠಿತೋ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಂ। ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಂ ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಂ। ತಾವತಿಂಸಭವನಂ ದಸಸಹಸ್ಸಯೋಜನಂ। ತಥಾ ಅಸುರಭವನಂ ಅವೀಚಿಮಹಾನಿರಯೋ ಜಮ್ಬುದೀಪೋ ಚ। ಅಪರಗೋಯಾನಂ ಸತ್ತಸಹಸ್ಸಯೋಜನಂ। ತಥಾ
ಏವಂ ಅನನ್ತಾನಿ ಚಕ್ಕವಾಳಾನಿ ಅನನ್ತಾ ಲೋಕಧಾತುಯೋ ಭಗವಾ ಅನನ್ತೇನ ಬುದ್ಧಞಾಣೇನ ಅವೇದಿ ಅಞ್ಞಾಸಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ। ಏವಮಸ್ಸ ಓಕಾಸಲೋಕೋಪಿ ಸಬ್ಬಥಾ ವಿದಿತೋ। ಏವಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಥಾ ವಿದಿತಲೋಕತ್ತಾ ಲೋಕವಿದೂ।
೧೩೮. ಅತ್ತನಾ ಪನ ಗುಣೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠತರಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವತೋ ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಉತ್ತರೋತಿ ಅನುತ್ತರೋ। ತಥಾ ಹೇಸ ಸೀಲಗುಣೇನಾಪಿ ಸಬ್ಬಂ ಲೋಕಮಭಿಭವತಿ, ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಗುಣೇನಾಪಿ। ಸೀಲಗುಣೇನಾಪಿ ಅಸಮೋ ಅಸಮಸಮೋ ಅಪ್ಪಟಿಮೋ ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗೋ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ…ಪೇ॰… ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಗುಣೇನಾಪಿ। ಯಥಾಹ – ‘‘ನ ಖೋ ಪನಾಹಂ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಸಮಾರಕೇ…ಪೇ॰… ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ಪಜಾಯ ಅತ್ತನಾ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನತರ’’ನ್ತಿ ವಿತ್ಥಾರೋ। ಏವಂ ಅಗ್ಗಪಸಾದಸುತ್ತಾದೀನಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪; ಇತಿವು॰ ೯೦) ‘‘ನ ಮೇ ಆಚರಿಯೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿಕಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೫; ಮಹಾವ॰ ೧೧) ಗಾಥಾಯೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾ।
೧೩೯. ಪುರಿಸದಮ್ಮೇ ಸಾರೇತೀತಿ ಪುರಿಸದಮ್ಮಸಾರಥಿ। ದಮೇತಿ ವಿನೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಪುರಿಸದಮ್ಮಾತಿ ಅದನ್ತಾ ದಮೇತುಂ ಯುತ್ತಾ ತಿರಚ್ಛಾನಪುರಿಸಾಪಿ ಮನುಸ್ಸಪುರಿಸಾಪಿ ಅಮನುಸ್ಸಪುರಿಸಾಪಿ। ತಥಾ ಹಿ ಭಗವತಾ ತಿರಚ್ಛಾನಪುರಿಸಾಪಿ ಅಪಲಾಲೋ ನಾಗರಾಜಾ, ಚೂಳೋದರೋ, ಮಹೋದರೋ, ಅಗ್ಗಿಸಿಖೋ, ಧೂಮಸಿಖೋ, ಅರವಾಳೋ ನಾಗರಾಜಾ, ಧನಪಾಲಕೋ ಹತ್ಥೀತಿ ಏವಮಾದಯೋ ದಮಿತಾ ನಿಬ್ಬಿಸಾ ಕತಾ ಸರಣೇಸು ಚ ಸೀಲೇಸು ಚ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತಾ, ಮನುಸ್ಸಪುರಿಸಾಪಿ ಸಚ್ಚಕನಿಗಣ್ಠಪುತ್ತಅಮ್ಬಟ್ಠಮಾಣವಪೋಕ್ಖರಸಾತಿ ಸೋಣದನ್ತಕೂಟದನ್ತಾದಯೋ, ಅಮನುಸ್ಸಪುರಿಸಾಪಿ ಆಳವಕಸೂಚಿಲೋಮಖರಲೋಮಯಕ್ಖಸಕ್ಕದೇವರಾಜಾದಯೋ
ಅಪಿಚ ಭಗವಾ ವಿಸುದ್ಧಸೀಲಾದೀನಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀನಞ್ಚ ಉತ್ತರಿ ಮಗ್ಗಪಟಿಪದಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೋ ದನ್ತೇಪಿ ದಮೇತಿಯೇವ।
ಅಥ ಅನುತ್ತರೋ ಪುರಿಸದಮ್ಮಸಾರಥೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಹತ್ಥಿದಮಕೇನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಹತ್ಥಿದಮ್ಮೋ ಸಾರಿತೋ ಏಕಂಯೇವ ದಿಸಂ ಧಾವತೀ’’ತಿ ಇದಞ್ಚೇತ್ಥ ಸುತ್ತಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೧೨) ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ।
೧೪೦. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಅನುಸಾಸತೀತಿ ಸತ್ಥಾ। ಅಪಿಚ ಸತ್ಥಾ ವಿಯಾತಿ ಸತ್ಥಾ, ಭಗವಾ ಸತ್ಥವಾಹೋ। ಯಥಾ ಸತ್ಥವಾಹೋ ಸತ್ಥೇ ಕನ್ತಾರಂ ತಾರೇತಿ ಚೋರಕನ್ತಾರಂ ತಾರೇತಿ ವಾಳಕನ್ತಾರಂ ತಾರೇತಿ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಕನ್ತಾರಂ ತಾರೇತಿ ನಿರುದಕಕನ್ತಾರಂ ತಾರೇತಿ ಉತ್ತಾರೇತಿ ನಿತ್ತಾರೇತಿ ಪತಾರೇತಿ ಖೇಮನ್ತಭೂಮಿಂ ಸಮ್ಪಾಪೇತಿ, ಏವಮೇವ ಭಗವಾ ಸತ್ಥಾ ಸತ್ಥವಾಹೋ ಸತ್ತೇ ಕನ್ತಾರಂ ತಾರೇತಿ, ಜಾತಿಕನ್ತಾರಂ ತಾರೇತೀತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ದೇಸನಯೇನಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ದೇವಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿ ದೇವಾನಞ್ಚ ಮನುಸ್ಸಾನಞ್ಚ। ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ, ಭಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಭಗವಾ ಪನ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾನಮ್ಪಿ ಅನುಸಾಸನಿಪ್ಪದಾನೇನ ಸತ್ಥಾಯೇವ। ತೇಪಿ ಹಿ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪತ್ವಾ ತಾಯ ಏವ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ದುತಿಯೇ ವಾ ತತಿಯೇ ವಾ ಅತ್ತಭಾವೇ ಮಗ್ಗಫಲಭಾಗಿನೋ ಹೋನ್ತಿ। ಮಣ್ಡೂಕದೇವಪುತ್ತಾದಯೋ ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ।
ಭಗವತಿ ಕಿರ ಗಗ್ಗರಾಯ ಪೋಕ್ಖರಣಿಯಾ ತೀರೇ ಚಮ್ಪಾನಗರವಾಸೀನಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸಿಯಮಾನೇ ಏಕೋ ಮಣ್ಡೂಕೋ ಭಗವತೋ ಸರೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ, ತಂ ಏಕೋ ವಚ್ಛಪಾಲಕೋ ದಣ್ಡಂ ಓಲುಬ್ಭ ತಿಟ್ಠನ್ತೋ ಸೀಸೇ ಸನ್ನಿರುಮ್ಭಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಸೋ ತಾವದೇವ ಕಾಲಙ್ಕತ್ವಾ ತಾವತಿಂಸಭವನೇ ದ್ವಾದಸಯೋಜನಿಕೇ ಕನಕವಿಮಾನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ। ಸುತ್ತಪ್ಪಬುದ್ಧೋ ವಿಯ ಚ ತತ್ಥ ಅಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಪರಿವುತಂ ಅತ್ತಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅರೇ ಅಹಮ್ಪಿ ನಾಮ ಇಧ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಕಮ್ಮಮಕಾಸಿ’’ನ್ತಿ ಆವಜ್ಜೇನ್ತೋ ನ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅದ್ದಸ
‘‘ಕೋ ಮೇ ವನ್ದತಿ ಪಾದಾನಿ, ಇದ್ಧಿಯಾ ಯಸಸಾ ಜಲಂ।
ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನ ವಣ್ಣೇನ, ಸಬ್ಬಾ ಓಭಾಸಯಂ ದಿಸಾ’’ತಿ॥
ಮಣ್ಡೂಕೋಹಂ
ತವ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ, ಅವಧಿ ವಚ್ಛಪಾಲಕೋತಿ॥
ಭಗವಾ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ। ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ಪಾಣಸಹಸ್ಸಾನಂ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸಿ। ದೇವಪುತ್ತೋಪಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಸಿತಂ ಕತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮೀತಿ।
