೮. ಅನುಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನಿದ್ದೇಸೋ
ಮರಣಸ್ಸತಿಕಥಾ
೧೬೭. ಇದಾನಿ ಮರಣನ್ತಿ ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದೋ। ಯಂ ಪನೇತಂ ಅರಹನ್ತಾನಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸಮುಚ್ಛೇದಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಮರಣಂ, ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಣಭಙ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ಖಣಿಕಮರಣಂ, ರುಕ್ಖೋ ಮತೋ ಲೋಹಂ ಮತನ್ತಿಆದೀಸು ಸಮ್ಮುತಿಮರಣಞ್ಚ, ನ ತಂ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ।
ಯಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಂ ಕಾಲಮರಣಂ ಅಕಾಲಮರಣನ್ತಿ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಕಾಲಮರಣಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖಯೇನ ವಾ ಆಯುಕ್ಖಯೇನ ವಾ ಉಭಯಕ್ಖಯೇನ ವಾ ಹೋತಿ। ಅಕಾಲಮರಣಂ ಕಮ್ಮುಪಚ್ಛೇದಕಕಮ್ಮವಸೇನ।
ತತ್ಥ ಯಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಯಪಿ ಆಯುಸನ್ತಾನಜನಕಪಚ್ಚಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕೇವಲಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಕ್ಕವಿಪಾಕತ್ತಾ ಮರಣಂ ಹೋತಿ, ಇದಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖಯೇನ ಮರಣಂ ನಾಮ। ಯಂ ಗತಿಕಾಲಾಹಾರಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೇನ ಅಜ್ಜತನಕಾಲಪುರಿಸಾನಂ ವಿಯ ವಸ್ಸಸತಮತ್ತಪರಿಮಾಣಸ್ಸ ಆಯುನೋ ಖಯವಸೇನ ಮರಣಂ ಹೋತಿ, ಇದಂ ಆಯುಕ್ಖಯೇನ ಮರಣಂ ನಾಮ। ಯಂ ಪನ ದೂಸೀಮಾರಕಲಾಬುರಾಜಾದೀನಂ ವಿಯ ತಙ್ಖಣಞ್ಞೇವ ಠಾನಾಚಾವನಸಮತ್ಥೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಉಪಚ್ಛಿನ್ನಸನ್ತಾನಾನಂ, ಪುರಿಮಕಮ್ಮವಸೇನ ವಾ ಸತ್ಥಹರಣಾದೀಹಿ ಉಪಕ್ಕಮೇಹಿ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನಸನ್ತಾನಾನಂ ಮರಣಂ ಹೋತಿ, ಇದಂ ಅಕಾಲಮರಣಂ ನಾಮ। ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ। ಇತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಮರಣಸ್ಸ ಸರಣಂ ಮರಣಸ್ಸತಿ।
೧೬೮. ತಂ ಭಾವೇತುಕಾಮೇನ ರಹೋಗತೇನ ಪಟಿಸಲ್ಲೀನೇನ ‘‘ಮರಣಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಮರಣಂ ಮರಣ’’ನ್ತಿ ವಾ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋ। ಅಯೋನಿಸೋ
೧೬೯. ಯಸ್ಸ ಪನ ಏತ್ತಾವತಾ ನ ಹೋತಿ, ತೇನ ವಧಕಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತೋ, ಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಪತ್ತಿತೋ, ಉಪಸಂಹರಣತೋ, ಕಾಯಬಹುಸಾಧಾರಣತೋ, ಆಯುದುಬ್ಬಲತೋ, ಅನಿಮಿತ್ತತೋ, ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದತೋ, ಖಣಪರಿತ್ತತೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಾಕಾರೇಹಿ ಮರಣಂ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಂ।
ತತ್ಥ ವಧಕಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತೋತಿ ವಧಕಸ್ಸ ವಿಯ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಇಮಸ್ಸ ಸೀಸಂ ಛಿನ್ದಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅಸಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗೀವಾಯ ಚಾರಯಮಾನೋ ವಧಕೋ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೋವ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಮರಣಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಮೇವಾತಿ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಸಹ ಜಾತಿಯಾ ಆಗತತೋ, ಜೀವಿತಹರಣತೋ ಚ। ಯಥಾ ಹಿ ಅಹಿಚ್ಛತ್ತಕಮಕುಳಂ ಮತ್ಥಕೇನ ಪಂಸುಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಸತ್ತಾ ಜರಾಮರಣಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ನೇಸಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಾನನ್ತರಮೇವ ಜರಂ ಪತ್ವಾ ಪಬ್ಬತಸಿಖರತೋ ಪತಿತಸಿಲಾ ವಿಯ ಭಿಜ್ಜತಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಖನ್ಧೇಹಿ। ಏವಂ ಖಣಿಕಮರಣಂ ತಾವ ಸಹ ಜಾತಿಯಾ ಆಗತಂ। ಜಾತಸ್ಸ ಪನ ಅವಸ್ಸಂ ಮರಣತೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಮರಣಮ್ಪಿ ಸಹ ಜಾತಿಯಾ ಆಗತಂ। ತಸ್ಮಾ ಏಸ ಸತ್ತೋ ಜಾತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಥಾ ನಾಮ ಉಟ್ಠಿತೋ ಸೂರಿಯೋ ಅತ್ಥಾಭಿಮುಖೋ ಗಚ್ಛತೇವ, ಗತಗತಟ್ಠಾನತೋ ಈಸಕಮ್ಪಿ ನ ನಿವತ್ತತಿ। ಯಥಾ ವಾ ನದೀ ಪಬ್ಬತೇಯ್ಯಾ ಸೀಘಸೋತಾ ಹಾರಹಾರಿನೀ ಸನ್ದತೇವ ವತ್ತತೇವ ಈಸಕಮ್ಪಿ ನ ನಿವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಈಸಕಮ್ಪಿ ಅನಿವತ್ತಮಾನೋ ಮರಣಾಭಿಮುಖೋವ ಯಾತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಯಮೇಕರತ್ತಿಂ
ಅಬ್ಭುಟ್ಠಿತೋವ ಸೋ ಯಾತಿ, ಸ ಗಚ್ಛಂ ನ ನಿವತ್ತತೀ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೧೫.೩೬೩)।
ಏವಂ ಗಚ್ಛತೋ ಚಸ್ಸ ಗಿಮ್ಹಾಭಿತತ್ತಾನಂ ಕುನ್ನದೀನಂ ಖಯೋ ವಿಯ, ಪಾತೋ ಆಪೋರಸಾನುಗತಬನ್ಧನಾನಂ ದುಮಪ್ಫಲಾನಂ ಪತನಂ ವಿಯ, ಮುಗ್ಗರಾಭಿತಾಳಿತಾನಂ ಮತ್ತಿಕಭಾಜನಾನಂ ಭೇದೋ
‘‘ಅಚ್ಚಯನ್ತಿ ಅಹೋರತ್ತಾ, ಜೀವಿತಮುಪರುಜ್ಝತಿ।
ಆಯು ಖೀಯತಿ ಮಚ್ಚಾನಂ, ಕುನ್ನದೀನಂವ ಓದಕಂ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೪೬)।
‘‘ಫಲಾನಮಿವ ಪಕ್ಕಾನಂ, ಪಾತೋ ಪಪತತೋ ಭಯಂ।
ಏವಂ ಜಾತಾನ ಮಚ್ಚಾನಂ, ನಿಚ್ಚಂ ಮರಣತೋ ಭಯಂ॥
‘‘ಯಥಾಪಿ ಕುಮ್ಭಕಾರಸ್ಸ, ಕತಂ ಮತ್ತಿಕಭಾಜನಂ।
ಖುದ್ದಕಞ್ಚ ಮಹನ್ತಞ್ಚ, ಯಂ ಪಕ್ಕಂ ಯಞ್ಚ ಆಮಕಂ।
ಸಬ್ಬಂ ಭೇದನಪರಿಯನ್ತಂ, ಏವಂ ಮಚ್ಚಾನ ಜೀವಿತಂ’॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೫೮೧-೫೮೨)।
‘‘ಉಸ್ಸಾವೋವ ತಿಣಗ್ಗಮ್ಹಿ, ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನಂ ಪತಿ।
ಏವಮಾಯು ಮನುಸ್ಸಾನಂ, ಮಾ ಮಂ ಅಮ್ಮ ನಿವಾರಯಾ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೧೧.೭೯)।
ಏವಂ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕೋ ವಧಕೋ ವಿಯ ಸಹ ಜಾತಿಯಾ ಆಗತಂ ಪನೇತಂ ಮರಣಂ ಗೀವಾಯ ಅಸಿಂ ಚಾರಯಮಾನೋ ಸೋ ವಧಕೋ ವಿಯ ಜೀವಿತಂ ಹರತಿಯೇವ, ನ ಅಹರಿತ್ವಾ ನಿವತ್ತತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಹ ಜಾತಿಯಾ ಆಗತತೋ, ಜೀವಿತಹರಣತೋ ಚ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕೋ ವಧಕೋ ವಿಯ ಮರಣಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಮೇವಾತಿ ಏವಂ ವಧಕಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತೋ ಮರಣಂ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಂ।
೧೭೦. ಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಪತ್ತಿತೋತಿ ಇಧ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ತಾವದೇವ ಸೋಭತಿ, ಯಾವ ನಂ ವಿಪತ್ತಿ ನಾಭಿಭವತಿ, ನ ಚ ಸಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಯಾ ವಿಪತ್ತಿಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ। ತಥಾ ಹಿ –
‘‘ಸಕಲಂ
ಅಡ್ಢಾಮಲಕಮತ್ತಸ್ಸ, ಅನ್ತೇ ಇಸ್ಸರತಂ ಗತೋ॥
‘‘ತೇನೇವ ದೇಹಬನ್ಧೇನ, ಪುಞ್ಞಮ್ಹಿ ಖಯಮಾಗತೇ।
ಮರಣಾಭಿಮುಖೋ ಸೋಪಿ, ಅಸೋಕೋ ಸೋಕಮಾಗತೋ’’ತಿ॥
ಅಪಿಚ
‘‘ಯಥಾಪಿ ಸೇಲಾ ವಿಪುಲಾ, ನಭಂ ಆಹಚ್ಚ ಪಬ್ಬತಾ।
ಸಮನ್ತಾ ಅನುಪರಿಯೇಯ್ಯುಂ, ನಿಪ್ಪೋಥೇನ್ತಾ ಚತುದ್ದಿಸಾ॥
‘‘ಏವಂ ಜರಾ ಚ ಮಚ್ಚು ಚ, ಅಧಿವತ್ತನ್ತಿ ಪಾಣಿನೇ।
ಖತ್ತಿಯೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ವೇಸ್ಸೇ, ಸುದ್ದೇ ಚಣ್ಡಾಲಪುಕ್ಕುಸೇ।
ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ, ಸಬ್ಬಮೇವಾಭಿಮದ್ದತಿ॥
‘‘ನ ತತ್ಥ ಹತ್ಥೀನಂ ಭೂಮಿ, ನ ರಥಾನಂ ನ ಪತ್ತಿಯಾ।
ನ ಚಾಪಿ ಮನ್ತಯುದ್ಧೇನ, ಸಕ್ಕಾ ಜೇತುಂ ಧನೇನ ವಾ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩೬)।
ಏವಂ ಜೀವಿತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಮರಣವಿಪತ್ತಿಪರಿಯೋಸಾನತಂ ವವತ್ಥಪೇನ್ತೇನ ಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಪತ್ತಿತೋ ಮರಣಂ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಂ।
೧೭೧. ಉಪಸಂಹರಣತೋತಿ ಪರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತನೋ ಉಪಸಂಹರಣತೋ। ತತ್ಥ ಸತ್ತಹಾಕಾರೇಹಿ ಉಪಸಂಹರಣತೋ ಮರಣಂ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಂ, ಯಸಮಹತ್ತತೋ, ಪುಞ್ಞಮಹತ್ತತೋ, ಥಾಮಮಹತ್ತತೋ, ಇದ್ಧಿಮಹತ್ತತೋ, ಪಞ್ಞಾಮಹತ್ತತೋ, ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧತೋ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತೋತಿ। ಕಥಂ? ಇದಂ ಮರಣಂ ನಾಮ ಮಹಾಯಸಾನಂ ಮಹಾಪರಿವಾರಾನಂ
ಮಹಾಯಸಾ ರಾಜವರಾ, ಮಹಾಸಮ್ಮತಆದಯೋ।
ತೇಪಿ ಮಚ್ಚುವಸಂ ಪತ್ತಾ, ಮಾದಿಸೇಸು ಕಥಾವ ಕಾತಿ॥
ಏವಂ ತಾವ ಯಸಮಹತ್ತತೋ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಂ।
ಕಥಂ ಪುಞ್ಞಮಹತ್ತತೋ?
ಜೋತಿಕೋ ಜಟಿಲೋ ಉಗ್ಗೋ, ಮೇಣ್ಡಕೋ ಅಥ ಪುಣ್ಣಕೋ।
ಏತೇ ಚಞ್ಞೇ ಚ ಯೇ ಲೋಕೇ, ಮಹಾಪುಞ್ಞಾತಿ ವಿಸ್ಸುತಾ।
ಸಬ್ಬೇ ಮರಣಮಾಪನ್ನಾ, ಮಾದಿಸೇಸು ಕಥಾವ ಕಾತಿ॥
ಏವಂ ಪುಞ್ಞಮಹತ್ತತೋ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಂ।
ಕಥಂ
ವಾಸುದೇವೋ ಬಲದೇವೋ, ಭೀಮಸೇನೋ ಯುಧಿಟ್ಠಿಲೋ।
ಚಾನುರೋ ಯೋ ಮಹಾಮಲ್ಲೋ, ಅನ್ತಕಸ್ಸ ವಸಂ ಗತಾ॥
ಏವಂ ಥಾಮಬಲೂಪೇತಾ, ಇತಿ ಲೋಕಮ್ಹಿ ವಿಸ್ಸುತಾ।
ಏತೇಪಿ ಮರಣಂ ಯಾತಾ, ಮಾದಿಸೇಸು ಕಥಾವ ಕಾತಿ॥
ಏವಂ ಥಾಮಮಹತ್ತತೋ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಂ।
ಕಥಂ ಇದ್ಧಿಮಹತ್ತತೋ?
ಪಾದಙ್ಗುಟ್ಠಕಮತ್ತೇನ
ಯೋ ನಾಮಿದ್ಧಿಮತಂ ಸೇಟ್ಠೋ, ದುತಿಯೋ ಅಗ್ಗಸಾವಕೋ॥
ಸೋಪಿ ಮಚ್ಚುಮುಖಂ ಘೋರಂ, ಮಿಗೋ ಸೀಹಮುಖಂ ವಿಯ।
ಪವಿಟ್ಠೋ ಸಹ ಇದ್ಧೀಹಿ, ಮಾದಿಸೇಸು ಕಥಾವ ಕಾತಿ॥
ಏವಂ ಇದ್ಧಿಮಹತ್ತತೋ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಂ।
ಕಥಂ ಪಞ್ಞಾಮಹತ್ತತೋ?
ಲೋಕನಾಥಂ ಠಪೇತ್ವಾನ, ಯೇ ಚಞ್ಞೇ ಅತ್ಥಿ ಪಾಣಿನೋ।
ಪಞ್ಞಾಯ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ, ಕಲಂ ನಾಗ್ಘನ್ತಿ ಸೋಳಸಿಂ॥
ಏವಂ ನಾಮ ಮಹಾಪಞ್ಞೋ, ಪಠಮೋ ಅಗ್ಗಸಾವಕೋ।
ಮರಣಸ್ಸ ವಸಂ ಪತ್ತೋ, ಮಾದಿಸೇಸು ಕಥಾವ ಕಾತಿ॥
ಏವಂ ಪಞ್ಞಾಮಹತ್ತತೋ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಂ।
ಕಥಂ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧತೋ? ಯೇಪಿ ತೇ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣವೀರಿಯಬಲೇನ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಸತ್ತುನಿಮ್ಮಥನಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಂ ಪತ್ತಾ ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಕಪ್ಪಾ ಸಯಮ್ಭುನೋ, ತೇಪಿ ಮರಣತೋ ನ ಮುತ್ತಾ, ಕುತೋ ಪನಾಹಂ ಮುಚ್ಚಿಸ್ಸಾಮೀತಿ।
ತಂ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಮಾಗಮ್ಮ, ವೀಮಂಸನ್ತಾ ಮಹೇಸಯೋ।
ಸಯಮ್ಭುಞ್ಞಾಣತೇಜೇನ, ಯೇ ಪತ್ತಾ ಆಸವಕ್ಖಯಂ॥
ಏಕಚರಿಯನಿವಾಸೇನ, ಖಗ್ಗಸಿಙ್ಗಸಮೂಪಮಾ।
ತೇಪಿ ನಾತಿಗತಾ ಮಚ್ಚುಂ, ಮಾದಿಸೇಸು ಕಥಾವ ಕಾತಿ॥
ಏವಂ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧತೋ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಂ।
ಕಥಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತೋ? ಯೋಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಅಸೀತಿಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಪಟಿಮಣ್ಡಿತದ್ವತ್ತಿಂಸಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣವಿಚಿತ್ರರೂಪಕಾಯೋ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಿಗುಣರತನಸಮಿದ್ಧಧಮ್ಮಕಾಯೋ ಯಸಮಹತ್ತಪುಞ್ಞಮಹತ್ತಥಾಮಮಹತ್ತಇದ್ಧಿಮಹತ್ತಪಞ್ಞಾಮಹತ್ತಾನಂ ಪಾರಂ ಗತೋ ಅಸಮೋ ಅಸಮಸಮೋ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಸೋಪಿ ಸಲಿಲವುಟ್ಠಿನಿಪಾತೇನ ಮಹಾಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಯ ಮರಣವುಟ್ಠಿನಿಪಾತೇನ ಠಾನಸೋ ವೂಪಸನ್ತೋ।
ಏವಂ ಮಹಾನುಭಾವಸ್ಸ, ಯಂ ನಾಮೇತಂ ಮಹೇಸಿನೋ।
ನ ಭಯೇನ ನ ಲಜ್ಜಾಯ, ಮರಣಂ ವಸಮಾಗತಂ॥
ನಿಲ್ಲಜ್ಜಂ ವೀತಸಾರಜ್ಜಂ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಾಭಿಮದ್ದನಂ।
ತಯಿದಂ ಮಾದಿಸಂ ಸತ್ತಂ, ಕಥಂ ನಾಭಿಭವಿಸ್ಸತೀತಿ॥
ಏವಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತೋ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಂ।
ತಸ್ಸೇವಂ ಯಸಮಹತ್ತತಾದಿಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಪರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮರಣಸಾಮಞ್ಞತಾಯ ಅತ್ತಾನಂ ಉಪಸಂಹರಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ವಿಯ ಸತ್ತವಿಸೇಸಾನಂ ಮಯ್ಹಮ್ಪಿ ಮರಣಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅನುಸ್ಸರತೋ ಉಪಚಾರಪ್ಪತ್ತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಹೋತೀತಿ। ಏವಂ ಉಪಸಂಹರಣತೋ ಮರಣಂ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಂ।
೧೭೨. ಕಾಯಬಹುಸಾಧಾರಣತೋತಿ ಅಯಂ ಕಾಯೋ ಬಹುಸಾಧಾರಣೋ। ಅಸೀತಿಯಾ ತಾವ ಕಿಮಿಕುಲಾನಂ ಸಾಧಾರಣೋ, ತತ್ಥ ಛವಿನಿಸ್ಸಿತಾ ಪಾಣಾ ಛವಿಂ ಖಾದನ್ತಿ, ಚಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಾ ಚಮ್ಮಂ ಖಾದನ್ತಿ, ಮಂಸನಿಸ್ಸಿತಾ ಮಂಸಂ ಖಾದನ್ತಿ, ನ್ಹಾರುನಿಸ್ಸಿತಾ ನ್ಹಾರುಂ ಖಾದನ್ತಿ, ಅಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಿತಾ ಅಟ್ಠಿಂ ಖಾದನ್ತಿ, ಮಿಞ್ಜನಿಸ್ಸಿತಾ ಮಿಞ್ಜಂ ಖಾದನ್ತಿ। ತತ್ಥೇವ ಜಾಯನ್ತಿ ಜೀಯನ್ತಿ ಮೀಯನ್ತಿ, ಉಚ್ಚಾರಪಸ್ಸಾವಂ ಕರೋನ್ತಿ। ಕಾಯೋವ ನೇಸಂ ಸೂತಿಘರಞ್ಚೇವ ಗಿಲಾನಸಾಲಾ ಚ ಸುಸಾನಞ್ಚ ವಚ್ಚಕುಟಿ ಚ ಪಸ್ಸಾವದೋಣಿಕಾ ಚ। ಸ್ವಾಯಂ ತೇಸಮ್ಪಿ ಕಿಮಿಕುಲಾನಂ ಪಕೋಪೇನ ಮರಣಂ ನಿಗಚ್ಛತಿಯೇವ। ಯಥಾ ಚ ಅಸೀತಿಯಾ ಕಿಮಿಕುಲಾನಂ, ಏವಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಂಯೇವ ಅನೇಕಸತಾನಂ ರೋಗಾನಂ ಬಾಹಿರಾನಞ್ಚ ಅಹಿವಿಚ್ಛಿಕಾದೀನಂ ಮರಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಾಧಾರಣೋ।
ಯಥಾ
೧೭೩. ಆಯುದುಬ್ಬಲತೋತಿ ಆಯು ನಾಮೇತಂ ಅಬಲಂ ದುಬ್ಬಲಂ। ತಥಾ ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೂಪನಿಬದ್ಧಞ್ಚೇವ ಇರಿಯಾಪಥೂಪನಿಬದ್ಧಞ್ಚ ಸೀತುಣ್ಹೂಪನಿಬದ್ಧಞ್ಚ ಮಹಾಭೂತೂಪನಿಬದ್ಧಞ್ಚ ಆಹಾರೂಪನಿಬದ್ಧಞ್ಚ। ತದೇತಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಸಮವುತ್ತಿತಂ ಲಭಮಾನಮೇವ ಪವತ್ತತಿ। ಬಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತನಾಸಿಕವಾತೇ ಪನ ಅನ್ತೋ ಅಪವಿಸನ್ತೇ, ಪವಿಟ್ಠೇ ವಾ ಅನಿಕ್ಖಮನ್ತೇ ಮತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಚತುನ್ನಂ ಇರಿಯಾಪಥಾನಮ್ಪಿ ಸಮವುತ್ತಿತಂ ಲಭಮಾನಮೇವ ಪವತ್ತತಿ। ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರಸ್ಸ ಪನ ಅಧಿಮತ್ತತಾಯ ಆಯುಸಙ್ಖಾರಾ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ। ಸೀತುಣ್ಹಾನಮ್ಪಿ ಸಮವುತ್ತಿತಂ ಲಭಮಾನಮೇವ ಪವತ್ತತಿ। ಅತಿಸೀತೇನ ಪನ ಅತಿಉಣ್ಹೇನ ವಾ ಅಭಿಭೂತಸ್ಸ ವಿಪಜ್ಜತಿ। ಮಹಾಭೂತಾನಮ್ಪಿ ಸಮವುತ್ತಿತಂ ಲಭಮಾನಮೇವ ಪವತ್ತತಿ। ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಪನ ಆಪೋಧಾತುಆದೀನಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರಸ್ಸ ಪಕೋಪೇನ ಬಲಸಮ್ಪನ್ನೋಪಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪತ್ಥದ್ಧಕಾಯೋ ವಾ ಅತಿಸಾರಾದಿವಸೇನ ಕಿಲಿನ್ನಪೂತಿಕಾಯೋ ವಾ ಮಹಾಡಾಹಪರೇತೋ ವಾ ಸಮ್ಭಿಜ್ಜಮಾನಸನ್ಧಿಬನ್ಧನೋ ವಾ ಹುತ್ವಾ ಜೀವಿತಕ್ಖಯಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಮ್ಪಿ ಯುತ್ತಕಾಲೇ ಲಭನ್ತಸ್ಸೇವ ಜೀವಿತಂ ಪವತ್ತತಿ, ಆಹಾರಂ ಅಲಭಮಾನಸ್ಸ ಪನ ಪರಿಕ್ಖಯಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ। ಏವಂ ಆಯುದುಬ್ಬಲತೋ ಮರಣಂ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಂ।
೧೭೪. ಅನಿಮಿತ್ತತೋತಿ ಅವವತ್ಥಾನತೋ, ಪರಿಚ್ಛೇದಾಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸತ್ತಾನಂ ಹಿ –
ಜೀವಿತಂ ಬ್ಯಾಧಿ ಕಾಲೋ ಚ, ದೇಹನಿಕ್ಖೇಪನಂ ಗತಿ।
ಪಞ್ಚೇತೇ ಜೀವಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ಅನಿಮಿತ್ತಾ ನ ನಾಯರೇ॥
ತತ್ಥ ಜೀವಿತಂ ತಾವ ‘‘ಏತ್ತಕಮೇವ ಜೀವಿತಬ್ಬಂ, ನ ಇತೋ ಪರ’’ನ್ತಿ ವವತ್ಥಾನಾಭಾವತೋ ಅನಿಮಿತ್ತಂ ಬ್ಯಾಧಿಪಿ ‘‘ಇಮಿನಾವ ಬ್ಯಾಧಿನಾ ಸತ್ತಾ ಮರನ್ತಿ, ನಾಞ್ಞೇನಾ’’ತಿ ವವತ್ಥಾನಾಭಾವತೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ। ಚಕ್ಖುರೋಗೇನಾಪಿ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಮರನ್ತಿ, ಸೋತರೋಗಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರೇನಾಪಿ। ಕಾಲೋಪಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಾಲೇ ಮರಿತಬ್ಬಂ, ನಾಞ್ಞಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವವತ್ಥಾನಾಭಾವತೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ। ಪುಬ್ಬಣ್ಹೇಪಿ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಮರನ್ತಿ, ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಮ್ಪಿ। ದೇಹನಿಕ್ಖೇಪನಮ್ಪಿ ‘‘ಇಧೇವ ಮೀಯಮಾನಾನಂ ದೇಹೇನ ಪತಿತಬ್ಬಂ, ನಾಞ್ಞತ್ರಾ’’ತಿ ಏವಂ ವವತ್ಥಾನಾಭಾವತೋ ಅನಿಮಿತ್ತಂ। ಅನ್ತೋಗಾಮೇ ಜಾತಾನಂ ಹಿ ಬಹಿಗಾಮೇಪಿ ಅತ್ತಭಾವೋ ಪತತಿ। ಬಹಿಗಾಮೇ ಜಾತಾನಮ್ಪಿ ಅನ್ತೋಗಾಮೇ। ತಥಾ ಥಲಜಾನಂ ವಾ ಜಲೇ, ಜಲಜಾನಂ ವಾ ಥಲೇತಿ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರತೋ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ। ಗತಿಪಿ ‘‘ಇತೋ ಚುತೇನ ಇಧ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವವತ್ಥಾನಾಭಾವತೋ ಅನಿಮಿತ್ತಾ। ದೇವಲೋಕತೋ ಹಿ ಚುತಾ ಮನುಸ್ಸೇಸುಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ಮನುಸ್ಸಲೋಕತೋ ಚುತಾ ದೇವಲೋಕಾದೀನಮ್ಪಿ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಯನ್ತಯುತ್ತಗೋಣೋ ವಿಯ ಗತಿಪಞ್ಚಕೇ ಲೋಕೋ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತತೀತಿ ಏವಂ ಅನಿಮಿತ್ತತೋ ಮರಣಂ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಂ।
೧೭೫. ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದತೋತಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಜೀವಿತಸ್ಸ ನಾಮ ಏತರಹಿ ಪರಿತ್ತೋ ಅದ್ಧಾ। ಯೋ ಚಿರಂ ಜೀವತಿ, ಸೋ ವಸ್ಸಸತಂ, ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಭಿಯ್ಯೋ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಅಪ್ಪಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಆಯು, ಗಮನೀಯೋ ಸಮ್ಪರಾಯೋ, ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕುಸಲಂ, ಚರಿತಬ್ಬಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ನತ್ಥಿ ಜಾತಸ್ಸ ಅಮರಣಂ। ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿರಂ ಜೀವತಿ, ಸೋ ವಸ್ಸಸತಂ, ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಭಿಯ್ಯೋತಿ।
ಅಪ್ಪಮಾಯುಮನುಸ್ಸಾನಂ, ಹೀಳೇಯ್ಯ ನಂ ಸುಪೋರಿಸೋ।
ಚರೇಯ್ಯಾದಿತ್ತಸೀಸೋವ, ನತ್ಥಿ ಮಚ್ಚುಸ್ಸ ನಾಗಮೋತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೪೫)।
ಅಪರಮ್ಪಿ ಆಹ – ‘‘ಭೂತಪುಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಕೋ ನಾಮ ಸತ್ಥಾ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸತ್ತಹಿ ಉಪಮಾಹಿ ಅಲಙ್ಕತಂ ಸುತ್ತಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ।
ಅಪರಮ್ಪಿ ಆಹ – ‘‘ಯೋಚಾಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಮರಣಸ್ಸತಿಂ ಭಾವೇತಿ, ಅಹೋ ವತಾಹಂ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಜೀವೇಯ್ಯಂ, ಭಗವತೋ ಸಾಸನಂ ಮನಸಿಕರೇಯ್ಯಂ, ಬಹುಂ ವತ ಮೇ ಕತಂ ಅಸ್ಸಾತಿ। ಯೋಚಾಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಮರಣಸ್ಸತಿಂ ಭಾವೇತಿ
೧೭೬. ಖಣಪರಿತ್ತತೋತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಹಿ ಅತಿಪರಿತ್ತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತಕ್ಖಣೋ ಏಕಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತೋಯೇವ। ಯಥಾ ನಾಮ ರಥಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತಮಾನಮ್ಪಿ ಏಕೇನೇವ ನೇಮಿಪ್ಪದೇಸೇನ ಪವತ್ತತಿ, ತಿಟ್ಠಮಾನಮ್ಪಿ ಏಕೇನೇವ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಮೇವ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಂ ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತಂ। ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ನಿರುದ್ಧಮತ್ತೇ ಸತ್ತೋ ನಿರುದ್ಧೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಅತೀತೇ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಜೀವಿತ್ಥ, ನ ಜೀವತಿ, ನ ಜೀವಿಸ್ಸತಿ। ಅನಾಗತೇ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ನ ಜೀವಿತ್ಥ, ನ ಜೀವತಿ, ಜೀವಿಸ್ಸತಿ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ನ ಜೀವಿತ್ಥ, ಜೀವತಿ, ನ ಜೀವಿಸ್ಸತಿ।
‘‘ಜೀವಿತಂ ಅತ್ತಭಾವೋ ಚ, ಸುಖದುಕ್ಖಾ ಚ ಕೇವಲಾ।
ಏಕಚಿತ್ತಸಮಾಯುತ್ತಾ, ಲಹು ಸೋ ವತ್ತತೇ ಖಣೋ॥
‘‘ಯೇ ನಿರುದ್ಧಾ ಮರನ್ತಸ್ಸ, ತಿಟ್ಠಮಾನಸ್ಸ ವಾ ಇಧ।
ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸದಿಸಾ ಖನ್ಧಾ, ಗತಾ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ॥
‘‘ಅನಿಬ್ಬತ್ತೇನ
ಚಿತ್ತಭಙ್ಗಾ ಮತೋ ಲೋಕೋ, ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪರಮತ್ಥಿಯಾ’’ತಿ॥ (ಮಹಾನಿ॰ ೩೯)।
ಏವಂ ಖಣಪರಿತ್ತತೋ ಮರಣಂ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಂ।
೧೭೭. ಇತಿ ಇಮೇಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಆಕಾರಾನಂ ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರೇನ ಅನುಸ್ಸರತೋಪಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಆಸೇವನಂ ಲಭತಿ, ಮರಣಾರಮ್ಮಣಾ ಸತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ, ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನ್ತಿ, ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತಿ। ಸಭಾವಧಮ್ಮತ್ತಾ ಪನ ಸಂವೇಜನೀಯತ್ತಾ ಚ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಉಪಚಾರಪ್ಪತ್ತಮೇವ ಝಾನಂ ಹೋತಿ। ಲೋಕುತ್ತರಜ್ಝಾನಂ ಪನ ದುತಿಯಚತುತ್ಥಾನಿ ಚ ಆರುಪ್ಪಜ್ಝಾನಾನಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಪಿ ಭಾವನಾವಿಸೇಸೇನ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ। ವಿಸುದ್ಧಿಭಾವನಾನುಕ್ಕಮವಸೇನ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಆರಮ್ಮಣಾತಿಕ್ಕಮಭಾವನಾವಸೇನ ಆರುಪ್ಪಂ। ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಸ್ಸೇವ ಹಿ ಝಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮನಮತ್ತಂ ತತ್ಥ ಹೋತಿ। ಇಧ ಪನ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಉಪಚಾರಪ್ಪತ್ತಮೇವ ಝಾನಂ ಹೋತಿ। ತದೇತಂ ಮರಣಸ್ಸತಿಬಲೇನ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಮರಣಸ್ಸತಿಚ್ಚೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ।
ಇಮಞ್ಚ ಪನ ಮರಣಸ್ಸತಿಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಸತತಂ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬಭವೇಸು ಅನಭಿರತಿಸಞ್ಞಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಜೀವಿತನಿಕನ್ತಿಂ ಜಹಾತಿ, ಪಾಪಗರಹೀ ಹೋತಿ, ಅಸನ್ನಿಧಿಬಹುಲೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೇಸು ವಿಗತಮಲಮಚ್ಛೇರೋ, ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ ಚಸ್ಸ ಪರಿಚಯಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತದನುಸಾರೇನೇವ ದುಕ್ಖಸಞ್ಞಾ ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾ ಚ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಯಥಾ ಅಭಾವಿತಮರಣಾ ಸತ್ತಾ ಸಹಸಾ ವಾಳಮಿಗಯಕ್ಖಸಪ್ಪಚೋರವಧಕಾಭಿಭೂತಾ ವಿಯ ಮರಣಸಮಯೇ ಭಯಂ ಸನ್ತಾಸಂ ಸಮ್ಮೋಹಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಏವಂ ಅನಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅಭಯೋ ಅಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋ ಕಾಲಂ ಕರೋತಿ। ಸಚೇ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಅಮತಂ ನಾರಾಧೇತಿ, ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಸುಗತಿಪರಾಯನೋ ಹೋತಿ।
ತಸ್ಮಾ ಹವೇ ಅಪ್ಪಮಾದಂ, ಕಯಿರಾಥ ಸುಮೇಧಸೋ।
ಏವಂ ಮಹಾನುಭಾವಾಯ, ಮರಣಸ್ಸತಿಯಾ ಸದಾತಿ॥
ಇದಂ ಮರಣಸ್ಸತಿಯಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖಂ।
ಕಾಯಗತಾಸತಿಕಥಾ
೧೭೮. ಇದಾನಿ
ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಇರಿಯಾಪಥಪಬ್ಬಂ ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞಪಬ್ಬಂ ಧಾತುಮನಸಿಕಾರಪಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ। ನವ ಸಿವಥಿಕಪಬ್ಬಾನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇಸುಯೇವ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ। ಯಾಪಿ ಚೇತ್ಥ ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದೀಸು ಸಮಾಧಿಭಾವನಾ ಇಜ್ಝೇಯ್ಯ, ಸಾ ಅಸುಭನಿದ್ದೇಸೇ ಪಕಾಸಿತಾಯೇವ। ಆನಾಪಾನಪಬ್ಬಂ ಪನ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಮನಸಿಕಾರಪಬ್ಬಞ್ಚ ಇಮಾನೇವೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಸಮಾಧಿವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ। ತೇಸು ಆನಾಪಾನಪಬ್ಬಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿವಸೇನ ವಿಸುಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂಯೇವ। ಯಂ ಪನೇತಂ ‘‘ಪುನ ಚಪರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಇಮಮೇವ ಕಾಯಂ ಉದ್ಧಂ ಪಾದತಲಾ ಅಧೋ ಕೇಸಮತ್ಥಕಾ ತಚಪರಿಯನ್ತಂ ಪೂರಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಅಸುಚಿನೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ। ಅತ್ಥಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಕೇಸಾ ಲೋಮಾ…ಪೇ॰… ಮುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೫೪) ಏವಂ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಂ ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜೇನ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ದೇಸಿತಂ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಇದಮಿಧ ಕಾಯಗತಾಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ।
೧೭೯. ತತ್ಥಾಯಂ ಇಮಮೇವ ಕಾಯನ್ತಿ ಇಮಂ ಚತುಮಹಾಭೂತಿಕಂ ಉದ್ಧಂ ಪಾದತಲಾತಿ ಪಾದತಲತೋ ಉಪರಿ। ಅಧೋ ಕೇಸಮತ್ಥಕಾತಿ ಕೇಸಗ್ಗತೋ ಹೇಟ್ಠಾ। ತಚಪರಿಯನ್ತನ್ತಿ ತಿರಿಯಂ ತಚಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ। ಪೂರಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಅಸುಚಿನೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೀತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರಕೇಸಾದಿಅಸುಚಿಭರಿತೋ ಅಯಂ ಕಾಯೋತಿ ಪಸ್ಸತಿ। ಕಥಂ? ಅತ್ಥಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಕೇಸಾ…ಪೇ॰… ಮುತ್ತನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ। ಇಮಸ್ಮಿನ್ತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಉದ್ಧಂ ಪಾದತಲಾ ಅಧೋ ಕೇಸಮತ್ಥಕಾ ತಚಪರಿಯನ್ತೋ ಪೂರೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಅಸುಚಿನೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಿಂ। ಕಾಯೇತಿ ಸರೀರೇ। ಸರೀರಂ ಹಿ ಅಸುಚಿಸಞ್ಚಯತೋ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಕೇಸಾದೀನಞ್ಚೇವ ಚಕ್ಖುರೋಗಾದೀನಞ್ಚ ರೋಗಸತಾನಂ ಆಯಭೂತತೋ ಕಾಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕೇಸಾ ಲೋಮಾತಿ ಏತೇ ಕೇಸಾದಯೋ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರಾ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಕೇಸಾ, ಅತ್ಥಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಲೋಮಾತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಪಾದತಲಾ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪರಿ, ಕೇಸಮತ್ಥಕಾ ಪಟ್ಠಾಯ ಹೇಟ್ಠಾ, ತಚತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪರಿತೋತಿ ಏತ್ತಕೇ ಬ್ಯಾಮಮತ್ತೇ ಕಳೇವರೇ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನಪಿ ವಿಚಿನನ್ತೋ ನ ಕೋಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಮುತ್ತಂ ವಾ ಮಣಿಂ ವಾ ವೇಳುರಿಯಂ ವಾ ಅಗರುಂ ವಾ ಕುಙ್ಕುಮಂ ವಾ ಕಪ್ಪೂರಂ ವಾ ವಾಸಚುಣ್ಣಾದಿಂ ವಾ ಅಣುಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸುಚಿಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪರಮದುಗ್ಗನ್ಧಜೇಗುಚ್ಛಂ ಅಸಿರಿಕದಸ್ಸನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ಕೇಸಲೋಮಾದಿಭೇದಂ ಅಸುಚಿಂಯೇವ ಪಸ್ಸತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಕೇಸಾ ಲೋಮಾ…ಪೇ॰… ಮುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಪದಸಮ್ಬನ್ಧತೋ ವಣ್ಣನಾ।
೧೮೦. ಇಮಂ ಪನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಭಾವೇತುಕಾಮೇನ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೇನ ಕುಲಪುತ್ತೇನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಇದಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಪಿಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇನ್ತೇನ ಸತ್ತಧಾ ಉಗ್ಗಹಕೋಸಲ್ಲಂ ದಸಧಾ ಚ ಮನಸಿಕಾರಕೋಸಲ್ಲಂ ಆಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ವಚಸಾ ಮನಸಾ ವಣ್ಣತೋ ಸಣ್ಠಾನತೋ ದಿಸತೋ ಓಕಾಸತೋ ಪರಿಚ್ಛೇದತೋತಿ ಏವಂ ಸತ್ತಧಾ ಉಗ್ಗಹಕೋಸಲ್ಲಂ ಆಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಮನಸಿಕಾರಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಯೋಪಿ ತಿಪಿಟಕೋ ಹೋತಿ, ತೇನಾಪಿ ಮನಸಿಕಾರಕಾಲೇ ಪಠಮಂ ವಾಚಾಯ ಸಜ್ಝಾಯೋ ಕಾತಬ್ಬೋ। ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಹಿ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ಮಲಯವಾಸೀ ಮಹಾದೇವತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಉಗ್ಗಹಿತಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಥೇರಾನಂ ವಿಯ। ಥೇರೋ
ಕರೋನ್ತೇನ ಚ ತಚಪಞ್ಚಕಾದೀನಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮವಸೇನ ಸಜ್ಝಾಯೋ ಕಾತಬ್ಬೋ। ಕೇಸಾ ಲೋಮಾ ನಖಾ ದನ್ತಾ ತಚೋತಿ ಹಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಪಟಿಲೋಮತೋ ತಚೋ ದನ್ತಾ ನಖಾ ಲೋಮಾ ಕೇಸಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ತದನನ್ತರಂ ವಕ್ಕಪಞ್ಚಕೇ ಮಂಸಂ ನ್ಹಾರು ಅಟ್ಠಿ ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಂ ವಕ್ಕನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಪಟಿಲೋಮತೋ ವಕ್ಕಂ ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಂ ಅಟ್ಠಿ ನ್ಹಾರು ಮಂಸಂ, ತಚೋ ದನ್ತಾ ನಖಾ ಲೋಮಾ ಕೇಸಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ತತೋ ಪಪ್ಫಾಸಪಞ್ಚಕೇ ಹದಯಂ ಯಕನಂ ಕಿಲೋಮಕಂ ಪಿಹಕಂ ಪಪ್ಫಾಸನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಪಟಿಲೋಮತೋ ಪಪ್ಫಾಸಂ ಪಿಹಕಂ ಕಿಲೋಮಕಂ ಯಕನಂ ಹದಯಂ, ವಕ್ಕಂ ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಂ ಅಟ್ಠಿ ನ್ಹಾರು ಮಂಸಂ, ತಚೋ ದನ್ತಾ ನಖಾ ಲೋಮಾ ಕೇಸಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ತತೋ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಪಞ್ಚಕೇ ಅನ್ತಂ ಅನ್ತಗುಣಂ ಉದರಿಯಂ ಕರೀಸಂ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಪಟಿಲೋಮತೋ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಂ ಕರೀಸಂ ಉದರಿಯಂ ಅನ್ತಗುಣಂ ಅನ್ತಂ, ಪಪ್ಫಾಸಂ ಪಿಹಕಂ ಕಿಲೋಮಕಂ ಯಕನಂ ಹದಯಂ, ವಕ್ಕಂ ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಂ ಅಟ್ಠಿ ನ್ಹಾರು ಮಂಸಂ, ತಚೋ ದನ್ತಾ ನಖಾ ಲೋಮಾ ಕೇಸಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ತತೋ ಮೇದಛಕ್ಕೇ ಪಿತ್ತಂ ಸೇಮ್ಹಂ ಪುಬ್ಬೋ ಲೋಹಿತಂ ಸೇದೋ ಮೇದೋತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಪಟಿಲೋಮತೋ ಮೇದೋ ಸೇದೋ ಲೋಹಿತಂ ಪುಬ್ಬೋ ಸೇಮ್ಹಂ ಪಿತ್ತಂ, ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಂ ಕರೀಸಂ ಉದರಿಯಂ ಅನ್ತಗುಣಂ ಅನ್ತಂ, ಪಪ್ಫಾಸಂ ಪಿಹಕಂ ಕಿಲೋಮಕಂ ಯಕನಂ ಹದಯಂ, ವಕ್ಕಂ ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಂ ಅಟ್ಠಿ ನ್ಹಾರು ಮಂಸಂ, ತಚೋ ದನ್ತಾ ನಖಾ ಲೋಮಾ ಕೇಸಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ತತೋ ಮುತ್ತಛಕ್ಕೇ ಅಸ್ಸು ವಸಾ ಖೇಳೋ ಸಿಙ್ಘಾಣಿಕಾ ಲಸಿಕಾ ಮುತ್ತನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಪಟಿಲೋಮತೋ ಮುತ್ತಂ ಲಸಿಕಾ ಸಿಙ್ಘಾಣಿಕಾ ಖೇಳೋ ವಸಾ ಅಸ್ಸು, ಮೇದೋ ಸೇದೋ ಲೋಹಿತಂ ಪುಬ್ಬೋ ಸೇಮ್ಹಂ ಪಿತ್ತಂ, ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಂ ಕರೀಸಂ ಉದರಿಯಂ ಅನ್ತಗುಣಂ ಅನ್ತಂ, ಪಪ್ಫಾಸಂ ಪಿಹಕಂ ಕಿಲೋಮಕಂ ಯಕನಂ ಹದಯಂ, ವಕ್ಕಂ ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಂ ಅಟ್ಠಿ ನ್ಹಾರು ಮಂಸಂ, ತಚೋ ದನ್ತಾ ನಖಾ ಲೋಮಾ ಕೇಸಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ಏವಂ
ಯಥಾ ಪನ ವಚಸಾ, ತಥೇವ ಮನಸಾಪಿ ಸಜ್ಝಾಯೋ ಕಾತಬ್ಬೋ। ವಚಸಾ ಸಜ್ಝಾಯೋ ಹಿ ಮನಸಾ ಸಜ್ಝಾಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಮನಸಾ ಸಜ್ಝಾಯೋ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ।
ವಣ್ಣತೋತಿ ಕೇಸಾದೀನಂ ವಣ್ಣೋ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬೋ।
ಸಣ್ಠಾನತೋತಿ ತೇಸಞ್ಞೇವ ಸಣ್ಠಾನಂ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಂ।
ದಿಸತೋತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಸರೀರೇ ನಾಭಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಉಪರಿಮದಿಸಾ, ಅಧೋ ಹೇಟ್ಠಿಮದಿಸಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಇಮಿಸ್ಸಾ ನಾಮ ದಿಸಾಯಾತಿ ದಿಸಾ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಾ।
ಓಕಾಸತೋತಿ ಅಯಂ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ಓಕಾಸೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋತಿ ಏವಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬೋ।
ಪರಿಚ್ಛೇದತೋತಿ ಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವಿಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ದ್ವೇ ಪರಿಚ್ಛೇದಾ। ತತ್ಥ ಅಯಂ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಚ ಉಪರಿ ಚ ತಿರಿಯಞ್ಚ ಇಮಿನಾ ನಾಮ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋತಿ ಏವಂ ಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕೇಸಾ ನ ಲೋಮಾ, ಲೋಮಾಪಿ ನ ಕೇಸಾತಿ ಏವಂ ಅಮಿಸ್ಸಕತಾವಸೇನ ವಿಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಏವಂ ಸತ್ತಧಾ ಉಗ್ಗಹಕೋಸಲ್ಲಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೇನ ಪನ ಇದಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಪಟಿಕ್ಕೂಲವಸೇನ ಕಥಿತಂ, ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ಧಾತುವಸೇನಾತಿ ಞತ್ವಾ ಆಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ। ಇದಞ್ಹಿ ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೭೭) ಪಟಿಕ್ಕೂಲವಸೇನೇವ ಕಥಿತಂ। ಮಹಾಹತ್ಥಿಪದೋಪಮ(ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೦೦ ಆದಯೋ) ಮಹಾರಾಹುಲೋವಾದ(ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೧೩ ಆದಯೋ) ಧಾತುವಿಭಙ್ಗೇಸು(ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೪೨ ಆದಯೋ) ಧಾತುವಸೇನ ಕಥಿತಂ। ಕಾಯಗತಾಸತಿಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೫೩) ಪನ ಯಸ್ಸ ವಣ್ಣತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ। ತತ್ಥ ಧಾತುವಸೇನ ಕಥಿತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ
೧೮೧. ಏವಂ ಅನುಪುಬ್ಬತೋತಿ ಇದಞ್ಹಿ ಸಜ್ಝಾಯಕರಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನುಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬಂ, ನ ಏಕನ್ತರಿಕಾಯ। ಏಕನ್ತರಿಕಾಯ ಹಿ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಯಥಾ ನಾಮ ಅಕುಸಲೋ ಪುರಿಸೋ ದ್ವತ್ತಿಂಸಪದಂ ನಿಸ್ಸೇಣಿಂ ಏಕನ್ತರಿಕಾಯ ಆರೋಹನ್ತೋ ಕಿಲನ್ತಕಾಯೋ ಪತತಿ, ನ ಆರೋಹನಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ, ಏವಮೇವ ಭಾವನಾಸಮ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದಸ್ಸ ಅನಧಿಗಮಾ ಕಿಲನ್ತಚಿತ್ತೋ ಪತತಿ, ನ ಭಾವನಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ।
ಅನುಪುಬ್ಬತೋ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೇನಾಪಿ ಚ ನಾತಿಸೀಘತೋ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬಂ। ಅತಿಸೀಘತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಹಿ ಯಥಾ ನಾಮ ತಿಯೋಜನಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಓಕ್ಕಮನವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಸೀಘೇನ ಜವೇನ ಸತಕ್ಖತ್ತುಮ್ಪಿ ಗಮನಾಗಮನಂ ಕರೋತೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅದ್ಧಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾವ ಗನ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಕೇವಲಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಅವಿಭೂತಂ ಪನ ಹೋತಿ, ನ ವಿಸೇಸಂ ಆವಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಾತಿಸೀಘತೋ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬಂ।
ಯಥಾ ಚ ನಾತಿಸೀಘತೋ, ಏವಂ ನಾತಿಸಣಿಕತೋಪಿ। ಅತಿಸಣಿಕತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಹಿ ಯಥಾ ನಾಮ ತದಹೇವ ತಿಯೋಜನಮಗ್ಗಂ ಗನ್ತುಕಾಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ರುಕ್ಖಪಬ್ಬತತಳಾಕಾದೀಸು ವಿಲಮ್ಬಮಾನಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋ ಪರಿಕ್ಖಯಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ದ್ವೀಹತೀಹೇನ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ।
ವಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಬಾಹನತೋತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಚೇತಸೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಪಟಿಬಾಹಿತಬ್ಬೋ। ಅಪ್ಪಟಿಬಾಹತೋ ಹಿ ಯಥಾ ನಾಮ ಏಕಪದಿಕಂ ಪಪಾತಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅಕ್ಕಮನಪದಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಲೋಕಯತೋ ಪದವಾರೋ ವಿರಜ್ಝತಿ, ತತೋ ಸತಪೋರಿಸೇ ಪಪಾತೇ ಪತಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಿಕ್ಖೇಪೇ ಸತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಹಾಯತಿ ಪರಿಧಂಸತಿ। ತಸ್ಮಾ ವಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಬಾಹನತೋ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬಂ।
ಪಣ್ಣತ್ತಿಸಮತಿಕ್ಕಮನತೋತಿ
ಅನುಪುಬ್ಬಮುಞ್ಚನತೋತಿ ಯೋ ಯೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಂ ತಂ ಮುಞ್ಚನ್ತೇನ ಅನುಪುಬ್ಬಮುಞ್ಚನತೋ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬಂ। ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಹಿ ಕೇಸಾತಿ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಮುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಂ ಪರಿಯೋಸಾನಕೋಟ್ಠಾಸಮೇವ ಆಹಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತಿ। ಮುತ್ತನ್ತಿ ಚ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಕೇಸಾತಿ ಇಮಂ ಆದಿಕೋಟ್ಠಾಸಮೇವ ಆಹಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತಿ। ಅಥಸ್ಸ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಕೇಚಿ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ನ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ। ತೇನ ಯೇ ಯೇ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತೇಸು ತೇಸು ತಾವ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಯಾವ ದ್ವೀಸು ಉಪಟ್ಠಿತೇಸು ತೇಸಮ್ಪಿ ಏಕೋ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಉಪಟ್ಠಹತಿ, ಏವಂ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಪನ ತಮೇವ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೇನ ಅಪ್ಪನಾ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾ।
