೯. ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ
ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾಕಥಾ
೨೪೦. ಅನುಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನನ್ತರಂ
ಕಸ್ಮಾ? ಇಮಾಯ ಹಿ ಭಾವನಾಯ ದೋಸೋ ಪಹಾತಬ್ಬೋ, ಖನ್ತಿ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಾ। ನ ಚ ಸಕ್ಕಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಅದಿಟ್ಠಾದೀನವಂ ಪಹಾತುಂ, ಅವಿದಿತಾನಿಸಂಸಂ ವಾ ಅಧಿಗನ್ತುಂ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ದುಟ್ಠೋ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ದೋಸೇನ ಅಭಿಭೂತೋ ಪರಿಯಾದಿಣ್ಣಚಿತ್ತೋ ಪಾಣಮ್ಪಿ ಹನತೀ’’ತಿಆದೀನಂ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೭೨) ವಸೇನ ದೋಸೇ ಆದೀನವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
‘‘ಖನ್ತೀ ಪರಮಂ ತಪೋ ತಿತಿಕ್ಖಾ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮಂ ವದನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾ’’। (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೯೦; ಧ॰ ಪ॰ ೧೮೪)।
‘‘ಖನ್ತಿಬಲಂ ಬಲಾನೀಕಂ, ತಮಹಂ ಬ್ರೂಮಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ’’॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೩೯೯; ಸು॰ ನಿ॰ ೬೨೮)।
‘‘ಖನ್ತಾ ಭಿಯ್ಯೋ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀನಂ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೫೦) ವಸೇನ ಖನ್ತಿಯಂ ಆನಿಸಂಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅಥೇವಂ ದಿಟ್ಠಾದೀನವತೋ ದೋಸತೋ ಚಿತ್ತಂ ವಿವೇಚನತ್ಥಾಯ, ವಿದಿತಾನಿಸಂಸಾಯ ಚ ಖನ್ತಿಯಾ ಸಂಯೋಜನತ್ಥಾಯ
ಅಯಞ್ಹಿ ಮೇತ್ತಾ ಅಪ್ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೇ, ಅತಿಪ್ಪಿಯಸಹಾಯಕೇ, ಮಜ್ಝತ್ತೇ, ವೇರೀಪುಗ್ಗಲೇತಿ ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಪಠಮಂ ನ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ। ಲಿಙ್ಗವಿಸಭಾಗೇ ಓಧಿಸೋ ನ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ। ಕಾಲಕತೇ ನ ಭಾವೇತಬ್ಬಾವ। ಕಿಂಕಾರಣಾ ಅಪ್ಪಿಯಾದೀಸು ಪಠಮಂ ನ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ? ಅಪ್ಪಿಯಂ ಹಿ ಪಿಯಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇನ್ತೋ ಕಿಲಮತಿ। ಅತಿಪ್ಪಿಯಸಹಾಯಕಂ ಮಜ್ಝತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇನ್ತೋ ಕಿಲಮತಿ, ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇಪಿ ಚಸ್ಸ ದುಕ್ಖೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಆರೋದನಾಕಾರಪ್ಪತ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ಮಜ್ಝತ್ತಂ
ಲಿಙ್ಗವಿಸಭಾಗೇ ಪನ ತಮೇವ ಆರಬ್ಭ ಓಧಿಸೋ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅಞ್ಞತರೋ ಕಿರ ಅಮಚ್ಚಪುತ್ತೋ ಕುಲೂಪಕತ್ಥೇರಂ ಪುಚ್ಛಿ ‘‘ಭನ್ತೇ, ಕಸ್ಸ ಮೇತ್ತಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ? ಥೇರೋ ‘‘ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೇ’’ತಿ ಆಹ। ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಭರಿಯಾ ಪಿಯಾ ಹೋತಿ। ಸೋ ತಸ್ಸಾ ಮೇತ್ತಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ಭಿತ್ತಿಯುದ್ಧಮಕಾಸಿ। ತಸ್ಮಾ ಲಿಙ್ಗವಿಸಭಾಗೇ ಓಧಿಸೋ ನ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ।
ಕಾಲಕತೇ ಪನ ಭಾವೇನ್ತೋ ನೇವ ಅಪ್ಪನಂ, ನ ಉಪಚಾರಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಅಞ್ಞತರೋ ಕಿರ ದಹರಭಿಕ್ಖು ಆಚರಿಯಂ ಆರಬ್ಭ ಮೇತ್ತಂ ಆರಭಿ। ತಸ್ಸ ಮೇತ್ತಾ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ। ಸೋ ಮಹಾಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಭನ್ತೇ, ಪಗುಣಾವ ಮೇ ಮೇತ್ತಾಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿ, ನ ಚ ನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಕ್ಕೋಮಿ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಥೇರೋ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಂ, ಆವುಸೋ, ಗವೇಸಾಹೀ’’ತಿ ಆಹ। ಸೋ ಗವೇಸನ್ತೋ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಮತಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಆರಬ್ಭ ಮೇತ್ತಾಯನ್ತೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇಸಿ। ತಸ್ಮಾ ಕಾಲಕತೇ ನ ಭಾವೇತಬ್ಬಾವ।
೨೪೧. ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಪನ ‘‘ಅಹಂ ಸುಖಿತೋ ಹೋಮಿ ನಿದ್ದುಕ್ಖೋ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಅವೇರೋ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜೋ ಅನೀಘೋ ಸುಖೀ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರಾಮೀ’’ತಿ ವಾ ಏವಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಅತ್ತನಿಯೇವ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ।
ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಯಂ ವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೬೪೩) ವುತ್ತಂ –
‘‘ಕಥಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖು ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ? ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ
‘‘ಯಞ್ಚ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೨೨) –
‘‘ಕತಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನೋಧಿಸೋಫರಣಾ ಮೇತ್ತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ, ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಅವೇರಾ ಹೋನ್ತು’’ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಾ ಅನೀಘಾ ಸುಖೀ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರನ್ತು। ಸಬ್ಬೇ ಪಾಣಾ… ಸಬ್ಬೇ ಭೂತಾ… ಸಬ್ಬೇ ಪುಗ್ಗಲಾ… ಸಬ್ಬೇ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಅವೇರಾ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಾ ಅನೀಘಾ ಸುಖೀ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರನ್ತೂ’’ತಿಆದಿ –
ವುತ್ತಂ। ಯಞ್ಚ ಮೇತ್ತಸುತ್ತೇ (ಖು॰ ಪಾ॰ ೯.೩; ಸು॰ ನಿ॰ ೧೪೫) –
‘‘ಸುಖಿನೋವ
ಸಬ್ಬಸತ್ತಾ ಭವನ್ತು ಸುಖಿತತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ॥ –
ವುತ್ತಂ, ತಂ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಅತ್ತನಿ ಭಾವನಾ ವುತ್ತಾತಿ ಚೇ। ತಞ್ಚ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ತಞ್ಹಿ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಇದಂ ಸಕ್ಖಿಭಾವವಸೇನ।
ಸಚೇಪಿ ಹಿ ವಸ್ಸಸತಂ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಂ ವಾ ‘‘ಅಹಂ ಸುಖಿತೋ ಹೋಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ತನಿ ಮೇತ್ತಂ ಭಾವೇತಿ, ನೇವಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ‘‘ಅಹಂ ಸುಖಿತೋ ಹೋಮೀ’’ತಿ ಭಾವಯತೋ ಪನ ಯಥಾ ಅಹಂ ಸುಖಕಾಮೋ ದುಕ್ಖಪಟಿಕ್ಕೂಲೋ ಜೀವಿತುಕಾಮೋ ಅಮರಿತುಕಾಮೋ ಚ, ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಸತ್ತಾತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಸಕ್ಖಿಂ ಕತ್ವಾ ಅಞ್ಞಸತ್ತೇಸು ಹಿತಸುಖಕಾಮತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಭಗವತಾಪಿ –
‘‘ಸಬ್ಬಾ ದಿಸಾ ಅನುಪರಿಗಮ್ಮ ಚೇತಸಾ,
ನೇವಜ್ಝಗಾ ಪಿಯತರಮತ್ತನಾ ಕ್ವಚಿ।
ಏವಂ ಪಿಯೋ ಪುಥು ಅತ್ತಾ ಪರೇಸಂ,
ತಸ್ಮಾ ನ ಹಿಂಸೇ ಪರಮತ್ತಕಾಮೋ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೧೯; ಉದಾ॰ ೪೧)। –
ವದತಾ
೨೪೨. ತಸ್ಮಾ ಸಕ್ಖಿಭಾವತ್ಥಂ ಪಠಮಂ ಅತ್ತಾನಂ ಮೇತ್ತಾಯ ಫರಿತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ಸುಖಪ್ಪವತ್ತನತ್ಥಂ ಯ್ವಾಯಂ ಪಿಯೋ ಮನಾಪೋ ಗರು ಭಾವನೀಯೋ ಆಚರಿಯೋ ವಾ ಆಚರಿಯಮತ್ತೋ ವಾ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ವಾ ಉಪಜ್ಝಾಯಮತ್ತೋ ವಾ ತಸ್ಸ ದಾನಪಿಯವಚನಾದೀನಿ ಪಿಯಮನಾಪತ್ತಕಾರಣಾನಿ ಸೀಲಸುತಾದೀನಿ ಗರುಭಾವನೀಯತ್ತಕಾರಣಾನಿ ಚ ಅನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ ‘‘ಏಸ ಸಪ್ಪುರಿಸೋ ಸುಖೀ ಹೋತು ನಿದ್ದುಕ್ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮೇತ್ತಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ।
ಏವರೂಪೇ ಚ ಪುಗ್ಗಲೇ ಕಾಮಂ ಅಪ್ಪನಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇಮಿನಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ತಾವತಕೇನೇವ ತುಟ್ಠಿಂ ಅನಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸೀಮಾಸಮ್ಭೇದಂ ಕತ್ತುಕಾಮೇನ ತದನನ್ತರಂ ಅತಿಪ್ಪಿಯಸಹಾಯಕೇ, ಅತಿಪ್ಪಿಯಸಹಾಯಕತೋ ಮಜ್ಝತ್ತೇ, ಮಜ್ಝತ್ತತೋ ವೇರೀಪುಗ್ಗಲೇ ಮೇತ್ತಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ। ಭಾವೇನ್ತೇನ ಚ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಮುದುಂ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ತದನನ್ತರೇ ತದನನ್ತರೇ ಉಪಸಂಹರಿತಬ್ಬಂ।
ಯಸ್ಸ