೧೪೧. ಯಂ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಿ ಞೇಯ್ಯಂ ನಾಮ, ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಞ್ಞಾಣವಸೇನ ಬುದ್ಧೋ। ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅತ್ತನಾಪಿ ಬುಜ್ಝಿ, ಅಞ್ಞೇಪಿ ಸತ್ತೇ ಬೋಧೇಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮಾದೀಹಿಪಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಬುದ್ಧೋ। ಇಮಸ್ಸ ಚ ಪನತ್ಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ‘‘ಬುಜ್ಝಿತಾ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಬುದ್ಧೋ। ಬೋಧೇತಾ ಪಜಾಯಾತಿ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ನಿದ್ದೇಸನಯೋ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೯೨) ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಯೋ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೬೨) ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬೋ।
೧೪೨. ಭಗವಾತಿ ಇದಂ ಪನಸ್ಸ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮಗರುಗಾರವಾಧಿವಚನಂ। ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –
‘‘ಭಗವಾತಿ ವಚನಂ ಸೇಟ್ಠಂ, ಭಗವಾತಿ ವಚನಮುತ್ತಮಂ।
ಗರುಗಾರವಯುತ್ತೋ ಸೋ, ಭಗವಾ ತೇನ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥
ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವಾ ನಾಮಂ ಆವತ್ಥಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಿಕಂ ನೇಮಿತ್ತಿಕಂ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ। ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ ಲೋಕಿಯವೋಹಾರೇನ ಯದಿಚ್ಛಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ವಚ್ಛೋ ದಮ್ಮೋ ಬಲೀಬದ್ದೋತಿ ಏವಮಾದಿ ಆವತ್ಥಿಕಂ। ದಣ್ಡೀ ಛತ್ತೀ ಸಿಖೀ ಕರೀತಿ ಏವಮಾದಿ ಲಿಙ್ಗಿಕಂ। ತೇವಿಜ್ಜೋ ಛಳಭಿಞ್ಞೋತಿ ಏವಮಾದಿ ನೇಮಿತ್ತಿಕಂ। ಸಿರಿವಡ್ಢಕೋ ಧನವಡ್ಢಕೋತಿ ಏವಮಾದಿ ವಚನತ್ಥಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ। ಇದಂ ಭಗವಾತಿ ನಾಮಂ ನೇಮಿತ್ತಿಕಂ, ನ ಮಹಾಮಾಯಾಯ, ನ ಸುದ್ಧೋದನಮಹಾರಾಜೇನ, ನ ಅಸೀತಿಯಾ ಞಾತಿಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಕತಂ, ನ ಸಕ್ಕಸನ್ತುಸಿತಾದೀಹಿ ದೇವತಾವಿಸೇಸೇಹಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ ‘‘ಭಗವಾತಿ ನೇತಂ ನಾಮಂ ಮಾತರಾ ಕತಂ…ಪೇ॰… ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಮೇತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಬೋಧಿಯಾ ಮೂಲೇ ಸಹ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಾ ಸಚ್ಛಿಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಯದಿದಂ ಭಗವಾ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೮೪)।
೧೪೩. ಯಂಗುಣನೇಮಿತ್ತಿಕಞ್ಚೇತಂ ನಾಮಂ, ತೇಸಂ ಗುಣಾನಂ ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ಇಮಂ ಗಾಥಂ ವದನ್ತಿ –
‘‘ಭಗೀ
ಅಕಾಸಿ ಭಗ್ಗನ್ತಿ ಗರೂತಿ ಭಾಗ್ಯವಾ।
ಬಹೂಹಿ ಞಾಯೇಹಿ ಸುಭಾವಿತತ್ತನೋ,
ಭವನ್ತಗೋ ಸೋ ಭಗವಾತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥ –
ನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ॰ ೮೪) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೧೪೪. ಅಯಂ ಪನ ಅಪರೋ ನಯೋ।
ಭಾಗ್ಯವಾ ಭಗ್ಗವಾ ಯುತ್ತೋ, ಭಗೇಹಿ ಚ ವಿಭತ್ತವಾ।
ಭತ್ತವಾ ವನ್ತಗಮನೋ, ಭವೇಸು ಭಗವಾ ತತೋತಿ॥
ತತ್ಥ ವಣ್ಣಾಗಮೋ ವಣ್ಣವಿಪರಿಯಯೋತಿಆದಿಕಂ ನಿರುತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸದ್ದನಯೇನ ವಾ ಪಿಸೋದರಾದಿಪಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸುಖಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ ದಾನಸೀಲಾದಿಪಾರಪ್ಪತ್ತಂ ಭಾಗ್ಯಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಾಗ್ಯವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಭಗವಾತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಞಾತಬ್ಬಂ।
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪಕೋಧೂಪನಾಹಮಕ್ಖಪಳಾಸಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯಮಾಯಾಸಾಠೇಯ್ಯಥಮ್ಭಸಾರಮ್ಭಮಾನಾತಿಮಾನಮದಪಮಾದತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾ- ತಿವಿಧಾಕುಸಲಮೂಲದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸಮಲವಿಸಮಸಞ್ಞಾವಿತಕ್ಕಪಪಞ್ಚಚತುಬ್ಬಿಧವಿಪರಿಯೇಸ- ಆಸವಗನ್ಥಓಘಯೋಗಅಗತಿತಣ್ಹುಪ್ಪಾದುಪಾದಾನಪಞ್ಚಚೇತೋಖೀಲವಿನಿಬನ್ಧನೀವರಣಾಭಿನನ್ದನಾ- ಛವಿವಾದಮೂಲತಣ್ಹಾಕಾಯಸತ್ತಾನುಸಯಅಟ್ಠಮಿಚ್ಛತ್ತನವತಣ್ಹಾಮೂಲಕದಸಾಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಗತ- ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಪ್ಪಭೇದಸಬ್ಬದರಥಪರಿಳಾಹಕಿಲೇಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಭಗವಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಆಹ ಚೇತ್ಥ –
‘‘ಭಗ್ಗರಾಗೋ ಭಗ್ಗದೋಸೋ, ಭಗ್ಗಮೋಹೋ ಅನಾಸವೋ।
ಭಗ್ಗಾಸ್ಸ ಪಾಪಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ಭಗವಾ ತೇನ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥
ಭಾಗ್ಯವತಾಯ ಚಸ್ಸ ಸತಪುಞ್ಞಲಕ್ಖಣಧರಸ್ಸ ರೂಪಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿ ದೀಪಿತಾ ಹೋತಿ। ಭಗ್ಗದೋಸತಾಯ ಧಮ್ಮಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿ। ತಥಾ ಲೋಕಿಯಸರಿಕ್ಖಕಾನಂ ಬಹುಮತಭಾವೋ, ಗಹಟ್ಠಪಬ್ಬಜಿತೇಹಿ ಅಭಿಗಮನೀಯತಾ, ಅಭಿಗತಾನಞ್ಚ ನೇಸಂ ಕಾಯಚಿತ್ತದುಕ್ಖಾಪನಯನೇ
ಯಸ್ಮಾ ಚ ಲೋಕೇ ಇಸ್ಸರಿಯಧಮ್ಮಯಸಸಿರಿಕಾಮಪಯತ್ತೇಸು ಛಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಭಗಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ, ಪರಮಞ್ಚಸ್ಸ ಸಕಚಿತ್ತೇ ಇಸ್ಸರಿಯಂ, ಅಣಿಮಾಲಙ್ಘಿಮಾದಿಕಂ ವಾ ಲೋಕಿಯಸಮ್ಮತಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪೂರಂ ಅತ್ಥಿ। ತಥಾ ಲೋಕುತ್ತರೋ ಧಮ್ಮೋ। ಲೋಕತ್ತಯಬ್ಯಾಪಕೋ ಯಥಾಭುಚ್ಚಗುಣಾಧಿಗತೋ ಅತಿವಿಯ ಪರಿಸುದ್ಧೋ ಯಸೋ। ರೂಪಕಾಯದಸ್ಸನಬ್ಯಾವಟಜನನಯನಪ್ಪಸಾದಜನನಸಮತ್ಥಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪೂರಾ ಸಬ್ಬಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಸಿರೀ। ಯಂ ಯಂ ಏತೇನ ಇಚ್ಛಿತಂ ಪತ್ಥಿತಂ ಅತ್ತಹಿತಂ ಪರಹಿತಂ ವಾ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತಥೇವ ಅಭಿನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ ಇಚ್ಛಿತತ್ಥನಿಬ್ಬತ್ತಿಸಞ್ಞಿತೋ ಕಾಮೋ। ಸಬ್ಬಲೋಕಗರುಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತೋ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಸಙ್ಖಾತೋ ಪಯತ್ತೋ ಚ ಅತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಇಮೇಹಿ ಭಗೇಹಿ ಯುತ್ತತ್ತಾಪಿ ಭಗಾ ಅಸ್ಸ ಸನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಭಗವಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಕುಸಲಾದೀಹಿ ಭೇದೇಹಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ, ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಸಚ್ಚಇನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದೀಹಿ ವಾ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇ, ಪೀಳನಸಙ್ಖತಸನ್ತಾಪವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೇನ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ, ಆಯೂಹನನಿದಾನಸಂಯೋಗಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೇನ ಸಮುದಯಂ, ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕಾಸಙ್ಖತಅಮತಟ್ಠೇನ ನಿರೋಧಂ, ನಿಯ್ಯಾನಿಕಹೇತುದಸ್ಸನಾಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೇನ ಮಗ್ಗಂ ವಿಭತ್ತವಾ, ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವಿವರಿತ್ವಾ ದೇಸಿತವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ವಿಭತ್ತವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಭಗವಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಯಸ್ಮಾ ಚ ಏಸ ದಿಬ್ಬಬ್ರಹ್ಮಅರಿಯವಿಹಾರೇ ಕಾಯಚಿತ್ತಉಪಧಿವಿವೇಕೇ ಸುಞ್ಞತಪ್ಪಣಿಹಿತಾನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖೇ ಅಞ್ಞೇ ಚ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರೇ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೇ ಭಜಿ ಸೇವಿ ಬಹುಲಂ ಅಕಾಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಭತ್ತವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಭಗವಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಯಸ್ಮಾ ಭಗವಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ಲೋಕೇ ಮೇಹನಸ್ಸ ಖಸ್ಸ ಮಾಲಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಮೇಖಲಾತಿ।
೧೪೫. ತಸ್ಸೇವಂ ಇಮಿನಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಚ ಕಾರಣೇನ ಸೋ ಭಗವಾ ಅರಹಂ…ಪೇ॰… ಇಮಿನಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಚ ಕಾರಣೇನ ಭಗವಾತಿ ಬುದ್ಧಗುಣೇ ಅನುಸ್ಸರತೋ ನೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನ ದೋಸಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ, ನ ಮೋಹಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ
ಇಮಞ್ಚ ಪನ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಸತ್ಥರಿ ಸಗಾರವೋ ಹೋತಿ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ, ಸದ್ಧಾವೇಪುಲ್ಲಂ ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಂ ಪಞ್ಞಾವೇಪುಲ್ಲಂ ಪುಞ್ಞವೇಪುಲ್ಲಞ್ಚ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಬಹುಲೋ ಹೋತಿ, ಭಯಭೇರವಸಹೋ ದುಕ್ಖಾಧಿವಾಸನಸಮತ್ಥೋ, ಸತ್ಥಾರಾ ಸಂವಾಸಸಞ್ಞಂ ಪಟಿಲಭತಿ। ಬುದ್ಧಗುಣಾನುಸ್ಸತಿಯಾ ಅಜ್ಝಾವುತ್ಥಞ್ಚಸ್ಸ ಸರೀರಮ್ಪಿ ಚೇತಿಯಘರಮಿವ ಪೂಜಾರಹಂ ಹೋತಿ। ಬುದ್ಧಭೂಮಿಯಂ ಚಿತ್ತಂ ನಮತಿ। ವೀತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬವತ್ಥುಸಮಾಯೋಗೇ ಚಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸತ್ಥಾರಂ ಪಸ್ಸತೋ ವಿಯ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತಿ। ಉತ್ತರಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಪನ ಸುಗತಿಪರಾಯನೋ ಹೋತಿ।
ತಸ್ಮಾ ಹವೇ ಅಪ್ಪಮಾದಂ, ಕಯಿರಾಥ ಸುಮೇಧಸೋ।
ಏವಂ ಮಹಾನುಭಾವಾಯ, ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಯಾ ಸದಾತಿ॥
ಇದಂ ತಾವ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖಂ।
೨. ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿಕಥಾ
೧೪೬. ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿಂ
೧೪೭. ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಪದೇ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋಪಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಇತರೇಸು ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋವ। ತತ್ಥ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ತಾವ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣತ್ತಾ
ಸಕಲೋಪಿ ಸಾಸನಧಮ್ಮೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಭೂತೇನ ಸೀಲೇನ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲೇಹಿ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ, ನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ। ಸೀಲಸಮಾಧೀಹಿ ವಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗೇಹಿ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ, ಫಲನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ। ಬುದ್ಧಸುಬೋಧಿತಾಯ ವಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ, ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಾಯ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ, ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ। ತಂ ಸುತ್ವಾ ತಥತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೇನ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಾಯ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ವಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ, ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಯಾ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ, ಸಾವಕಬೋಧಿಯಾ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ।
ಸುಯ್ಯಮಾನೋ ಚೇಸ ನೀವರಣವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ ಸವನೇನಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಮೇವ ಆವಹತೀತಿ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ, ಪಟಿಪಜ್ಜಿಯಮಾನೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸುಖಾವಹನತೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಆವಹತೀತಿ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ, ತಥಾಪಟಿಪನ್ನೋ ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿಫಲೇ ನಿಟ್ಠಿತೇ ತಾದಿಭಾವಾವಹನತೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಫಲೇನಪಿ
ಯಂ ಪನೇಸ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಞ್ಚ ಪಕಾಸೇತಿ ನಾನಾನಯೇಹಿ ದೀಪೇತಿ, ತಂ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಾತ್ಥಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ। ಸಙ್ಕಾಸನಪಕಾಸನವಿವರಣವಿಭಜನಉತ್ತಾನೀಕರಣಪಞ್ಞತ್ತಿಅತ್ಥಪದಸಮಾಯೋಗತೋ ಸಾತ್ಥಂ, ಅಕ್ಖರಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾಕಾರನಿರುತ್ತಿನಿದ್ದೇಸಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ। ಅತ್ಥಗಮ್ಭೀರತಾಪಟಿವೇಧಗಮ್ಭೀರತಾಹಿ ಸಾತ್ಥಂ, ಧಮ್ಮಗಮ್ಭೀರತಾದೇಸನಾಗಮ್ಭೀರತಾಹಿ
ಅಪಿಚ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಗಮಬ್ಯತ್ತಿತೋ ಸಾತ್ಥಂ, ಪರಿಯತ್ತಿಯಾ ಆಗಮಬ್ಯತ್ತಿತೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಸೀಲಾದಿಪಞ್ಚಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಯುತ್ತತೋ ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣಂ, ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸತೋ ನಿತ್ತರಣತ್ಥಾಯ ಪವತ್ತಿತೋ ಲೋಕಾಮಿಸನಿರಪೇಕ್ಖತೋ ಚ ಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಏವಂ ಸಾತ್ಥಸಬ್ಯಞ್ಜನಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣಪರಿಸುದ್ಧಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಪ್ಪಕಾಸನತೋ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ।