ತತ್ರಾಯಂ ಉಪಮಾ – ಯಥಾ ಹಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸತಾಲಕೇ ತಾಲವನೇ ವಸನ್ತಂ ಮಕ್ಕಟಂ ಗಹೇತುಕಾಮೋ ಲುದ್ದೋ ಆದಿಮ್ಹಿ ಠಿತತಾಲಸ್ಸ ಪಣ್ಣಂ ಸರೇನ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಉಕ್ಕುಟ್ಠಿಂ ಕರೇಯ್ಯ, ಅಥ ಖೋ ಸೋ ಮಕ್ಕಟೋ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಾಲೇ ಪತಿತ್ವಾ ಪರಿಯನ್ತತಾಲಮೇವ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ತತ್ಥಪಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಲುದ್ದೇನ ತಥೇವ ಕತೇ ಪುನ ತೇನೇವ ನಯೇನ ಆದಿತಾಲಂ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಸೋ ಏವಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪರಿಪಾತಿಯಮಾನೋ ಉಕ್ಕುಟ್ಠುಕ್ಕುಟ್ಠಿಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ತಾಲೇ ನಿಪತಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವೇಮಜ್ಝೇ ಮಕುಳತಾಲಪಣ್ಣಸೂಚಿಂ ದಳ್ಹಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಜ್ಝಿಯಮಾನೋಪಿ ನ ಉಟ್ಠಹೇಯ್ಯ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ತತ್ರಿದಂ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ – ಯಥಾ ಹಿ ತಾಲವನೇ ದ್ವತ್ತಿಂಸತಾಲಾ, ಏವಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ದ್ವತ್ತಿಂಸಕೋಟ್ಠಾಸಾ। ಮಕ್ಕಟೋ ವಿಯ ಚಿತ್ತಂ। ಲುದ್ದೋ ವಿಯ ಯೋಗಾವಚರೋ। ಮಕ್ಕಟಸ್ಸ ದ್ವತ್ತಿಂಸತಾಲಕೇ ತಾಲವನೇ ನಿವಾಸೋ ವಿಯ ಯೋಗಿನೋ
ಅಪರಾಪಿ ಉಪಮಾ – ಯಥಾ ನಾಮ ಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕೋ ಭಿಕ್ಖು ದ್ವತ್ತಿಂಸಕುಲಂ ಗಾಮಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಸನ್ತೋ ಪಠಮಗೇಹೇಯೇವ ದ್ವೇ ಭಿಕ್ಖಾ ಲಭಿತ್ವಾ ಪರತೋ ಏಕಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಪುನದಿವಸೇ ತಿಸ್ಸೋ ಲಭಿತ್ವಾ ಪರತೋ ದ್ವೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಯ್ಯ। ತತಿಯದಿವಸೇ ಆದಿಮ್ಹಿಯೇವ ಪತ್ತಪೂರಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಆಸನಸಾಲಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜೇಯ್ಯ। ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ದ್ವತ್ತಿಂಸಕುಲಗಾಮೋ ವಿಯ ಹಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರೋ। ಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕೋ ವಿಯ ಯೋಗಾವಚರೋ। ತಸ್ಸ ತಂ ಗಾಮಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಾಸೋ ವಿಯ ಯೋಗಿನೋ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರೇ ಪರಿಕಮ್ಮಕರಣಂ। ಪಠಮಗೇಹೇ ದ್ವೇ ಭಿಕ್ಖಾ ಲಭಿತ್ವಾ ಪರತೋ ಏಕಿಸ್ಸಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಿಯ ದುತಿಯದಿವಸೇ ತಿಸ್ಸೋ ಲಭಿತ್ವಾ ಪರತೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಿಯ ಚ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅನುಪಟ್ಠಹನ್ತೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಿತೇಸು ಯಾವ ಕೋಟ್ಠಾಸದ್ವಯೇ ಪರಿಕಮ್ಮಕರಣಂ। ತತಿಯದಿವಸೇ ಆದಿಮ್ಹಿಯೇವ ಪತ್ತಪೂರಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಆಸನಸಾಲಾಯಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಪರಿಭೋಗೋ ವಿಯ ದ್ವೀಸು ಯೋ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಮೇವ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮನಸಿಕರಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪನಾಯ ಉಪ್ಪಾದನಂ।
ಅಪ್ಪನಾತೋತಿ ಅಪ್ಪನಾಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಕೇಸಾದೀಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಅಪ್ಪನಾ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಮೇವೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ತಯೋ ಚ ಸುತ್ತನ್ತಾತಿ ಅಧಿಚಿತ್ತಂ, ಸೀತಿಭಾವೋ, ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಕೋಸಲ್ಲನ್ತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಸುತ್ತನ್ತಾ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿಯೋಜನತ್ಥಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತ್ಥ –
‘‘ಅಧಿಚಿತ್ತಮನುಯುತ್ತೇನ
‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುವಣ್ಣಕಾರೋ ವಾ ಸುವಣ್ಣಕಾರನ್ತೇವಾಸೀ ವಾ ಉಕ್ಕಂ ಬನ್ಧತಿ, ಉಕ್ಕಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಉಕ್ಕಾಮುಖಂ ಆಲಿಮ್ಪೇತಿ, ಉಕ್ಕಾಮುಖಂ ಆಲಿಮ್ಪೇತ್ವಾ ಸಣ್ಡಾಸೇನ ಜಾತರೂಪಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಕ್ಕಾಮುಖೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಕಾಲೇನಕಾಲಂ ಅಭಿಧಮತಿ, ಕಾಲೇನಕಾಲಂ ಉದಕೇನ ಪರಿಪ್ಫೋಸೇತಿ, ಕಾಲೇನಕಾಲಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ। ಸಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುವಣ್ಣಕಾರೋ ವಾ ಸುವಣ್ಣಕಾರನ್ತೇವಾಸೀ ವಾ ತಂ ಜಾತರೂಪಂ ಏಕನ್ತಂ ಅಭಿಧಮೇಯ್ಯ, ಠಾನಂ ತಂ ಜಾತರೂಪಂ ಡಹೇಯ್ಯ। ಸಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುವಣ್ಣಕಾರೋ ವಾ ಸುವಣ್ಣಕಾರನ್ತೇವಾಸೀ ವಾ ತಂ ಜಾತರೂಪಂ ಏಕನ್ತಂ ಉದಕೇನ ಪರಿಪ್ಫೋಸೇಯ್ಯ, ಠಾನಂ ತಂ ಜಾತರೂಪಂ ನಿಬ್ಬಾಯೇಯ್ಯ। ಸಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುವಣ್ಣಕಾರೋ ವಾ ಸುವಣ್ಣಕಾರನ್ತೇವಾಸೀ ವಾ ತಂ ಜಾತರೂಪಂ ಏಕನ್ತಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖೇಯ್ಯ, ಠಾನಂ ತಂ ಜಾತರೂಪಂ ನ ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಪಾಕಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ। ಯತೋ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುವಣ್ಣಕಾರೋ ವಾ ಸುವಣ್ಣಕಾರನ್ತೇವಾಸೀ ವಾ ತಂ ಜಾತರೂಪಂ ಕಾಲೇನಕಾಲಂ ಅಭಿಧಮತಿ, ಕಾಲೇನಕಾಲಂ ಉದಕೇನ ಪರಿಪ್ಫೋಸೇತಿ, ಕಾಲೇನಕಾಲಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ, ತಂ ಹೋತಿ ಜಾತರೂಪಂ ಮುದುಞ್ಚ ಕಮ್ಮಞ್ಞಞ್ಚ ಪಭಸ್ಸರಞ್ಚ, ನ ಚ ಪಭಙ್ಗು, ಸಮ್ಮಾ ಉಪೇತಿ ಕಮ್ಮಾಯ। ಯಸ್ಸಾ ಯಸ್ಸಾ ಚ ಪಿಳನ್ಧನವಿಕತಿಯಾ ಆಕಙ್ಖತಿ ಯದಿ ಪಟಿಕಾಯ ಯದಿ ಕುಣ್ಡಲಾಯ ಯದಿ
‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಧಿಚಿತ್ತಮನುಯುತ್ತೇನ…ಪೇ॰… ಸಮಾಧಿಯತಿ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯ। ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿ ಕರಣೀಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನಿನ್ನಾಮೇತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿ ಕಿರಿಯಾಯ, ತತ್ರ ತತ್ರೇವ ಸಕ್ಖಿಭಬ್ಬತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ಸತಿ ಸತಿ ಆಯತನೇ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೧೦೩)।
ಇದಂ ಅಧಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
‘‘ಛಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಬ್ಬೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸೀತಿಭಾವಂ ಸಚ್ಛಿಕಾತುಂ। ಕತಮೇಹಿ ಛಹಿ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಸಮ್ಪಹಂಸಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಸಮ್ಪಹಂಸೇತಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ। ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿಕೋ ಚ ಹೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾಭಿರತೋ। ಇಮೇಹಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಛಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಬ್ಬೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸೀತಿಭಾವಂ ಸಚ್ಛಿಕಾತು’’ನ್ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೮೫)।
ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಅನುತ್ತರಂ ಸೀತಿಭಾವೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಕೋಸಲ್ಲಂ ‘‘ಪನ ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಲೀನಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಅಕಾಲೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೪) ಅಪ್ಪನಾಕೋಸಲ್ಲಕಥಾಯಂ ದಸ್ಸಿತಮೇವ।
ಇತಿ ಇದಂ ಸತ್ತವಿಧಂ ಉಗ್ಗಹಕೋಸಲ್ಲಂ ಸುಗ್ಗಹಿತಂ ಕತ್ವಾ ಇದಞ್ಚ ದಸವಿಧಂ ಮನಸಿಕಾರಕೋಸಲ್ಲಂ ಸುಟ್ಠು ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ತೇನ ಯೋಗಿನಾ ಉಭಯಕೋಸಲ್ಲವಸೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸಾಧುಕಂ ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಪನಸ್ಸ ಆಚರಿಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕವಿಹಾರೇಯೇವ ಫಾಸು ಹೋತಿ, ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಅಕಥಾಪೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸುಟ್ಠು ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಯುಜ್ಜನ್ತೇನ ವಿಸೇಸಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪರೂಪರಿ ಕಥಾಪೇತಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞತ್ಥ ವಸಿತುಕಾಮೇನ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ವಿಧಿನಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಕಥಾಪೇತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಗಣ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಥವೀಕಸಿಣನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅನನುರೂಪಂ ಸೇನಾಸನಂ ಪಹಾಯ ಅನುರೂಪೇ
ಕರೋನ್ತೇನ ಪನ ಕೇಸೇಸು ತಾವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಕಥಂ? ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಕೇಸೇ ಲುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಹತ್ಥತಲೇ ಠಪೇತ್ವಾ ವಣ್ಣೋ ತಾವ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬೋ। ಛಿನ್ನಟ್ಠಾನೇಪಿ ಕೇಸೇ ಓಲೋಕೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಉದಕಪತ್ತೇ ವಾ ಯಾಗುಪತ್ತೇ ವಾ ಓಲೋಕೇತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ಕಾಳಕಕಾಲೇ ದಿಸ್ವಾ ಕಾಳಕಾತಿ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬಾ
ಕೋಟ್ಠಾಸವವತ್ಥಾಪನಕಥಾ
೧೮೨. ಏವಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸೇ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನದಿಸೋಕಾಸಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಗನ್ಧಆಸಯೋಕಾಸವಸೇನ ಪಞ್ಚಧಾ ಪಟಿಕ್ಕೂಲತೋ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಾ।
ತತ್ರಾಯಂ ಸಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಅನುಪುಬ್ಬಕಥಾ। ಕೇಸಾ ತಾವ ಪಕತಿವಣ್ಣೇನ ಕಾಳಕಾ ಅದ್ದಾರಿಟ್ಠಕವಣ್ಣಾ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ದೀಘವಟ್ಟಲಿಕಾ ತುಲಾದಣ್ಡಸಣ್ಠಾನಾ। ದಿಸತೋ ಉಪರಿಮದಿಸಾಯ ಜಾತಾ। ಓಕಾಸತೋ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಕಣ್ಣಚೂಳಿಕಾಹಿ, ಪುರತೋ ನಲಾಟನ್ತೇನ, ಪಚ್ಛತೋ ಗಲವಾಟಕೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ। ಸೀಸಕಟಾಹವೇಠನಂ ಅಲ್ಲಚಮ್ಮಂ ಕೇಸಾನಂ ಓಕಾಸೋ। ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಕೇಸಾ ಸೀಸವೇಠನಚಮ್ಮೇ ವೀಹಗ್ಗಮತ್ತಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ಅತ್ತನೋ ಮೂಲತಲೇನ, ಉಪರಿ ಆಕಾಸೇನ, ತಿರಿಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ, ದ್ವೇ ಕೇಸಾ ಏಕತೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅಯಂ ಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ಕೇಸಾ ನ ಲೋಮಾ, ಲೋಮಾ ನ ಕೇಸಾತಿ ಏವಂ ಅವಸೇಸಏಕತಿಂಸಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ಅಮಿಸ್ಸೀಕತಾ ಕೇಸಾ ನಾಮ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಅಯಂ ವಿಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ಇದಂ ಕೇಸಾನಂ ವಣ್ಣಾದಿತೋ ವವತ್ಥಾಪನಂ।
೧೮೩. ಇದಂ ಪನ ನೇಸಂ ವಣ್ಣಾದಿವಸೇನ ಪಞ್ಚಧಾ ಪಟಿಕ್ಕೂಲತೋ ವವತ್ಥಾಪನಂ। ಕೇಸಾ ನಾಮೇತೇ ವಣ್ಣತೋಪಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾ। ಸಣ್ಠಾನತೋಪಿ ಗನ್ಧತೋಪಿ ಆಸಯತೋಪಿ ಓಕಾಸತೋಪಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾ।
ಮನುಞ್ಞೇಪಿ ವಣ್ಣತೋ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾ। ರತ್ತಿಂ ಭುಞ್ಜನ್ತಾಪಿ ಕೇಸಸಣ್ಠಾನಂ ಅಕ್ಕವಾಕಂ ವಾ ಮಕಚಿವಾಕಂ ವಾ ಛುಪಿತ್ವಾಪಿ ತಥೇವ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತಿ। ಏವಂ ಸಣ್ಠಾನತೋ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾ।
ತೇಲಮಕ್ಖನಪುಪ್ಫಧೂಪಾದಿ ಸಙ್ಖಾರವಿರಹಿತಾನಞ್ಚ ಕೇಸಾನಂ ಗನ್ಧೋ ಪರಮಜೇಗುಚ್ಛೋ ಹೋತಿ। ತತೋ ಜೇಗುಚ್ಛತರೋ ಅಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ಪಕ್ಖಿತ್ತಾನಂ। ಕೇಸಾ ಹಿ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನತೋ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಪಿ ಸಿಯುಂ, ಗನ್ಧೇನ ಪನ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಯೇವ। ಯಥಾ ಹಿ ದಹರಸ್ಸ ಕುಮಾರಸ್ಸ ವಚ್ಚಂ ವಣ್ಣತೋ ಹಲಿದ್ದಿವಣ್ಣಂ, ಸಣ್ಠಾನತೋಪಿ ಹಲಿದ್ದಿಪಿಣ್ಡಸಣ್ಠಾನಂ। ಸಙ್ಕಾರಟ್ಠಾನೇ ಛಡ್ಡಿತಞ್ಚ ಉದ್ಧುಮಾತಕಕಾಳಸುನಖಸರೀರಂ ವಣ್ಣತೋ ತಾಲಪಕ್ಕವಣ್ಣಂ ಗನ್ಧೇನ ಪನ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಯೇವಾತಿ।
ಯಥಾ ಪನ ಅಸುಚಿಟ್ಠಾನೇ ಗಾಮನಿಸ್ಸನ್ದೇನ ಜಾತಾನಿ ಸೂಪೇಯ್ಯಪಣ್ಣಾನಿ ನಾಗರಿಕಮನುಸ್ಸಾನಂ ಜೇಗುಚ್ಛಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಅಪರಿಭೋಗಾನಿ, ಏವಂ ಕೇಸಾಪಿ ಪುಬ್ಬಲೋಹಿತಮುತ್ತಕರೀಸಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಾದಿನಿಸ್ಸನ್ದೇನ ಜಾತತ್ತಾ ಜೇಗುಚ್ಛಾತಿ ಇದಂ ನೇಸಂ ಆಸಯತೋ ಪಾಟಿಕ್ಕುಲ್ಯಂ।
ಇಮೇ ಚ ಕೇಸಾ ನಾಮ ಗೂಥರಾಸಿಮ್ಹಿ ಉಟ್ಠಿತಕಣ್ಣಿಕಂ ವಿಯ ಏಕತಿಂಸಕೋಟ್ಠಾಸರಾಸಿಮ್ಹಿ ಜಾತಾ। ತೇ ಸುಸಾನಸಙ್ಕಾರಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಜಾತಸಾಕಂ ವಿಯ ಪರಿಕ್ಖಾದೀಸು ಜಾತಕಮಲಕುವಲಯಾದಿಪುಪ್ಫಂ ವಿಯ ಚ ಅಸುಚಿಟ್ಠಾನೇ ಜಾತತ್ತಾ ಪರಮಜೇಗುಚ್ಛಾತಿ ಇದಂ ನೇಸಂ ಓಕಾಸತೋ ಪಾಟಿಕ್ಕುಲ್ಯಂ।
ಯಥಾ ಚ ಕೇಸಾನಂ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಗನ್ಧಾಸಯೋಕಾಸವಸೇನ ಪಞ್ಚಧಾ ಪಟಿಕ್ಕೂಲತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನದಿಸೋಕಾಸಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಾ।
೧೮೪. ತತ್ಥ ಲೋಮಾ ತಾವ ಪಕತಿವಣ್ಣತೋ ನ ಕೇಸಾ ವಿಯ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಕಾಳಕಾ, ಕಾಳಪಿಙ್ಗಲಾ ಪನ ಹೋನ್ತಿ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ಓನತಗ್ಗಾ ತಾಲಮೂಲಸಣ್ಠಾನಾ। ದಿಸತೋ ದ್ವೀಸು ದಿಸಾಸು ಜಾತಾ। ಓಕಾಸತೋ ಠಪೇತ್ವಾ ಕೇಸಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೋಕಾಸಞ್ಚ ಹತ್ಥಪಾದತಲಾನಿ ಚ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅವಸೇಸಸರೀರವೇಠನಚಮ್ಮೇ ಜಾತಾ। ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಸರೀರವೇಠನಚಮ್ಮೇ ಲಿಖಾಮತ್ತಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ
೧೮೫. ನಖಾತಿ ವೀಸತಿಯಾ ನಖಪತ್ತಾನಂ ನಾಮಂ। ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಣ್ಣತೋ ಸೇತಾ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ಮಚ್ಛಸಕಲಿಕಸಣ್ಠಾನಾ। ದಿಸತೋ ಪಾದನಖಾ ಹೇಟ್ಠಿಮದಿಸಾಯ, ಹತ್ಥನಖಾ ಉಪರಿಮದಿಸಾಯಾತಿ ದ್ವೀಸು ದಿಸಾಸು ಜಾತಾ। ಓಕಾಸತೋ ಅಙ್ಗುಲೀನಂ ಅಗ್ಗಪಿಟ್ಠೇಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಾ। ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ದ್ವೀಸು ದಿಸಾಸು ಅಙ್ಗುಲಿಕೋಟಿಮಂಸೇಹಿ, ಅನ್ತೋ ಅಙ್ಗುಲಿಪಿಟ್ಠಿಮಂಸೇನ, ಬಹಿ ಚೇವ ಅಗ್ಗೇ ಚ ಆಕಾಸೇನ, ತಿರಿಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನ
೧೮೬. ದನ್ತಾತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣದನ್ತಸ್ಸ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ದನ್ತಟ್ಠಿಕಾನಿ। ತೇಪಿ ವಣ್ಣತೋ ಸೇತಾ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ಅನೇಕಸಣ್ಠಾನಾ। ತೇಸಂ ಹಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಾಯ ತಾವ ದನ್ತಪಾಳಿಯಾ ಮಜ್ಝೇ ಚತ್ತಾರೋ ದನ್ತಾ ಮತ್ತಿಕಾಪಿಣ್ಡೇ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಠಪಿತಅಲಾಬುಬೀಜಸಣ್ಠಾನಾ। ತೇಸಂ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಏಕೇಕೋ ಏಕಮೂಲಕೋ ಏಕಕೋಟಿಕೋ ಮಲ್ಲಿಕಮಕುಳಸಣ್ಠಾನೋ। ತತೋ ಏಕೇಕೋ ದ್ವಿಮೂಲಕೋ ದ್ವಿಕೋಟಿಕೋ ಯಾನಕಉಪತ್ಥಮ್ಭಿನಿಸಣ್ಠಾನೋ। ತತೋ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ತಿಮೂಲಾ ತಿಕೋಟಿಕಾ। ತತೋ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಚತುಮೂಲಾ ಚತುಕೋಟಿಕಾತಿ। ಉಪರಿಮಪಾಳಿಯಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ದಿಸತೋ ಉಪರಿಮದಿಸಾಯ ಜಾತಾ। ಓಕಾಸತೋ ದ್ವೀಸು ಹನುಕಟ್ಠಿಕೇಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಾ। ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಹನುಕಟ್ಠಿಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ಅತ್ತನೋ ಮೂಲತಲೇನ, ಉಪರಿ ಆಕಾಸೇನ, ತಿರಿಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ, ದ್ವೇ ದನ್ತಾ ಏಕತೋ ನತ್ಥಿ, ಅಯಂ ನೇಸಂ ಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ವಿಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪನ ಕೇಸಸದಿಸೋಯೇವ।
೧೮೭. ತಚೋತಿ ಸಕಲಸರೀರಂ ವೇಠೇತ್ವಾ ಠಿತಚಮ್ಮಂ। ತಸ್ಸ ಉಪರಿ ಕಾಳಸಾಮಪೀತಾದಿವಣ್ಣಾ ಛವಿ ನಾಮ ಯಾ ಸಕಲಸರೀರತೋಪಿ ಸಙ್ಕಡ್ಢಿಯಮಾನಾ ಬದರಟ್ಠಿಮತ್ತಾ ಹೋತಿ। ತಚೋ ಪನ ವಣ್ಣತೋ ಸೇತೋಯೇವ। ಸೋ ಚಸ್ಸ ಸೇತಭಾವೋ ಅಗ್ಗಿಜಾಲಾಭಿಘಾತಪಹರಣಪ್ಪಹಾರಾದೀಹಿ ವಿದ್ಧಂಸಿತಾಯ ಛವಿಯಾ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ಸರೀರಸಣ್ಠಾನೋವ ಹೋತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ।
ವಿತ್ಥಾರತೋ
ತಚಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಕೇನ ಚ ಯೋಗಾವಚರೇನ ಉತ್ತರೋಟ್ಠತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪರಿಮುಖಂ ಞಾಣಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಪಠಮಂ ತಾವ
೧೮೮. ಮಂಸನ್ತಿ ನವ ಮಂಸಪೇಸಿಸತಾನಿ। ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಣ್ಣತೋ ರತ್ತಂ ಕಿಂಸುಕಪುಪ್ಫಸದಿಸಂ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ಜಙ್ಘಪಿಣ್ಡಿಕಮಂಸಂ ತಾಲಪಣ್ಣಪುಟಭತ್ತಸಣ್ಠಾನಂ। ಊರುಮಂಸಂ ನಿಸದಪೋತಸಣ್ಠಾನಂ। ಆನಿಸದಮಂಸಂ ಉದ್ಧನಕೋಟಿಸಣ್ಠಾನಂ। ಪಿಟ್ಠಿಮಂಸಂ ತಾಲಗುಳಪಟಲಸಣ್ಠಾನಂ। ಫಾಸುಕದ್ವಯಮಂಸಂ ಕೋಟ್ಠಲಿಕಾಯ ಕುಚ್ಛಿಯಂ ತನುಮತ್ತಿಕಾಲೇಪಸಣ್ಠಾನಂ। ಥನಮಂಸಂ ವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಅವಕ್ಖಿತ್ತಮತ್ತಿಕಾಪಿಣ್ಡಸಣ್ಠಾನಂ। ಬಾಹುದ್ವಯಮಂಸಂ
೧೮೯. ನ್ಹಾರೂತಿ ನವ ನ್ಹಾರುಸತಾನಿ। ವಣ್ಣತೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ನ್ಹಾರೂ ಸೇತಾ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ನಾನಾಸಣ್ಠಾನಾ। ಏತೇಸು ಹಿ ಗೀವಾಯ ಉಪರಿಮಭಾಗತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಞ್ಚ ಮಹಾನ್ಹಾರೂ ಸರೀರಂ ವಿನನ್ಧಮಾನಾ ಪುರಿಮಪಸ್ಸೇನ ಓತಿಣ್ಣಾ। ಪಞ್ಚ ಪಚ್ಛಿಮಪಸ್ಸೇನ। ಪಞ್ಚ ದಕ್ಖಿಣಪಸ್ಸೇನ। ಪಞ್ಚ ವಾಮಪಸ್ಸೇನ। ದಕ್ಖಿಣಹತ್ಥಂ ವಿನನ್ಧಮಾನಾಪಿ ಹತ್ಥಸ್ಸ ಪುರಿಮಪಸ್ಸೇನ ಪಞ್ಚ। ಪಚ್ಛಿಮಪಸ್ಸೇನ ಪಞ್ಚ। ತಥಾ ವಾಮಹತ್ಥಂ ವಿನನ್ಧಮಾನಾ। ದಕ್ಖಿಣಪಾದಂ ವಿನನ್ಧಮಾನಾಪಿ ಪಾದಸ್ಸ ಪುರಿಮಪಸ್ಸೇನ ಪಞ್ಚ। ಪಚ್ಛಿಮಪಸ್ಸೇನ ಪಞ್ಚ। ತಥಾ ವಾಮಪಾದಂ ವಿನನ್ಧಮಾನಾಪೀತಿ ಏವಂ ಸರೀರಧಾರಕಾ ನಾಮ ಸಟ್ಠಿಮಹಾನ್ಹಾರೂ ಕಾಯಂ ವಿನನ್ಧಮಾನಾ ಓತಿಣ್ಣಾ ಕಣ್ಡರಾತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕನ್ದಲಮಕುಳಸಣ್ಠಾನಾ। ಅಞ್ಞೇ ಪನ ತಂ ತಂ ಪದೇಸಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಠಿತಾ। ತತೋ ಸುಖುಮತರಾ ಸುತ್ತರಜ್ಜುಕಸಣ್ಠಾನಾ। ಅಞ್ಞೇ ತತೋ ಸುಖುಮತರಾ ಪೂತಿಲತಾಸಣ್ಠಾನಾ, ಅಞ್ಞೇ ತತೋ ಸುಖುಮತರಾ ಮಹಾವೀಣಾತನ್ತಿಸಣ್ಠಾನಾ। ಅಞ್ಞೇ ಥೂಲಸುತ್ತಕಸಣ್ಠಾನಾ। ಹತ್ಥಪಾದಪಿಟ್ಠೀಸು ನ್ಹಾರೂ ಸಕುಣಪಾದಸಣ್ಠಾನಾ। ಸೀಸೇ ನ್ಹಾರೂ ದಾರಕಾನಂ ಸೀಸಜಾಲಕಸಣ್ಠಾನಾ। ಪಿಟ್ಠಿಯಂ ನ್ಹಾರೂ ಆತಪೇ ಪಸಾರಿತಅಲ್ಲಜಾಲಸಣ್ಠಾನಾ। ಅವಸೇಸಾ ತಂತಂಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನುಗತಾ ನ್ಹಾರೂ ಸರೀರೇ ಪಟಿಮುಕ್ಕಜಾಲಕಞ್ಚುಕಸಣ್ಠಾನಾ। ದಿಸತೋ ದ್ವೀಸು ದಿಸಾಸು ಜಾತಾ। ಓಕಾಸತೋ ಸಕಲಸರೀರೇ ಅಟ್ಠೀನಿ ಆಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಿತಾ। ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ತಿಣ್ಣಂ ಅಟ್ಠಿಸತಾನಂ ಉಪರಿ ಪತಿಟ್ಠಿತತಲೇಹಿ, ಉಪರಿ ಮಂಸಚಮ್ಮಾನಿ ಆಹಚ್ಚ ಠಿತಪ್ಪದೇಸೇಹಿ, ತಿರಿಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ, ಅಯಂ ನೇಸಂ ಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ವಿಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪನ ಕೇಸಸದಿಸೋಯೇವ।