೨೪೩. ಸಚೇ ಪನಸ್ಸ ವೇರಿಮ್ಹಿ ಚಿತ್ತಮುಪಸಂಹರತೋ ತೇನ ಕತಾಪರಾಧಾನುಸ್ಸರಣೇನ ಪಟಿಘಮುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಥಾನೇನ ಪುರಿಮಪುಗ್ಗಲೇಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮೇತ್ತಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಮೇತ್ತಾಯನ್ತೇನ ಪಟಿಘಂ ವಿನೋದೇತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಏವಮ್ಪಿ ವಾಯಮತೋ ನ ನಿಬ್ಬಾತಿ, ಅಥ –
ಕಕಚೂಪಮಓವಾದ-ಆದೀನಂ ಅನುಸಾರತೋ।
ಪಟಿಘಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ, ಘಟಿತಬ್ಬಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ॥
ತಞ್ಚ ಖೋ ಇಮಿನಾ ಆಕಾರೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಓವದನ್ತೇನೇವ ‘‘ಅರೇ ಕುಜ್ಝನಪುರಿಸ, ನನು ವುತ್ತಂ ಭಗವತಾ –
‘ಉಭತೋದಣ್ಡಕೇನ
‘ತಸ್ಸೇವ ತೇನ ಪಾಪಿಯೋ, ಯೋ ಕುದ್ಧಂ ಪಟಿಕುಜ್ಝತಿ।
ಕುದ್ಧಮಪ್ಪಟಿಕುಜ್ಝನ್ತೋ, ಸಙ್ಗಾಮಂ ಜೇತಿ ದುಜ್ಜಯಂ॥
‘‘‘ಉಭಿನ್ನಮತ್ಥಂ ಚರತಿ, ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರಸ್ಸ ಚ।
ಪರಂ ಸಙ್ಕುಪಿತಂ ಞತ್ವಾ, ಯೋ ಸತೋ ಉಪಸಮ್ಮತೀ’ತಿ ಚ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೮)। –
‘‘‘ಸತ್ತಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸಪತ್ತಕನ್ತಾ ಸಪತ್ತಕರಣಾ ಕೋಧನಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ಇತ್ಥಿಂ ವಾ ಪುರಿಸಂ ವಾ। ಕತಮೇ ಸತ್ತ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಪತ್ತೋ ಸಪತ್ತಸ್ಸ ಏವಂ ಇಚ್ಛತಿ ಅಹೋ ವತಾಯಂ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋ ಅಸ್ಸಾತಿ। ತಂ ಕಿಸ್ಸಹೇತು? ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಪತ್ತೋ ಸಪತ್ತಸ್ಸ ವಣ್ಣವತಾಯ ನನ್ದತಿ। ಕೋಧನಾಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೋ ಕೋಧಾಭಿಭೂತೋ ಕೋಧಪರೇತೋ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸೋ ಹೋತಿ ಸುನ್ಹಾತೋ ಸುವಿಲಿತ್ತೋ ಕಪ್ಪಿತಕೇಸಮಸ್ಸು ಓದಾತವತ್ಥವಸನೋ, ಅಥ ಖೋ ಸೋ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋವ ಹೋತಿ ಕೋಧಾಭಿಭೂತೋ। ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ,
‘‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ
‘‘ಸೋ ದಾನಿ ತ್ವಂ ಏವಂ ಕುಜ್ಝನ್ತೋ ನ ಚೇವ ಭಗವತೋ ಸಾಸನಕರೋ ಭವಿಸ್ಸಸಿ, ಪಟಿಕುಜ್ಝನ್ತೋ ಚ ಕುದ್ಧಪುರಿಸತೋಪಿ ಪಾಪಿಯೋ ಹುತ್ವಾ ನ ದುಜ್ಜಯಂ ಸಙ್ಗಾಮಂ ಜೇಸ್ಸಸಿ, ಸಪತ್ತಕರಣೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಅತ್ತಾವ ಅತ್ತನೋ ಕರಿಸ್ಸಸಿ, ಛವಾಲಾತೂಪಮೋ ಚ ಭವಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ।
೨೪೪. ತಸ್ಸೇವಂ ಘಟಯತೋ ವಾಯಮತೋ ಸಚೇ ತಂ ಪಟಿಘಂ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ಇಚ್ಚೇತಂ ಕುಸಲಂ। ನೋ ಚೇ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ಅಥ ಯೋ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವೂಪಸನ್ತೋ ಹೋತಿ ಪರಿಸುದ್ಧೋ, ಅನುಸ್ಸರಿಯಮಾನೋ ಪಸಾದಂ ಆವಹತಿ, ತಂ ತಂ ಅನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ ಆಘಾತೋ ಪಟಿವಿನೇತಬ್ಬೋ।
ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಹಿ ಕಾಯಸಮಾಚಾರೋವ ಉಪಸನ್ತೋ ಹೋತಿ। ಉಪಸನ್ತಭಾವೋ ಚಸ್ಸ ಬಹುಂ ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಜನೇನ ಞಾಯತಿ। ವಚೀಸಮಾಚಾರಮನೋಸಮಾಚಾರಾ ಪನ ಅವೂಪಸನ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ತೇ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಕಾಯಸಮಾಚಾರವೂಪಸಮೋಯೇವ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬೋ।
ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ
ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಮನೋಸಮಾಚಾರೋವ ಉಪಸನ್ತೋ ಹೋತಿ, ಉಪಸನ್ತಭಾವೋ ಚಸ್ಸ ಚೇತಿಯವನ್ದನಾದೀಸು ಸಬ್ಬಜನಸ್ಸ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ಯೋ ಹಿ ಅವೂಪಸನ್ತಚಿತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಚೇತಿಯಂ ವಾ ಬೋಧಿಂ ವಾ ಥೇರೇ ವಾ ವನ್ದಮಾನೋ ನ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ವನ್ದತಿ, ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಮಣ್ಡಪೇ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ವಾ ಪಚಲಾಯನ್ತೋ ವಾ ನಿಸೀದತಿ। ಉಪಸನ್ತಚಿತ್ತೋ ಪನ ಓಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವನ್ದತಿ, ಓಹಿತಸೋತೋ ಅಟ್ಠಿಂಕತ್ವಾ ಕಾಯೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ಚಿತ್ತಪ್ಪಸಾದಂ ಕರೋನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ। ಇತಿ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಮನೋಸಮಾಚಾರೋವ ಉಪಸನ್ತೋ ಹೋತಿ, ಕಾಯವಚೀಸಮಾಚಾರಾ ಅವೂಪಸನ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ತೇ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಮನೋಸಮಾಚಾರವೂಪಸಮೋಯೇವ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬೋ।
ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ
ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ತಯೋಪಿಮೇ ಧಮ್ಮಾ ವೂಪಸನ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಯಂ ಯಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತಂ ತಂ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಂ। ತಾದಿಸೇ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇ ನ ದುಕ್ಕರಾ ಹೋತಿ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾತಿ।
ಇಮಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಆವಿಭಾವತ್ಥಂ – ‘‘ಪಞ್ಚಿಮೇ, ಆವುಸೋ, ಆಘಾತಪಟಿವಿನಯಾ। ಯತ್ಥ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಆಘಾತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಟಿವಿನೋದೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೧೬೨) ಇದಂ ಪಞ್ಚಕನಿಪಾತೇ ಆಘಾತಪಟಿವಿನಯಸುತ್ತಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ।
೨೪೫. ಸಚೇ ಪನಸ್ಸ ಏವಮ್ಪಿ ವಾಯಮತೋ ಆಘಾತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿಯೇವ, ಅಥಾನೇನ ಏವಂ ಅತ್ತಾ ಓವದಿತಬ್ಬೋ –
‘‘ಅತ್ತನೋ
ಕಿಂ ತಸ್ಸಾವಿಸಯೇ ದುಕ್ಖಂ, ಸಚಿತ್ತೇ ಕತ್ತುಮಿಚ್ಛಸಿ॥
‘‘ಬಹೂಪಕಾರಂ ಹಿತ್ವಾನ, ಞಾತಿವಗ್ಗಂ ರುದಮ್ಮುಖಂ।
ಮಹಾನತ್ಥಕರಂ ಕೋಧಂ, ಸಪತ್ತಂ ನ ಜಹಾಸಿ ಕಿಂ॥
‘‘ಯಾನಿ ರಕ್ಖಸಿ ಸೀಲಾನಿ, ತೇಸಂ ಮೂಲನಿಕನ್ತನಂ।
ಕೋಧಂ ನಾಮುಪಳಾಲೇಸಿ, ಕೋ ತಯಾ ಸದಿಸೋ ಜಳೋ॥
‘‘ಕತಂ ಅನರಿಯಂ ಕಮ್ಮಂ, ಪರೇನ ಇತಿ ಕುಜ್ಝಸಿ।
ಕಿಂ ನು ತ್ವಂ ತಾದಿಸಂಯೇವ, ಯೋ ಸಯಂ ಕತ್ತುಮಿಚ್ಛಸಿ॥
‘‘ದೋಸೇತುಕಾಮೋ
ದೋಸುಪ್ಪಾದೇನ ತಸ್ಸೇವ, ಕಿಂ ಪೂರೇಸಿ ಮನೋರಥಂ॥
‘‘ದುಕ್ಖಂ ತಸ್ಸ ಚ ನಾಮ ತ್ವಂ, ಕುದ್ಧೋ ಕಾಹಸಿ ವಾ ನವಾ।
ಅತ್ತಾನಂ ಪನಿದಾನೇವ, ಕೋಧದುಕ್ಖೇನ ಬಾಧಸಿ॥
‘‘ಕೋಧಂ ವಾ ಅಹಿತಂ ಮಗ್ಗಂ, ಆರೂಳ್ಹಾ ಯದಿ ವೇರಿನೋ।
ಕಸ್ಮಾ ತುವಮ್ಪಿ ಕುಜ್ಝನ್ತೋ, ತೇಸಂಯೇವಾನುಸಿಕ್ಖಸಿ॥
‘‘ಯಂ ದೋಸಂ ತವ ನಿಸ್ಸಾಯ, ಸತ್ತುನಾ ಅಪ್ಪಿಯಂ ಕತಂ।
ತಮೇವ ದೋಸಂ ಛಿನ್ದಸ್ಸು, ಕಿಮಟ್ಠಾನೇ ವಿಹಞ್ಞಸಿ॥
‘‘ಖಣಿಕತ್ತಾ ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ, ಯೇಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ತೇ ಕತಂ।
ಅಮನಾಪಂ ನಿರುದ್ಧಾ ತೇ, ಕಸ್ಸ ದಾನೀಧ ಕುಜ್ಝಸಿ॥
‘‘ದುಕ್ಖಂ ಕರೋತಿ ಯೋ ಯಸ್ಸ, ತಂ ವಿನಾ ಕಸ್ಸ ಸೋ ಕರೇ।
ಸಯಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಹೇತುತ್ತ, ಮಿತಿ ಕಿಂ ತಸ್ಸ ಕುಜ್ಝಸೀ’’ತಿ॥
೨೪೬. ಸಚೇ ಪನಸ್ಸ ಏವಂ ಅತ್ತಾನಂ ಓವದತೋಪಿ ಪಟಿಘಂ ನೇವ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ಅಥಾನೇನ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರಸ್ಸ ಚ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ತಾವ ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ ‘‘ಅಮ್ಭೋ ತ್ವಂ ತಸ್ಸ ಕುದ್ಧೋ ಕಿಂ ಕರಿಸ್ಸಸಿ? ನನು ತವೇವ ಚೇತಂ ದೋಸನಿದಾನಂ ಕಮ್ಮಂ ಅನತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತಿಸ್ಸತಿ? ಕಮ್ಮಸ್ಸಕೋ ಹಿ ತ್ವಂ ಕಮ್ಮದಾಯಾದೋ ಕಮ್ಮಯೋನಿ ಕಮ್ಮಬನ್ಧು ಕಮ್ಮಪಟಿಸರಣೋ, ಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರಿಸ್ಸಸಿ, ತಸ್ಸ ದಾಯಾದೋ ಭವಿಸ್ಸಸಿ, ಇದಞ್ಚ ತೇ ಕಮ್ಮಂ ನೇವ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ
ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪರಸ್ಸಪಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ ‘‘ಏಸೋಪಿ ತವ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಕಿಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ? ನನು ಏತಸ್ಸೇವೇತಂ ಅನತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತಿಸ್ಸತಿ? ಕಮ್ಮಸ್ಸಕೋ ಹಿ ಅಯಮಾಯಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮದಾಯಾದೋ…ಪೇ॰… ಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ದಾಯಾದೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಇದಞ್ಚಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ನೇವ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ, ನ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಂ, ನ ಸಾವಕಭೂಮಿಂ, ನ ಬ್ರಹ್ಮತ್ತಸಕ್ಕತ್ತಚಕ್ಕವತ್ತಿಪದೇಸರಾಜಾದಿಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಸಾಧೇತುಂ ಸಮತ್ಥಂ, ಅಥ ಖೋ ಸಾಸನತೋ ಚಾವೇತ್ವಾ ವಿಘಾಸಾದಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಚೇವ ನೇರಯಿಕಾದಿದುಕ್ಖವಿಸೇಸಾನಞ್ಚಸ್ಸ ಸಂವತ್ತನಿಕಮಿದಂ ಕಮ್ಮಂ। ಸ್ವಾಯಂ ಇದಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಟಿವಾತೇ ಠತ್ವಾ ಪರಂ ರಜೇನ ಓಕಿರಿತುಕಾಮೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಅತ್ತಾನಂಯೇವ ಓಕಿರತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –
‘‘‘ಯೋ ಅಪ್ಪದುಟ್ಠಸ್ಸ ನರಸ್ಸ ದುಸ್ಸತಿ,
ಸುದ್ಧಸ್ಸ ಪೋಸಸ್ಸ ಅನಙ್ಗಣಸ್ಸ।
ತಮೇವ ಬಾಲಂ ಪಚ್ಚೇತಿ ಪಾಪಂ,
ಸುಖುಮೋ ರಜೋ ಪಟಿವಾತಂವ ಖಿತ್ತೋ’’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೨೫; ಸು॰ ನಿ॰ ೬೬೭)।
೨೪೭. ಸಚೇ ಪನಸ್ಸ ಏವಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ನೇವ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ಅಥಾನೇನ ಸತ್ಥು ಪುಬ್ಬಚರಿಯಗುಣಾ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಾ।
ತತ್ರಾಯಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಯೋ – ಅಮ್ಭೋ ಪಬ್ಬಜಿತ, ನನು ತೇ ಸತ್ಥಾ ಪುಬ್ಬೇವ ಸಮ್ಬೋಧಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಬೋಧಿಸತ್ತೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರಯಮಾನೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಧಕೇಸುಪಿ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇಸು ಚಿತ್ತಂ ನಪ್ಪದೂಸೇಸಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ಸೀಲವಜಾತಕೇ ತಾವ ಅತ್ತನೋ ದೇವಿಯಾ ಪದುಟ್ಠೇನ ಪಾಪಅಮಚ್ಚೇನ ಆನೀತಸ್ಸ ಪಟಿರಞ್ಞೋ ತಿಯೋಜನಸತಂ
‘‘ಆಸೀಸೇಥೇವ
ಪಸ್ಸಾಮಿ ವೋಹಮತ್ತಾನಂ, ಯಥಾ ಇಚ್ಛಿಂ ತಥಾ ಅಹೂ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೧.೫೧)।
ಖನ್ತಿವಾದೀಜಾತಕೇ ದುಮ್ಮೇಧೇನ ಕಾಸಿರಞ್ಞಾ ‘‘ಕಿಂವಾದೀ ತ್ವಂ ಸಮಣಾ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ‘‘ಖನ್ತಿವಾದೀ ನಾಮಾಹ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಕಣ್ಟಕಾಹಿ ಕಸಾಹಿ ತಾಳೇತ್ವಾ ಹತ್ಥಪಾದೇಸು ಛಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಕೋಪಮತ್ತಮ್ಪಿ ನಾಕಾಸಿ।
ಅನಚ್ಛರಿಯಞ್ಚೇತಂ, ಯಂ ಮಹಲ್ಲಕೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಗತೋ ಏವಂ ಕರೇಯ್ಯ। ಚೂಳಧಮ್ಮಪಾಲಜಾತಕೇ ಪನ ಉತ್ತಾನಸೇಯ್ಯಕೋಪಿ ಸಮಾನೋ –
‘‘ಚನ್ದನರಸಾನುಲಿತ್ತಾ, ಬಾಹಾ ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ ಧಮ್ಮಪಾಲಸ್ಸ।
ದಾಯಾದಸ್ಸ ಪಥಬ್ಯಾ, ಪಾಣಾ ಮೇ ದೇವ ರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೫.೪೯)।
ಏವಂ ವಿಪ್ಪಲಪಮಾನಾಯ ಮಾತುಯಾ ಪಿತರಾ ಮಹಾಪತಾಪೇನ ನಾಮ ರಞ್ಞಾ ವಂಸಕಳೀರೇಸು ವಿಯ ಚತೂಸು ಹತ್ಥಪಾದೇಸು ಛೇದಾಪಿತೇಸು ತಾವತಾಪಿ ಸನ್ತುಟ್ಠಿಂ ಅನಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸೀಸಮಸ್ಸ ಛಿನ್ದಥಾತಿ ಆಣತ್ತೇ ‘‘ಅಯಂ ದಾನಿ ತೇ ಚಿತ್ತಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಕಾಲೋ, ಇದಾನಿ ಅಮ್ಭೋ ಧಮ್ಮಪಾಲ, ಸೀಸಚ್ಛೇದಾಣಾಪಕೇ ಪಿತರಿ, ಸೀಸಚ್ಛೇದಕೇ ಪುರಿಸೇ, ಪರಿದೇವಮಾನಾಯ ಮಾತರಿ, ಅತ್ತನಿ ಚಾತಿ ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಸಮಚಿತ್ತೋ ಹೋಹೀ’’ತಿ ದಳ್ಹಂ ಸಮಾದಾನಮಧಿಟ್ಠಾಯ ಪದುಟ್ಠಾಕಾರಮತ್ತಮ್ಪಿ ನಾಕಾಸಿ।
ಇದಞ್ಚಾಪಿ ಅನಚ್ಛರಿಯಮೇವ, ಯಂ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಏವಮಕಾಸಿ। ತಿರಚ್ಛಾನಭೂತೋಪಿ ಪನ ಛದ್ದನ್ತೋ ನಾಮ ವಾರಣೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಸಪ್ಪಿತೇನ ಸಲ್ಲೇನ ನಾಭಿಯಂ ವಿದ್ಧೋಪಿ ತಾವ ಅನತ್ಥಕಾರಿಮ್ಹಿ ಲುದ್ದಕೇ ಚಿತ್ತಂ ನಪ್ಪದೂಸೇಸಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಸಮಪ್ಪಿತೋ
ಅದುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ಲುದ್ದಕಂ ಅಜ್ಝಭಾಸಿ।
ಕಿಮತ್ಥಯಂ ಕಿಸ್ಸ ವಾ ಸಮ್ಮ ಹೇತು,
ಮಮಂ ವಧೀ ಕಸ್ಸ ವಾಯಂ ಪಯೋಗೋ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೧೬.೧೨೪)।
ಏವಂ
ಮಹಾಕಪಿ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತನಾಯೇವ ಪಬ್ಬತಪಪಾತತೋ ಉದ್ಧರಿತೇನ ಪುರಿಸೇನ –
‘‘ಭಕ್ಖೋ ಅಯಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ, ಯಥೇವಞ್ಞೇ ವನೇ ಮಿಗಾ।
ಯಂನೂನಿಮಂ ವಧಿತ್ವಾನ, ಛಾತೋ ಖಾದೇಯ್ಯ ವಾನರಂ॥
‘‘ಆಹಿತೋವ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಮಂಸಮಾದಾಯ ಸಮ್ಬಲಂ।
ಕನ್ತಾರಂ ನಿತ್ಥರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಪಾಥೇಯ್ಯಂ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೧೬.೨೦೫-೨೦೬)। –
ಏವಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಸಿಲಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮತ್ಥಕೇ ಸಮ್ಪದಾಲಿತೇ ಅಸ್ಸುಪುಣ್ಣೇಹಿ ನೇತ್ತೇಹಿ ತಂ ಪುರಿಸಂ ಉದಿಕ್ಖಮಾನೋ –
‘‘ಮಾ ಅಯ್ಯೋಸಿ ಮೇ ಭದನ್ತೇ, ತ್ವಂ ನಾಮೇತಾದಿಸಂ ಕರಿ।
ತ್ವಂ ಖೋಸಿ ನಾಮ ದೀಘಾವು, ಅಞ್ಞಂ ವಾರೇತುಮರಹಸೀ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೧೬.೨೦೯)। –
ವತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಪುರಿಸೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪದೂಸೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಚ ದುಕ್ಖಂ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತಮೇವ ಪುರಿಸಂ ಖೇಮನ್ತಭೂಮಿಂ ಸಮ್ಪಾಪೇಸಿ।
ಭೂರಿದತ್ತೋ ನಾಮ ನಾಗರಾಜಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಙ್ಗಾನಿ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ವಮ್ಮಿಕಮುದ್ಧನಿ ಸಯಮಾನೋ ಕಪ್ಪುಟ್ಠಾನಗ್ಗಿಸದಿಸೇನ ಓಸಧೇನ ಸಕಲಸರೀರೇ ಸಿಞ್ಚಿಯಮಾನೋಪಿ ಪೇಳಾಯ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಕೀಳಾಪಿಯಮಾನೋಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಮನೋಪದೋಸಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಅಕಾಸಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಪೇಳಾಯ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತೇಪಿ, ಮದ್ದನ್ತೇಪಿ ಚ ಪಾಣಿನಾ।
ಅಲಮ್ಪಾನೇ ನ ಕುಪ್ಪಾಮಿ, ಸೀಲಖಣ್ಡಭಯಾ ಮಮಾ’’ತಿ॥ (ಚರಿಯಾ॰ ೨.೧೬)।
ಚಮ್ಪೇಯ್ಯೋಪಿ
‘‘ತದಾಪಿ ಮಂ ಧಮ್ಮಚಾರಿಂ, ಉಪವುತ್ಥಉಪೋಸಥಂ।
ಅಹಿತುಣ್ಡಿಕೋ ಗಹೇತ್ವಾನ, ರಾಜದ್ವಾರಮ್ಹಿ ಕೀಳತಿ॥
‘‘ಯಂ ಸೋ ವಣ್ಣಂ ಚಿನ್ತಯತಿ, ನೀಲಂ ಪೀತಂ ವ ಲೋಹಿತಂ।
ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಾನುವತ್ತನ್ತೋ, ಹೋಮಿ ಚಿನ್ತಿತಸನ್ನಿಭೋ॥
‘‘ಥಲಂ ಕರೇಯ್ಯಂ ಉದಕಂ, ಉದಕಮ್ಪಿ ಥಲಂ ಕರೇ।
ಯದಿಹಂ ತಸ್ಸ ಕುಪ್ಪೇಯ್ಯಂ, ಖಣೇನ ಛಾರಿಕಂ ಕರೇ॥
‘‘ಯದಿ ಚಿತ್ತವಸೀ ಹೇಸ್ಸಂ, ಪರಿಹಾಯಿಸ್ಸಾಮಿ ಸೀಲತೋ।
ಸೀಲೇನ ಪರಿಹೀನಸ್ಸ, ಉತ್ತಮತ್ಥೋ ನ ಸಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ॥ (ಚರಿಯಾ॰ ೨.೨೧-೨೪)।
ಸಙ್ಖಪಾಲನಾಗರಾಜಾ ಹುತ್ವಾ ತಿಖಿಣಾಹಿ ಸತ್ತೀಹಿ ಅಟ್ಠಸು ಠಾನೇಸು ಓವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪಹಾರಮುಖೇಹಿ ಸಕಣ್ಟಕಾ ಲತಾಯೋ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ನಾಸಾಯ ದಳ್ಹಂ ರಜ್ಜುಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸೋಳಸಹಿ ಭೋಜಪುತ್ತೇಹಿ ಕಾಜೇನಾದಾಯ ವಯ್ಹಮಾನೋ ಧರಣೀತಲೇ ಘಂಸಿಯಮಾನಸರೀರೋ ಮಹನ್ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತೋ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಓಲೋಕಿತಮತ್ತೇನೇವ ಸಬ್ಬೇ ಭೋಜಪುತ್ತೇ ಭಸ್ಮಂ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಚಕ್ಖುಂ ಉಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ ಪದುಟ್ಠಾಕಾರಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಅಕಾಸಿ।
ಯಥಾಹ –
‘‘ಚಾತುದ್ದಸಿಂ ಪಞ್ಚದಸಿಞ್ಚಳಾರ,
ಉಪೋಸಥಂ ನಿಚ್ಚಮುಪಾವಸಾಮಿ।
ಅಥಾಗಮುಂ ಸೋಳಸ ಭೋಜಪುತ್ತಾ,
ರಜ್ಜುಂ ಗಹೇತ್ವಾನ ದಳ್ಹಞ್ಚ ಪಾಸಂ॥
‘‘ಭೇತ್ವಾನ
ನಯಿಂಸು ಮಂ ಸಮ್ಪರಿಗಯ್ಹ ಲುದ್ದಾ।
ಏತಾದಿಸಂ ದುಕ್ಖಮಹಂ ತಿತಿಕ್ಖಂ,
ಉಪೋಸಥಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೋಪಯನ್ತೋ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೨.೧೭.೧೮೦-೧೮೧)।
ನ ಮಾತುಪೋಸಕಜಾತಕಾದೀಸು ಅನೇಕಾನಿ ಅಚ್ಛರಿಯಾನಿ ಅಕಾಸಿ। ತಸ್ಸ ತೇ ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತಂ ಸದೇವಲೋಕೇ ಕೇನಚಿ ಅಪ್ಪಟಿಸಮಖನ್ತಿಗುಣಂ ತಂ ಭಗವನ್ತಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಅಪದಿಸತೋ ಪಟಿಘಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಅತಿವಿಯ ಅಯುತ್ತಂ ಅಪ್ಪತಿರೂಪನ್ತಿ।
೨೪೮. ಸಚೇ ಪನಸ್ಸ ಏವಂ ಸತ್ಥು ಪುಬ್ಬಚರಿತಗುಣಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋಪಿ ದೀಘರತ್ತಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ದಾಸಬ್ಯಂ ಉಪಗತಸ್ಸ ನೇವ ತಂ ಪಟಿಘಂ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ಅಥಾನೇನ ಅನಮತಗ್ಗಿಯಾನಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾನಿ। ತತ್ರ ಹಿ ವುತ್ತಂ –
‘‘ನ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತೋ ಸುಲಭರೂಪೋ, ಯೋ ನ ಮಾತಾಭೂತಪುಬ್ಬೋ, ಯೋ ನ ಪಿತಾಭೂತಪುಬ್ಬೋ, ಯೋ ನ ಭಾತಾ, ಯೋ ನ ಭಗಿನೀ, ಯೋ ನ ಪುತ್ತೋ, ಯೋ ನ ಧೀತಾಭೂತಪುಬ್ಬಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೩೭-೧೪೨)।
ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ, ‘‘ಅಯಂ ಕಿರ ಮೇ ಅತೀತೇ ಮಾತಾ ಹುತ್ವಾ ದಸಮಾಸೇ ಕುಚ್ಛಿಯಾ ಪರಿಹರಿತ್ವಾ ಮುತ್ತಕರೀಸಖೇಳಸಿಙ್ಘಾಣಿಕಾದೀನಿ ಹರಿಚನ್ದನಂ ವಿಯ ಅಜಿಗುಚ್ಛಮಾನಾ ಅಪನೇತ್ವಾ ಉರೇ ನಚ್ಚಾಪೇನ್ತೀ ಅಙ್ಗೇನ ಪರಿಹರಮಾನಾ ಪೋಸೇಸಿ, ಪಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಅಜಪಥಸಙ್ಕುಪಥಾದೀನಿ ಗನ್ತ್ವಾ ವಾಣಿಜ್ಜಂ ಪಯೋಜಯಮಾನೋ ಮಯ್ಹಮತ್ಥಾಯ ಜೀವಿತಮ್ಪಿ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಉಭತೋಬ್ಯೂಳ್ಹೇ ಸಙ್ಗಾಮೇ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ನಾವಾಯ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಪಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಾನಿ ಚ ದುಕ್ಕರಾನಿ ಕರಿತ್ವಾ ‘ಪುತ್ತಕೇ ಪೋಸೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಉಪಾಯೇಹಿ ಧನಂ ಸಂಹರಿತ್ವಾ ಮಂ ಪೋಸೇಸಿ। ಭಾತಾ, ಭಗಿನೀ, ಪುತ್ತೋ, ಧೀತಾ ಚ ಹುತ್ವಾಪಿ ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚುಪಕಾರಂ ಅಕಾಸೀತಿ ತತ್ರ ಮೇ ನಪ್ಪತಿರೂಪಂ ಮನಂ ಪದೂಸೇತು’’ನ್ತಿ।
೨೪೯. ಸಚೇ ಪನ ಏವಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿಯೇವ, ಅಥಾನೇನ ಏವಂ ಮೇತ್ತಾನಿಸಂಸಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ – ‘‘ಅಮ್ಭೋ ಪಬ್ಬಜಿತ, ನನು ವುತ್ತಂ ಭಗವತಾ –
‘ಮೇತ್ತಾಯ
‘‘ಸಚೇ ತ್ವಂ ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ನ ನಿಬ್ಬಾಪೇಸ್ಸಸಿ, ಇಮೇಹಿ ಆನಿಸಂಸೇಹಿ ಪರಿಬಾಹಿರೋ ಭವಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ।
೨೫೦. ಏವಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬಾಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೇನ ಪನ ಧಾತುವಿನಿಬ್ಭೋಗೋ ಕಾತಬ್ಬೋ। ಕಥಂ? ‘‘ಅಮ್ಭೋ ಪಬ್ಬಜಿತ, ತ್ವಂ ಏತಸ್ಸ ಕುಜ್ಝಮಾನೋ ಕಸ್ಸ ಕುಜ್ಝಸಿ? ಕಿಂ ಕೇಸಾನಂ ಕುಜ್ಝಸಿ, ಉದಾಹು ಲೋಮಾನಂ, ನಖಾನಂ…ಪೇ॰… ಮುತ್ತಸ್ಸ ಕುಜ್ಝಸಿ? ಅಥ ವಾ ಪನ ಕೇಸಾದೀಸು ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಕುಜ್ಝಸಿ, ಆಪೋಧಾತುಯಾ, ತೇಜೋಧಾತುಯಾ, ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಕುಜ್ಝಸಿ? ಯೇ ವಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ಉಪಾದಾಯ ಅಯಮಾಯಸ್ಮಾ ಇತ್ಥನ್ನಾಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತೇಸು ಕಿಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಕುಜ್ಝಸಿ, ಉದಾಹು ವೇದನಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಕುಜ್ಝಸಿ? ಕಿಂ ವಾ ಚಕ್ಖಾಯತನಸ್ಸ ಕುಜ್ಝಸಿ, ಕಿಂ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ಕುಜ್ಝಸಿ…ಪೇ॰… ಕಿಂ ಮನಾಯತನಸ್ಸ ಕುಜ್ಝಸಿ, ಕಿಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಸ್ಸ ಕುಜ್ಝಸಿ? ಕಿಂ ವಾ ಚಕ್ಖುಧಾತುಯಾ ಕುಜ್ಝಸಿ, ಕಿಂ ರೂಪಧಾತುಯಾ, ಕಿಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ…ಪೇ॰… ಕಿಂ ಮನೋಧಾತುಯಾ, ಕಿಂ ಧಮ್ಮಧಾತುಯಾ, ಕಿಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ’’ತಿ? ಏವಞ್ಹಿ ಧಾತುವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಕರೋತೋ ಆರಗ್ಗೇ ಸಾಸಪಸ್ಸ ವಿಯ ಆಕಾಸೇ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಯ ಚ ಕೋಧಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠಾನಂ ನ ಹೋತಿ।
೨೫೧. ಧಾತುವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಪನ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೇನ ದಾನಸಂವಿಭಾಗೋ ಕಾತಬ್ಬೋ। ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಪರಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬಂ, ಪರಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ ಅತ್ತನಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ಪನ ಪರೋ ಭಿನ್ನಾಜೀವೋ ಹೋತಿ ಅಪರಿಭೋಗಾರಹಪರಿಕ್ಖಾರೋ, ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಮೇವ ದಾತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಸೇವಂ ಕರೋತೋ ಏಕನ್ತೇನೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಆಘಾತೋ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ। ಇತರಸ್ಸ ಚ ಅತೀತಜಾತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನುಬನ್ಧೋಪಿ ಕೋಧೋ ತಙ್ಖಣಞ್ಞೇವ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ಚಿತ್ತಲಪಬ್ಬತವಿಹಾರೇ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವುಟ್ಠಾಪಿತಸೇನಾಸನೇನ ಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕತ್ಥೇರೇನ ‘‘ಅಯಂ
‘‘ಅದನ್ತದಮನಂ ದಾನಂ, ದಾನಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಸಾಧಕಂ।
ದಾನೇನ ಪಿಯವಾಚಾಯ, ಉನ್ನಮನ್ತಿ ನಮನ್ತಿ ಚಾ’’ತಿ॥
೨೫೨. ತಸ್ಸೇವಂ ವೇರೀಪುಗ್ಗಲೇ ವೂಪಸನ್ತಪಟಿಘಸ್ಸ ಯಥಾ ಪಿಯಾತಿಪ್ಪಿಯಸಹಾಯಕಮಜ್ಝತ್ತೇಸು, ಏವಂ ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಮೇತ್ತಾವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ। ಅಥಾನೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮೇತ್ತಾಯನ್ತೇನ ಅತ್ತನಿ ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೇ ಮಜ್ಝತ್ತೇ ವೇರೀಪುಗ್ಗಲೇತಿ ಚತೂಸು ಜನೇಸು ಸಮಚಿತ್ತತಂ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತೇನ ಸೀಮಾಸಮ್ಭೇದೋ ಕಾತಬ್ಬೋ। ತಸ್ಸಿದಂ ಲಕ್ಖಣಂ, ಸಚೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಪಿಯಮಜ್ಝತ್ತವೇರೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತಚತುತ್ಥೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ನಿಸಿನ್ನೇ ಚೋರಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಭನ್ತೇ, ಏಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ದೇಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ಕಾರಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ತಂ ಮಾರೇತ್ವಾ ಗಲಲೋಹಿತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಬಲಿಕರಣತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ವದೇಯ್ಯುಂ, ತತ್ರ ಚೇಸೋ ಭಿಕ್ಖು ‘‘ಅಸುಕಂ ವಾ ಅಸುಕಂ ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೂ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇಯ್ಯ, ಅಕತೋವ ಹೋತಿ ಸೀಮಾಸಮ್ಭೇದೋ। ಸಚೇಪಿ ‘‘ಮಂ ಗಣ್ಹನ್ತು, ಮಾ ಇಮೇ ತಯೋ’’ತಿಪಿ ಚಿನ್ತೇಯ್ಯ, ಅಕತೋವ ಹೋತಿ ಸೀಮಾಸಮ್ಭೇದೋ। ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಹಿ ಗಹಣಮಿಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅಹಿತೇಸೀ ಹೋತಿ, ಇತರೇಸಂಯೇವ ಹಿತೇಸೀ ಹೋತಿ।
ಯದಾ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ಜನಾನಮನ್ತರೇ ಏಕಮ್ಪಿ ಚೋರಾನಂ ದಾತಬ್ಬಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ಅತ್ತನಿ ಚ ತೇಸು ಚ ತೀಸು ಜನೇಸು ಸಮಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತೇತಿ, ಕತೋ ಹೋತಿ ಸೀಮಾಸಮ್ಭೇದೋ। ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –
‘‘ಅತ್ತನಿ ಹಿತಮಜ್ಝತ್ತೇ, ಅಹಿತೇ ಚ ಚತುಬ್ಬಿಧೇ।
ಯದಾ ಪಸ್ಸತಿ ನಾನತ್ತಂ, ಹಿತಚಿತ್ತೋವ ಪಾಣಿನಂ॥
‘‘ನ ನಿಕಾಮಲಾಭೀ ಮೇತ್ತಾಯ, ಕುಸಲೀತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ।
ಯದಾ ಚತಸ್ಸೋ ಸೀಮಾಯೋ, ಸಮ್ಭಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ॥
‘‘ಸಮಂ ಫರತಿ ಮೇತ್ತಾಯ, ಸಬ್ಬಲೋಕಂ ಸದೇವಕಂ।
ಮಹಾವಿಸೇಸೋ ಪುರಿಮೇನ, ಯಸ್ಸ ಸೀಮಾ ನ ಞಾಯತೀ’’ತಿ॥
೨೫೩. ಏವಂ
ಏತ್ತಾವತಾನೇನ ಅಧಿಗತಂ ಹೋತಿ ಪಞ್ಚಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣಂ ದಸಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಮೇತ್ತಾಸಹಗತಂ। ಅಧಿಗತೇ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ತದೇವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಆಸೇವನ್ತೋ ಭಾವೇನ್ತೋ ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಚತುಕ್ಕನಯೇ ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನಾನಿ, ಪಞ್ಚಕನಯೇ ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾನಿ ಚ ಪಾಪುಣಾತಿ।
ಸೋ ಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರವಸೇನ ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ। ತಥಾ ದುತಿಯಂ, ತಥಾ ತತಿಯಂ, ತಥಾ ಚತುತ್ಥಂ। ಇತಿ ಉದ್ಧಮಧೋ ತಿರಿಯಂ ಸಬ್ಬಧಿ ಸಬ್ಬತ್ತತಾಯ ಸಬ್ಬಾವನ್ತಂ ಲೋಕಂ ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ವಿಪುಲೇನ ಮಹಗ್ಗತೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣೇನ ಅವೇರೇನ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜೇನ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ (ವಿಭ॰ ೬೪೨; ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೫೫೬)। ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿವಸೇನ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಹಿ ಅಯಂ ವಿಕುಬ್ಬನಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ।