ಅತ್ಥವಿಪಲ್ಲಾಸಾಭಾವತೋ ವಾ ಸುಟ್ಠು ಅಕ್ಖಾತೋತಿ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಅನ್ತರಾಯಿಕಾತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅನ್ತರಾಯಿಕತ್ತಾಭಾವತೋ, ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ತಾಭಾವತೋ। ತೇನ ತೇ ದುರಕ್ಖಾತಧಮ್ಮಾಯೇವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ತಥಾ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಮಾಪಜ್ಜತಿ। ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ತಥಾಭಾವಾನತಿಕ್ಕಮನತೋತಿ। ಏವಂ ತಾವ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ।
ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಾನುರೂಪಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪದಾನುರೂಪಸ್ಸ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಕ್ಖಾತತ್ತಾ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಸುಪಞ್ಞತ್ತಾ ಖೋ ಪನ ತೇನ ಭಗವತಾ ಸಾವಕಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಸಂಸನ್ದತಿ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪದಾ ಚ। ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಗಙ್ಗೋದಕಂ ಯಮುನೋದಕೇನ ಸಂಸನ್ದತಿ ಸಮೇತಿ, ಏವಮೇವ ಸುಪಞ್ಞತ್ತಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೨೯೬) ತೇನ ಭಗವತಾ ಸಾವಕಾನಂ
೧೪೮. ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕೋತಿ
ಅಥ ವಾ ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ದಸ್ಸನಂ ವುಚ್ಚತಿ। ದಿಟ್ಠಮೇವ ಸನ್ದಿಟ್ಠಂ, ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸನ್ದಿಟ್ಠಂ ಅರಹತೀತಿ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕೋ। ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ ಹಿ ಭಾವನಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಚ ದಿಸ್ಸಮಾನೋಯೇವ ವಟ್ಟಭಯಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ವತ್ಥಂ ಅರಹತೀತಿ ವತ್ಥಿಕೋ, ಏವಂ ಸನ್ದಿಟ್ಠಂ ಅರಹತೀತಿ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕೋ।
೧೪೯. ಅತ್ತನೋ ಫಲದಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಾಸ್ಸ ಕಾಲೋತಿ ಅಕಾಲೋ। ಅಕಾಲೋಯೇವ ಅಕಾಲಿಕೋ। ನ ಪಞ್ಚಾಹಸತ್ತಾಹಾದಿಭೇದಂ ಕಾಲಂ ಖೇಪೇತ್ವಾ ಫಲಂ ದೇತಿ, ಅತ್ತನೋ ಪನ ಪವತ್ತಿಸಮನನ್ತರಮೇವ ಫಲದೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲದಾನೇ ಪಕಟ್ಠೋ ಕಾಲೋ ಪತ್ತೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಾಲಿಕೋ। ಕೋ ಸೋ? ಲೋಕಿಯೋ
೧೫೦. ‘‘ಏಹಿ ಪಸ್ಸ ಇಮಂ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಂ ಏಹಿಪಸ್ಸವಿಧಿಂ ಅರಹತೀತಿ ಏಹಿಪಸ್ಸಿಕೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ತಂ ವಿಧಿಂ ಅರಹತೀತಿ? ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಚ
೧೫೧. ಉಪನೇತಬ್ಬೋತಿ ಓಪನೇಯ್ಯಿಕೋ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ಉಪನಯನಂ ಉಪನಯೋ, ಆದಿತ್ತಂ ಚೇಲಂ ವಾ ಸೀಸಂ ವಾ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾಪಿ ಭಾವನಾವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇ ಉಪನಯನಂ ಅರಹತೀತಿ ಓಪನಯಿಕೋ। ಓಪನಯಿಕೋವ ಓಪನೇಯ್ಯಿಕೋ। ಇದಂ ಸಙ್ಖತೇ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ ಯುಜ್ಜತಿ। ಅಸಙ್ಖತೇ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇನ ಉಪನಯನಂ ಅರಹತೀತಿ ಓಪನೇಯ್ಯಿಕೋ। ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಅಲ್ಲೀಯನಂ ಅರಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಥ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಉಪನೇತೀತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಉಪನೇಯ್ಯೋ। ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬತಂ ಉಪನೇತಬ್ಬೋತಿ ಫಲನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮೋ ಉಪನೇಯ್ಯೋ। ಉಪನೇಯ್ಯೋ ಏವ ಓಪನೇಯ್ಯಿಕೋ।
೧೫೨. ಪಚ್ಚತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ವಿಞ್ಞೂಹೀತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂಆದೀಹಿ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಅತ್ತನಿ ಅತ್ತನಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಭಾವಿತೋ ಮೇ ಮಗ್ಗೋ, ಅಧಿಗತಂ ಫಲಂ, ಸಚ್ಛಿಕತೋ ನಿರೋಧೋ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಉಪಜ್ಝಾಯೇನ ಭಾವಿತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ನ ಸೋ ತಸ್ಸ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಫಾಸುವಿಹರತಿ, ನ ತೇನ ಸಚ್ಛಿಕತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ನ ಏಸ ಪರಸ್ಸ ಸೀಸೇ ಆಭರಣಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಅತ್ತನೋ ಪನ ಚಿತ್ತೇಯೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಅನುಭವಿತಬ್ಬೋ ವಿಞ್ಞೂಹೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಬಾಲಾನಂ ಪನ ಅವಿಸಯೋ ಚೇಸ।
ಅಪಿಚ
೧೫೩. ತಸ್ಸೇವಂ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾದಿಭೇದೇ ಧಮ್ಮಗುಣೇ ಅನುಸ್ಸರತೋ ನೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನ ದೋಸ…ಪೇ॰… ನ ಮೋಹಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಉಜುಗತಮೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೦) ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತನೀವರಣಸ್ಸ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಧಮ್ಮಗುಣಾನಂ ಪನ ಗಮ್ಭೀರತಾಯ ನಾನಪ್ಪಕಾರಗುಣಾನುಸ್ಸರಣಾಧಿಮುತ್ತತಾಯ ವಾ ಅಪ್ಪನಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಉಪಚಾರಪ್ಪತ್ತಮೇವ ಝಾನಂ ಹೋತಿ। ತದೇತಂ ಧಮ್ಮಗುಣಾನುಸ್ಸರಣವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿಚ್ಚೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ।