೧೯೦. ಅಟ್ಠೀತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ದನ್ತಟ್ಠೀನಿ ಅವಸೇಸಾನಿ ಚತುಸಟ್ಠಿ ಹತ್ಥಟ್ಠೀನಿ, ಚತುಸಟ್ಠಿ ಪಾದಟ್ಠೀನಿ, ಚತುಸಟ್ಠಿ ಮಂಸನಿಸ್ಸಿತಾನಿ ಮುದುಅಟ್ಠೀನಿ, ದ್ವೇ ಪಣ್ಹಿಕಟ್ಠೀನಿ, ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಾದೇ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಗೋಪ್ಫಕಟ್ಠೀನಿ, ದ್ವೇ ಜಙ್ಘಟ್ಠೀನಿ, ಏಕಂ ಜಣ್ಣುಕಟ್ಠಿ, ಏಕಂ ಊರುಟ್ಠಿ, ದ್ವೇ ಕಟಿಟ್ಠೀನಿ, ಅಟ್ಠಾರಸ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಟ್ಠೀನಿ, ಚತುವೀಸತಿ ಫಾಸುಕಟ್ಠೀನಿ, ಚುದ್ದಸ ಉರಟ್ಠೀನಿ
ತತ್ಥ ಹಿ ಅಗ್ಗಪಾದಙ್ಗುಲಿಅಟ್ಠೀನಿ ಕತಕಬೀಜಸಣ್ಠಾನಾನಿ। ತದನನ್ತರಾನಿ ಮಜ್ಝಪಬ್ಬಟ್ಠೀನಿ ಪನಸಟ್ಠಿಸಣ್ಠಾನಾನಿ। ಮೂಲಪಬ್ಬಟ್ಠೀನಿ ಪಣವಸಣ್ಠಾನಾನಿ। ಪಿಟ್ಠಿಪಾದಟ್ಠೀನಿ ಕೋಟ್ಟಿತಕನ್ದಲಕನ್ದರಾಸಿಸಣ್ಠಾನಾನಿ। ಪಣ್ಹಿಕಟ್ಠಿ ಏಕಟ್ಠಿತಾಲಫಲಬೀಜಸಣ್ಠಾನಂ। ಗೋಪ್ಫಕಟ್ಠೀನಿ ಬದ್ಧಕೀಳಾಗೋಳಕಸಣ್ಠಾನಾನಿ। ಜಙ್ಘಟ್ಠೀನಂ ಗೋಪ್ಫಕಟ್ಠೀಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಟ್ಠಾನಂ ಅಪನೀತತಚಸಿನ್ದಿಕಳೀರಸಣ್ಠಾನಂ। ಖುದ್ದಕಜಙ್ಘಟ್ಠಿಕಂ ಧನುಕದಣ್ಡಸಣ್ಠಾನಂ। ಮಹನ್ತಂ ಮಿಲಾತಸಪ್ಪಪಿಟ್ಠಿಸಣ್ಠಾನಂ। ಜಣ್ಣುಕಟ್ಠಿ ಏಕತೋ ಪರಿಕ್ಖೀಣಫೇಣಕಸಣ್ಠಾನಂ। ತತ್ಥ ಜಙ್ಘಟ್ಠಿಕಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಿತಟ್ಠಾನಂ ಅತಿಖಿಣಗ್ಗಗೋಸಿಙ್ಗಸಣ್ಠಾನಂ। ಊರುಟ್ಠಿ ದುತ್ತಚ್ಛಿತವಾಸಿಪರಸುದಣ್ಡಸಣ್ಠಾನಂ। ತಸ್ಸ ಕಟಿಟ್ಠಿಮ್ಹಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಟ್ಠಾನಂ ಕೀಳಾಗೋಳಕಸಣ್ಠಾನಂ। ತೇನ ಕಟಿಟ್ಠಿನೋ ಪತಿಟ್ಠಿತಟ್ಠಾನಂ ಅಗ್ಗಚ್ಛಿನ್ನಮಹಾಪುನ್ನಾಗಫಲಸಣ್ಠಾನಂ।
ಕಟಿಟ್ಠೀನಿ
ಅಕ್ಖಕಟ್ಠೀನಿ ಖುದ್ದಕಲೋಹವಾಸಿದಣ್ಡಸಣ್ಠಾನಾನಿ। ಕೋಟ್ಟಟ್ಠೀನಿ ಏಕತೋ ಪರಿಕ್ಖೀಣಸೀಹಳಕುದ್ದಾಲಸಣ್ಠಾನಾನಿ। ಬಾಹುಟ್ಠೀನಿ ಆದಾಸದಣ್ಡಕಸಣ್ಠಾನಾನಿ। ಅಗ್ಗಬಾಹುಟ್ಠೀನಿ ಯಮಕತಾಲಕನ್ದಸಣ್ಠಾನಾನಿ। ಮಣಿಬನ್ಧಟ್ಠೀನಿ ಏಕತೋ ಅಲ್ಲಿಯಾಪೇತ್ವಾ ಠಪಿತಸೀಸಕಪಟ್ಟವೇಠಕಸಣ್ಠಾನಾನಿ। ಪಿಟ್ಠಿಹತ್ಥಟ್ಠೀನಿ ಕೋಟ್ಟಿತಕನ್ದಲಕನ್ದರಾಸಿಸಣ್ಠಾನಾನಿ
ಸತ್ತ ಗೀವಟ್ಠೀನಿ ದಣ್ಡೇನ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಠಪಿತವಂಸಕಳೀರಚಕ್ಕಲಕಸಣ್ಠಾನಾನಿ। ಹೇಟ್ಠಿಮಹನುಕಟ್ಠಿ ಕಮ್ಮಾರಾನಂ ಅಯೋಕೂಟಯೋತ್ತಕಸಣ್ಠಾನಂ। ಉಪರಿಮಂ ಅವಲೇಖನಸತ್ಥಕಸಣ್ಠಾನಂ। ಅಕ್ಖಿಕೂಪನಾಸಕೂಪಟ್ಠೀನಿ ಅಪನೀತಮಿಞ್ಜತರುಣತಾಲಟ್ಠಿಸಣ್ಠಾನಾನಿ। ನಲಾಟಟ್ಠಿ ಅಧೋಮುಖಟ್ಠಪಿತಸಙ್ಖಥಾಲಕಕಪಾಲಸಣ್ಠಾನಂ। ಕಣ್ಣಚೂಳಿಕಟ್ಠೀನಿ ನ್ಹಾಪಿತಖುರಕೋಸಸಣ್ಠಾನಾನಿ। ನಲಾಟಕಣ್ಣಚೂಳಿಕಾನಂ ಉಪರಿ ಪಟ್ಟಬನ್ಧನೋಕಾಸೇ ಅಟ್ಠಿಸಙ್ಕುಟಿತಘಟಪುಣ್ಣಪಟಲಖಣ್ಡಸಣ್ಠಾನಂ। ಮುದ್ಧಟ್ಠಿ ಮುಖಚ್ಛಿನ್ನವಙ್ಕನಾಳಿಕೇರಸಣ್ಠಾನಂ। ಸೀಸಟ್ಠೀನಿ ಸಿಬ್ಬೇತ್ವಾ ಠಪಿತಜಜ್ಜರಲಾಬುಕಟಾಹಸಣ್ಠಾನಾನಿ।
ದಿಸತೋ ದ್ವೀಸು ದಿಸಾಸು ಜಾತಾನಿ। ಓಕಾಸತೋ ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಕಲಸರೀರೇ ಠಿತಾನಿ। ವಿಸೇಸೇನ ಪನೇತ್ಥ ಸೀಸಟ್ಠೀನಿ ಗಿವಟ್ಠೀಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಾನಿ। ಗೀವಟ್ಠೀನಿ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಟ್ಠೀಸು। ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಟ್ಠೀನಿ ಕಟಿಟ್ಠೀಸು। ಕಟಿಟ್ಠೀನಿ ಊರುಟ್ಠೀಸು। ಊರುಟ್ಠೀನಿ ಜಣ್ಣುಕಟ್ಠೀಸು। ಜಣ್ಣುಕಟ್ಠೀನಿ ಜಙ್ಘಟ್ಠೀಸು। ಜಙ್ಘಟ್ಠೀನಿ ಗೋಪ್ಫಕಟ್ಠೀಸು। ಗೋಪ್ಫಕಟ್ಠೀನಿ ಪಿಟ್ಠಿಪಾದಟ್ಠೀಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಾನಿ। ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಅನ್ತೋ ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜೇನ, ಉಪರಿತೋ ಮಂಸೇನ, ಅಗ್ಗೇ ಮೂಲೇ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾನಿ, ಅಯಂ ನೇಸಂ ಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ವಿಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪನ ಕೇಸಸದಿಸೋಯೇವ।
೧೯೧. ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜನ್ತಿ
೧೯೨. ವಕ್ಕನ್ತಿ ಏಕಬನ್ಧನಾ ದ್ವೇ ಮಂಸಪಿಣ್ಡಿಕಾ। ತಂ ವಣ್ಣತೋ ಮನ್ದರತ್ತಂ ಪಾಳಿಭದ್ದಕಟ್ಠಿವಣ್ಣಂ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ದಾರಕಾನಂ ಯಮಕಕೀಳಾಗೋಳಕಸಣ್ಠಾನಂ, ಏಕವಣ್ಟಪಟಿಬದ್ಧಅಮ್ಬಫಲದ್ವಯಸಣ್ಠಾನಂ ವಾ। ದಿಸತೋ ಉಪರಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಜಾತಂ। ಓಕಾಸತೋ ಗಲವಾಟಕಾ ನಿಕ್ಖನ್ತೇನ ಏಕಮೂಲೇನ ಥೋಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ದ್ವಿಧಾ
೧೯೩. ಹದಯನ್ತಿ ಹದಯಮಂಸಂ। ತಂ ವಣ್ಣತೋ ರತ್ತಪದುಮಪತ್ತಪಿಟ್ಠಿವಣ್ಣಂ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ಬಾಹಿರಪತ್ತಾನಿ ಅಪನೇತ್ವಾ ಅಧೋಮುಖಂ ಠಪಿತಪದುಮಮಕುಳಸಣ್ಠಾನಂ। ಬಹಿ ಮಟ್ಠಂ, ಅನ್ತೋ ಕೋಸಾತಕೀಫಲಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರಸದಿಸಂ। ಪಞ್ಞವನ್ತಾನಂ ಥೋಕಂ ವಿಕಸಿತಂ, ಮನ್ದಪಞ್ಞಾನಂ ಮಕುಳಿತಮೇವ। ಅನ್ತೋ ಚಸ್ಸ ಪುನ್ನಾಗಟ್ಠಿಪತಿಟ್ಠಾನಮತ್ತೋ ಆವಾಟಕೋ ಹೋತಿ, ಯತ್ಥ ಅದ್ಧಪಸತಮತ್ತಂ ಲೋಹಿತಂ ಸಣ್ಠಾತಿ, ಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮನೋಧಾತು ಚ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಚ ವತ್ತನ್ತಿ। ತಂ ಪನೇತಂ ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ರತ್ತಂ ಹೋತಿ, ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ಕಾಳಕಂ, ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ ಮಂಸಧೋವನಉದಕಸದಿಸಂ, ವಿತಕ್ಕಚರಿತಸ್ಸ ಕುಲತ್ಥಯೂಸವಣ್ಣಂ, ಸದ್ಧಾಚರಿತಸ್ಸ ಕಣಿಕಾರಪುಪ್ಫವಣ್ಣಂ, ಪಞ್ಞಾಚರಿತಸ್ಸ ಅಚ್ಛಂ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಂ ಅನಾವಿಲಂ ಪಣ್ಡರಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ನಿದ್ಧೋತಜಾತಿಮಣಿ ವಿಯ ಜುತಿಮನ್ತಂ ಖಾಯತಿ। ದಿಸತೋ ಉಪರಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಜಾತಂ। ಓಕಾಸತೋ ಸರೀರಬ್ಭನ್ತರೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಥನಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ। ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಹದಯಂ ಹದಯಭಾಗೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ, ಅಯಮಸ್ಸ ಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ವಿಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪನ ಕೇಸಸದಿಸೋಯೇವ।
೧೯೪. ಯಕನನ್ತಿ ಯಮಕಮಂಸಪಟಲಂ। ತಂ ವಣ್ಣತೋ ರತ್ತಂ ಪಣ್ಡುಕಧಾತುಕಂ ನಾತಿರತ್ತಕುಮುದಸ್ಸ ಪತ್ತಪಿಟ್ಠಿವಣ್ಣಂ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ಮೂಲೇ ಏಕಂ ಅಗ್ಗೇ ಯಮಕಂ ಕೋವಿಳಾರಪತ್ತಸಣ್ಠಾನಂ। ತಞ್ಚ ದನ್ಧಾನಂ ಏಕಮೇವ ಹೋತಿ ಮಹನ್ತಂ, ಪಞ್ಞವನ್ತಾನಂ ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ ಖುದ್ದಕಾನಿ। ದಿಸತೋ ಉಪರಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಜಾತಂ, ಓಕಾಸತೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ಥನಾನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ದಕ್ಖಿಣಪಸ್ಸಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಿತಂ। ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಯಕನಂ
೧೯೫. ಕಿಲೋಮಕನ್ತಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾಪಟಿಚ್ಛನ್ನಭೇದತೋ ದುವಿಧಂ ಪರಿಯೋನಹನಮಂಸಂ। ತಂ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ವಣ್ಣತೋ ಸೇತಂ ದುಕೂಲಪಿಲೋತಿಕವಣ್ಣಂ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ಅತ್ತನೋ ಓಕಾಸಸಣ್ಠಾನಂ। ದಿಸತೋ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಕಿಲೋಮಕಂ ಉಪರಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ। ಇತರಂ ದ್ವೀಸು ದಿಸಾಸು ಜಾತಂ। ಓಕಾಸತೋ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಕಿಲೋಮಕಂ
೧೯೬. ಪಿಹಕನ್ತಿ ಉದರಜಿವ್ಹಾಮಂಸಂ। ತಂ ವಣ್ಣತೋ ನೀಲಂ ನಿಗ್ಗುಣ್ಡಿಪುಪ್ಫವಣ್ಣಂ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ಸತ್ತಙ್ಗುಲಪ್ಪಮಾಣಂ ಅಬನ್ಧನಂ ಕಾಳವಚ್ಛಕಜಿವ್ಹಾಸಣ್ಠಾನಂ। ದಿಸತೋ ಉಪರಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಜಾತಂ। ಓಕಾಸತೋ ಹದಯಸ್ಸ ವಾಮಪಸ್ಸೇ ಉದರಪಟಲಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಪಸ್ಸಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಿತಂ, ಯಸ್ಮಿಂ ಪಹರಣಪ್ಪಹಾರೇನ ಬಹಿನಿಕ್ಖನ್ತೇ ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತಕ್ಖಯೋ ಹೋತಿ। ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಪಿಹಕಭಾಗೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ, ಅಯಮಸ್ಸ ಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ವಿಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪನ ಕೇಸಸದಿಸೋಯೇವ।
೧೯೭. ಪಪ್ಫಾಸನ್ತಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸಮಂಸಖಣ್ಡಪ್ಪಭೇದಂ ಪಪ್ಫಾಸಮಂಸಂ। ತಂ ವಣ್ಣತೋ ರತ್ತಂ ನಾತಿಪಕ್ಕಉದುಮ್ಬರಫಲವಣ್ಣಂ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ವಿಸಮಚ್ಛಿನ್ನಬಹಲಪೂವಖಣ್ಡಸಣ್ಠಾನಂ। ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಅಸಿತಪೀತಾನಂ ಅಭಾವೇ ಉಗ್ಗತೇನ ಕಮ್ಮಜತೇಜುಸ್ಮಾನಾ ಅಬ್ಭಾಹತತ್ತಾ ಸಂಖಾದಿತಪಲಾಲಪಿಣ್ಡಮಿವ ನಿರಸಂ ನಿರೋಜಂ। ದಿಸತೋ ಉಪರಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಜಾತಂ। ಓಕಾಸತೋ ಸರೀರಬ್ಭನ್ತರೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಥನಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಹದಯಞ್ಚ ಯಕನಞ್ಚ ಉಪರಿ ಛಾದೇತ್ವಾ ಓಲಮ್ಬನ್ತಂ ಠಿತಂ। ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಪಪ್ಫಾಸಭಾಗೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ, ಅಯಮಸ್ಸ ಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ವಿಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪನ ಕೇಸಸದಿಸೋಯೇವ।
೧೯೮. ಅನ್ತನ್ತಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ದ್ವತ್ತಿಂಸಹತ್ಥಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ಅಟ್ಠವೀಸತಿಹತ್ಥಾ ಏಕವೀಸತಿಯಾ ಠಾನೇಸು ಓಭಗ್ಗಾ ಅನ್ತವಟ್ಟಿ। ತದೇತಂ ವಣ್ಣತೋ ಸೇತಂ ಸಕ್ಖರಸುಧಾವಣ್ಣಂ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ಲೋಹಿತದೋಣಿಯಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ಠಪಿತಸೀಸಚ್ಛಿನ್ನಸಪ್ಪಸಣ್ಠಾನಂ। ದಿಸತೋ ದ್ವೀಸು ದಿಸಾಸು ಜಾತಂ। ಓಕಾಸತೋ ಉಪರಿ ಗಲವಾಟಕೇ ಹೇಟ್ಠಾ ಚ ಕರೀಸಮಗ್ಗೇ ವಿನಿಬನ್ಧತ್ತಾ ಗಲವಾಟಕಕರೀಸಮಗ್ಗಪರಿಯನ್ತೇ ಸರೀರಬ್ಭನ್ತರೇ ಠಿತಂ। ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ
೧೯೯. ಅನ್ತಗುಣನ್ತಿ
೨೦೦. ಉದರಿಯನ್ತಿ ಉದರೇ ಭವಂ ಅಸಿತಪೀತಖಾಯಿತಸಾಯಿತಂ। ತಂ ವಣ್ಣತೋ ಅಜ್ಝೋಹಟಾಹಾರವಣ್ಣಂ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ಪರಿಸ್ಸಾವನೇ ಸಿಥಿಲಬದ್ಧತಣ್ಡುಲಸಣ್ಠಾನಂ। ದಿಸತೋ ಉಪರಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಜಾತಂ। ಓಕಾಸತೋ ಉದರೇ ಠಿತಂ।
ಉದರಂ ನಾಮ ಉಭತೋ ನಿಪ್ಪೀಳಿಯಮಾನಸ್ಸ ಅಲ್ಲಸಾಟಕಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಸಞ್ಜಾತಫೋಟಕಸದಿಸಂ ಅನ್ತಪಟಲಂ, ಬಹಿ ಮಟ್ಠಂ, ಅನ್ತೋ ಮಂಸಕಸಮ್ಬುಪಲಿವೇಠನಕಿಲಿಟ್ಠಪಾವಾರಕಪುಪ್ಫಕಸದಿಸಂ, ಕುಥಿತಪನಸತಚಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರಸದಿಸನ್ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಯತ್ಥ ತಕ್ಕೋಟಕಾ ಗಣ್ಡುಪ್ಪಾದಕಾ ತಾಲಹೀರಕಾ ಸೂಚಿಮುಖಕಾ ಪಟತನ್ತಸುತ್ತಕಾ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಿದ್ವತ್ತಿಂಸಕುಲಪ್ಪಭೇದಾ ಕಿಮಯೋ ಆಕುಲಬ್ಯಾಕುಲಾ ಸಣ್ಡಸಣ್ಡಚಾರಿನೋ ಹುತ್ವಾ ನಿವಸನ್ತಿ, ಯೇ ಪಾನಭೋಜನಾದಿಮ್ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಉಲ್ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ವಿರವನ್ತಾ ಹದಯಮಂಸಂ ಅಭಿಹನನ್ತಿ, ಪಾನಭೋಜನಾದಿಅಜ್ಝೋಹರಣವೇಲಾಯಞ್ಚ ಉದ್ಧಂಮುಖಾ ಹುತ್ವಾ ಪಠಮಜ್ಝೋಹಟೇ ದ್ವೇ ತಯೋ ಆಲೋಪೇ ತುರಿತತುರಿತಾ ವಿಲುಪ್ಪನ್ತಿ, ಯಂ ತೇಸಂ ಕಿಮೀನಂ ಸೂತಿಘರಂ ವಚ್ಚಕುಟಿ ಗಿಲಾನಸಾಲಾ ಸುಸಾನಞ್ಚ ಹೋತಿ। ಯತ್ಥ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಚಣ್ಡಾಲಗಾಮದ್ವಾರೇ ಚನ್ದನಿಕಾಯ ನಿದಾಘಸಮಯೇ ಥೂಲಫುಸಿತಕೇ ದೇವೇ ವಸ್ಸನ್ತೇ ಉದಕೇನ ವುಯ್ಹಮಾನಂ ಮುತ್ತಕರೀಸಚಮ್ಮಅಟ್ಠಿನ್ಹಾರುಖಣ್ಡಖೇಳಸಿಙ್ಘಾಣಿಕಾಲೋಹಿತಪ್ಪಭುತಿನಾನಾಕುಣಪಜಾತಂ ನಿಪತಿತ್ವಾ ಕದ್ದಮೋದಕಾಲುಳಿತಂ ದ್ವೀಹತೀಹಚ್ಚಯೇನ ಸಞ್ಜಾತಕಿಮಿಕುಲಂ ಸೂರಿಯಾತಪಸನ್ತಾಪವೇಗಕುಥಿತಂ ಉಪರಿ ಫೇಣಪುಪ್ಫುಳಕೇ ಮುಞ್ಚನ್ತಂ ಅಭಿನೀಲವಣ್ಣಂ ಪರಮದುಗ್ಗನ್ಧಜೇಗುಚ್ಛಂ ನೇವ ಉಪಗನ್ತುಂ, ನ ದಟ್ಠುಂ ಅರಹರೂಪತಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಪಗೇವ
ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಉದರಪಟಲೇನ ಚೇವ ಉದರಿಯಭಾಗೇನ ಚ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ। ಅಯಮಸ್ಸ ಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ವಿಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪನ ಕೇಸಸದಿಸೋಯೇವ।
೨೦೧. ಕರೀಸನ್ತಿ ವಚ್ಚಂ। ತಂ ವಣ್ಣತೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಜ್ಝೋಹಟಾಹಾರವಣ್ಣಮೇವ ಹೋತಿ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ಓಕಾಸಸಣ್ಠಾನಂ। ದಿಸತೋ ಹೇಟ್ಠಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಜಾತಂ। ಓಕಾಸತೋ ಪಕ್ಕಾಸಯೇ ಠಿತಂ। ಪಕ್ಕಾಸಯೋ ನಾಮ ಹೇಟ್ಠಾನಾಭಿ-ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಮೂಲಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಅನ್ತಾವಸಾನೇ ಉಬ್ಬೇಧೇನ ಅಟ್ಠಙ್ಗುಲಮತ್ತೋ ವೇಳುನಾಳಿಕಸದಿಸೋ, ಯತ್ಥ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಉಪರಿ ಭೂಮಿಭಾಗೇ ಪತಿತಂ ವಸ್ಸೋದಕಂ ಓಗಳಿತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಭೂಮಿಭಾಗಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಮೇವ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಆಮಾಸಯೇ ಪತಿತಂ ಪಾನಭೋಜನಾದಿಕಂ ಉದರಗ್ಗಿನಾ ಫೇಣುದ್ದೇಹಕಂ ಪಕ್ಕಂ ಪಕ್ಕಂ ನಿಸದಾಯ ಪಿಸಿತಮಿವ ಸಣ್ಹಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅನ್ತಬಿಲೇನ ಓಗಳಿತ್ವಾ ಓಗಳಿತ್ವಾ ಓಮದ್ದಿತ್ವಾ ವೇಳುಪಬ್ಬೇ ಪಕ್ಖಿಪಮಾನಪಣ್ಡುಮತ್ತಿಕಾ ವಿಯ ಸನ್ನಿಚಿತಂ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಪಕ್ಕಾಸಯಪಟಲೇನ ಚೇವ ಕರೀಸಭಾಗೇನ ಚ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ, ಅಯಮಸ್ಸ ಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ವಿಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪನ ಕೇಸಸದಿಸೋಯೇವ।
೨೦೨. ಮತ್ಥಲುಙ್ಗನ್ತಿ ಸೀಸಕಟಾಹಬ್ಭನ್ತರೇ ಠಿತಮಿಞ್ಜರಾಸಿ। ತಂ ವಣ್ಣತೋ ಸೇತಂ ಅಹಿಚ್ಛತ್ತಕಪಿಣ್ಡವಣ್ಣಂ। ದಧಿಭಾವಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಂ ದುಟ್ಠಖೀರವಣ್ಣನ್ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ಓಕಾಸಸಣ್ಠಾನಂ। ದಿಸತೋ ಉಪರಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಜಾತಂ। ಓಕಾಸತೋ ಸೀಸಕಟಾಹಬ್ಭನ್ತರೇ ಚತ್ತಾರೋ ಸಿಬ್ಬಿನಿಮಗ್ಗೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಠಪಿತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಪಿಟ್ಠಪಿಣ್ಡಾ ವಿಯ ಸಮೋಹಿತಂ ತಿಟ್ಠತಿ। ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಸೀಸಕಟಾಹಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರತಲೇಹಿ ಚೇವ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಭಾಗೇನ ಚ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ
೨೦೩. ಪಿತ್ತನ್ತಿ
೨೦೪. ಸೇಮ್ಹನ್ತಿ ಸರೀರಬ್ಭನ್ತರೇ ಏಕಪತ್ಥಪೂರಪ್ಪಮಾಣಂ ಸೇಮ್ಹಂ। ತಂ ವಣ್ಣತೋ ಸೇತಂ ನಾಗಬಲಾಪಣ್ಣರಸವಣ್ಣಂ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ಓಕಾಸಸಣ್ಠಾನಂ। ದಿಸತೋ ಉಪರಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಜಾತಂ। ಓಕಾಸತೋ ಉದರಪಟಲೇ ಠಿತಂ। ಯಂ ಪಾನಭೋಜನಾದಿಅಜ್ಝೋಹರಣಕಾಲೇ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಉದಕೇ ಸೇವಾಲಪಣಕಂ ಕಟ್ಠೇ ವಾ ಕಥಲೇ ವಾ ಪತನ್ತೇ ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ದ್ವಿಧಾ ಹುತ್ವಾ ಪುನ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಮೇವ ಪಾನಭೋಜನಾದಿಮ್ಹಿ ನಿಪತನ್ತೇ ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ದ್ವಿಧಾ ಹುತ್ವಾ ಪುನ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಯಮ್ಹಿ ಚ ಮನ್ದೀಭೂತೇ ಪಕ್ಕಗಣ್ಡೋ ವಿಯ ಪೂತಿಕುಕ್ಕುಟಣ್ಡಮಿವ ಚ ಉದರಂ ಪರಮಜೇಗುಚ್ಛಂ ಕುಣಪಗನ್ಧಂ ಹೋತಿ, ತತೋ ಉಗ್ಗತೇನ ಚ ಗನ್ಧೇನ ಉದ್ದೇಕೋಪಿ ಮುಖಮ್ಪಿ ದುಗ್ಗನ್ಧಂ ಪೂತಿಕುಣಪಸದಿಸಂ ಹೋತಿ। ಸೋ ಚ ಪುರಿಸೋ ಅಪೇಹಿ ದುಗ್ಗನ್ಧಂ ವಾಯಸೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಯಞ್ಚ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಬಹಲತ್ತಮಾಪನ್ನಂ ಪಿಧಾನಫಲಕಮಿವ ವಚ್ಚಕುಟಿಯಂ ಉದರಪಟಲಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರೇಯೇವ ಕುಣಪಗನ್ಧಂ ಸನ್ನಿರುಮ್ಭಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಸೇಮ್ಹಭಾಗೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ, ಅಯಮಸ್ಸ ಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ವಿಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪನ ಕೇಸಸದಿಸೋಯೇವ।
೨೦೫. ಪುಬ್ಬೋತಿ
೨೦೬. ಲೋಹಿತನ್ತಿ
೨೦೭. ಸೇದೋತಿ ಲೋಮಕೂಪಾದೀಹಿ ಪಗ್ಘರಣಕಆಪೋಧಾತು। ಸೋ ವಣ್ಣತೋ ವಿಪ್ಪಸನ್ನತಿಲತೇಲವಣ್ಣೋ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ಓಕಾಸಸಣ್ಠಾನೋ। ದಿಸತೋ ದ್ವೀಸು ದಿಸಾಸು ಜಾತೋ। ಓಕಾಸತೋ ಸೇದಸ್ಸೋಕಾಸೋ ನಾಮ ನಿಬದ್ಧೋ ನತ್ಥಿ, ಯತ್ಥ ಸೋ ಲೋಹಿತಂ ವಿಯ ಸದಾ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ। ಯದಾ ಪನ ಅಗ್ಗಿಸನ್ತಾಪಸೂರಿಯಸನ್ತಾಪಉತುವಿಕಾರಾದೀಹಿ ಸರೀರಂ ಸನ್ತಪತಿ, ತದಾ ಉದಕತೋ ಅಬ್ಬೂಳ್ಹಮತ್ತವಿಸಮಚ್ಛಿನ್ನಭಿಸಮುಳಾಲಕುಮುದನಾಳಕಲಾಪೋ ವಿಯ ಸಬ್ಬಕೇಸಲೋಮಕೂಪವಿವರೇಹಿ ಪಗ್ಘರತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಸಣ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಕೇಸಲೋಮಕೂಪವಿವರಾನಞ್ಞೇವ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇದಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಕೇನ ಚ ಯೋಗಿನಾ ಕೇಸಲೋಮಕೂಪವಿವರೇ ಪೂರೇತ್ವಾ ಠಿತವಸೇನೇವ ಸೇದೋ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬೋ। ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ
ಮೇದೋತಿ ಥಿನಸಿನೇಹೋ। ಸೋ ವಣ್ಣತೋ ಫಾಲಿತಹಲಿದ್ದಿವಣ್ಣೋ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ಥೂಲಸರೀರಸ್ಸ ತಾವ ಚಮ್ಮಮಂಸನ್ತರೇ ಠಪಿತಹಲಿದ್ದಿವಣ್ಣದುಕೂಲಪಿಲೋತಿಕಸಣ್ಠಾನೋ ಹೋತಿ। ಕಿಸಸರೀರಸ್ಸ ಜಙ್ಘಮಂಸಂ ಊರುಮಂಸಂ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕನಿಸ್ಸಿತಂ ಪಿಟ್ಠಿಮಂಸಂ ಉದರವಟ್ಟಿಮಂಸನ್ತಿ ಏತಾನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ದಿಗುಣತಿಗುಣಂ ಕತ್ವಾ ಠಪಿತಹಲಿದ್ದಿವಣ್ಣದುಕೂಲಪಿಲೋತಿಕಸಣ್ಠಾನೋ। ದಿಸತೋ ದ್ವೀಸು ದಿಸಾಸು ಜಾತೋ। ಓಕಾಸತೋ ಥೂಲಸ್ಸ ಸಕಲಸರೀರಂ ಫರಿತ್ವಾ ಕಿಸಸ್ಸ ಜಙ್ಘಮಂಸಾದೀನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಿತೋ, ಯಂ ಸಿನೇಹಸಙ್ಖಂ ಗತಮ್ಪಿ ಪರಮಜೇಗುಚ್ಛತ್ತಾ ನೇವ ಮುದ್ಧನಿ ತೇಲತ್ಥಾಯ, ನ ನಾಸತೇಲಾದೀನಮತ್ಥಾಯ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಮಂಸೇನ, ಉಪರಿ ಚಮ್ಮೇನ, ತಿರಿಯಂ ಮೇದಭಾಗೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ, ಅಯಮಸ್ಸ ಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ವಿಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪನ ಕೇಸಸದಿಸೋಯೇವ।
೨೦೮. ಅಸ್ಸೂತಿ
೨೦೯. ವಸಾತಿ ವಿಲೀನಸಿನೇಹೋ। ಸಾ ವಣ್ಣತೋ ನಾಳಿಕೇರತೇಲವಣ್ಣಾ। ಆಚಾಮೇ ಆಸಿತ್ತತೇಲವಣ್ಣಾತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ನ್ಹಾನಕಾಲೇ ಪಸನ್ನಉದಕಸ್ಸ ಉಪರಿ ಪರಿಬ್ಭಮನ್ತಸಿನೇಹಬಿನ್ದುವಿಸಟಸಣ್ಠಾನಾ। ದಿಸತೋ ದ್ವೀಸು ದಿಸಾಸು ಜಾತಾ। ಓಕಾಸತೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹತ್ಥತಲಹತ್ಥಪಿಟ್ಠಿಪಾದತಲಪಾದಪಿಟ್ಠಿನಾಸಪುಟನಲಾಟಅಂಸಕೂಟೇಸು ಠಿತಾ। ನ ಚೇಸಾ ಏತೇಸು ಓಕಾಸೇಸು ಸದಾ ವಿಲೀನಾವ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ಯದಾ ಪನ ಅಗ್ಗಿಸನ್ತಾಪಸೂರಿಯಸನ್ತಾಪಉತುವಿಸಭಾಗಧಾತುವಿಸಭಾಗೇಹಿ ತೇ ಪದೇಸಾ ಉಸ್ಮಾಜಾತಾ