೨೫೪. ಏತ್ಥ ಚ ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನಾತಿ ಮೇತ್ತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ। ಚೇತಸಾತಿ ಚಿತ್ತೇನ। ಏಕಂ ದಿಸನ್ತಿ ಏಕಮೇಕಿಸ್ಸಾ ದಿಸಾಯ ಪಠಮಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಸತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಏಕದಿಸಾಪರಿಯಾಪನ್ನಸತ್ತಫರಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಫರಿತ್ವಾತಿ ಫುಸಿತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ। ವಿಹರತೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾಧಿಟ್ಠಿತಂ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರಂ ಪವತ್ತೇತಿ। ತಥಾ ದುತಿಯನ್ತಿ ಯಥಾ ಪುರತ್ಥಿಮಾದೀಸು ದಿಸಾಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಂ ದಿಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ, ತಥೇವ ತದನನ್ತರಂ ದುತಿಯಂ ತತಿಯಂ ಚತುತ್ಥಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತಿ ಉದ್ಧನ್ತಿ ಏತೇನೇವ ನಯೇನ ಉಪರಿಮಂ ದಿಸನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಧೋ ತಿರಿಯನ್ತಿ ಅಧೋದಿಸಮ್ಪಿ ತಿರಿಯಂದಿಸಮ್ಪಿ ಏವಮೇವ। ತತ್ಥ ಚ ಅಧೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ। ತಿರಿಯನ್ತಿ ಅನುದಿಸಾಸು। ಏವಂ ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಅಸ್ಸಮಣ್ಡಲೇ ಅಸ್ಸಮಿವ ಮೇತ್ತಾಸಹಗತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಾರೇತಿಪಿ ಪಚ್ಚಾಸಾರೇತಿಪೀತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಓಧಿಸೋ ಮೇತ್ತಾಫರಣಂ ದಸ್ಸಿತಂ।
ಸಬ್ಬಧೀತಿಆದಿ ಪನ ಅನೋಧಿಸೋ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಧೀತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ಸಬ್ಬತ್ತತಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಹೀನಮಜ್ಝಿಮುಕ್ಕಟ್ಠಮಿತ್ತಸಪತ್ತಮಜ್ಝತ್ತಾದಿಪ್ಪಭೇದೇಸು ಅತ್ತತಾಯ ಸಬ್ಬಾವನ್ತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತವನ್ತಂ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲೋಕನ್ತಿ ಸತ್ತಲೋಕಂ। ವಿಪುಲೇನಾತಿಏವಮಾದಿಪರಿಯಾಯದಸ್ಸನತೋ ಪನೇತ್ಥ ಪುನ ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಏತ್ಥ ಓಧಿಸೋ ಫರಣೇ ವಿಯ ಪುನ ತಥಾಸದ್ದೋ ಇತಿಸದ್ದೋ ವಾ ನ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪುನ ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾತಿ ವುತ್ತಂ। ನಿಗಮವಸೇನ ವಾ ಏತಂ ವುತ್ತಂ। ವಿಪುಲೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಫರಣವಸೇನ ವಿಪುಲತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಭೂಮಿವಸೇನ ಪನ ಏತಂ ಮಹಗ್ಗತಂ ಪಗುಣವಸೇನ ಚ ಅಪ್ಪಮಾಣಸತ್ತಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ, ಬ್ಯಾಪಾದಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಪ್ಪಹಾನೇನ ಅವೇರಂ, ದೋಮನಸ್ಸಪ್ಪಹಾನತೋ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಂ, ನಿದ್ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಯಂ ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಾಯ ವಿಕುಬ್ಬನಾಯ ಅತ್ಥೋ।
೨೫೫. ಯಥಾ ಚಾಯಂ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ವಿಕುಬ್ಬನಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಯಮ್ಪಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೨೨) ‘‘ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನೋಧಿಸೋಫರಣಾ ಮೇತ್ತಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಸತ್ತಹಾಕಾರೇಹಿ ಓಧಿಸೋಫರಣಾ ಮೇತ್ತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ದಸಹಾಕಾರೇಹಿ ದಿಸಾಫರಣಾ ಮೇತ್ತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ತತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಅವೇರಾ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಾ ಅನೀಘಾ ಸುಖೀ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರನ್ತು, ಸಬ್ಬೇ ಪಾಣಾ, ಸಬ್ಬೇ ಭೂತಾ, ಸಬ್ಬೇ ಪುಗ್ಗಲಾ, ಸಬ್ಬೇ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಅವೇರಾ…ಪೇ॰… ಪರಿಹರನ್ತೂತಿ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನೋಧಿಸೋಫರಣಾ ಮೇತ್ತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಸಬ್ಬಾ ಇತ್ಥಿಯೋ ಅವೇರಾ…ಪೇ॰… ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರನ್ತು, ಸಬ್ಬೇ ಪುರಿಸಾ, ಸಬ್ಬೇ ಅರಿಯಾ, ಸಬ್ಬೇ ಅನರಿಯಾ, ಸಬ್ಬೇ ದೇವಾ, ಸಬ್ಬೇ ಮನುಸ್ಸಾ, ಸಬ್ಬೇ ವಿನಿಪಾತಿಕಾ ಅವೇರಾ…ಪೇ॰… ಪರಿಹರನ್ತೂತಿ ಇಮೇಹಿ ಸತ್ತಹಾಕಾರೇಹಿ ಓಧಿಸೋಫರಣಾ ಮೇತ್ತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಸಬ್ಬೇ ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಸತ್ತಾ ಅವೇರಾ…ಪೇ॰… ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರನ್ತು। ಸಬ್ಬೇ ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ, ಸಬ್ಬೇ ಉತ್ತರಾಯ ದಿಸಾಯ, ಸಬ್ಬೇ ದಕ್ಖಿಣಾಯ ದಿಸಾಯ, ಸಬ್ಬೇ ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ಅನುದಿಸಾಯ, ಸಬ್ಬೇ ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ಅನುದಿಸಾಯ, ಸಬ್ಬೇ ದಿಸಾಫರಣಾ ಮೇತ್ತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೨೫೬. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಮೇತಂ। ಸತ್ತಾತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಖನ್ಧೇಸು ಛನ್ದರಾಗೇನ ಸತ್ತಾ ವಿಸತ್ತಾತಿ ಸತ್ತಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –
‘‘ರೂಪೇ ಖೋ, ರಾಧ, ಯೋ ಛನ್ದೋ ಯೋ ರಾಗೋ ಯಾ ನನ್ದೀ ಯಾ ತಣ್ಹಾ, ತತ್ರ ಸತ್ತೋ, ತತ್ರ ವಿಸತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ… ವೇದನಾಯ… ಸಞ್ಞಾಯ… ಸಙ್ಖಾರೇಸು… ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಯೋ ಛನ್ದೋ ಯೋ ರಾಗೋ ಯಾ ನನ್ದೀ ಯಾ ತಣ್ಹಾ, ತತ್ರ ಸತ್ತೋ, ತತ್ರ ವಿಸತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೧೬೧)।
ರುಳ್ಹೀಸದ್ದೇನ ಪನ ವೀತರಾಗೇಸುಪಿ ಅಯಂ ವೋಹಾರೋ ವತ್ತತಿಯೇವ, ವಿಲೀವಮಯೇಪಿ ಬೀಜನಿವಿಸೇಸೇ ತಾಲವಣ್ಟವೋಹಾರೋ ವಿಯ। ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಪನ ಅತ್ಥಂ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ ನಾಮಮತ್ತಮೇತನ್ತಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ಯೇಪಿ ಅತ್ಥಂ ವಿಚಾರೇನ್ತಿ, ತೇ ಸತ್ವಯೋಗೇನ ಸತ್ತಾತಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ।
ಪಾಣನತಾಯ ಪಾಣಾ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭೂತತ್ತಾ ಭೂತಾ, ಸಂಭೂತತ್ತಾ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ನಿರಯೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಗಲನ್ತೀತಿ ಪುಗ್ಗಲಾ, ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ತಭಾವೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸರೀರಂ। ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಮೇವ ವಾ, ತಮುಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಸಮ್ಭವತೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನಾ। ಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ, ಅನ್ತೋಗಧಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯಥಾ
ಯೇ ಪನ ಸತ್ತಾ ಪಾಣಾತಿಆದೀನಂ ನ ಕೇವಲಂ ವಚನಮತ್ತತೋವ, ಅಥ ಖೋ ಅತ್ಥತೋಪಿ ನಾನತ್ತಮೇವ
೨೫೭. ಏತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಅವೇರಾ ಹೋನ್ತೂತಿ ಅಯಮೇಕಾ ಅಪ್ಪನಾ। ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಾ ಹೋನ್ತೂತಿ ಅಯಮೇಕಾ ಅಪ್ಪನಾ। ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಾತಿ ಬ್ಯಾಪಾದರಹಿತಾ। ಅನೀಘಾ ಹೋನ್ತೂತಿ ಅಯಮೇಕಾ ಅಪ್ಪನಾ। ಅನೀಘಾತಿ ನಿದ್ದುಕ್ಖಾ। ಸುಖೀ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರನ್ತೂತಿ ಅಯಮೇಕಾ ಅಪ್ಪನಾ। ತಸ್ಮಾ ಇಮೇಸುಪಿ ಪದೇಸು ಯಂ ಯಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಮೇತ್ತಾ ಫರಿತಬ್ಬಾ। ಇತಿ ಪಞ್ಚಸು ಆಕಾರೇಸು ಚತುನ್ನಂ ಅಪ್ಪನಾನಂ ವಸೇನ ಅನೋಧಿಸೋಫರಣೇ ವೀಸತಿ ಅಪ್ಪನಾ ಹೋನ್ತಿ।
ಓಧಿಸೋಫರಣೇ ಪನ ಸತ್ತಸು ಆಕಾರೇಸು ಚತುನ್ನಂ ವಸೇನ ಅಟ್ಠವೀಸತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಇತ್ಥಿಯೋ ಪುರಿಸಾತಿ ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಅರಿಯಾ ಅನರಿಯಾತಿ ಅರಿಯಪುಥುಜ್ಜನವಸೇನ। ದೇವಾ ಮನುಸ್ಸಾ ವಿನಿಪಾತಿಕಾತಿ ಉಪಪತ್ತಿವಸೇನ।
ದಿಸಾಫರಣೇ ಪನ ಸಬ್ಬೇ ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಸತ್ತಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಏಕಮೇಕಿಸ್ಸಾ ದಿಸಾಯ ವೀಸತಿ ವೀಸತಿ ಕತ್ವಾ ದ್ವೇಸತಾನಿ, ಸಬ್ಬಾ ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಇತ್ಥಿಯೋತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಏಕಮೇಕಿಸ್ಸಾ ದಿಸಾಯ ಅಟ್ಠವೀಸತಿ ಅಟ್ಠವೀಸತಿ ಕತ್ವಾ ಅಸೀತಿ ದ್ವೇಸತಾನೀತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸತಾನಿ ಅಸೀತಿ ಚ ಅಪ್ಪನಾ। ಇತಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ವುತ್ತಾನಿ ಅಟ್ಠವೀಸಾಧಿಕಾನಿ ಪಞ್ಚ ಅಪ್ಪನಾಸತಾನೀತಿ।