ಇಮಞ್ಚ ಪನ ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಓಪನೇಯ್ಯಿಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ದೇಸೇತಾರಂ ಇಮಿನಾಪಙ್ಗೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಂ ಸತ್ಥಾರಂ ನೇವ ಅತೀತಂಸೇ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ, ನ ಪನೇತರಹಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ತೇನ ಭಗವತಾತಿ ಏವಂ ಧಮ್ಮಗುಣದಸ್ಸನೇನೇವ ಸತ್ಥರಿ ಸಗಾರವೋ ಹೋತಿ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ। ಧಮ್ಮೇ ಗರುಚಿತ್ತೀಕಾರೋ ಸದ್ಧಾದಿವೇಪುಲ್ಲಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಬಹುಲೋ ಹೋತಿ, ಭಯಭೇರವಸಹೋ, ದುಕ್ಖಾಧಿವಾಸನಸಮತ್ಥೋ, ಧಮ್ಮೇನ ಸಂವಾಸಸಞ್ಞಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಧಮ್ಮಗುಣಾನುಸ್ಸತಿಯಾ ಅಜ್ಝಾವುತ್ಥಞ್ಚಸ್ಸ ಸರೀರಮ್ಪಿ ಚೇತಿಯಘರಮಿವ ಪೂಜಾರಹಂ ಹೋತಿ, ಅನುತ್ತರಧಮ್ಮಾಧಿಗಮಾಯ ಚಿತ್ತಂ ನಮತಿ, ವೀತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬವತ್ಥುಸಮಾಯೋಗೇ ಚಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಂ ಸಮನುಸ್ಸರತೋ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತಿ। ಉತ್ತರಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಪನ ಸುಗತಿಪರಾಯನೋ ಹೋತಿ।
ತಸ್ಮಾ ಹವೇ ಅಪ್ಪಮಾದಂ, ಕಯಿರಾಥ ಸುಮೇಧಸೋ।
ಏವಂ ಮಹಾನುಭಾವಾಯ, ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿಯಾ ಸದಾತಿ॥
ಇದಂ ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖಂ।
೩. ಸಙ್ಘಾನುಸ್ಸತಿಕಥಾ
೧೫೪. ಸಙ್ಘಾನುಸ್ಸತಿಂ ಭಾವೇತುಕಾಮೇನಾಪಿ ರಹೋಗತೇನ ಪಟಿಸಲ್ಲೀನೇನ ‘‘ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋ, ಉಜುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋ, ಞಾಯಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋ, ಸಾಮೀಚಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ
೧೫೫. ತತ್ಥ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿಪನ್ನೋ, ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪದಂ ಅನಿವತ್ತಿಪಟಿಪದಂ ಅನುಲೋಮಪಟಿಪದಂ ಅಪಚ್ಚನೀಕಪಟಿಪದಂ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಭಗವತೋ ಓವಾದಾನುಸಾಸನಿಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸುಣನ್ತೀತಿ ಸಾವಕಾ। ಸಾವಕಾನಂ ಸಙ್ಘೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋ, ಸೀಲದಿಟ್ಠಿಸಾಮಞ್ಞತಾಯ ಸಙ್ಘಾತಭಾವಮಾಪನ್ನೋ ಸಾವಕಸಮೂಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪದಾ ಉಜು ಅವಙ್ಕಾ ಅಕುಟಿಲಾ ಅಜಿಮ್ಹಾ, ಅರಿಯೋ ಚ ಞಾಯೋತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅನುಚ್ಛವಿಕತ್ತಾ ಚ ಸಾಮೀಚೀತಿಪಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಾ। ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಅರಿಯಸಙ್ಘೋ ಉಜುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಞಾಯಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಸಾಮೀಚಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋತಿಪಿ ವುತ್ತೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ಯೇ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾ, ತೇ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾ। ಯೇ ಫಲಟ್ಠಾ, ತೇ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪದಾಯ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ಅತೀತಂ ಪಟಿಪದಂ ಸನ್ಧಾಯ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಅಪಿಚ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೇ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾಪಿ ಅಪಣ್ಣಕಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾಪಿ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ।
ಮಜ್ಝಿಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಅನ್ತದ್ವಯಮನುಪಗಮ್ಮ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ಕಾಯವಚೀಮನೋವಙ್ಕಕುಟಿಲಜಿಮ್ಹದೋಸಪ್ಪಹಾನಾಯ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ಚ ಉಜುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ಚ ಉಜುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ।
ಞಾಯೋ ವುಚ್ಚತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ತದತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ಞಾಯಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ।
ಯಥಾ ಪಟಿಪನ್ನಾ ಸಾಮೀಚಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾರಹಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ಸಾಮೀಚಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ।
೧೫೬. ಯದಿದನ್ತಿ ಯಾನಿ ಇಮಾನಿ। ಚತ್ತಾರಿ ಪುರಿಸಯುಗಾನೀತಿ ಯುಗಳವಸೇನ ಪಠಮಮಗ್ಗಟ್ಠೋ ಫಲಟ್ಠೋತಿ ಇದಮೇಕಂ ಯುಗಳನ್ತಿ ಏವಂ ಚತ್ತಾರಿ ಪುರಿಸಯುಗಳಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಅಟ್ಠ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಾತಿ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಏಕೋ ಪಠಮಮಗ್ಗಟ್ಠೋ ಏಕೋ ಫಲಟ್ಠೋತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅಟ್ಠೇವ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಾ ಹೋನ್ತಿ ಏಸ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋತಿ ಯಾನಿಮಾನಿ ಯುಗವಸೇನ ಆಹುನೇಯ್ಯೋ। ಅಥ ವಾ ದೂರತೋಪಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸಾಪತೇಯ್ಯಮ್ಪಿ ಏತ್ಥ ಹುನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹವನೀಯೋ। ಸಕ್ಕಾದೀನಮ್ಪಿ ವಾ ಆಹವನಂ ಅರಹತೀತಿ ಆಹವನೀಯೋ। ಯೋ ಚಾಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಆಹವನೀಯೋ ನಾಮ ಅಗ್ಗಿ, ಯತ್ಥ ಹುತಂ ಮಹಪ್ಫಲನ್ತಿ ತೇಸಂ ಲದ್ಧಿ। ಸಚೇ ಹುತಸ್ಸ ಮಹಪ್ಫಲತಾಯ ಆಹವನೀಯೋ, ಸಙ್ಘೋವ ಆಹವನೀಯೋ। ಸಙ್ಘೇ ಹುತಞ್ಹಿ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಯೋ ಚ ವಸ್ಸಸತಂ ಜನ್ತು, ಅಗ್ಗಿಂ ಪರಿಚರೇ ವನೇ।
ಏಕಞ್ಚ ಭಾವಿತತ್ತಾನಂ, ಮುಹುತ್ತಮಪಿ ಪೂಜಯೇ।
ಸಾಯೇವ ಪೂಜನಾ ಸೇಯ್ಯೋ, ಯಞ್ಚೇ ವಸ್ಸಸತಂ ಹುತ’’ನ್ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೦೭)।
ತದೇತಂ ನಿಕಾಯನ್ತರೇ ಆಹವನೀಯೋತಿ ಪದಂ ಇಧ ಆಹುನೇಯ್ಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ। ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಪನೇತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿಮತ್ತಮೇವ ನಾನಂ। ಇತಿ ಆಹುನೇಯ್ಯೋ।