೨೧೦. ಖೇಳೋತಿ ಅನ್ತೋಮುಖೇ ಫೇಣಮಿಸ್ಸಾ ಆಪೋಧಾತು। ಸೋ ವಣ್ಣತೋ ಸೇತೋ ಫೇಣವಣ್ಣೋ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ಓಕಾಸಸಣ್ಠಾನೋ। ಫೇಣಸಣ್ಠಾನೋತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ದಿಸತೋ ಉಪರಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಜಾತೋ। ಓಕಾಸತೋ ಉಭೋಹಿ ಕಪೋಲಪಸ್ಸೇಹಿ ಓರುಯ್ಹ ಜಿವ್ಹಾಯ ಠಿತೋ। ನ ಚೇಸ ಏತ್ಥ ಸದಾ ಸನ್ನಿಚಿತೋ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ಯದಾ ಪನ ಸತ್ತಾ ತಥಾರೂಪಮಾಹಾರಂ ಪಸ್ಸನ್ತಿ ವಾ ಸರನ್ತಿ ವಾ, ಉಣ್ಹತಿತ್ತಕಟುಕಲೋಣಮ್ಬಿಲಾನಂ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಮುಖೇ ಠಪೇನ್ತಿ, ಯದಾ ವಾ ನೇಸಂ ಹದಯಂ ಆಗಿಲಾಯತಿ, ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ದೇವ ವಾ ಜಿಗುಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತದಾ ಖೇಳೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಉಭೋಹಿ ಕಪೋಲಪಸ್ಸೇಹಿ ಓರುಯ್ಹ ಜಿವ್ಹಾಯ ಸಣ್ಠಾತಿ। ಅಗ್ಗಜಿವ್ಹಾಯ ಚೇಸ ತನುಕೋ ಹೋತಿ, ಮೂಲಜಿವ್ಹಾಯ ಬಹಲೋ, ಮುಖೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಞ್ಚ ಪುಥುಕಂ ವಾ ತಣ್ಡುಲಂ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಖಾದನೀಯಂ ನದೀಪುಲಿನೇ ಖತಕೂಪಕಸಲಿಲಂ ವಿಯ
೨೧೧. ಸಿಙ್ಘಾಣಿಕಾತಿ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗತೋ ಪಗ್ಘರಣಕಅಸುಚಿ। ಸಾ ವಣ್ಣತೋ ತರುಣತಾಲಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜವಣ್ಣಾ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ಓಕಾಸಸಣ್ಠಾನಾ। ದಿಸತೋ ಉಪರಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಜಾತಾ। ಓಕಾಸತೋ ನಾಸಾಪುಟೇ ಪೂರೇತ್ವಾ ಠಿತಾ। ನ ಚೇಸಾ ಏತ್ಥ ಸದಾ ಸನ್ನಿಚಿತಾ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಥ ಖೋ ಯಥಾ ನಾಮ ಪುರಿಸೋ ಪದುಮಿನಿಪತ್ತೇ ದಧಿಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಣ್ಟಕೇನ ವಿಜ್ಝೇಯ್ಯ, ಅಥಾನೇನ ಛಿದ್ದೇನ ದಧಿಮುತ್ತಂ ಗಳಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಪತೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವ ಯದಾ ಸತ್ತಾ ರೋದನ್ತಿ, ವಿಸಭಾಗಾಹಾರಉತುವಸೇನ ವಾ ಸಞ್ಜಾತಧಾತುಖೋಭಾ ಹೋನ್ತಿ, ತದಾ ಅನ್ತೋ ಸೀಸತೋ ಪೂತಿಸೇಮ್ಹಭಾವಮಾಪನ್ನಂ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಂ ಗಳಿತ್ವಾ ತಾಲುಮತ್ಥಕವಿವರೇನ ಓತರಿತ್ವಾ ನಾಸಾಪುಟೇ ಪೂರೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ ವಾ ಪಗ್ಘರತಿ ವಾ। ಸಿಙ್ಘಾಣಿಕಾ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಕೇನ ಚ ಯೋಗಿನಾ ನಾಸಾಪುಟೇ ಪೂರೇತ್ವಾ ಠಿತವಸೇನೇವ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತಬ್ಬಾ। ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಸಿಙ್ಘಾಣಿಕಾಭಾಗೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ, ಅಯಮಸ್ಸಾ ಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ವಿಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪನ ಕೇಸಸದಿಸೋವ।
೨೧೨. ಲಸಿಕಾತಿ
೨೧೩. ಮುತ್ತನ್ತಿ ಮುತ್ತರಸಂ। ತಂ ವಣ್ಣತೋ ಮಾಸಖಾರೋದಕವಣ್ಣಂ। ಸಣ್ಠಾನತೋ ಅಧೋಮುಖಟ್ಠಪಿತಉದಕಕುಮ್ಭಅಬ್ಭನ್ತರಗತಉದಕಸಣ್ಠಾನಂ। ದಿಸತೋ ಹೇಟ್ಠಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಜಾತಂ। ಓಕಾಸತೋ ವತ್ಥಿಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಠಿತಂ। ವತ್ಥಿ ನಾಮ ವತ್ಥಿ ಪುಟೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಯತ್ಥ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಚನ್ದನಿಕಾಯ ಪಕ್ಖಿತ್ತೇ ಅಮುಖೇ ರವಣಘಟೇ ಚನ್ದನಿಕಾರಸೋ ಪವಿಸತಿ, ನ ಚಸ್ಸ ಪವಿಸನಮಗ್ಗೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ
೨೧೪. ಏವಞ್ಹಿ ಕೇಸಾದಿಕೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನದಿಸೋಕಾಸಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬತೋ ನಾತಿಸೀಘತೋತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಗನ್ಧಾಸಯೋಕಾಸವಸೇನ ಪಞ್ಚಧಾ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾತಿ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಪಣ್ಣತ್ತಿಸಮತಿಕ್ಕಮಾವಸಾನೇ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಚಕ್ಖುಮತೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ದ್ವತ್ತಿಂಸವಣ್ಣಾನಂ ಕುಸುಮಾನಂ ಏಕಸುತ್ತಕಗನ್ಥಿತಂ ಮಾಲಂ ಓಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಪುಪ್ಫಾನಿ ಅಪುಬ್ಬಾಪರಿಯಮಿವ ಪಾಕಟಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಅತ್ಥಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಕೇಸಾತಿ ಇಮಂ ಕಾಯಂ ಓಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ
ಸಚೇ ಪನ ಬಹಿದ್ಧಾಪಿ ಮನಸಿಕಾರಂ ಉಪಸಂಹರತಿ, ಅಥಸ್ಸ ಏವಂ ಸಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಪಾಕಟೀಭೂತೇಸು ಆಹಿಣ್ಡನ್ತಾ ಮನುಸ್ಸತಿರಚ್ಛಾನಾದಯೋ ಸತ್ತಾಕಾರಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ಕೋಟ್ಠಾಸರಾಸಿವಸೇನೇವ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಚ ಅಜ್ಝೋಹರಿಯಮಾನಂ ಪಾನಭೋಜನಾದಿ ಕೋಟ್ಠಾಸರಾಸಿಮ್ಹಿ ಪಕ್ಖಿಪಮಾನಮಿವ ಉಪಟ್ಠಾತಿ।
ಅಥಸ್ಸ ಅನುಪುಬ್ಬಮುಞ್ಚನಾದಿವಸೇನ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅಪ್ಪನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತತ್ಥ ಕೇಸಾದೀನಂ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನದಿಸೋಕಾಸಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಪಟಿಕ್ಕೂಲವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ। ತಂ ಆಸೇವತೋ ಭಾವಯತೋ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ವಿಯ ಪಠಮಜ್ಝಾನವಸೇನೇವ ಅಪ್ಪನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
ಸಾ ಯಸ್ಸ ಏಕೋವ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಾ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಅಪ್ಪನಂ ಪತ್ವಾ ಪುನ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಯೋಗಂ ನ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಏಕಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಅನೇಕೇ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಾ ಝಾನಂ ಪತ್ವಾ ಪುನ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂಪಿ ಯೋಗಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಮಲ್ಲಕತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿಯ ಕೋಟ್ಠಾಸಗಣನಾಯ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ।
ಸೋ
ಏವಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನವಸೇನ ಇಜ್ಝಮಾನಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಾದೀಸು ಸತಿಬಲೇನ ಇಜ್ಝನತೋ ಕಾಯಗತಾಸತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಇಮಞ್ಚ ಕಾಯಗತಾಸತಿಮನುಯುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಅರತಿರತಿಸಹೋ ಹೋತಿ, ನ ಚ ನಂ ಅರತಿ ಸಹತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅರತಿಂ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ವಿಹರತಿ। ಭಯಭೇರವಸಹೋ ಹೋತಿ, ನ ಚ ನಂ ಭಯಭೇರವಂ ಸಹತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಭಯಭೇರವಂ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ವಿಹರತಿ। ಖಮೋ ಹೋತಿ ಸೀತಸ್ಸ ಉಣ್ಹಸ್ಸ
ತಸ್ಮಾ ಹವೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ, ಅನುಯುಞ್ಜೇಥ ಪಣ್ಡಿತೋ।
ಏವಂ ಅನೇಕಾನಿಸಂಸಂ, ಇಮಂ ಕಾಯಗತಾಸತಿನ್ತಿ॥
ಇದಂ ಕಾಯಗತಾಸತಿಯಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖಂ।
ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಕಥಾ
೨೧೫. ಇದಾನಿ ಯಂ ತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿ ಭಾವಿತೋ ಬಹುಲೀಕತೋ ಸನ್ತೋ ಚೇವ ಪಣೀತೋ ಚ ಅಸೇಚನಕೋ ಚ ಸುಖೋ ಚ ವಿಹಾರೋ, ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನೇ ಚ ಪಾಪಕೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಠಾನಸೋ ಅನ್ತರಧಾಪೇತಿ ವೂಪಸಮೇತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪಸಂಸಿತ್ವಾ –
‘‘ಕಥಂ ಭಾವಿತೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿ ಕಥಂ ಬಹುಲೀಕತೋ ಸನ್ತೋ ಚೇವ ಪಣೀತೋ ಚ ಅಸೇಚನಕೋ ಚ ಸುಖೋ ಚ ವಿಹಾರೋ, ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನೇ ಚ ಪಾಪಕೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಠಾನಸೋ ಅನ್ತರಧಾಪೇತಿ ವೂಪಸಮೇತಿ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಅರಞ್ಞಗತೋ ವಾ ರುಕ್ಖಮೂಲಗತೋ
ಏವಂ ಸೋಳಸವತ್ಥುಕಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ। ತಸ್ಸ ಭಾವನಾನಯೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ। ಸೋ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾನುಸಾರೇನೇವ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪೂರೋ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ನಿದ್ದೇಸೋ।
೨೧೬. ಕಥಂ ಭಾವಿತೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ ಸಮಾಧೀತಿ ಏತ್ಥ ತಾವ ಕಥನ್ತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಭಾವನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ವಿತ್ಥಾರೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ। ಭಾವಿತೋ ಚ ಭಿಕ್ಖವೇ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧೀತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ವಿತ್ಥಾರೇತುಕಮ್ಯತಾಯ ಪುಟ್ಠಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ। ಕಥಂ ಬಹುಲೀಕತೋ…ಪೇ॰… ವೂಪಸಮೇತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತತ್ಥ ಭಾವಿತೋತಿ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ ವಡ್ಢಿತೋ ವಾ। ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧೀತಿ ಆನಾಪಾನಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾಯ ಸತಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ। ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಯಂ ವಾ ಸಮಾಧಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿ। ಬಹುಲೀಕತೋತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕತೋ। ಸನ್ತೋಚೇವ ಪಣೀತೋ ಚಾತಿ ಸನ್ತೋ ಚೇವ ಪಣೀತೋ ಚೇವ। ಉಭಯತ್ಥ ಏವ ಸದ್ದೇನ ನಿಯಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಅಯಞ್ಹಿ ಯಥಾ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕೇವಲಂ ಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಸನ್ತಞ್ಚ ಪಣೀತಞ್ಚ, ಓಳಾರಿಕಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಪನ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಚ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ನೇವ ಸನ್ತಂ ನ ಪಣೀತಂ, ನ ಏವಂ ಕೇನಚಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅಸನ್ತೋ ವಾ ಅಪಣೀತೋ ವಾ, ಅಥ ಖೋ ಆರಮ್ಮಣಸನ್ತತಾಯಪಿ ಸನ್ತೋ ವೂಪಸನ್ತೋ ನಿಬ್ಬುತೋ, ಪಟಿವೇಧಸಙ್ಖಾತಅಙ್ಗಸನ್ತತಾಯಪಿ। ಆರಮ್ಮಣಪಣೀತತಾಯಪಿ ಪಣೀತೋ ಅತಿತ್ತಿಕರೋ, ಅಙ್ಗಪಣೀತತಾಯಪೀತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸನ್ತೋ ಚೇವ ಪಣೀತೋ ಚಾ’’ತಿ।
ಅಸೇಚನಕೋ ಅಸೇಚನಕೋ, ಅನಾಸಿತ್ತಕೋ ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣೋ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ಆವೇಣಿಕೋ। ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಕಮ್ಮೇನ ವಾ ಉಪಚಾರೇನ ವಾ ಸನ್ತತಾ। ಆದಿಸಮನ್ನಾಹಾರತೋ ಪಭುತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನೇವ ಸನ್ತೋ ಚ ಪಣೀತೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ಅಸೇಚನಕೋತಿ ಅನಾಸಿತ್ತಕೋ ಓಜವನ್ತೋ ಸಭಾವೇನೇವ ಅಸೇಚನಕೋ ಚ, ಅಪ್ಪಿತಪ್ಪಿತಕ್ಖಣೇ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಸುಖಪಟಿಲಾಭಾಯ ಸಂವತ್ತನತೋ ಸುಖೋ ಚ ವಿಹಾರೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನೇತಿ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೇ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೇ। ಪಾಪಕೇತಿ ಲಾಮಕೇ। ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ಅಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತೇ ಧಮ್ಮೇ। ಠಾನಸೋ ಅನ್ತರಧಾಪೇತೀತಿ ಖಣೇನೇವ ಅನ್ತರಧಾಪೇತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ। ವೂಪಸಮೇತೀತಿ ಸುಟ್ಠು ಉಪಸಮೇತಿ। ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯತ್ತಾ ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ। ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಕೇನಾಕಾರೇನ ಕೇನ ವಿಧಿನಾ ಭಾವಿತೋ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿ ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಬಹುಲೀಕತೋ ಸನ್ತೋ ಚೇವ…ಪೇ॰… ವೂಪಸಮೇತೀತಿ।
೨೧೭. ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತೋ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಇಧ ಭಿಕ್ಖವೇ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಭಿಕ್ಖು। ಅಯಞ್ಹಿ ಏತ್ಥ ಇಧಸದ್ದೋ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸನ್ನಿಸ್ಸಯಭೂತಸಾಸನಪರಿದೀಪನೋ ಅಞ್ಞಸಾಸನಸ್ಸ ತಥಾಭಾವಪಟಿಸೇಧನೋ ಚ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ಇಧೇವ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣೋ…ಪೇ॰… ಸುಞ್ಞಾ ಪರಪ್ಪವಾದಾ ಸಮಣೇಭಿ ಅಞ್ಞೇಹೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩೯)। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ।
ಅರಞ್ಞಗತೋ ವಾ…ಪೇ॰… ಸುಞ್ಞಾಗಾರಗತೋ ವಾತಿ ಇದಮಸ್ಸ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಭಾವನಾನುರೂಪಸೇನಾಸನಪರಿಗ್ಗಹಪರಿದೀಪನಂ। ಇಮಸ್ಸ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ದೀಘರತ್ತಂ ರೂಪಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಅನುವಿಸಟಂ ಚಿತ್ತಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಆರಮ್ಮಣಂ ಅಭಿರುಹಿತುಂ ನ ಇಚ್ಛತಿ, ಕೂಟಗೋಣಯುತ್ತರಥೋ ವಿಯ ಉಪ್ಪಥಮೇವ ಧಾವತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಗೋಪೋ ಕೂಟಧೇನುಯಾ ಸಬ್ಬಂ ಖೀರಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ವಡ್ಢಿತಂ ಕೂಟವಚ್ಛಂ ದಮೇತುಕಾಮೋ ಧೇನುತೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತೇ ಮಹನ್ತಂ ಥಮ್ಭಂ ನಿಖಣಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಯೋತ್ತೇನ ಬನ್ಧೇಯ್ಯ, ಅಥಸ್ಸ ಸೋ ವಚ್ಛೋ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಪ್ಫನ್ದಿತ್ವಾ ಪಲಾಯಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ತಮೇವ ಥಮ್ಭಂ ಉಪನಿಸೀದೇಯ್ಯ ವಾ ಉಪನಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ವಾ, ಏವಮೇವ ಇಮಿನಾಪಿ ಭಿಕ್ಖುನಾ ದೀಘರತ್ತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದಿರಸಪಾನವಡ್ಢಿತಂ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತಂ ದಮೇತುಕಾಮೇನ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣತೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಅರಞ್ಞಂ ವಾ…ಪೇ॰… ಸುಞ್ಞಾಗಾರಂ ವಾ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಥಮ್ಭೇ ಸತಿಯೋತ್ತೇನ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಏವಮಸ್ಸ
‘‘ಯಥಾ ಥಮ್ಭೇ ನಿಬನ್ಧೇಯ್ಯ, ವಚ್ಛಂ ದಮಂ ನರೋ ಇಧ।
ಬನ್ಧೇಯ್ಯೇವಂ ಸಕಂ ಚಿತ್ತಂ, ಸತಿಯಾರಮ್ಮಣೇ ದಳ್ಹ’’ನ್ತಿ॥ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೬೫; ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೩೭೪; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೦೭)।
ಏವಮಸ್ಸೇತಂ ಸೇನಾಸನಂ ಭಾವನಾನುರೂಪಂ ಹೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇದಮಸ್ಸ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಭಾವನಾನುರೂಪಸೇನಾಸನಪರಿಗ್ಗಹಪರಿದೀಪನ’’ನ್ತಿ।
ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪ್ಪಭೇದೇ ಮುದ್ಧಭೂತಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಬುದ್ಧಸಾವಕಾನಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಪದಟ್ಠಾನಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಿಸದ್ದಸಮಾಕುಲಂ ಗಾಮನ್ತಂ ಅಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ನ ಸುಕರಂ ಭಾವೇತುಂ, ಸದ್ದಕಣ್ಟಕತ್ತಾ ಝಾನಸ್ಸ। ಅಗಾಮಕೇ ಪನ ಅರಞ್ಞೇ ಸುಕರಂ ಯೋಗಾವಚರೇನ ಇದಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಆನಾಪಾನಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ತದೇವ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗಫಲಂ ಅರಹತ್ತಂ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿತುಂ। ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಅನುರೂಪಸೇನಾಸನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಅರಞ್ಞಗತೋ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾಚರಿಯೋ ವಿಯ ಹಿ ಭಗವಾ, ಸೋ ಯಥಾ ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾಚರಿಯೋ ನಗರಭೂಮಿಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಸುಟ್ಠು ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಏತ್ಥ ನಗರಂ ಮಾಪೇಥಾ’’ತಿ ಉಪದಿಸತಿ, ಸೋತ್ಥಿನಾ ಚ ನಗರೇ ನಿಟ್ಠಿತೇ ರಾಜಕುಲತೋ ಮಹಾಸಕ್ಕಾರಂ ಲಭತಿ, ಏವಮೇವ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಅನುರೂಪಸೇನಾಸನಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಉಪದಿಸತಿ, ತತೋ ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಯುತ್ತೇನ ಯೋಗಿನಾ ಕಮೇನ ಅರಹತ್ತೇ ಪತ್ತೇ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವತ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಮಹನ್ತಂ ಸಕ್ಕಾರಂ ಲಭತಿ।
ಅಯಂ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ದೀಪಿಸದಿಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಮಹಾದೀಪಿರಾಜಾ ಅರಞ್ಞೇ ತಿಣಗಹನಂ ವಾ ವನಗಹನಂ ವಾ ಪಬ್ಬತಗಹನಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ನಿಲೀಯಿತ್ವಾ ವನಮಹಿಂಸಗೋಕಣ್ಣಸೂಕರಾದಯೋ ಮಿಗೇ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಏವಮೇವ ಅಯಂ ಅರಞ್ಞಾದೀಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಯಥಾಕ್ಕಮೇನ ಸೋತಾಪತ್ತಿಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮಿಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇ ಚೇವ ಅರಿಯಫಲಞ್ಚ ಗಣ್ಹತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –
‘‘ಯಥಾಪಿ
ತಥೇವಾಯಂ ಬುದ್ಧಪುತ್ತೋ, ಯುತ್ತಯೋಗೋ ವಿಪಸ್ಸಕೋ।
ಅರಞ್ಞಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾನ, ಗಣ್ಹಾತಿ ಫಲಮುತ್ತಮ’’ನ್ತಿ॥ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೬೫; ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩೭೪; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧೦೭)।
ತೇನಸ್ಸ ಪರಕ್ಕಮಜವಯೋಗ್ಗಭೂಮಿಂ ಅರಞ್ಞಸೇನಾಸನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಅರಞ್ಞಗತೋ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
೨೧೮. ತತ್ಥ ಅರಞ್ಞಗತೋತಿ ‘‘ಅರಞ್ಞನ್ತಿ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಇನ್ದಖೀಲಾ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅರಞ್ಞ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ೫೨೯) ಚ, ‘‘ಆರಞ್ಞಕಂ ನಾಮ ಸೇನಾಸನಂ ಪಞ್ಚಧನುಸತಿಕಂ ಪಚ್ಛಿಮ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೬೫೪) ಚ ಏವಂ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇಸು ಅರಞ್ಞೇಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಪವಿವೇಕಸುಖಂ ಅರಞ್ಞಂ ಗತೋ। ರುಕ್ಖಮೂಲಗತೋತಿ ರುಕ್ಖಸಮೀಪಂ ಗತೋ। ಸುಞ್ಞಾಗಾರಗತೋತಿ ಸುಞ್ಞಂ ವಿವಿತ್ತೋಕಾಸಂ ಗತೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಞ್ಞಞ್ಚ ರುಕ್ಖಮೂಲಞ್ಚ ಅವಸೇಸಸತ್ತವಿಧಸೇನಾಸನಗತೋಪಿ ಸುಞ್ಞಾಗಾರಗತೋತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ।