ಇತಿ ಏತಾಸು ಅಪ್ಪನಾಸು ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ವಸೇನ ಮೇತ್ತಂ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಅಯಂ ಯೋಗಾವಚರೋ ‘‘ಸುಖಂ ಸುಪತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತೇ ಏಕಾದಸಾನಿಸಂಸೇ ಪಟಿಲಭತಿ।
೨೫೮. ತತ್ಥ ಸುಖಂ ಸುಪತೀತಿ ಯಥಾ ಸೇಸಾ ಜನಾ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಮಾನಾ ಕಾಕಚ್ಛಮಾನಾ ದುಕ್ಖಂ ಸುಪನ್ತಿ, ಏವಂ ಅಸುಪಿತ್ವಾ ಸುಖಂ ಸುಪತಿ। ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕನ್ತೋಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ ವಿಯ ಹೋತಿ।
ಸುಖಂ ಪಟಿಬುಜ್ಝತೀತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇ ನಿತ್ಥುನನ್ತಾ ವಿಜಮ್ಭನ್ತಾ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತನ್ತಾ ದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಬುಜ್ಝನ್ತಿ, ಏವಂ ಅಪ್ಪಟಿಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ವಿಕಸಮಾನಮಿವ ಪದುಮಂ ಸುಖಂ ನಿಬ್ಬಿಕಾರಂ ಪಟಿಬುಜ್ಝತಿ।
ನ ಪಾಪಕಂ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ಭದ್ದಕಮೇವ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಚೇತಿಯಂ ವನ್ದನ್ತೋ ವಿಯ ಪೂಜಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತೋ ವಿಯ ಚ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಪನ ಅಞ್ಞೇ ಅತ್ತಾನಂ ಚೋರೇಹಿ ಸಮ್ಪರಿವಾರಿತಂ ವಿಯ ವಾಳೇಹಿ ಉಪದ್ದುತಂ ವಿಯ ಪಪಾತೇ ಪತನ್ತಂ ವಿಯ ಚ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಏವಂ ಪಾಪಕಂ ಸುಪಿನಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ।
ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತೀತಿ ಉರೇ ಆಮುತ್ತಮುತ್ತಾಹಾರೋ ವಿಯ ಸೀಸೇ ಪಿಳನ್ಧಮಾಲಾ ವಿಯ ಚ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ ಮನಾಪೋ।
ಅಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತೀತಿ ಯಥೇವ ಮನುಸ್ಸಾನಂ, ಏವಂ ಅಮನುಸ್ಸಾನಮ್ಪಿ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ ವಿಸಾಖತ್ಥೇರೋ ವಿಯ।
ಸೋ ಕಿರ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತೇ ಕುಟುಮ್ಬಿಯೋ ಅಹೋಸಿ। ಸೋ ತತ್ಥೇವ ವಸಮಾನೋ ಅಸ್ಸೋಸಿ ‘‘ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪೋ ಕಿರ ಚೇತಿಯಮಾಲಾಲಙ್ಕತೋ ಕಾಸಾವಪಜ್ಜೋತೋ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಏತ್ಥ ಸಕ್ಕಾ ನಿಸೀದಿತುಂ ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ವಾ ಉತುಸಪ್ಪಾಯಂ ಸೇನಾಸನಸಪ್ಪಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲಸಪ್ಪಾಯಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸಪ್ಪಾಯನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮೇತ್ಥ ಸುಲಭ’’ನ್ತಿ।
ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಭೋಗಕ್ಖನ್ಧಂ ಪುತ್ತದಾರಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾದೇತ್ವಾ ದುಸ್ಸನ್ತೇ ಬದ್ಧೇನ ಏಕಕಹಾಪಣೇನೇವ ಘರಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಸಮುದ್ದತೀರೇ ನಾವಂ ಉದಿಕ್ಖಮಾನೋ ಏಕಮಾಸಂ ವಸಿ। ಸೋ ವೋಹಾರಕುಸಲತಾಯ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಭಣ್ಡಂ ಕಿಣಿತ್ವಾ ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ವಿಕ್ಕಿಣನ್ತೋ ಧಮ್ಮಿಕಾಯ ವಣಿಜ್ಜಾಯ ತೇನೇವನ್ತರಮಾಸೇನ ಸಹಸ್ಸಂ ಅಭಿಸಂಹರಿ। ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಮಹಾವಿಹಾರಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಯಾಚಿ।
ಸೋ
ಸೋ ಪಞ್ಚವಸ್ಸೋ ಹುತ್ವಾ ದ್ವೇಮಾತಿಕಾ ಪಗುಣಾ ಕತ್ವಾ ಪವಾರೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸಪ್ಪಾಯಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ
ವನನ್ತರೇ ಠಿತೋ ಥೇರೋ, ವಿಸಾಖೋ ಗಜ್ಜಮಾನಕೋ।
ಅತ್ತನೋ ಗುಣಮೇಸನ್ತೋ, ಇಮಮತ್ಥಂ ಅಭಾಸಥ॥
‘‘ಯಾವತಾ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಯಾವತಾ ಇಧ ಆಗತೋ।
ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಖಲಿತಂ ನತ್ಥಿ, ಅಹೋ ಲಾಭಾ ತೇ ಮಾರಿಸಾ’’ತಿ॥
ಸೋ ಚಿತ್ತಲಪಬ್ಬತವಿಹಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ದ್ವೇಧಾ ಪಥಂ ಪತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ನು ಖೋ ಮಗ್ಗೋ ಉದಾಹು ಅಯ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತಯನ್ತೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಅಥಸ್ಸ ಪಬ್ಬತೇ ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾ ಹತ್ಥಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ‘‘ಏಸ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೋ ಚಿತ್ತಲಪಬ್ಬತವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸೇ ವಸಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚೂಸೇ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿ। ಚಙ್ಕಮಸೀಸೇ ಮಣಿಲರುಕ್ಖೇ ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾ ಸೋಪಾನಫಲಕೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಪರೋದಿ।
ಥೇರೋ ‘‘ಕೋ ಏಸೋ’’ತಿ ಆಹ। ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಮಣಿಲಿಯಾತಿ। ಕಿಸ್ಸ ರೋದಸೀತಿ? ತುಮ್ಹಾಕಂ ಗಮನಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ। ಮಯಿ ಇಧ ವಸನ್ತೇ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕೋ ಗುಣೋತಿ? ತುಮ್ಹೇಸು, ಭನ್ತೇ, ಇಧ ವಸನ್ತೇಸು ಅಮನುಸ್ಸಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಮೇತ್ತಂ ಪಟಿಲಭನ್ತಿ, ತೇ ದಾನಿ ತುಮ್ಹೇಸು ಗತೇಸು ಕಲಹಂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ದುಟ್ಠುಲ್ಲಮ್ಪಿ ಕಥಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ। ಥೇರೋ ‘‘ಸಚೇ ಮಯಿ ಇಧ ವಸನ್ತೇ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ ಹೋತಿ, ಸುನ್ದರ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸೇ ತತ್ಥೇವ ವಸಿತ್ವಾ ಪುನ ತಥೇವ ಗಮನಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸಿ। ದೇವತಾಪಿ ಪುನ ತಥೇವ ಪರೋದಿ। ಏತೇನೇವುಪಾಯೇನ ಥೇರೋ ತತ್ಥೇವ ವಸಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ಏವಂ ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರೀ ಭಿಕ್ಖು ಅಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ।
ದೇವತಾ ರಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಪುತ್ತಮಿವ ಮಾತಾಪಿತರೋ ದೇವತಾ ರಕ್ಖನ್ತಿ।
ನಾಸ್ಸ ಅಗ್ಗಿ ವಾ ವಿಸಂ ವಾ ಸತ್ಥಂ ವಾ ಕಮತೀತಿ ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಕಾಯೇ ಉತ್ತರಾಯ ಉಪಾಸಿಕಾಯ ವಿಯ ಅಗ್ಗಿ ವಾ, ಸಂಯುತ್ತಭಾಣಕಚೂಳಸಿವತ್ಥೇರಸ್ಸೇವ ವಿಸಂ ವಾ, ಸಂಕಿಚ್ಚಸಾಮಣೇರಸ್ಸೇವ ಸತ್ಥಂ ವಾ ನ ಕಮತಿ, ನ ಪವಿಸತಿ। ನಾಸ್ಸ ಕಾಯಂ ವಿಕೋಪೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಧೇನುವತ್ಥುಮ್ಪಿ ಚೇತ್ಥ ಕಥಯನ್ತಿ
ತುವಟಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತೀತಿ ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಿನೋ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ದನ್ಧಾಯಿತತ್ತಂ।
ಮುಖವಣ್ಣೋ ವಿಪ್ಪಸೀದತೀತಿ ಬನ್ಧನಾ ಪವುತ್ತಂ ತಾಲಪಕ್ಕಂ ವಿಯ ಚಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಸನ್ನವಣ್ಣಂ ಮುಖಂ ಹೋತಿ।
ಅಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋ ಕಾಲಙ್ಕರೋತೀತಿ ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಿನೋ ಸಮ್ಮೋಹಮರಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಅಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋವ ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತೋ ವಿಯ ಕಾಲಂ ಕರೋತಿ।
ಉತ್ತರಿಮಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋತಿ ಮೇತ್ತಾಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ಉತ್ತರಿಂ ಅರಹತ್ತಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಇತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಸುತ್ತಪ್ಪಬುದ್ಧೋ ವಿಯ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಮುಪಪಜ್ಜತೀತಿ।
ಅಯಂ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾಯಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ।
ಕರುಣಾಭಾವನಾಕಥಾ
೨೫೯. ಕರುಣಂ ಭಾವೇತುಕಾಮೇನ ಪನ ನಿಕ್ಕರುಣತಾಯ ಆದೀನವಂ ಕರುಣಾಯ ಚ ಆನಿಸಂಸಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕರುಣಾಭಾವನಾ ಆರಭಿತಬ್ಬಾ। ತಞ್ಚ ಪನ ಆರಭನ್ತೇನ ಪಠಮಂ ಪಿಯಪುಗ್ಗಲಾದೀಸು ನ ಆರಭಿತಬ್ಬಾ। ಪಿಯೋ ಹಿ ಪಿಯಟ್ಠಾನೇಯೇವ ತಿಟ್ಠತಿ। ಅತಿಪ್ಪಿಯಸಹಾಯಕೋ ಅತಿಪ್ಪಿಯಸಹಾಯಕಟ್ಠಾನೇಯೇವ। ಮಜ್ಝತ್ತೋ ಮಜ್ಝತ್ತಟ್ಠಾನೇಯೇವ। ಅಪ್ಪಿಯೋ ಅಪ್ಪಿಯಟ್ಠಾನೇಯೇವ। ವೇರೀ ವೇರಿಟ್ಠಾನೇಯೇವ ತಿಟ್ಠತಿ। ಲಿಙ್ಗವಿಸಭಾಗಕಾಲಕತಾ ಅಖೇತ್ತಮೇವ।