ಪಾಹುನೇಯ್ಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪಾಹುನಂ ವುಚ್ಚತಿ ದಿಸಾವಿದಿಸತೋ ಆಗತಾನಂ ಪಿಯಮನಾಪಾನಂ ಞಾತಿಮಿತ್ತಾನಮತ್ಥಾಯ ಸಕ್ಕಾರೇನ ಪಟಿಯತ್ತಂ ಆಗನ್ತುಕದಾನಂ। ತಮ್ಪಿ ಠಪೇತ್ವಾ ತೇ ತಥಾರೂಪೇ ಪಾಹುನಕೇ ಸಙ್ಘಸ್ಸೇವ ದಾತುಂ ಯುತ್ತಂ, ಸಙ್ಘೋವ ತಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಯುತ್ತೋ। ಸಙ್ಘಸದಿಸೋ ಹಿ ಪಾಹುನಕೋ ನತ್ಥಿ। ತಥಾ ಹೇಸ ಏಕಬುದ್ಧನ್ತರೇ ಚ ದಿಸ್ಸತಿ, ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣಞ್ಚ ಪಿಯಮನಾಪತ್ತಕರೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ। ಏವಂ ಪಾಹುನಮಸ್ಸ ದಾತುಂ ಯುತ್ತಂ ಪಾಹುನಞ್ಚ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಯುತ್ತೋತಿ ಪಾಹುನೇಯ್ಯೋ। ಯೇಸಂ ಪನ ಪಾಹವನೀಯೋತಿ ಪಾಳಿ, ತೇಸಂ ಯಸ್ಮಾ ಸಙ್ಘೋ ಪುಬ್ಬಕಾರಮರಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಆನೇತ್ವಾ ಏತ್ಥ ಹುನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಾಹವನೀಯೋ। ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ವಾ ಆಹವನಮರಹತೀತಿ ಪಾಹವನೀಯೋ। ಸ್ವಾಯಮಿಧ ತೇನೇವ ಅತ್ಥೇನ ಪಾಹುನೇಯ್ಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ದಕ್ಖಿಣಾತಿ ಪನ ಪರಲೋಕಂ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬದಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ। ತಂ ದಕ್ಖಿಣಂ ಅರಹತಿ, ದಕ್ಖಿಣಾಯ ವಾ ಹಿತೋ ಯಸ್ಮಾ ನಂ ಮಹಪ್ಫಲಕರಣತಾಯ ವಿಸೋಧೇತೀತಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ।
ಉಭೋ ಅಞ್ಜಲಿಕರಣೀಯೋ।
ಅನುತ್ತರಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಸ ಅಸದಿಸಂ ಪುಞ್ಞವಿರೂಹನಟ್ಠಾನಂ। ಯಥಾ ಹಿ ರಞ್ಞೋ ವಾ ಅಮಚ್ಚಸ್ಸ ವಾ ಸಾಲೀನಂ ವಾ ಯವಾನಂ ವಾ ವಿರೂಹನಟ್ಠಾನಂ ರಞ್ಞೋ ಸಾಲಿಕ್ಖೇತ್ತಂ ರಞ್ಞೋ ಯವಕ್ಖೇತ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಸಙ್ಘೋ ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಾನಂ ವಿರೂಹನಟ್ಠಾನಂ। ಸಙ್ಘಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಹಿ ಲೋಕಸ್ಸ ನಾನಪ್ಪಕಾರಹಿತಸುಖಸಂವತ್ತನಿಕಾನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ವಿರೂಹನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಘೋ ಅನುತ್ತರಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಲೋಕಸ್ಸಾತಿ।
೧೫೭. ಏವಂ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾದಿಭೇದೇ ಸಙ್ಘಗುಣೇ ಅನುಸ್ಸರತೋ ನೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನ ದೋಸ…ಪೇ॰… ನ ಮೋಹಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಉಜುಗತಮೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ ಸಙ್ಘಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೦) ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತನೀವರಣಸ್ಸ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಸಙ್ಘಗುಣಾನಂ ಪನ ಗಮ್ಭೀರತಾಯ ನಾನಪ್ಪಕಾರಗುಣಾನುಸ್ಸರಣಾಧಿಮುತ್ತತಾಯ ವಾ ಅಪ್ಪನಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಉಪಚಾರಪ್ಪತ್ತಮೇವ ಝಾನಂ ಹೋತಿ। ತದೇತಂ ಸಙ್ಘಗುಣಾನುಸ್ಸರಣವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಸಙ್ಘಾನುಸ್ಸತಿಚ್ಚೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ।
ಇಮಞ್ಚ ಪನ ಸಙ್ಘಾನುಸ್ಸತಿಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಸಙ್ಘೇ ಸಗಾರವೋ ಹೋತಿ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ। ಸದ್ಧಾದಿವೇಪುಲ್ಲಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಬಹುಲೋ ಹೋತಿ, ಭಯಭೇರವಸಹೋ, ದುಕ್ಖಾಧಿವಾಸನಸಮತ್ಥೋ, ಸಙ್ಘೇನ ಸಂವಾಸಸಞ್ಞಂ ಪಟಿಲಭತಿ। ಸಙ್ಘಗುಣಾನುಸ್ಸತಿಯಾ ಅಜ್ಝಾವುತ್ಥಞ್ಚಸ್ಸ ಸರೀರಂ ಸನ್ನಿಪತಿತಸಙ್ಘಮಿವ ಉಪೋಸಥಾಗಾರಂ ಪೂಜಾರಹಂ ಹೋತಿ, ಸಙ್ಘಗುಣಾಧಿಗಮಾಯ ಚಿತ್ತಂ ನಮತಿ, ವೀತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬವತ್ಥುಸಮಾಯೋಗೇ ಚಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸಙ್ಘಂ ಪಸ್ಸತೋ ವಿಯ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತಿ, ಉತ್ತರಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಪನ ಸುಗತಿಪರಾಯನೋ ಹೋತಿ।
ತಸ್ಮಾ ಹವೇ ಅಪ್ಪಮಾದಂ, ಕಯಿರಾಥ ಸುಮೇಧಸೋ।
ಏವಂ ಮಹಾನುಭಾವಾಯ, ಸಙ್ಘಾನುಸ್ಸತಿಯಾ ಸದಾತಿ॥
ಇದಂ ಸಙ್ಘಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖಂ।
೪. ಸೀಲಾನುಸ್ಸತಿಕಥಾ
೧೫೮. ಸೀಲಾನುಸ್ಸತಿಂ
ಗಹಟ್ಠಸೀಲಾನಿ ವಾ ಹೋನ್ತು ಪಬ್ಬಜಿತಸೀಲಾನಿ ವಾ, ಯೇಸಂ ಆದಿಮ್ಹಿ ವಾ ಅನ್ತೇ ವಾ ಏಕಮ್ಪಿ ನ ಭಿನ್ನಂ, ತಾನಿ ಪರಿಯನ್ತೇ ಛಿನ್ನಸಾಟಕೋ ವಿಯ ನ ಖಣ್ಡಾನೀತಿ ಅಖಣ್ಡಾನಿ। ಯೇಸಂ ವೇಮಜ್ಝೇ ಏಕಮ್ಪಿ ನ ಭಿನ್ನಂ, ತಾನಿ ಮಜ್ಝೇ ವಿನಿವಿದ್ಧಸಾಟಕೋ ವಿಯ ನ ಛಿದ್ದಾನೀತಿ ಅಚ್ಛಿದ್ದಾನಿ। ಯೇಸಂ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ ನ ಭಿನ್ನಾನಿ, ತಾನಿ ಪಿಟ್ಠಿಯಾ ವಾ ಕುಚ್ಛಿಯಾ ವಾ ಉಟ್ಠಿತೇನ ದೀಘವಟ್ಟಾದಿಸಣ್ಠಾನೇನ ವಿಸಭಾಗವಣ್ಣೇನ ಕಾಳರತ್ತಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಸರೀರವಣ್ಣಾ ಗಾವೀ ವಿಯ ನ ಸಬಲಾನೀತಿ ಅಸಬಲಾನಿ। ಯಾನಿ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ನ ಭಿನ್ನಾನಿ, ತಾನಿ ವಿಸಭಾಗಬಿನ್ದುವಿಚಿತ್ರಾ ಗಾವೀ ವಿಯ ನ ಕಮ್ಮಾಸಾನೀತಿ ಅಕಮ್ಮಾಸಾನಿ। ಅವಿಸೇಸೇನ ವಾ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಸತ್ತವಿಧೇನ ಮೇಥುನಸಂಯೋಗೇನ ಕೋಧುಪನಾಹಾದೀಹಿ ಚ ಪಾಪಧಮ್ಮೇಹಿ ಅನುಪಹತತ್ತಾ ಅಖಣ್ಡಾನಿ ಅಚ್ಛಿದ್ದಾನಿ ಅಸಬಲಾನಿ ಅಕಮ್ಮಾಸಾನಿ। ತಾನಿಯೇವ ತಣ್ಹಾದಾಸಬ್ಯತೋ ಮೋಚೇತ್ವಾ ಭುಜಿಸ್ಸಭಾವಕರಣೇನ ಭುಜಿಸ್ಸಾನಿ। ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಪಸತ್ಥತ್ತಾ ವಿಞ್ಞುಪ್ಪಸತ್ಥಾನಿ। ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಅಪರಾಮಟ್ಠತಾಯ ಕೇನಚಿ ವಾ ಅಯಂ ತೇ ಸೀಲೇಸು ದೋಸೋತಿ ಏವಂ ಪರಾಮಟ್ಠುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಅಪರಾಮಟ್ಠಾನಿ। ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿಂ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಂ ವಾ, ಅಥ ವಾ ಪನ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿಂ ಫಲಸಮಾಧಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಂವತ್ತೇನ್ತೀತಿ ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಕಾನಿ।
೧೫೯. ಏವಂ ಅಖಣ್ಡತಾದಿಗುಣವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಾನಿ ಅನುಸ್ಸರತೋ ನೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನ ದೋಸ…ಪೇ॰… ನ ಮೋಹಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಉಜುಗತಮೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಸೀಲಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತನೀವರಣಸ್ಸ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಸೀಲಗುಣಾನಂ ಪನ ಗಮ್ಭೀರತಾಯ ನಾನಪ್ಪಕಾರಗುಣಾನುಸ್ಸರಣಾಧಿಮುತ್ತತಾಯ ವಾ ಅಪ್ಪನಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಉಪಚಾರಪ್ಪತ್ತಮೇವ ಝಾನಂ ಹೋತಿ। ತದೇತಂ
ಇಮಞ್ಚ
ತಸ್ಮಾ ಹವೇ ಅಪ್ಪಮಾದಂ, ಕಯಿರಾಥ ಸುಮೇಧಸೋ।
ಏವಂ ಮಹಾನುಭಾವಾಯ, ಸೀಲಾನುಸ್ಸತಿಯಾ ಸದಾತಿ॥
ಇದಂ ಸೀಲಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖಂ।
೫. ಚಾಗಾನುಸ್ಸತಿಕಥಾ