ಏವಮಸ್ಸ ಉತುತ್ತಯಾನುಕೂಲಂ ಧಾತುಚರಿಯಾನುಕೂಲಞ್ಚ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಭಾವನಾನುರೂಪಂ ಸೇನಾಸನಂ ಉಪದಿಸಿತ್ವಾ ಅಲೀನಾನುದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕಂ ಸನ್ತಂ ಇರಿಯಾಪಥಂ ಉಪದಿಸನ್ತೋ ನಿಸೀದತೀತಿ ಆಹ। ಅಥಸ್ಸ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ದಳ್ಹಭಾವಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಪವತ್ತನಸುಖತಂ ಆರಮ್ಮಣಪರಿಗ್ಗಹೂಪಾಯಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪಲ್ಲಙ್ಕನ್ತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಊರುಬದ್ಧಾಸನಂ। ಆಭುಜಿತ್ವಾತಿ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ। ಉಜುಂ ಕಾಯಂ ಪಣಿಧಾಯಾತಿ ಉಪರಿಮಸರೀರಂ ಉಜುಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ। ಅಟ್ಠಾರಸಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕೇ ಕೋಟಿಯಾ ಕೋಟಿಂ ಪಟಿಪಾದೇತ್ವಾ। ಏವಞ್ಹಿ ನಿಸೀದನ್ತಸ್ಸ ಚಮ್ಮಮಂಸನ್ಹಾರೂನಿ ನ ಪಣಮನ್ತಿ। ಅಥಸ್ಸ ಯಾ ತೇಸಂ ಪಣಮನಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಖಣೇ ಖಣೇ ವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ತಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತಾಸು ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಸು ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗಂ ಹೋತಿ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನ ಪರಿಪತತಿ, ವುದ್ಧಿಂ ಫಾತಿಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ। ಪರಿಮುಖಂ ಸತಿಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾಭಿಮುಖಂ ಸತಿಂ ಠಪಯಿತ್ವಾ। ಅಥ ವಾ ಪರೀತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೋ। ಮುಖನ್ತಿ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋ। ಸತೀತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಟ್ಠೋ। ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಪರಿಮುಖಂ ಸತಿ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೬೪) ವುತ್ತನಯೇನಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ಪರಿಗ್ಗಹಿತನಿಯ್ಯಾನಂ ಸತಿಂ ಕತ್ವಾತಿ।
೨೧೯. ಸೋ ಸತೋವ ಅಸ್ಸಸತಿ ಸತೋ ಪಸ್ಸಸತೀತಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಏವಞ್ಚ ಸತಿಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ‘‘ಸೋ ಸತೋವ ಅಸ್ಸಸತಿ ಸತೋ ಪಸ್ಸಸತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸೇವ ವಿಭಙ್ಗೇ –
‘‘ಬಾತ್ತಿಂಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ಸತೋ ಕಾರೀ ಹೋತಿ। ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪಜಾನತೋ ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ। ತಾಯ ಸತಿಯಾ ತೇನ ಞಾಣೇನ ಸತೋ ಕಾರೀ ಹೋತಿ। ದೀಘಂ ಪಸ್ಸಾಸವಸೇನ…ಪೇ॰… ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸೀ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ। ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸೀ ಪಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪಜಾನತೋ ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ। ತಾಯ ಸತಿಯಾ ತೇನ ಞಾಣೇನ ಸತೋ ಕಾರೀ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೬೫)।
ತತ್ಥ ದೀಘಂ ವಾ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋತಿ ದೀಘಂ ವಾ ಅಸ್ಸಾಸಂ ಪವತ್ತಯನ್ತೋ। ಅಸ್ಸಾಸೋತಿ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮನವಾತೋ। ಪಸ್ಸಾಸೋತಿ ಅನ್ತೋ ಪವಿಸನವಾತೋತಿ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಸುತ್ತನ್ತಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಆಗತಂ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿತೋ ನಿಕ್ಖಮನಕಾಲೇ ಪಠಮಂ ಅಬ್ಭನ್ತರವಾತೋ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮತಿ। ಪಚ್ಛಾ ಬಾಹಿರವಾತೋ ಸುಖುಮರಜಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಪವಿಸನ್ತೋ ತಾಲುಂ ಆಹಚ್ಚ ನಿಬ್ಬಾಯತಿ। ಏವಂ ತಾವ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಯಾ ಪನ ತೇಸಂ ದೀಘರಸ್ಸತಾ, ಸಾ ಅದ್ಧಾನವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಓಕಾಸದ್ಧಾನಂ ಫರಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ಉದಕಂ ವಾ ವಾಲಿಕಾ ವಾ ‘‘ದೀಘಮುದಕಂ ದೀಘಾ ವಾಲಿಕಾ, ರಸ್ಸಮುದಕಂ ರಸ್ಸಾ ವಾಲಿಕಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಾಪಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಹತ್ಥಿಸರೀರೇ ಚ ಅಹಿಸರೀರೇ ಚ ತೇಸಂ ಅತ್ತಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ದೀಘಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಸಣಿಕಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಣಿಕಮೇವ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ದೀಘಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಸುನಖಸಸಾದೀನಂ ಅತ್ತಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ರಸ್ಸಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಸೀಘಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸೀಘಮೇವ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ರಸ್ಸಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಮನುಸ್ಸೇಸು ಪನ ಕೇಚಿ ಹತ್ಥಿಅಹಿಆದಯೋ ವಿಯ ಕಾಲದ್ಧಾನವಸೇನ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಸನ್ತಿ ಚ ಪಸ್ಸಸನ್ತಿ ಚ। ಕೇಚಿ ಸುನಖಸಸಾದಯೋ ವಿಯ ರಸ್ಸಂ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಕಾಲವಸೇನ ದೀಘಮದ್ಧಾನಂ
ತತ್ರಾಯಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೬೬) –
‘‘ಕಥಂ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಸಾಮೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ। ದೀಘಂ ಪಸ್ಸಸನ್ತೋ ದೀಘಂ ಪಸ್ಸಸಾಮೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ। ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಂ ಅದ್ಧಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಅಸ್ಸಸತಿ। ದೀಘಂ ಪಸ್ಸಾಸಂ ಅದ್ಧಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಪಸ್ಸಸತಿ। ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಂ ಅದ್ಧಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಅಸ್ಸಸತಿಪಿ ಪಸ್ಸಸತಿಪಿ। ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಂ ಅದ್ಧಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಅಸ್ಸಸತೋಪಿ ಪಸ್ಸಸತೋಪಿ ಛನ್ದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಛನ್ದವಸೇನ ತತೋ ಸುಖುಮತರಂ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಂ ಅದ್ಧಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಅಸ್ಸಸತಿ। ಛನ್ದವಸೇನ ತತೋ ಸುಖುಮತರಂ ದೀಘಂ ಪಸ್ಸಾಸಂ…ಪೇ॰… ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಂ ಅದ್ಧಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಅಸ್ಸಸತಿಪಿ ಪಸ್ಸಸತಿಪಿ। ಛನ್ದವಸೇನ ತತೋ ಸುಖುಮತರಂ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಂ ಅದ್ಧಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಅಸ್ಸಸತೋಪಿ ಪಸ್ಸಸತೋಪಿ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಪಾಮೋಜ್ಜವಸೇನ ತತೋ ಸುಖುಮತರಂ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಂ ಅದ್ಧಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಅಸ್ಸಸತಿ। ಪಾಮೋಜ್ಜವಸೇನ ತತೋ ಸುಖುಮತರಂ ದೀಘಂ ಪಸ್ಸಾಸಂ…ಪೇ॰… ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಂ ಅದ್ಧಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಅಸ್ಸಸತಿಪಿ ಪಸ್ಸಸತಿಪಿ। ಪಾಮೋಜ್ಜವಸೇನ ತತೋ ಸುಖುಮತರಂ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಂ ಅದ್ಧಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಅಸ್ಸಸತೋಪಿ ಪಸ್ಸಸತೋಪಿ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿವತ್ತತಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಣ್ಠಾತಿ। ಇಮೇಹಿ ನವಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಕಾಯೋ। ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಸತಿ। ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಞಾಣಂ। ಕಾಯೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ, ನೋ ಸತಿ। ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಞ್ಚೇವ ಸತಿ ಚ। ತಾಯ ಸತಿಯಾ ತೇನ ಞಾಣೇನ ತಂ ಕಾಯಂ ಅನುಪಸ್ಸತಿ। ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾ’’ತಿ।
ಏಸ
ಏವಂ ಅಯಂ ಅದ್ಧಾನವಸೇನ ಇತ್ತರವಸೇನ ಚ ಇಮೇಹಾಕಾರೇಹಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ಪಜಾನನ್ತೋ ದೀಘಂ ವಾ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಸಾಮೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ…ಪೇ॰… ರಸ್ಸಂ ವಾ ಪಸ್ಸಸನ್ತೋ ರಸ್ಸಂ ಪಸ್ಸಸಾಮೀತಿ ಪಜಾನಾತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಪಜಾನತೋ ಚಸ್ಸ –
ದೀಘೋ
ಪಸ್ಸಾಸೋಪಿ ಚ ತಾದಿಸೋ।
ಚತ್ತಾರೋ ವಣ್ಣಾ ವತ್ತನ್ತಿ,
ನಾಸಿಕಗ್ಗೇವ ಭಿಕ್ಖುನೋತಿ॥ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೬೫)।
೨೨೦. ಸಬ್ಬಕಾಯಪಟಿಸಂವೇದೀ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ…ಪೇ॰… ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಸಕಲಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಸಕಾಯಸ್ಸ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ವಿದಿತಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತಿ। ಸಕಲಸ್ಸ ಪಸ್ಸಾಸಕಾಯಸ್ಸ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ವಿದಿತಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತಿ। ಏವಂ ವಿದಿತಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನ ಅಸ್ಸಸತಿ ಚೇವ ಪಸ್ಸಸತಿ ಚ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏಕಸ್ಸ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣವಿಸಟೇ ಅಸ್ಸಾಸಕಾಯೇ ಪಸ್ಸಾಸಕಾಯೇ ವಾ ಆದಿ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ, ನ ಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ। ಸೋ ಆದಿಮೇವ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನೇ ಕಿಲಮತಿ। ಏಕಸ್ಸ ಮಜ್ಝಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ನ ಆದಿಪರಿಯೋಸಾನಂ। ಏಕಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ನ ಆದಿಮಜ್ಝಂ। ಸೋ ಪರಿಯೋಸಾನಂಯೇವ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಆದಿಮಜ್ಝೇ ಕಿಲಮತಿ। ಏಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ಸೋ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ನ ಕತ್ಥಚಿ ಕಿಲಮತಿ, ತಾದಿಸೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಸಬ್ಬಕಾಯಪಟಿಸಂವೇದೀ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ…ಪೇ॰… ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತೀ’’ತಿ।
ತತ್ಥ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಏವಂ ಘಟತಿ ವಾಯಮತಿ। ಯೋ ವಾ ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ಸಂವರೋ, ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ। ಯೋ ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ಸಮಾಧಿ, ಅಯಂ ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾ। ಯಾ ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ, ಅಯಂ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾತಿ ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ತಾಯ ಸತಿಯಾ ತೇನ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಸಿಕ್ಖತಿ ಆಸೇವತಿ ಭಾವೇತಿ ಬಹುಲೀಕರೋತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಪುರಿಮನಯೇ ಕೇವಲಂ ಅಸ್ಸಸಿತಬ್ಬಂ ಪಸ್ಸಸಿತಬ್ಬಮೇವ, ನ ಚ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪನ ಞಾಣುಪ್ಪಾದನಾದೀಸು ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ। ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಅಸ್ಸಸಾಮೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸಸಾಮೀತಿ ಪಜಾನಾತಿಚ್ಚೇವ ವತ್ತಮಾನಕಾಲವಸೇನ ಪಾಳಿಂ ವತ್ವಾ ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಞಾಣುಪ್ಪಾದನಾದಿನೋ ಆಕಾರಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಕಾಯಪಟಿಸಂವೇದೀ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅನಾಗತವಚನವಸೇನ ಪಾಳಿ ಆರೋಪಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ…ಪೇ॰… ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಓಳಾರಿಕಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭೇನ್ತೋ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೇನ್ತೋ ನಿರೋಧೇನ್ತೋ ವೂಪಸಮೇನ್ತೋ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತಿ। ತತ್ರ ಏವಂ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾ ಚ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇಮಸ್ಸ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇ ಕಾಯೋ ಚ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಸದರಥಾ ಹೋನ್ತಿ ಓಳಾರಿಕಾ। ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಓಳಾರಿಕತ್ತೇ ಅವೂಪಸನ್ತೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾಪಿ ಓಳಾರಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಬಲವತರಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ನಾಸಿಕಾ ನಪ್ಪಹೋತಿ, ಮುಖೇನ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋಪಿ ಪಸ್ಸಸನ್ತೋಪಿ ತಿಟ್ಠತಿ। ಯದಾ ಪನಸ್ಸ ಕಾಯೋಪಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತದಾ ತೇ ಸನ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ ವೂಪಸನ್ತಾ। ತೇಸು ವೂಪಸನ್ತೇಸು ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಸುಖುಮಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ‘‘ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವಿಚೇತಬ್ಬತಾಕಾರಪ್ಪತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ।
ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಧಾವಿತ್ವಾ, ಪಬ್ಬತಾ ವಾ ಓರೋಹಿತ್ವಾ, ಮಹಾಭಾರಂ ವಾ ಸೀಸತೋ ಓರೋಪೇತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಹೋನ್ತಿ, ನಾಸಿಕಾ ನಪ್ಪಹೋತಿ, ಮುಖೇನ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋಪಿ ಪಸ್ಸಸನ್ತೋಪಿ ತಿಟ್ಠತಿ। ಯದಾ ಪನೇಸ ತಂ ಪರಿಸ್ಸಮಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ನ್ಹತ್ವಾ ಚ ಪಿವಿತ್ವಾ ಚ ಅಲ್ಲಸಾಟಕಂ ಹದಯೇ ಕತ್ವಾ ಸೀತಾಯ ಛಾಯಾಯ ನಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಅಥಸ್ಸ ತೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ
‘‘ಸಾರದ್ಧೇ ಕಾಯೇ ಚಿತ್ತೇ ಚ, ಅಧಿಮತ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ।
ಅಸಾರದ್ಧಮ್ಹಿ ಕಾಯಮ್ಹಿ, ಸುಖುಮಂ ಸಮ್ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ॥ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೬೫)।
೨೨೧. ಪರಿಗ್ಗಹೇಪಿ ಓಳಾರಿಕೋ, ಪಠಮಜ್ಝಾನುಪಚಾರೇ ಸುಖುಮೋ। ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಓಳಾರಿಕೋ, ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಸುಖುಮೋ। ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಚ ದುತಿಯಜ್ಝಾನುಪಚಾರೇ ಚ ಓಳಾರಿಕೋ, ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಸುಖುಮೋ। ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಚ ತತಿಯಜ್ಝಾನುಪಚಾರೇ ಚ ಓಳಾರಿಕೋ, ತತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಸುಖುಮೋ। ತತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಚ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನುಪಚಾರೇ ಚ ಓಳಾರಿಕೋ, ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ಅತಿಸುಖುಮೋ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಮೇವ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ। ಇದಂ ತಾವ ದೀಘಭಾಣಕಸಂಯುತ್ತಭಾಣಕಾನಂ ಮತಂ।
ಮಜ್ಝಿಮಭಾಣಕಾ ಸಮಥೇ ನಯೋ।
ವಿಪಸ್ಸನಾಯಂ ಪನ ಅಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪವತ್ತೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಓಳಾರಿಕೋ, ಮಹಾಭೂತಪರಿಗ್ಗಹೇ ಸುಖುಮೋ। ಸೋಪಿ ಓಳಾರಿಕೋ, ಉಪಾದಾರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇ ಸುಖುಮೋ। ಸೋಪಿ ಓಳಾರಿಕೋ, ಸಕಲರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇ ಸುಖುಮೋ। ಸೋಪಿ ಓಳಾರಿಕೋ, ಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇ ಸುಖುಮೋ। ಸೋಪಿ ಓಳಾರಿಕೋ, ರೂಪಾರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇ ಸುಖುಮೋ। ಸೋಪಿ ಓಳಾರಿಕೋ, ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಸುಖುಮೋ। ಸೋಪಿ ಓಳಾರಿಕೋ, ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇ ಸುಖುಮೋ। ಸೋಪಿ ಓಳಾರಿಕೋ, ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಿಕವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸುಖುಮೋ। ಸೋಪಿ ದುಬ್ಬಲವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಓಳಾರಿಕೋ, ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸುಖುಮೋ। ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮೇನ
ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೭೧) ಪನಸ್ಸ ಸದ್ಧಿಂ ಚೋದನಾಸೋಧನಾಹಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ –
‘‘ಕಥಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ…ಪೇ॰… ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತಿ? ಕತಮೇ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾ? ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಕಾಯಿಕಾ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾ। ತೇ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೇ ಪಸ್ಸಮ್ಭೇನ್ತೋ ನಿರೋಧೇನ್ತೋ ವೂಪಸಮೇನ್ತೋ ಸಿಕ್ಖತಿ…ಪೇ॰… ಯಥಾರೂಪೇಹಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಆನಮನಾ, ವಿನಮನಾ, ಸನ್ನಮನಾ, ಪಣಮನಾ, ಇಞ್ಜನಾ, ಫನ್ದನಾ, ಚಲನಾ, ಕಮ್ಪನಾ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತಿ, ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತಿ। ಯಥಾರೂಪೇಹಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಕಾಯಸ್ಸ ನ ಆನಮನಾ, ನ ವಿನಮನಾ, ನ ಸನ್ನಮನಾ, ನ ಪಣಮನಾ, ಅನಿಞ್ಜನಾ, ಅಫನ್ದನಾ, ಅಚಲನಾ, ಅಕಮ್ಪನಾ ಸನ್ತಂ ಸುಖುಮಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತಿ।
‘‘ಇತಿ ಕಿರ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತಿ। ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ
‘‘ಇತಿ ಕಿರ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ವಾತೂಪಲದ್ಧಿಯಾ ಚ ಪಭಾವನಾ ಹೋತಿ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಞ್ಚ ಪಭಾವನಾ ಹೋತಿ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಯಾ ಚ ಪಭಾವನಾ ಹೋತಿ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಚ ಪಭಾವನಾ ಹೋತಿ, ತಞ್ಚ ನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪಣ್ಡಿತಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿಪಿ ವುಟ್ಠಹನ್ತಿಪಿ। ಯಥಾ ಕಥಂ ವಿಯ?
‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಕಂಸೇ ಆಕೋಟಿತೇ ಪಠಮಂ ಓಳಾರಿಕಾ ಸದ್ದಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಓಳಾರಿಕಾನಂ ಸದ್ದಾನಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಸುಗಹಿತತ್ತಾ ಸುಮನಸಿಕತತ್ತಾ ಸೂಪಧಾರಿತತ್ತಾ ನಿರುದ್ಧೇಪಿ ಓಳಾರಿಕೇ ಸದ್ದೇ ಅಥ ಪಚ್ಛಾ ಸುಖುಮಕಾ
‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ ವಾತೂಪಲದ್ಧಿಯಾ ಚ ಪಭಾವನಾ ಹೋತಿ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಞ್ಚ ಪಭಾವನಾ ಹೋತಿ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಯಾ ಚ ಪಭಾವನಾ ಹೋತಿ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಚ ಪಭಾವನಾ ಹೋತಿ, ತಞ್ಚ ನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪಣ್ಡಿತಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿಪಿ ವುಟ್ಠಹನ್ತಿಪಿ। ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಕಾಯೋ, ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಸತಿ, ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಞಾಣಂ, ಕಾಯೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ, ನೋ ಸತಿ, ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಞ್ಚೇವ ಸತಿ ಚ, ತಾಯ ಸತಿಯಾ ತೇನ ಞಾಣೇನ ತಂ ಕಾಯಂ ಅನುಪಸ್ಸತಿ। ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾ’’ತಿ।
ಅಯಂ
೨೨೨. ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಇದಮೇವ ಚತುಕ್ಕಂ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಇತರಾನಿ ಪನ ತೀಣಿ ಚತುಕ್ಕಾನಿ ಏತ್ಥ ಪತ್ತಜ್ಝಾನಸ್ಸ ವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ। ತಸ್ಮಾ ಇದಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಆನಾಪಾನಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಪದಟ್ಠಾನಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸಹ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತುಕಾಮೇನ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೇನ ಕುಲಪುತ್ತೇನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸೀಲಪರಿಸೋಧನಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾನಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಞ್ಚಸನ್ಧಿಕಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ತತ್ರಿಮೇ ಉಗ್ಗಹೋ ನಾಮ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಉಗ್ಗಣ್ಹನಂ। ಪರಿಪುಚ್ಛಾ ನಾಮ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪರಿಪುಚ್ಛನಾ। ಉಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಂ। ಅಪ್ಪನಾ ನಾಮ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾ। ಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ। ‘‘ಏವಂಲಕ್ಖಣಮಿದಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಭಾವೂಪಧಾರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಏವಂ ಪಞ್ಚಸನ್ಧಿಕಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಅತ್ತನಾಪಿ ನ ಕಿಲಮತಿ, ಆಚರಿಯಮ್ಪಿ ನ ವಿಹೇಸೇತಿ। ತಸ್ಮಾ ಥೋಕಂ ಉದ್ದಿಸಾಪೇತ್ವಾ ಬಹುಕಾಲಂ ಸಜ್ಝಾಯಿತ್ವಾ ಏವಂ ಪಞ್ಚಸನ್ಧಿಕಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ವಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಸೇನಾಸನೇ ವಸನ್ತೇನ ಉಪಚ್ಛಿನ್ನಖುದ್ದಕಪಲಿಬೋಧೇನ ಕತಭತ್ತಕಿಚ್ಚೇನ ಭತ್ತಸಮ್ಮದಂ ಪಟಿವಿನೋದೇತ್ವಾ ಸುಖನಿಸಿನ್ನೇನ ರತನತ್ತಯಗುಣಾನುಸ್ಸರಣೇನ ಚಿತ್ತಂ ಸಮ್ಪಹಂಸೇತ್ವಾ ಆಚರಿಯುಗ್ಗಹತೋ ಏಕಪದಮ್ಪಿ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನ್ತೇನ ಇದಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ। ತತ್ರಾಯಂ ಮನಸಿಕಾರವಿಧಿ –
೨೨೩.
ಗಣನಾ ಅನುಬನ್ಧನಾ, ಫುಸನಾ ಠಪನಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾ।
ವಿವಟ್ಟನಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿ, ತೇಸಞ್ಚ ಪಟಿಪಸ್ಸನಾತಿ॥
ತತ್ಥ ಗಣನಾತಿ ಗಣನಾಯೇವ। ಅನುಬನ್ಧನಾತಿ ಅನುವಹನಾ। ಫುಸನಾತಿ ಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನಂ। ಠಪನಾತಿ ಅಪ್ಪನಾ। ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ। ವಿವಟ್ಟನಾತಿ ಮಗ್ಗೋ। ಪಾರಿಸುದ್ಧೀತಿ ಫಲಂ। ತೇಸಞ್ಚ ಪಟಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ।
ತತ್ಥ ಇಮಿನಾ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೇನ ಕುಲಪುತ್ತೇನ ಪಠಮಂ ಗಣನಾಯ ಇದಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ
ಗಣೇನ್ತೇನ ಚ ಪಠಮಂ ದನ್ಧಗಣನಾಯ ಧಞ್ಞಮಾಪಕಗಣನಾಯ ಗಣೇತಬ್ಬಂ। ಧಞ್ಞಮಾಪಕೋ ಹಿ ನಾಳಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ‘‘ಏಕ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಓಕಿರತಿ। ಪುನ ಪೂರೇನ್ತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಚವರಂ ದಿಸ್ವಾ ತಂ ಛಡ್ಡೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕಂ ಏಕ’’ನ್ತಿ ವದತಿ। ಏಸ ನಯೋ ದ್ವೇ ದ್ವೇತಿಆದೀಸು। ಏವಮೇವ ಇಮಿನಾಪಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇಸು ಯೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಂ
ಅಥಾನೇನ ತಂ ದನ್ಧಗಣನಂ ಧಞ್ಞಮಾಪಕಗಣನಂ ಪಹಾಯ ಸೀಘಗಣನಾಯ ಗೋಪಾಲಕಗಣನಾಯ ಗಣೇತಬ್ಬಂ। ಛೇಕೋ ಹಿ ಗೋಪಾಲಕೋ ಸಕ್ಖರಾದಯೋ ಉಚ್ಛಙ್ಗೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ರಜ್ಜುದಣ್ಡಹತ್ಥೋ ಪಾತೋವ ವಜಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಗಾವೋ ಪಿಟ್ಠಿಯಂ ಪಹರಿತ್ವಾ ಪಲಿಘತ್ಥಮ್ಭಮತ್ಥಕೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ದ್ವಾರಪ್ಪತ್ತಂ ದ್ವಾರಪ್ಪತ್ತಂಯೇವ ಗಾವಿಂ ಏಕಾ ದ್ವೇತಿ ಸಕ್ಖರಂ ಖಿಪಿತ್ವಾ ಗಣೇತಿ। ತಿಯಾಮರತ್ತಿಂ ಸಮ್ಬಾಧೇ ಓಕಾಸೇ ದುಕ್ಖಂ ವುತ್ಥಗೋಗಣೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಪನಿಘಂಸನ್ತೋ ವೇಗೇನ ವೇಗೇನ ಪುಞ್ಜಪುಞ್ಜೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮತಿ। ಸೋ ವೇಗೇನ ವೇಗೇನ ‘‘ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚ ದಸಾ’’ತಿ ಗಣೇತಿಯೇವ, ಏವಮಿಮಸ್ಸಾಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನ ಗಣಯತೋ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಪಾಕಟಾ ಹುತ್ವಾ ಸೀಘಂ ಸೀಘಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಞ್ಚರನ್ತಿ। ತತೋನೇನ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಞ್ಚರನ್ತೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಅನ್ತೋ ಚ ಬಹಿ ಚ ಅಗಹೇತ್ವಾ ದ್ವಾರಪ್ಪತ್ತಂ ದ್ವಾರಪ್ಪತ್ತಂಯೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಏಕೋ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚ ಛ। ಏಕೋ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚ ಛ ಸತ್ತ…ಪೇ॰… ಅಟ್ಠ, ನವ, ದಸಾ’’ತಿ ಸೀಘಂ ಸೀಯಂ ಗಣೇತಬ್ಬಮೇವ। ಗಣನಪಟಿಬದ್ಧೇ ಹಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಗಣನಬಲೇನೇವ ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗಂ ಹೋತಿ, ಅರಿತ್ತುಪತ್ಥಮ್ಭನವಸೇನ ಚಣ್ಡಸೋತೇ ನಾವಾಟ್ಠಪನಮಿವ।
ತಸ್ಸೇವಂ ಸೀಘಂ ಸೀಘಂ ಗಣಯತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನಿರನ್ತರಂ ಪವತ್ತಂ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಅಥ ನಿರನ್ತರಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಞತ್ವಾ ಅನ್ತೋ ಚ ಬಹಿ ಚ ವಾತಂ ಅಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವೇಗೇನ ವೇಗೇನ ಗಣೇತಬ್ಬಂ। ಅನ್ತೋ ಪವಿಸನವಾತೇನ ಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಚಿತ್ತಂ ಪವೇಸಯತೋ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ವಾತಬ್ಭಾಹತಂ ಮೇದಪೂರಿತಂ
ಕೀವಚಿರಂ ಪನೇತಂ ಗಣೇತಬ್ಬನ್ತಿ? ಯಾವ ವಿನಾ ಗಣನಾಯ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾರಮ್ಮಣೇ ಸತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ। ಬಹಿವಿಸಟವಿತಕ್ಕವಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾರಮ್ಮಣೇ ಸತಿಸಣ್ಠಾಪನತ್ಥಂಯೇವ ಹಿ ಗಣನಾತಿ।
೨೨೪. ಏವಂ ಅನುಬನ್ಧನಾಯ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಅನುಬನ್ಧನಾ ನಾಮ ಗಣನಂ ಪಟಿಸಂಹರಿತ್ವಾ ಸತಿಯಾ ನಿರನ್ತರಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಅನುಗಮನಂ। ತಞ್ಚ ಖೋ ನ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಾನುಗಮನವಸೇನ। ಬಹಿನಿಕ್ಖಮನವಾತಸ್ಸ ಹಿ ನಾಭಿ ಆದಿ, ಹದಯಂ ಮಜ್ಝಂ, ನಾಸಿಕಗ್ಗಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ। ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಪವಿಸನವಾತಸ್ಸ ನಾಸಿಕಗ್ಗಂ ಆದಿ, ಹದಯಂ ಮಜ್ಝಂ ನಾಭಿ ಪರಿಯೋಸಾನಂ। ತಞ್ಚಸ್ಸ ಅನುಗಚ್ಛತೋ ವಿಕ್ಖೇಪಗತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಾರದ್ಧಾಯ ಚೇವ ಹೋತಿ ಇಞ್ಜನಾಯ ಚ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಅಸ್ಸಾಸಾದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ಸತಿಯಾ ಅನುಗಚ್ಛತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಿಕ್ಖೇಪಗತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಕಾಯೋಪಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾರದ್ಧಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ ಇಞ್ಜಿತಾ ಚ ಫನ್ದಿತಾ ಚ। ಪಸ್ಸಾಸಾದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ಸತಿಯಾ ಅನುಗಚ್ಛತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಿಕ್ಖೇಪಗತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಕಾಯೋಪಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾರದ್ಧಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ ಇಞ್ಜಿತಾ ಚ ಫನ್ದಿತಾ ಚಾ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೫೭)।
ತಸ್ಮಾ ಅನುಬನ್ಧನಾಯ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೇನ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನವಸೇನ ನ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಅಪಿಚ ಖೋ ಫುಸನಾವಸೇನ ಚ ಠಪನಾವಸೇನ ಚ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಗಣನಾನುಬನ್ಧನಾವಸೇನ ವಿಯ ಹಿ ಫುಸನಾಠಪನಾವಸೇನ ವಿಸುಂ ಮನಸಿಕಾರೋ ನತ್ಥಿ। ಫುಟ್ಠಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಪನ ಗಣೇನ್ತೋ ಗಣನಾಯ ಚ ಫುಸನಾಯ ಚ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ। ತತ್ಥೇವ ಗಣನಂ ಪಟಿಸಂಹರಿತ್ವಾ ತೇ ಸತಿಯಾ ಅನುಬನ್ಧನ್ತೋ, ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಚ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇನ್ತೋ ಅನುಬನ್ಧನಾಯ ಚ ಫುಸನಾಯ ಚ ಠಪನಾಯ ಚ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಪಙ್ಗುಳದೋವಾರಿಕೂಪಮಾಹಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ವುತ್ತಕಕಚೂಪಮಾಯ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೨೨೫. ತತ್ರಾಯಂ ಪಙ್ಗುಳೋಪಮಾ – ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಪಙ್ಗುಳೋ ದೋಲಾಯ ಕೀಳತಂ ಮಾತಾಪುತ್ತಾನಂ ದೋಲಂ ಖಿಪಿತ್ವಾ
೨೨೬. ಅಯಂ ದೋವಾರಿಕೂಪಮಾ – ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ದೋವಾರಿಕೋ ನಗರಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಚ ಬಹಿ ಚ ಪುರಿಸೇ ‘‘ಕೋ ತ್ವಂ, ಕುತೋ ವಾ ಆಗತೋ, ಕುಹಿಂ ವಾ ಗಚ್ಛಸಿ, ಕಿಂ ವಾ ತೇ ಹತ್ಥೇ’’ತಿ ನ ವೀಮಂಸತಿ। ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ತೇ ಭಾರಾ, ದ್ವಾರಪ್ಪತ್ತಂ ದ್ವಾರಪ್ಪತ್ತಂಯೇವ ಪನ ವೀಮಂಸತಿ, ಏವಮೇವ ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅನ್ತೋಪವಿಟ್ಠವಾತಾ ಚ ಬಹಿನಿಕ್ಖನ್ತವಾತಾ ಚ ನ ಭಾರಾ ಹೋನ್ತಿ, ದ್ವಾರಪ್ಪತ್ತಾ ದ್ವಾರಪ್ಪತ್ತಾಯೇವ ಭಾರಾತಿ ಅಯಂ ದೋವಾರಿಕೂಪಮಾ।
೨೨೭. ಕಕಚೂಪಮಾ ಪನ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ನಿಮಿತ್ತಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ, ಅನಾರಮ್ಮಣಮೇಕಚಿತ್ತಸ್ಸ।
ಅಜಾನತೋ ಚ ತಯೋ ಧಮ್ಮೇ, ಭಾವನಾ ನುಪಲಬ್ಭತಿ॥
‘‘ನಿಮಿತ್ತಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ, ಅನಾರಮ್ಮಣಮೇಕಚಿತ್ತಸ್ಸ।
ಜಾನತೋ ಚ ತಯೋ ಧಮ್ಮೇ, ಭಾವನಾ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ॥ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೫೯)।
‘‘ಕಥಂ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಚಿಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಅವಿದಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಚ ಚಿತ್ತಂ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಪಧಾನಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಪಯೋಗಞ್ಚ ಸಾಧೇತಿ, ವಿಸೇಸಮಧಿ ಗಚ್ಛತಿ? ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ರುಕ್ಖೋ ಸಮೇ ಭೂಮಿಭಾಗೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ, ತಮೇನಂ ಪುರಿಸೋ ಕಕಚೇನ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ। ರುಕ್ಖೇ ಫುಟ್ಠಕಕಚದನ್ತಾನಂ ವಸೇನ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ, ನ ಆಗತೇ ವಾ ಗತೇ ವಾ
‘‘ಯಥಾ ರುಕ್ಖೋ ಸಮೇ ಭೂಮಿಭಾಗೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ, ಏವಂ ಉಪನಿಬನ್ಧನಾನಿಮಿತ್ತಂ। ಯಥಾ ಕಕಚದನ್ತಾ, ಏವಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ। ಯಥಾ ರುಕ್ಖೇ ಫುಟ್ಠಕಕಚದನ್ತಾನಂ ವಸೇನ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ, ನ ಆಗತೇ ವಾ ಗತೇ ವಾ ಕಕಚದನ್ತೇ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ನ ಆಗತಾ ವಾ ಗತಾ ವಾ ಕಕಚದನ್ತಾ ಅವಿದಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪಧಾನಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಪಯೋಗಞ್ಚ ಸಾಧೇತಿ, ವಿಸೇಸಮಧಿಗಚ್ಛತಿ, ಏವಮೇವ ಭಿಕ್ಖು ನಾಸಿಕಗ್ಗೇ ವಾ ಮುಖನಿಮಿತ್ತೇ ವಾ ಸತಿಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ಹೋತಿ, ನ ಆಗತೇ ವಾ ಗತೇ ವಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ನ ಚ ಆಗತಾ ವಾ ಗತಾ ವಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಅವಿದಿತಾ
‘‘ಪಧಾನನ್ತಿ ಕತಮಂ ಪಧಾನಂ? ಆರದ್ಧವೀರಿಯಸ್ಸ ಕಾಯೋಪಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಹೋತಿ, ಇದಂ ಪಧಾನಂ। ಕತಮೋ ಪಯೋಗೋ? ಆರದ್ಧವೀರಿಯಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ವಿತಕ್ಕಾ ವೂಪಸಮನ್ತಿ, ಅಯಂ ಪಯೋಗೋ। ಕತಮೋ ವಿಸೇಸೋ? ಆರದ್ಧವೀರಿಯಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಅನುಸಯಾ ಬ್ಯನ್ತೀ ಹೋನ್ತಿ, ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ। ಏವಂ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಚಿಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಅವಿದಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಚ ಚಿತ್ತಂ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಪಧಾನಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಪಯೋಗಞ್ಚ ಸಾಧೇತಿ, ವಿಸೇಸಮಧಿಗಚ್ಛತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೫೯)।
‘‘ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ ಯಸ್ಸ, ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಸುಭಾವಿತಾ।
ಅನುಪುಬ್ಬಂ ಪರಿಚಿತಾ, ಯಥಾ ಬುದ್ಧೇನ ದೇಸಿತಾ।
ಸೋ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಪಭಾಸೇತಿ, ಅಬ್ಭಾ ಮುತ್ತೋವ ಚನ್ದಿಮಾ’’ತಿ॥ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೬೦)।
ಅಯಂ ಕಕಚೂಪಮಾ। ಇಧ ಪನಸ್ಸ ಆಗತಾಗತವಸೇನ ಅಮನಸಿಕಾರಮತ್ತಮೇವ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೨೨೮. ಇದಂ
ತಸ್ಸ
೨೨೯. ಯಥಾ ಹಿ ಅಞ್ಞಾನಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ಉಪರೂಪರಿ ವಿಭೂತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ತಥಾ ಇದಂ। ಇದಂ ಪನ ಉಪರೂಪರಿ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಸುಖುಮತ್ತಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಉಪಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ನ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಅನುಪಟ್ಠಹನ್ತೇ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ಚಮ್ಮಖಣ್ಡಂ ಪಪ್ಫೋಟೇತ್ವಾ ನ ಗನ್ತಬ್ಬಂ। ಕಿಂ ಕಾತಬ್ಬಂ? ‘‘ಆಚರಿಯಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ನಟ್ಠಂ ದಾನಿ ಮೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವಾ ನ ವುಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ। ಇರಿಯಾಪಥಂ ವಿಕೋಪೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛತೋ ಹಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನವನವಮೇವ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯಥಾನಿಸಿನ್ನೇನೇವ ದೇಸತೋ ಆಹರಿತಬ್ಬಂ।
ತತ್ರಾಯಂ ಆಹರಣೂಪಾಯೋ, ತೇನ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅನುಪಟ್ಠಾನಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ಇಮೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ನಾಮ ಕತ್ಥ ಅತ್ಥಿ, ಕತ್ಥ ನತ್ಥಿ। ಕಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ಥಿ, ಕಸ್ಸ
೨೩೦. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ
ಯಥಾ ಹಿ ಮಟ್ಠಸಾಟಕಸ್ಸ ತುನ್ನಕರಣಕಾಲೇ ಸೂಚಿಪಿ ಸುಖುಮಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ। ಸೂಚಿಪಾಸವೇಧನಮ್ಪಿ ತತೋ ಸುಖುಮತರಂ, ಏವಮೇವ ಮಟ್ಠಸಾಟಕಸದಿಸಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಭಾವನಾಕಾಲೇ ಸೂಚಿಪಟಿಭಾಗಾ ಸತಿಪಿ, ಸೂಚಿಪಾಸವೇಧನಪಟಿಭಾಗಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾಪಿ ಬಲವತೀ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ। ತಾಹಿ ಚ ಪನ ಸತಿಪಞ್ಞಾಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ನ ತೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ಪಕತಿಫುಟ್ಠೋಕಾಸಾ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಾ।
ಯಥಾ ಪನ ಕಸ್ಸಕೋ ಕಸಿಂ ಕಸಿತ್ವಾ ಬಲೀಬದ್ದೇ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಗೋಚರಮುಖೇ ಕತ್ವಾ ಛಾಯಾಯ ನಿಸಿನ್ನೋ ವಿಸ್ಸಮೇಯ್ಯ, ಅಥಸ್ಸ ತೇ ಬಲೀಬದ್ದಾ ವೇಗೇನ ಅಟವಿಂ ಪವಿಸೇಯ್ಯುಂ। ಯೋ ಹೋತಿ ಛೇಕೋ ಕಸ್ಸಕೋ, ಸೋ ಪುನ ತೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತುಕಾಮೋ ನ ತೇಸಂ ಅನುಪದಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಟವಿಂ ಆಹಿಣ್ಡಹಿ, ಅಥ ಖೋ ರಸ್ಮಿಞ್ಚ ಪತೋದಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಜುಕಮೇವ ತೇಸಂ ನಿಪಾತನತಿತ್ಥಂ ಗನ್ತ್ವಾ ನಿಸೀದತಿ ವಾ ನಿಪಜ್ಜತಿ ವಾ, ಅಥ ತೇ ಗೋಣೇ ದಿವಸಭಾಗಂ ಚರಿತ್ವಾ ನಿಪಾತನತಿತ್ಥಂ ಓತರಿತ್ವಾ ನ್ಹತ್ವಾ ಚ ಪಿವಿತ್ವಾ
೨೩೧. ತಸ್ಸೇವಮನುಯುಞ್ಜತೋ ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ತಂ ಪನೇತಂ ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕಸದಿಸಂ ಹೋತಿ। ಅಪಿಚ ಖೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದಯಮಾನೋ ತೂಲಪಿಚು ವಿಯ ಕಪ್ಪಾಸಪಿಚು ವಿಯ ವಾತಧಾರಾ ವಿಯ ಚ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಏಕಚ್ಚೇ ಆಹು।
ಅಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ಇದಞ್ಹಿ ಕಸ್ಸಚಿ ತಾರಕರೂಪಂ ವಿಯ ಮಣಿಗುಳಿಕಾ ವಿಯ ಮುತ್ತಾಗುಳಿಕಾ ವಿಯ ಚ, ಕಸ್ಸಚಿ ಖರಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಹುತ್ವಾ ಕಪ್ಪಾಸಟ್ಠಿ ವಿಯ ದಾರುಸಾರಸೂಚಿ ವಿಯ ಚ, ಕಸ್ಸಚಿ ದೀಘಪಾಮಙ್ಗಸುತ್ತಂ ವಿಯ ಕುಸುಮದಾಮಂ ವಿಯ ಧೂಮಸಿಖಾ ವಿಯ ಚ, ಕಸ್ಸಚಿ ವಿತ್ಥತಂ ಮಕ್ಕಟಕಸುತ್ತಂ ವಿಯ ವಲಾಹಕಪಟಲಂ ವಿಯ ಪದುಮಪುಪ್ಫಂ ವಿಯ ರಥಚಕ್ಕಂ ವಿಯ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಂ ವಿಯ ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಂ ವಿಯ ಚ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ತಞ್ಚ ಪನೇತಂ ಯಥಾ ಸಮ್ಬಹುಲೇಸು ಭಿಕ್ಖೂಸು ಸುತ್ತನ್ತಂ ಸಜ್ಝಾಯಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೇಸು ಏಕೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕೀದಿಸಂ ಹುತ್ವಾ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಏಕೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಮಹತೀ ಪಬ್ಬತೇಯ್ಯಾ ನದೀ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಅಪರೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಏಕಾ ವನರಾಜಿ ವಿಯ’’। ಅಞ್ಞೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಏಕೋ ಸೀತಚ್ಛಾಯೋ ಸಾಖಾಸಮ್ಪನ್ನೋ ಫಲಭಾರಭರಿತರುಕ್ಖೋ ವಿಯಾ’’ತಿ। ತೇಸಂ ಹಿ ತಂ ಏಕಮೇವ ಸುತ್ತಂ ಸಞ್ಞಾನಾನತಾಯ ನಾನತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಏವಂ ಏಕಮೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸಞ್ಞಾನಾನತಾಯ ನಾನತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಸಞ್ಞಜಞ್ಹಿ ಏತಂ ಸಞ್ಞಾನಿದಾನಂ ಸಞ್ಞಾಪಭವಂ। ತಸ್ಮಾ ಸಞ್ಞಾನಾನತಾಯ ನಾನತೋ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ಅಞ್ಞಮೇವ ಅಸ್ಸಾಸಾರಮ್ಮಣಂ ಚಿತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಂ ಪಸ್ಸಾಸಾರಮ್ಮಣಂ, ಅಞ್ಞಂ ನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನೇವ ಅಪ್ಪನಂ, ನ ಉಪಚಾರಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಉಪಚಾರಞ್ಚ ಅಪ್ಪನಞ್ಚ ಪಾಪುಣಾತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ನಿಮಿತ್ತಂ
ಅಜಾನತೋ ತಯೋ ಧಮ್ಮೇ, ಭಾವನಾ ನುಪಲಬ್ಭತಿ॥
‘‘ನಿಮಿತ್ತಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ, ಅನಾರಮ್ಮಣಮೇಕಚಿತ್ತಸ್ಸ।
ಜಾನತೋವ ತಯೋ ಧಮ್ಮೇ, ಭಾವನಾ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ॥ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೬೫)।
೨೩೨. ಏವಂ ಉಪಟ್ಠಿತೇ ಪನ ನಿಮಿತ್ತೇ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಆರೋಚೇತಬ್ಬಂ ‘‘ಮಯ್ಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಏವರೂಪಂ ನಾಮ ಉಪಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ। ಆಚರಿಯೇನ ಪನ ಏತಂ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ವಾ ನ ವಾ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ‘‘ಏವಂ ಹೋತಿ, ಆವುಸೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮನಸಿ ಕರೋಹೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ವೋಸಾನಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ನ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ನಿರಾಸೋ ವಿಸೀದೇಯ್ಯ। ತಸ್ಮಾ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಅವತ್ವಾ ಮನಸಿಕಾರೇಯೇವ ನಿಯೋಜೇತಬ್ಬೋತಿ। ಏವಂ ತಾವ ದೀಘಭಾಣಕಾ।
ಮಜ್ಝಿಮಭಾಣಕಾ ಪನಾಹು ‘‘ನಿಮಿತ್ತಮಿದಂ, ಆವುಸೋ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮನಸಿ ಕರೋಹಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ಅಥಾನೇನ ನಿಮಿತ್ತೇಯೇವ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತಬ್ಬಂ
‘‘ನಿಮಿತ್ತೇ ಠಪಯಂ ಚಿತ್ತಂ, ನಾನಾಕಾರಂ ವಿಭಾವಯಂ।
ಧೀರೋ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ, ಸಕಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿಬನ್ಧತೀ’’ತಿ॥ (ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೬೫)।
ತಸ್ಸೇವಂ ನಿಮಿತ್ತುಪಟ್ಠಾನತೋ ಪಭುತಿ ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ಕಿಲೇಸಾ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾವ। ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾಯೇವ। ಚಿತ್ತಂ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತಮೇವ। ಅಥಾನೇನ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ನೇವ ವಣ್ಣತೋ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ, ನ ಲಕ್ಖಣತೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ। ಅಪಿಚ ಖೋ ಖತ್ತಿಯಮಹೇಸಿಯಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಗಬ್ಭೋ ವಿಯ ಕಸ್ಸಕೇನ ಸಾಲಿಯವಗಬ್ಭೋ ವಿಯ ಚ ಆವಾಸಾದೀನಿ ಸತ್ತ ಅಸಪ್ಪಾಯಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ತಾನೇವ ಸತ್ತ ಸಪ್ಪಾಯಾನಿ ಸೇವನ್ತೇನ ಸಾಧುಕಂ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ। ಅಥ ನಂ ಏವಂ ರಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ವುದ್ಧಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ಗಮಯಿತ್ವಾ ದಸವಿಧಂ ಅಪ್ಪನಾಕೋಸಲ್ಲಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ, ವೀರಿಯಸಮತಾ