‘‘ಕಥಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖು ಕರುಣಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ? ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಏಕಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ದುಗ್ಗತಂ ದುರೂಪೇತಂ ದಿಸ್ವಾ ಕರುಣಾಯೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವ
ಕಥಂ? ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಸಹ ಭಣ್ಡೇನ ಗಹಿತಚೋರಂ ‘‘ವಧೇಥ ನ’’ನ್ತಿ ರಞ್ಞೋ ಆಣಾಯ ರಾಜಪುರಿಸಾ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಚತುಕ್ಕೇ ಚತುಕ್ಕೇ ಪಹಾರಸತಾನಿ ದೇನ್ತಾ ಆಘಾತನಂ ನೇನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ಮನುಸ್ಸಾ ಖಾದನೀಯಮ್ಪಿ ಭೋಜನೀಯಮ್ಪಿ ಮಾಲಾಗನ್ಧವಿಲೇಪನತಮ್ಬುಲಾನಿಪಿ ದೇನ್ತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸೋ ತಾನಿ ಖಾದನ್ತೋ ಚೇವ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೋ ಚ ಸುಖಿತೋ ಭೋಗಸಮಪ್ಪಿತೋ ವಿಯ ಗಚ್ಛತಿ, ಅಥ ಖೋ ತಂ ನೇವ ಕೋಚಿ ‘‘ಸುಖಿತೋ ಅಯಂ ಮಹಾಭೋಗೋ’’ತಿ ಮಞ್ಞತಿ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ‘‘ಅಯಂ ವರಾಕೋ ಇದಾನಿ ಮರಿಸ್ಸತಿ, ಯಂ ಯದೇವ ಹಿ ಅಯಂ ಪದಂ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ, ತೇನ ತೇನ ಸನ್ತಿಕೇ ಮರಣಸ್ಸ ಹೋತೀ’’ತಿ ತಂ ಜನೋ ಕರುಣಾಯತಿ। ಏವಮೇವ ಕರುಣಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸುಖಿತೋಪಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಏವಂ ಕರುಣಾಯಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಅಯಂ ವರಾಕೋ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಇದಾನಿ ಸುಖಿತೋ ಸುಸಜ್ಜಿತೋ ಭೋಗೇ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ಅಥ ಖೋ ತೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಏಕೇನಾಪಿ ಕತಸ್ಸ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಇದಾನಿ ಅಪಾಯೇಸು ಅನಪ್ಪಕಂ ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಟಿಸಂವೇದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ।
ಏವಂ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಕರುಣಾಯಿತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ಏತೇನೇವ ಉಪಾಯೇನ ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೇ, ತತೋ ಮಜ್ಝತ್ತೇ, ತತೋ ವೇರಿಮ್ಹೀತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಕರುಣಾ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾ। ಸಚೇ ಪನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇರಿಮ್ಹಿ ಪಟಿಘಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಮೇತ್ತಾಯ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೂಪಸಮೇತಬ್ಬಂ। ಯೋಪಿ ಚೇತ್ಥ ಕತಕುಸಲೋ ಹೋತಿ, ತಮ್ಪಿ ಞಾತಿರೋಗಭೋಗಬ್ಯಸನಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಬ್ಯಸನೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಂ ದಿಸ್ವಾ ವಾ ಸುತ್ವಾ ವಾ ತೇಸಂ ಅಭಾವೇಪಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ ‘‘ದುಕ್ಖಿತೋವ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಕರುಣಾಯಿತ್ವಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ತನಿ ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೇ ಮಜ್ಝತ್ತೇ ವೇರಿಮ್ಹೀತಿ ಚತೂಸು ಜನೇಸು ಸೀಮಾಸಮ್ಭೇದಂ ಕತ್ವಾ
ಅಙ್ಗುತ್ತರಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಪಠಮಂ ವೇರಿಪುಗ್ಗಲೋ ಕರುಣಾಯಿತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತಂ ಮುದುಂ ಕತ್ವಾ ದುಗ್ಗತೋ, ತತೋ ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೋ, ತತೋ ಅತ್ತಾತಿ ಅಯಂ ಕಮೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ‘‘ದುಗ್ಗತಂ ದುರೂಪೇತ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಾ
ಅಯಂ ಕರುಣಾಭಾವನಾಯ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ।
ಮುದಿತಾಭಾವನಾಕಥಾ
೨೬೦. ಮುದಿತಾಭಾವನಂ ಆರಭನ್ತೇನಾಪಿ ನ ಪಠಮಂ ಪಿಯಪುಗ್ಗಲಾದೀಸು ಆರಭಿತಬ್ಬಾ। ನ ಹಿ ಪಿಯೋ ಪಿಯಭಾವಮತ್ತೇನೇವ ಮುದಿತಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಪಗೇವ ಮಜ್ಝತ್ತವೇರಿನೋ। ಲಿಙ್ಗವಿಸಭಾಗಕಾಲಕತಾ ಅಖೇತ್ತಮೇವ।
ಅತಿಪ್ಪಿಯಸಹಾಯಕೋ ಪನ ಸಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಸೋಣ್ಡಸಹಾಯೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಸೋ ಹಿ ಮುದಿತಮುದಿತೋವ ಹೋತಿ, ಪಠಮಂ ಹಸಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಕಥೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ವಾ ಪಠಮಂ ಮುದಿತಾಯ ಫರಿತಬ್ಬೋ। ಪಿಯಪುಗ್ಗಲಂ ವಾ ಸುಖಿತಂ ಸಜ್ಜಿತಂ ಮೋದಮಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ವಾ ಸುತ್ವಾ ವಾ ‘‘ಮೋದತಿ ವತಾಯಂ ಸತ್ತೋ, ಅಹೋ ಸಾಧು ಅಹೋ ಸುಟ್ಠೂ’’ತಿ ಮುದಿತಾ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾ। ಇಮಮೇವ ಹಿ ಅತ್ಥವಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೬೬೩) ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಥಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖು ಮುದಿತಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ? ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಏಕಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಪಿಯಂ ಮನಾಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಮುದಿತೋ ಅಸ್ಸ, ಏವಮೇವ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಮುದಿತಾಯ ಫರತೀ’’ತಿ।
ಸಚೇಪಿಸ್ಸ ಸೋ ಸೋಣ್ಡಸಹಾಯೋ ವಾ ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ಅತೀತೇ ಸುಖಿತೋ ಅಹೋಸಿ, ಸಮ್ಪತಿ ಪನ ದುಗ್ಗತೋ ದುರೂಪೇತೋ, ಅತೀತಮೇವ ಚಸ್ಸ ಸುಖಿತಭಾವಂ ಅನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ ‘‘ಏಸ ಅತೀತೇ ಏವಂ ಮಹಾಭೋಗೋ ಮಹಾಪರಿವಾರೋ ನಿಚ್ಚಪ್ಪಮುದಿತೋ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ತಮೇವಸ್ಸ ಮುದಿತಾಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮುದಿತಾ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾ ‘‘ಅನಾಗತೇ ವಾ ಪನ ಪುನ ತಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಲಭಿತ್ವಾ
ಏವಂ ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೇ ಮುದಿತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅಥ ಮಜ್ಝತ್ತೇ ತತೋ ವೇರಿಮ್ಹೀತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಮುದಿತಾ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾ। ಅಪ್ಪನಾ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಾ। ಸಚೇ ಪನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇರಿಮ್ಹಿ ಪಟಿಘಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ
ಅಯಂ ಮುದಿತಾಭಾವನಾಯ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ।
ಉಪೇಕ್ಖಾಭಾವನಾಕಥಾ
೨೬೧. ಉಪೇಕ್ಖಾಭಾವನಂ ಭಾವೇತುಕಾಮೇನ ಪನ ಮೇತ್ತಾದೀಸು ಪಟಿಲದ್ಧತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನೇನ ಪಗುಣತತಿಯಜ್ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಾಯ ‘‘ಸುಖಿತಾ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿಆದಿವಸೇನ ಸತ್ತಕೇಲಾಯನಮನಸಿಕಾರಯುತ್ತತ್ತಾ, ಪಟಿಘಾನುನಯಸಮೀಪಚಾರಿತ್ತಾ, ಸೋಮನಸ್ಸಯೋಗೇನ ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ ಚ ಪುರಿಮಾಸು ಆದೀನವಂ, ಸನ್ತಸಭಾವತ್ತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಆನಿಸಂಸಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ ಯ್ವಾಸ್ಸ ಪಕತಿಮಜ್ಝತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾ। ತತೋ ಪಿಯಪುಗ್ಗಲಾದೀಸು। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಕಥಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖು ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ? ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಏಕಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ನೇವ ಮನಾಪಂ ನ ಅಮನಾಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ಅಸ್ಸ, ಏವಮೇವ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಫರತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೬೭೩)।
ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಮಜ್ಝತ್ತಪುಗ್ಗಲೇ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅಥ ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೇ, ತತೋ ಸೋಣ್ಡಸಹಾಯಕೇ, ತತೋ ವೇರಿಮ್ಹೀತಿ ಏವಂ ‘‘ಇಮೇಸು ಚ ತೀಸು ಅತ್ತನಿ ಚಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಮಜ್ಝತ್ತವಸೇನ ಸೀಮಾಸಮ್ಭೇದಂ ಕತ್ವಾ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಆಸೇವಿತಬ್ಬಂ ಭಾವೇತಬ್ಬಂ ಬಹುಲೀಕಾತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಸೇವಂ ಕರೋತೋ ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
ಕಿಂ
ಅಯಂ
ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ
೨೬೨.