೧೬೦. ಚಾಗಾನುಸ್ಸತಿಂ ಭಾವೇತುಕಾಮೇನ ಪನ ಪಕತಿಯಾ ಚಾಗಾಧಿಮುತ್ತೇನ ನಿಚ್ಚಪ್ಪವತ್ತದಾನಸಂವಿಭಾಗೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಪನ ಭಾವನಂ ಆರಭನ್ತೇನ ಇತೋ ದಾನಿ ಪಭುತಿ ಸತಿ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೇ ಅನ್ತಮಸೋ ಏಕಾಲೋಪಮತ್ತಮ್ಪಿ ದಾನಂ ಅದತ್ವಾ ನ ಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಮಾದಾನಂ ಕತ್ವಾ ತಂದಿವಸಂ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠೇಸು ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೇಸು ಯಥಾಸತ್ತಿ ಯಥಾಬಲಂ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ತತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ರಹೋಗತೇನ ಪಟಿಸಲ್ಲೀನೇನ ‘‘ಲಾಭಾ ವತ ಮೇ ಸುಲದ್ಧಂ ವತ ಮೇ, ಯೋಹಂ ಮಚ್ಛೇರಮಲಪರಿಯುಟ್ಠಿತಾಯ ಪಜಾಯ ವಿಗತಮಲಮಚ್ಛೇರೇನ ಚೇತಸಾ ವಿಹರಾಮಿ ಮುತ್ತಚಾಗೋ ಪಯತಪಾಣಿ ವೋಸ್ಸಗ್ಗರತೋ ಯಾಚಯೋಗೋ ದಾನಸಂವಿಭಾಗರತೋ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಗತಮಲಮಚ್ಛೇರತಾದಿಗುಣವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಚಾಗೋ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬೋ।
ತತ್ಥ ಲಾಭಾ ವತ ಮೇತಿ ಮಯ್ಹಂ ವತ ಲಾಭಾ, ಯೇ ಇಮೇ ‘‘ಆಯುಂ ಖೋ ಪನ ದತ್ವಾ ಆಯುಸ್ಸ ಭಾಗೀ ಹೋತಿ ದಿಬ್ಬಸ್ಸ ವಾ ಮಾನುಸಸ್ಸ ವಾ’’ ಇತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೩೭) ಚ, ‘‘ದದಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ ಭಜನ್ತಿ ನಂ ಬಹೂ’’ ಇತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೩೪) ಚ, ‘‘ದದಮಾನೋ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ, ಸತಂ ಧಮ್ಮಂ ಅನುಕ್ಕಮಂ’’ ಇತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೩೫) ಚ ಏವಮಾದೀಹಿ ನಯೇಹಿ ಭಗವತಾ ದಾಯಕಸ್ಸ ಲಾಭಾ ಸಂವಣ್ಣಿತಾ, ತೇ ಮಯ್ಹಂ ಅವಸ್ಸಂ ಭಾಗಿನೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸುಲದ್ಧಂ ವತ ಮೇತಿ ಯಂ ಮಯಾ ಇದಂ ಸಾಸನಂ ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ ವಾ ಲದ್ಧಂ, ತಂ ಸುಲದ್ಧಂ ವತ ಮೇ। ಕಸ್ಮಾ
ತತ್ಥ ಮಚ್ಛೇರಮಲಪರಿಯುಟ್ಠಿತಾಯಾತಿ ಮಚ್ಛೇರಮಲೇನ ಅಭಿಭೂತಾಯ। ಪಜಾಯಾತಿ ಪಜಾಯನವಸೇನ ಸತ್ತಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಪರಸಾಧಾರಣಭಾವಮಸಹನಲಕ್ಖಣೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಭಸ್ಸರಭಾವದೂಸಕಾನಂ ಕಣ್ಹಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಮಚ್ಛೇರಮಲೇನ ಅಭಿಭೂತೇಸು ಸತ್ತೇಸೂತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ವಿಗತಮಲಮಚ್ಛೇರೇನಾತಿ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ರಾಗದೋಸಾದಿಮಲಾನಞ್ಚೇವ ಮಚ್ಛೇರಸ್ಸ ಚ ವಿಗತತ್ತಾ ವಿಗತಮಲಮಚ್ಛೇರೇನ। ಚೇತಸಾ ವಿಹರಾಮೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಚಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವಸಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುತ್ತೇಸು ಪನ ಮಹಾನಾಮಸಕ್ಕಸ್ಸ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸತೋ ನಿಸ್ಸಯವಿಹಾರಂ ಪುಚ್ಛತೋ ನಿಸ್ಸಯವಿಹಾರವಸೇನ ದೇಸಿತತ್ತಾ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸಾಮೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ವಸಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಮುತ್ತಚಾಗೋತಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಚಾಗೋ। ಪಯತಪಾಣೀತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಹತ್ಥೋ। ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸಹತ್ಥಾ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ದಾತುಂ ಸದಾ ಧೋತಹತ್ಥೋಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವೋಸ್ಸಗ್ಗರತೋತಿ ವೋಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ, ಪರಿಚ್ಚಾಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಿಂ ವೋಸ್ಸಗ್ಗೇ ಸತತಾಭಿಯೋಗವಸೇನ ರತೋತಿ ವೋಸ್ಸಗ್ಗರತೋ। ಯಾಚಯೋಗೋತಿ ಯಂ ಯಂ ಪರೇ ಯಾಚನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ದಾನತೋ ಯಾಚನಯೋಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಾಜಯೋಗೋತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಯಜನಸಙ್ಖಾತೇನ ಯಾಜೇನ ಯುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಾನಸಂವಿಭಾಗರತೋತಿ ದಾನೇ ಚ ಸಂವಿಭಾಗೇ ಚ ರತೋ। ಅಹಞ್ಹಿ ದಾನಞ್ಚ ದೇಮಿ, ಅತ್ತನಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬತೋಪಿ ಚ ಸಂವಿಭಾಗಂ ಕರೋಮಿ, ಏತ್ಥೇವ ಚಸ್ಮಿ ಉಭಯೇ ರತೋತಿ ಏವಂ ಅನುಸ್ಸರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೬೧. ತಸ್ಸೇವಂ ವಿಗತಮಲಮಚ್ಛೇರತಾದಿಗುಣವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಚಾಗಂ ಅನುಸ್ಸರತೋ ನೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನ ದೋಸ…ಪೇ॰… ನ ಮೋಹಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಉಜುಗತಮೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ ಚಾಗಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦) ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತನೀವರಣಸ್ಸ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಚಾಗಗುಣಾನಂ ಪನ ಗಮ್ಭೀರತಾಯ ನಾನಪ್ಪಕಾರಚಾಗಗುಣಾನುಸ್ಸರಣಾಧಿಮುತ್ತತಾಯ ವಾ ಅಪ್ಪನಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಉಪಚಾರಪ್ಪತ್ತಮೇವ ಝಾನಂ ಹೋತಿ। ತದೇತಂ ಚಾಗಗುಣಾನುಸ್ಸರಣವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಚಾಗಾನುಸ್ಸತಿಚ್ಚೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ।
ಇಮಞ್ಚ
ತಸ್ಮಾ
ಏವಂ ಮಹಾನುಭಾವಾಯ, ಚಾಗಾನುಸ್ಸತಿಯಾ ಸದಾತಿ॥
ಇದಂ ಚಾಗಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖಂ।
೬. ದೇವತಾನುಸ್ಸತಿಕಥಾ
೧೬೨. ದೇವತಾನುಸ್ಸತಿಂ ಭಾವೇತುಕಾಮೇನ ಪನ ಅರಿಯಮಗ್ಗವಸೇನ ಸಮುದಾಗತೇಹಿ ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ತತೋ ರಹೋಗತೇನ ಪಟಿಸಲ್ಲೀನೇನ ‘‘ಸನ್ತಿ ದೇವಾ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾ, ಸನ್ತಿ ದೇವಾ ತಾವತಿಂಸಾ, ಯಾಮಾ, ತುಸಿತಾ, ನಿಮ್ಮಾನರತಿನೋ, ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತಿನೋ, ಸನ್ತಿ ದೇವಾ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾ, ಸನ್ತಿ ದೇವಾ ತತುತ್ತರಿ, ಯಥಾರೂಪಾಯ ಸದ್ಧಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ತಾ ದೇವತಾ ಇತೋ ಚುತಾ ತತ್ಥ ಉಪಪನ್ನಾ, ಮಯ್ಹಮ್ಪಿ ತಥಾರೂಪಾ ಸದ್ಧಾ ಸಂವಿಜ್ಜತಿ। ಯಥಾರೂಪೇನ ಸೀಲೇನ। ಯಥಾರೂಪೇನ ಸುತೇನ। ಯಥಾರೂಪೇನ ಚಾಗೇನ। ಯಥಾರೂಪಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ತಾ ದೇವತಾ ಇತೋ ಚುತಾ ತತ್ಥ ಉಪಪನ್ನಾ, ಮಯ್ಹಮ್ಪಿ ತಥಾರೂಪಾ ಪಞ್ಞಾ ಸಂವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೦) ಏವಂ ದೇವತಾ ಸಕ್ಖಿಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸದ್ಧಾದಿಗುಣಾ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಾ।