೨೩೩. ಏವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನೋ ಪನೇತ್ಥ ಭಿಕ್ಖು ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾವಿವಟ್ಟನಾವಸೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ಪತ್ತುಕಾಮೋ ತದೇವ ಝಾನಂ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ವಸಿಪ್ಪತ್ತಂ ಪಗುಣಂ ಕತ್ವಾ ನಾಮರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತಿ। ಕಥಂ? ಸೋ ಹಿ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಸಮುದಯೋ ಕರಜಕಾಯೋ ಚ ಚಿತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಕಮ್ಮಾರಗಗ್ಗರಿಯಾ ಧಮಮಾನಾಯ ಭಸ್ತಞ್ಚ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚ ತಜ್ಜಂ ವಾಯಾಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಾತೋ ಸಞ್ಚರತಿ, ಏವಮೇವ ಕಾಯಞ್ಚ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾತಿ। ತತೋ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ಚ ಕಾಯಞ್ಚ ರೂಪನ್ತಿ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಚ ಅರೂಪನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನಂ ಪರತೋ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ।
ಏವಂ ನಾಮರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಂ ಪರಿಯೇಸತಿ। ಪರಿಯೇಸನ್ತೋ ಚ ನಂ ದಿಸ್ವಾ ತೀಸುಪಿ ಅದ್ಧಾಸು ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಂ ಆರಬ್ಭ ಕಙ್ಖಂ ವಿತರತಿ। ವಿತಿಣ್ಣಕಙ್ಖೋ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಓಭಾಸಾದಯೋ ದಸ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಪಹಾಯ
ಏತ್ತಾವತಾ ಚಸ್ಸ ಗಣನಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿಯೋಸಾನಾ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಭಾವನಾ ಸಮತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಅಯಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಪಠಮಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ।
೨೩೪. ಇತರೇಸು ಪನ ತೀಸು ಚತುಕ್ಕೇಸು ಯಸ್ಮಾ ವಿಸುಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾನಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಅನುಪದವಣ್ಣನಾನಯೇನೇವ ತೇಸಂ ಏವಂ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ಪೀತಿಂ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ
ಕಥಂ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ? ಸಪ್ಪೀತಿಕೇ ದ್ವೇ ಝಾನೇ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಸ ಸಮಾಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಝಾನಪಟಿಲಾಭೇನ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ, ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಟಿಸಂವಿದಿತತ್ತಾ। ಕಥಂ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ? ಸಪ್ಪೀತಿಕೇ ದ್ವೇ ಝಾನೇ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪೀತಿಂ ಖಯತೋ ವಯತೋ ಸಮ್ಮಸತಿ। ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೭೨) –
‘‘ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪಜಾನತೋ ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ। ತಾಯ ಸತಿಯಾ ತೇನ ಞಾಣೇನ ಸಾ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ। ದೀಘಂ ಪಸ್ಸಾಸವಸೇನ… ರಸ್ಸಂ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ… ರಸ್ಸಂ ಪಸ್ಸಾಸವಸೇನ… ಸಬ್ಬಕಾಯಪಟಿಸಂವೇದೀ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಸೇನ… ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪಜಾನತೋ ಸತಿ
ಏತೇನೇವ ನಯೇನ ಅವಸೇಸಪದಾನಿಪಿ ಅತ್ಥತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಇದಮ್ಪನೇತ್ಥ ವಿಸೇಸಮತ್ತಂ, ತಿಣ್ಣಂ ಝಾನಾನಂ ವಸೇನ ಸುಖಪಟಿಸಂವೇದಿತಾ, ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ವಸೇನ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪಟಿಸಂವೇದಿತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋತಿ ವೇದನಾದಯೋ ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ। ಸುಖಪಟಿಸಂವೇದೀಪದೇ ಚೇತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಭೂಮಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸುಖನ್ತಿ ದ್ವೇ ಸುಖಾನಿ ಕಾಯಿಕಞ್ಚ ಸುಖಂ ಚೇತಸಿಕಞ್ಚಾ’’ತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೭೩) ವುತ್ತಂ। ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಓಳಾರಿಕಂ ಓಳಾರಿಕಂ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭೇನ್ತೋ, ನಿರೋಧೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಪೀತಿಪದೇ ಪೀತಿಸೀಸೇನ ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ। ಸುಖಪದೇ ಸರೂಪೇನೇವ ವೇದನಾ। ದ್ವೀಸು ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪದೇಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾನಯೇನ ಇದಂ ಚತುಕ್ಕಂ ಭಾಸಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೨೩೫. ತತಿಯಚತುಕ್ಕೇಪಿ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ವಸೇನ ಚಿತ್ತಪಟಿಸಂವೇದಿತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಭಿಪ್ಪಮೋದಯಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಮೋದೇನ್ತೋ ಪಮೋದೇನ್ತೋ ಹಾಸೇನ್ತೋ ಪಹಾಸೇನ್ತೋ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತಿ। ತತ್ಥ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಅಭಿಪ್ಪಮೋದೋ ಹೋತಿ ಸಮಾಧಿವಸೇನ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಚ।
ಕಥಂ ಸಮಾಧಿವಸೇನ? ಸಪ್ಪೀತಿಕೇ ದ್ವೇ ಝಾನೇ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ। ಸೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪೀತಿಯಾ ಚಿತ್ತಂ ಆಮೋದೇತಿ ಪಮೋದೇತಿ। ಕಥಂ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ? ಸಪ್ಪೀತಿಕೇ ದ್ವೇ ಝಾನೇ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಪೀತಿಂ ಖಯತೋ ವಯತೋ ಸಮ್ಮಸತಿ। ಏವಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪೀತಿಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಆಮೋದೇತಿ ಪಮೋದೇತಿ। ಏವಂ
ಸಮಾದಹಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಂ ಆದಹನ್ತೋ ಸಮಂ ಠಪೇನ್ತೋ। ತಾನಿ ವಾ ಪನ ಝಾನಾನಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಖಯತೋ ವಯತೋ ಸಮ್ಪಸ್ಸತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಖಣಿಕಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ। ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಖಣಿಕಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ವಸೇನಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಂ ಆದಹನ್ತೋ ಸಮಂ ಠಪೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮಾದಹಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ವಿಮೋಚಯಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇನ ನೀವರಣೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಮೋಚೇನ್ತೋ ವಿಮೋಚೇನ್ತೋ, ದುತಿಯೇನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಹಿ, ತತಿಯೇನ ಪೀತಿಯಾ, ಚತುತ್ಥೇನ ಸುಖದುಕ್ಖೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಮೋಚೇನ್ತೋ ವಿಮೋಚೇನ್ತೋ। ತಾನಿ ವಾ ಪನ ಝಾನಾನಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಖಯತೋ ವಯತೋ ಸಮ್ಮಸತಿ। ಸೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾತೋ ಚಿತ್ತಂ ಮೋಚೇನ್ತೋ, ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸುಖಸಞ್ಞಾತೋ, ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಅತ್ತಸಞ್ಞಾತೋ, ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನನ್ದಿತೋ, ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ರಾಗತೋ, ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಮುದಯತೋ, ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಆದಾನತೋ ಚಿತ್ತಂ ಮೋಚೇನ್ತೋ ಅಸ್ಸಸತಿ ಚೇವ ಪಸ್ಸಸತಿ ಚ। ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ವಿಮೋಚಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಇದಂ ಚತುಕ್ಕಂ ಭಾಸಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೨೩೬. ಚತುತ್ಥಚತುಕ್ಕೇ ಪನ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏತ್ಥ ತಾವ ಅನಿಚ್ಚಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅನಿಚ್ಚತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ। ಕಸ್ಮಾ? ಉಪ್ಪಾದವಯಞ್ಞಥತ್ತಭಾವಾ। ಅನಿಚ್ಚತಾತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಉಪ್ಪಾದವಯಞ್ಞಥತ್ತಂ, ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವೋ ವಾ, ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ತೇನೇವಾಕಾರೇನ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಖಣಭಙ್ಗೇನ ಭೇದೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ವಸೇನ ರೂಪಾದೀಸು ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ತಾಯ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ತಸ್ಮಾ ಏವಂಭೂತೋ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋ
ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ದ್ವೇ ವಿರಾಗಾ ಖಯವಿರಾಗೋ ಚ ಅಚ್ಚನ್ತವಿರಾಗೋ ಚ। ತತ್ಥ ಖಯವಿರಾಗೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಣಭಙ್ಗೋ। ಅಚ್ಚನ್ತವಿರಾಗೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ತದುಭಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಮಗ್ಗೋ ಚ। ತಾಯ ದುವಿಧಾಯಪಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹುತ್ವಾ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋ ಪಸ್ಸಸನ್ತೋ ಚ ‘‘ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸೀ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತೀ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸೀಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ದ್ವೇ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾ ಪರಿಚ್ಚಾಗಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಚ ಪಕ್ಖನ್ದನಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಚ। ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋಯೇವ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾ। ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಾನಂ ಏತಮಧಿವಚನಂ।
ವಿಪಸ್ಸನಾ ಹಿ ತದಙ್ಗವಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಖನ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ, ಸಙ್ಖತದೋಸದಸ್ಸನೇನ ಚ ತಬ್ಬಿಪರೀತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ತನ್ನಿನ್ನತಾಯ ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ಪರಿಚ್ಚಾಗಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಚೇವ ಪಕ್ಖನ್ದನಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಮಗ್ಗೋ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಖನ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ, ಆರಮ್ಮಣಕರಣೇನ ಚ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ಪರಿಚ್ಚಾಗಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಚೇವ ಪಕ್ಖನ್ದನಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಉಭಯಮ್ಪಿ ಪನ ಪುರಿಮಪುರಿಮಞ್ಞಾಣಾನಂ ಅನುಅನುಪಸ್ಸನತೋ ಅನುಪಸ್ಸನಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಾಯ ದುವಿಧಾಯಪಿ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹುತ್ವಾ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋ
ಇದಂ ಚತುತ್ಥಚತುಕ್ಕಂ ಸುದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ। ಪುರಿಮಾನಿ ಪನ ತೀಣಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ। ಏವಂ ಚತುನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ವಸೇನ ಸೋಳಸವತ್ಥುಕಾಯ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಯಾ ಭಾವನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಸೋಳಸವತ್ಥುವಸೇನ ಚ ಪನ ಅಯಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ ಮಹಪ್ಫಲಾ ಹೋತಿ ಮಹಾನಿಸಂಸಾ।
೨೩೭. ತತ್ರಸ್ಸ ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿ ಭಾವಿತೋ ಬಹುಲೀಕತೋ ಸನ್ತೋ ಚೇವ ಪಣೀತೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಸನ್ತಭಾವಾದಿವಸೇನಾಪಿ ಮಹಾನಿಸಂಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ವಿತಕ್ಕುಪಚ್ಛೇದಸಮತ್ಥತಾಯಪಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ಸನ್ತಪಣೀತಅಸೇಚನಕಸುಖವಿಹಾರತ್ತಾ ಸಮಾಧಿಅನ್ತರಾಯಕರಾನಂ ವಿತಕ್ಕಾನಂ ವಸೇನ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಧಾವನಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಆನಾಪಾನಾರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಮೇವ
ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಮೂಲಭಾವೇನಾಪಿ ಚಸ್ಸಾ ಮಹಾನಿಸಂಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಾವಿತಾ ಬಹುಲೀಕತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವಿತಾ ಬಹುಲೀಕತಾ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಿ, ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಭಾವಿತಾ ಬಹುಲೀಕತಾ ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೪೭)।
ಅಪಿಚ ಚರಿಮಕಾನಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ವಿದಿತಭಾವಕರಣತೋಪಿಸ್ಸಾ ಮಹಾನಿಸಂಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ಏವಂ ಭಾವಿತಾಯ ಖೋ, ರಾಹುಲ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಯಾ ಏವಂ ಬಹುಲೀಕತಾಯ ಯೇಪಿ ತೇ ಚರಿಮಕಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ, ತೇಪಿ ವಿದಿತಾವ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ನೋ ಅವಿದಿತಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೨೧)।
೨೩೮. ತತ್ಥ ನಿರೋಧವಸೇನ ತಯೋ ಚರಿಮಕಾ ಭವಚರಿಮಕಾ, ಝಾನಚರಿಮಕಾ, ಚುತಿಚರಿಮಕಾತಿ। ಭವೇಸು ಹಿ ಕಾಮಭವೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭವಚರಿಮಕಾ। ಝಾನೇಸು ಪುರಿಮೇ ಝಾನತ್ತಯೇ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಚತುತ್ಥೇ ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಝಾನಚರಿಮಕಾ। ಯೇ ಪನ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪುರತೋ ಸೋಳಸಮೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ಇಮೇ ಚುತಿಚರಿಮಕಾ ನಾಮ। ಇಮೇ ಇಧ ‘‘ಚರಿಮಕಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ।
ಇಮಂ ಕಿರ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಯುತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಆನಾಪಾನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪುರತೋ ಸೋಳಸಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಾದಂ ಆವಜ್ಜಯತೋ ಉಪ್ಪಾದೋಪಿ ನೇಸಂ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ಠಿತಿಂ ಆವಜ್ಜಯತೋ ಠಿತಿಪಿ ನೇಸಂ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ। ಭಙ್ಗಂ ಆವಜ್ಜಯತೋ ಚ ಭಙ್ಗೋ ನೇಸಂ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ।
ಇತೋ ಅಞ್ಞಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಹಿ ಆಯುಅನ್ತರಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ವಾ ಹೋತಿ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ವಾ। ಇದಂ ಪನ ಸೋಳಸವತ್ಥುಕಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಆಯುಅನ್ತರಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಮೇವ ಹೋತಿ। ಸೋ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ದಾನಿ ಮೇ ಆಯುಸಙ್ಖಾರಾ ಪವತ್ತಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಇತೋ
ತತ್ರಿದಂ ಏಕವತ್ಥುಪರಿದೀಪನಂ। ದ್ವೇಭಾತಿಯತ್ಥೇರಾನಂ ಕಿರೇಕೋ ಪುಣ್ಣಮುಪೋಸಥದಿವಸೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಓಸಾರೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತೋ ಅತ್ತನೋ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಚಙ್ಕಮೇ ಠಿತೋ ಚನ್ದಾಲೋಕಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಆಯುಸಙ್ಖಾರೇ ಉಪಧಾರೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಮಾಹ – ‘‘ತುಮ್ಹೇಹಿ ಕಥಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಾ’’ತಿ। ತತ್ರ ಕೇಚಿ ಆಹಂಸು ‘‘ಅಮ್ಹೇಹಿ ಆಸನೇ ನಿಸಿನ್ನಕಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಾ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಾ’’ತಿ। ಕೇಚಿ ‘‘ಅಮ್ಹೇಹಿ ಆಕಾಸೇ ಪಲ್ಲಙ್ಕಮಾಭುಜಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಕಾ’’ತಿ। ಥೇರೋ ಆಹ – ‘‘ಅಹಂ ದಾನಿ ವೋ ಚಙ್ಕಮನ್ತಮೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಮಾನಂ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ತತೋ ಚಙ್ಕಮೇ ಲೇಖಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಹಂ ಇತೋ ಚಙ್ಕಮಕೋಟಿತೋ ಪರಕೋಟಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ ನಿವತ್ತಮಾನೋ ಇಮಂ ಲೇಖಂ ಪತ್ವಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಚಙ್ಕಮಂ ಓರುಯ್ಹ ಪರಭಾಗಂ ಗನ್ತ್ವಾ ನಿವತ್ತಮಾನೋ ಏಕೇನ ಪಾದೇನ ಲೇಖಂ ಅಕ್ಕನ್ತಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿ।
ತಸ್ಮಾ ಹವೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ, ಅನುಯುಞ್ಜೇಥ ಪಣ್ಡಿತೋ।
ಏವಂ ಅನೇಕಾನಿಸಂಸಂ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಂ ಸದಾತಿ॥
ಇದಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಯಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖಂ।
ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿಕಥಾ
೨೩೯. ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಯಾ
ತತ್ಥ ಯಾವತಾತಿ ಯತ್ತಕಾ। ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಭಾವಾ। ಸಙ್ಖತಾ ವಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ವಾತಿ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಸಮಾಗಮ್ಮ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತಾ ವಾ ಅಕತಾ ವಾ। ವಿರಾಗೋ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀತಿ ತೇಸಂ ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ವಿರಾಗೋ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತಿ ಸೇಟ್ಠೋ ಉತ್ತಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತತ್ಥ ವಿರಾಗೋತಿ ನ ರಾಗಾಭಾವಮತ್ತಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ಯದಿದಂ ಮದನಿಮ್ಮದನೋ…ಪೇ॰… ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಯೋ ಸೋ ಮದನಿಮ್ಮದನೋತಿಆದೀನಿ ನಾಮಾನಿ ಅಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೋ ಲಭತಿ, ಸೋ ವಿರಾಗೋತಿ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬೋ। ಸೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ತಮಾಗಮ್ಮ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಮಾನಮದಪುರಿಸಮದಾದಯೋ ಮದಾ ನಿಮ್ಮದಾ ಅಮದಾ ಹೋನ್ತಿ ವಿನಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮದನಿಮ್ಮದನೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ತಮಾಗಮ್ಮ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಕಾಮಪಿಪಾಸಾ ವಿನಯಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಯಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಿಪಾಸವಿನಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಮಾಗಮ್ಮ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಾಲಯಾ ಸಮುಗ್ಘಾತಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಲಯಸಮುಗ್ಘಾತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ತಮಾಗಮ್ಮ ತೇಭೂಮಕಂ ವಟ್ಟಂ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಟ್ಟುಪಚ್ಛೇದೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಮಾಗಮ್ಮ ಸಬ್ಬಸೋ ತಣ್ಹಾ ಖಯಂ ಗಚ್ಛತಿ ವಿರಜ್ಜತಿ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ತಣ್ಹಕ್ಖಯೋ ವಿರಾಗೋ ನಿರೋಧೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ಚತಸ್ಸೋ ಯೋನಿಯೋ ಪಞ್ಚ ಗತಿಯೋ ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ನವ ಚ ಸತ್ತಾವಾಸೇ ಅಪರಾಪರಭಾವಾಯ ವಿನನತೋ ಆಬನ್ಧನತೋ ಸಂಸಿಬ್ಬನತೋ ವಾನನ್ತಿ ಲದ್ಧವೋಹಾರಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ನಿಸ್ಸಟೋ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ।
ಏವಮೇತೇಸಂ ಮದನಿಮ್ಮದನತಾದೀನಂ ಗುಣಾನಂ ವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತೋ ಉಪಸಮೋ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬೋ। ಯೇ ವಾ ಪನಞ್ಞೇಪಿ ಭಗವತಾ – ‘‘ಅಸಙ್ಖತಞ್ಚ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ… ಸಚ್ಚಞ್ಚ… ಪಾರಞ್ಚ… ಸುದುದ್ದಸಞ್ಚ… ಅಜರಞ್ಚ… ಧುವಞ್ಚ… ನಿಪ್ಪಪಞ್ಚಞ್ಚ… ಅಮತಞ್ಚ… ಸಿವಞ್ಚ… ಖೇಮಞ್ಚ… ಅಬ್ಭುತಞ್ಚ… ಅನೀತಿಕಞ್ಚ… ಅಬ್ಯಾಬಜ್ಝಞ್ಚ… ವಿಸುದ್ಧಿಞ್ಚ… ದೀಪಞ್ಚ… ತಾಣಞ್ಚ
ತಸ್ಸೇವಂ ಮದನಿಮ್ಮದನತಾದಿಗುಣವಸೇನ ಉಪಸಮಂ ಅನುಸ್ಸರತೋ ನೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನ ದೋಸ… ನ ಮೋಹಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಉಜುಗತಮೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ ಉಪಸಮಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಆದೀಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತನೀವರಣಸ್ಸ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಉಪಸಮಗುಣಾನಂ ಪನ ಗಮ್ಭೀರತಾಯ ನಾನಪ್ಪಕಾರಗುಣಾನುಸ್ಸರಣಾಧಿಮುತ್ತತಾಯ ವಾ ಅಪ್ಪನಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಉಪಚಾರಪ್ಪತ್ತಮೇವ ಝಾನಂ ಹೋತಿ
ಛ ಅನುಸ್ಸತಿಯೋ ವಿಯ ಚ ಅಯಮ್ಪಿ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸೇವ ಇಜ್ಝತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಉಪಸಮಗರುಕೇನ ಪುಥುಜ್ಜನೇನಾಪಿ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಸುತವಸೇನಾಪಿ ಹಿ ಉಪಸಮೇ ಚಿತ್ತಂ ಪಸೀದತಿ। ಇಮಞ್ಚ ಪನ ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಸುಖಂ ಸುಪತಿ, ಸುಖಂ ಪಟಿಬುಜ್ಝತಿ, ಸನ್ತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಹೋತಿ ಸನ್ತಮಾನಸೋ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿಕೋ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಗರು ಚ ಭಾವನೀಯೋ ಚ। ಉತ್ತರಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಪನ ಸುಗತಿಪರಾಯನೋ ಹೋತಿ।
ತಸ್ಮಾ ಹವೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ, ಭಾವಯೇಥ ವಿಚಕ್ಖಣೋ।
ಏವಂ ಅನೇಕಾನಿಸಂಸಂ, ಅರಿಯೇ ಉಪಸಮೇ ಸತಿನ್ತಿ॥
ಇದಂ ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖಂ।
ಇತಿ ಸಾಧುಜನಪಾಮೋಜ್ಜತ್ಥಾಯ ಕತೇ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ
ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಧಿಕಾರೇ
ಅನುಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ
ಅಟ್ಠಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।