ಸುತ್ತೇ ಪನ ಯಸ್ಮಿಂ ಮಹಾನಾಮ ಸಮಯೇ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಅತ್ತನೋ ಚ ತಾಸಞ್ಚ ದೇವತಾನಂ ಸದ್ಧಞ್ಚ ಸೀಲಞ್ಚ ಸುತಞ್ಚ ಚಾಗಞ್ಚ ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ನೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ತಂ ಸಕ್ಖಿಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತಬ್ಬದೇವತಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಸಮಾನಗುಣದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಹಿ ದೇವತಾ ಸಕ್ಖಿಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇ ಅನುಸ್ಸರತೀತಿ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ।
೧೬೩. ತಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ದೇವತಾನಂ ಗುಣೇ ಅನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ ಅಪರಭಾಗೇ ಅತ್ತನೋ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಸದ್ಧಾದಿಗುಣೇ ಅನುಸ್ಸರತೋ ಚಸ್ಸ ನೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ
ಇಮಞ್ಚ ಪನ ದೇವತಾನುಸ್ಸತಿಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ದೇವತಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ ಮನಾಪೋ, ಭಿಯ್ಯೋಸೋ ಮತ್ತಾಯ ಸದ್ಧಾದಿವೇಪುಲ್ಲಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಬಹುಲೋ ವಿಹರತಿ। ಉತ್ತರಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಪನ ಸುಗತಿಪರಾಯನೋ ಹೋತಿ।
ತಸ್ಮಾ ಹವೇ ಅಪ್ಪಮಾದಂ, ಕಯಿರಾಥ ಸುಮೇಧಸೋ।
ಏವಂ ಮಹಾನುಭಾವಾಯ, ದೇವತಾನುಸ್ಸತಿಯಾ ಸದಾತಿ॥
ಇದಂ ದೇವತಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖಂ।
ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ
೧೬೪. ಯಂ ಪನ ಏತಾಸಂ ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಾಯಂ ‘‘ಉಜುಗತಮೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ ತಥಾಗತಂ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಉಜುಗತಚಿತ್ತೋ ಖೋ ಪನ, ಮಹಾನಾಮ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಲಭತಿ ಅತ್ಥವೇದಂ, ಲಭತಿ ಧಮ್ಮವೇದಂ, ಲಭತಿ ಧಮ್ಮೂಪಸಂಹಿತಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ, ಪಮುದಿತಸ್ಸ ಪೀತಿ ಜಾಯತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೦) ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾತಿಆದೀನಂ ಅತ್ಥಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ತುಟ್ಠಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಲಭತಿ ಅತ್ಥವೇದನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಾಳಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ತುಟ್ಠಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಲಭತಿ ಧಮ್ಮವೇದಂ। ಉಭಯವಸೇನ ಲಭತಿ ಧಮ್ಮೂಪಸಂಹಿತಂ ಪಾಮೋಜ್ಜನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಯಞ್ಚ ದೇವತಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ದೇವತಾ ಆರಬ್ಭಾತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ದೇವತಾ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಚಿತ್ತವಸೇನ ದೇವತಾಗುಣಸದಿಸೇ ವಾ ದೇವತಾಭಾವನಿಪ್ಫಾದಕೇ ಗುಣೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಚಿತ್ತವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೧೬೫. ಇಮಾ
ಗೇಧಸುತ್ತೇಪಿ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ತಥಾಗತಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ…ಪೇ॰… ಉಜುಗತಮೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಂ ಮುತ್ತಂ ವುಟ್ಠಿತಂ ಗೇಧಮ್ಹಾ। ಗೇಧೋತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚನ್ನೇತಂ ಕಾಮಗುಣಾನಮಧಿವಚನಂ। ಇದಮ್ಪಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರಿತ್ವಾ ಏವಮಿಧೇಕಚ್ಚೇ ಸತ್ತಾ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೨೫) ಏವಂ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸತಿವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ವಿಸೋಧೇತ್ವಾ ಉತ್ತರಿ ಪರಮತ್ಥವಿಸುದ್ಧಿಅಧಿಗಮತ್ಥಾಯ ಕಥಿತಾ।
ಆಯಸ್ಮತಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೇನ ದೇಸಿತೇ ಸಮ್ಬಾಧೋಕಾಸಸುತ್ತೇಪಿ ‘‘ಅಚ್ಛರಿಯಂ, ಆವುಸೋ, ಅಬ್ಭುತಂ, ಆವುಸೋ, ಯಾವಞ್ಚಿದಂ ತೇನ ಭಗವತಾ ಜಾನತಾ ಪಸ್ಸತಾ ಅರಹತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಸಮ್ಬಾಧೇ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೋ ಅನುಬುದ್ಧೋ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ…ಪೇ॰… ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಯದಿದಂ ಛ ಅನುಸ್ಸತಿಟ್ಠಾನಾನಿ। ಕತಮಾನಿ ಛ? ಇಧಾವುಸೋ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ತಥಾಗತಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ…ಪೇ॰… ಏವಮಿಧೇಕಚ್ಚೇ ಸತ್ತಾ ವಿಸುದ್ಧಿಧಮ್ಮಾ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೨೬) ಏವಂ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸೇವ ಪರಮತ್ಥವಿಸುದ್ಧಿಧಮ್ಮತಾಯ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮವಸೇನ ಕಥಿತಾ।
ಉಪೋಸಥಸುತ್ತೇಪಿ ‘‘ಕಥಞ್ಚ, ವಿಸಾಖೇ, ಅರಿಯೂಪೋಸಥೋ ಹೋತಿ? ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಸ್ಸ, ವಿಸಾಖೇ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಮೇನ ಪರಿಯೋದಪನಾ ಹೋತಿ। ಕಥಞ್ಚ, ವಿಸಾಖೇ, ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಮೇನ ಪರಿಯೋದಪನಾ ಹೋತಿ? ಇಧ, ವಿಸಾಖೇ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ತಥಾಗತಂ ಅನುಸ್ಸರತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೭೧) ಏವಂ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸೇವ ಉಪೋಸಥಂ ಉಪವಸತೋ ಚಿತ್ತವಿಸೋಧನಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನ ಉಪೋಸಥಸ್ಸ ಮಹಪ್ಫಲಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕಥಿತಾ।
ಏಕಾದಸನಿಪಾತೇಪಿ ‘‘ಸದ್ಧೋ ಖೋ, ಮಹಾನಾಮ, ಆರಾಧಕೋ ಹೋತಿ, ನೋ ಅಸ್ಸದ್ಧೋ। ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ, ಉಪಟ್ಠಿತಸತಿ, ಸಮಾಹಿತೋ, ಪಞ್ಞವಾ, ಮಹಾನಾಮ
೧೬೬. ಏವಂ ಫುಸ್ಸದೇವತ್ಥೇರೋ ವಿಯ।
ಸೋ ಕಿರಾಯಸ್ಮಾ ಮಾರೇನ ನಿಮ್ಮಿತಂ ಬುದ್ಧರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ತಾವ ಸರಾಗದೋಸಮೋಹೋ ಏವಂ ಸೋಭತಿ, ಕಥಂ ನು ಖೋ ಭಗವಾ ನ ಸೋಭತಿ, ಸೋ ಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ವೀತರಾಗದೋಸಮೋಹೋ’’ತಿ ಬುದ್ಧಾರಮ್ಮಣಂ ಪೀತಿಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣೀತಿ।
ಇತಿ ಸಾಧುಜನಪಾಮೋಜ್ಜತ್ಥಾಯ ಕತೇ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ
ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಧಿಕಾರೇ
ಛಅನುಸ್ಸತಿನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ
ಸತ್ತಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।