ಬ್ರಹ್ಮುತ್ತಮೇನ ಕಥಿತೇ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇ ಇಮೇ ಇತಿ ವಿದಿತ್ವಾ।
ಭಿಯ್ಯೋ ಏತೇಸು ಅಯಂ, ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾಪಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ॥
ಏತಾಸು ಹಿ ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಮುದಿತಾಉಪೇಕ್ಖಾಸು ಅತ್ಥತೋ ತಾವ ಮೇಜ್ಜತೀತಿ ಮೇತ್ತಾ, ಸಿನಿಯ್ಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಿತ್ತೇ ವಾ ಭವಾ, ಮಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಏಸಾ ಪವತ್ತೀತಿಪಿ ಮೇತ್ತಾ। ಪರದುಕ್ಖೇ ಸತಿ ಸಾಧೂನಂ ಹದಯಕಮ್ಪನಂ ಕರೋತೀತಿ ಕರುಣಾ। ಕಿಣಾತಿ ವಾ ಪರದುಕ್ಖಂ ಹಿಂಸತಿ ವಿನಾಸೇತೀತಿ ಕರುಣಾ। ಕಿರಿಯತಿ ವಾ ದುಕ್ಖಿತೇಸು ಫರಣವಸೇನ ಪಸಾರಿಯತೀತಿ ಕರುಣಾ। ಮೋದನ್ತಿ ತಾಯ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ, ಸಯಂ ವಾ ಮೋದತಿ, ಮೋದನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ಮುದಿತಾ। ‘‘ಅವೇರಾ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿಆದಿಬ್ಯಾಪಾರಪ್ಪಹಾನೇನ ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವೂಪಗಮನೇನ ಚ ಉಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ।
೨೬೩. ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಪನೇತ್ಥ ಹಿತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ ಮೇತ್ತಾ, ಹಿತೂಪಸಂಹಾರರಸಾ, ಆಘಾತವಿನಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಸತ್ತಾನಂ ಮನಾಪಭಾವದಸ್ಸನಪದಟ್ಠಾನಾ। ಬ್ಯಾಪಾದೂಪಸಮೋ ಏತಿಸ್ಸಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಸಿನೇಹಸಮ್ಭವೋ ವಿಪತ್ತಿ। ದುಕ್ಖಾಪನಯನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ ಕರುಣಾ, ಪರದುಕ್ಖಾಸಹನರಸಾ, ಅವಿಹಿಂಸಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ದುಕ್ಖಾಭಿಭೂತಾನಂ ಅನಾಥಭಾವದಸ್ಸನಪದಟ್ಠಾನಾ। ವಿಹಿಂಸೂಪಸಮೋ ತಸ್ಸಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಸೋಕಸಮ್ಭವೋ ವಿಪತ್ತಿ। ಪಮೋದನಲಕ್ಖಣಾ ಮುದಿತಾ, ಅನಿಸ್ಸಾಯನರಸಾ, ಅರತಿವಿಘಾತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಸತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನಪದಟ್ಠಾನಾ। ಅರತಿವೂಪಸಮೋ ತಸ್ಸಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಪಹಾಸಸಮ್ಭವೋ ವಿಪತ್ತಿ। ಸತ್ತೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಸತ್ತೇಸು ಸಮಭಾವದಸ್ಸನರಸಾ, ಪಟಿಘಾನುನಯವೂಪಸಮಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ ಸತ್ತಾ, ತೇ ಕಸ್ಸ
೨೬೪. ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಪನೇತೇಸಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಸುಖಞ್ಚೇವ ಭವಸಮ್ಪತ್ತಿ ಚ ಸಾಧಾರಣಪ್ಪಯೋಜನಂ ಆವೇಣಿಕಂ। ಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಘಾತಪ್ಪಯೋಜನಾ ಹೇತ್ಥ ಮೇತ್ತಾ। ವಿಹಿಂಸಾಅರತಿರಾಗಪಟಿಘಾತಪ್ಪಯೋಜನಾ ಇತರಾ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –
‘‘ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಹೇತಂ, ಆವುಸೋ, ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಯದಿದಂ ಮೇತ್ತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ। ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಹೇತಂ, ಆವುಸೋ, ವಿಹೇಸಾಯ ಯದಿದಂ ಕರುಣಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ। ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಹೇತಂ, ಆವುಸೋ, ಅರತಿಯಾ ಯದಿದಂ ಮುದಿತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ। ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಹೇತಂ, ಆವುಸೋ, ರಾಗಸ್ಸ ಯದಿದಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೨೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೩)।
೨೬೫. ಏಕೇಕಸ್ಸ ಚೇತ್ಥ ಆಸನ್ನದೂರವಸೇನ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ। ಮೇತ್ತಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸ್ಸ ಹಿ ಸಮೀಪಚಾರೋ ವಿಯ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಪತ್ತೋ ಗುಣದಸ್ಸನಸಭಾಗತಾಯ ರಾಗೋ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೋ, ಸೋ ಲಹುಂ ಓತಾರಂ ಲಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತೋ ಸುಟ್ಠು ಮೇತ್ತಾ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ। ಪಬ್ಬತಾದಿಗಹನನಿಸ್ಸಿತೋ ವಿಯ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಪತ್ತೋ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತಾಯ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ದೂರಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೋ, ತಸ್ಮಾ ತತೋ ನಿಬ್ಭಯೇನ ಮೇತ್ತಾಯಿತಬ್ಬಂ। ಮೇತ್ತಾಯಿಸ್ಸತಿ ಚ ನಾಮ, ಕೋಪಞ್ಚ ಕರಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ।
ಕರುಣಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸ್ಸ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಇಟ್ಠಾನಂ ಕನ್ತಾನಂ ಮನಾಪಾನಂ ಮನೋರಮಾನಂ ಲೋಕಾಮಿಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಲಾಭಂ ವಾ ಅಪ್ಪಟಿಲಾಭತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಪುಬ್ಬಂ ಅತೀತಂ ನಿರುದ್ಧಂ ವಿಪರಿಣತಂ ಸಮನುಸ್ಸರತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ದೋಮನಸ್ಸಂ, ಯಂ ಏವರೂಪಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಗೇಹಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೦೭) ನಯೇನ ಆಗತಂ ಗೇಹಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ವಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನಸಭಾಗತಾಯ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಂ। ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತಾಯ ವಿಹಿಂಸಾ ದೂರಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ
ಮುದಿತಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸ್ಸ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಇಟ್ಠಾನಂ…ಪೇ॰… ಲೋಕಾಮಿಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ ಪಟಿಲಾಭಂ ವಾ ಪಟಿಲಾಭತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಪುಬ್ಬಂ ಅತೀತಂ ನಿರುದ್ಧಂ ವಿಪರಿಣತಂ ಸಮನುಸ್ಸರತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಯಂ ಏವರೂಪಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಗೇಹಸಿತಂ ಸೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೦೬) ನಯೇನ ಆಗತಂ ಗೇಹಸಿತಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನಸಭಾಗತಾಯ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಂ, ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತಾಯ ಅರತಿ ದೂರಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ। ತಸ್ಮಾ ತತೋ
ಉಪೇಕ್ಖಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸ್ಸ ಪನ ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಬಾಲಸ್ಸ ಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಅನೋಧಿಜಿನಸ್ಸ ಅವಿಪಾಕಜಿನಸ್ಸ ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಾವಿನೋ ಅಸ್ಸುತವತೋ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಯಾ ಏವರೂಪಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ರೂಪಂ ಸಾ ನಾತಿವತ್ತತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಗೇಹಸಿತಾತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೦೮) ನಯೇನ ಆಗತಾ ಗೇಹಸಿತಾ ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾ ದೋಸಗುಣಾವಿಚಾರಣವಸೇನ ಸಭಾಗತ್ತಾ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ। ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತಾಯ ರಾಗಪಟಿಘಾ ದೂರಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ। ತಸ್ಮಾ ತತೋ ನಿಬ್ಭಯೇನ ಉಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ। ಉಪೇಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ ಚ ನಾಮ, ರಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ಚ ಪಟಿಹಞ್ಞಿಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ।
೨೬೬. ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚ ಏತೇಸಂ ಕತ್ತುಕಾಮತಾ ಛನ್ದೋ ಆದಿ, ನೀವರಣಾದಿವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ ಮಜ್ಝಂ, ಅಪ್ಪನಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ। ಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮವಸೇನ ಏಕೋ ವಾ ಸತ್ತೋ ಅನೇಕೇ ವಾ ಸತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣಂ। ಉಪಚಾರೇ ವಾ ಅಪ್ಪನಾಯ ವಾ ಪತ್ತಾಯ ಆರಮ್ಮಣವಡ್ಢನಂ।
ತತ್ರಾಯಂ ವಡ್ಢನಕ್ಕಮೋ, ಯಥಾ ಹಿ ಕುಸಲೋ ಕಸ್ಸಕೋ ಕಸಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಕಸತಿ, ಏವಂ ಪಠಮಮೇವ ಏಕಮಾವಾಸಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಸತ್ತೇಸು ಇಮಸ್ಮಿಂ ಆವಾಸೇ ಸತ್ತಾ ಅವೇರಾ ಹೋನ್ತೂತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮೇತ್ತಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಮುದುಂ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಕತ್ವಾ ದ್ವೇ ಆವಾಸಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಾ। ತತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ತಯೋ, ಚತ್ತಾರೋ, ಪಞ್ಚ, ಛ, ಸತ್ತ, ಅಟ್ಠ, ನವ, ದಸ, ಏಕಾ ರಚ್ಛಾ, ಉಪಡ್ಢಗಾಮೋ, ಗಾಮೋ, ಜನಪದೋ, ರಜ್ಜಂ, ಏಕಾ ದಿಸಾತಿ ಏವಂ ಯಾವ ಏಕಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ, ತತೋ ವಾ ಪನ ಭಿಯ್ಯೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸತ್ತೇಸು ಮೇತ್ತಾ
೨೬೭. ಯಥಾ ಪನ ಕಸಿಣಾನಂ ನಿಸ್ಸನ್ದೋ ಆರುಪ್ಪಾ, ಸಮಾಧಿನಿಸ್ಸನ್ದೋ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಸ್ಸನ್ದೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಿಸ್ಸನ್ದೋ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ, ಏವಂ ಪುರಿಮಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರತ್ತಯನಿಸ್ಸನ್ದೋ ಏತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಥಮ್ಭೇ ಅನುಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾ ತುಲಾಸಙ್ಘಾಟಂ ಅನಾರೋಪೇತ್ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಆಕಾಸೇ ಕೂಟಗೋಪಾನಸಿಯೋ ಠಪೇತುಂ, ಏವಂ ಪುರಿಮೇಸು ತತಿಯಜ್ಝಾನಂ ವಿನಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಚತುತ್ಥಂ ಭಾವೇತುನ್ತಿ।
೨೬೮. ಏತ್ಥ
೨೬೯. ಕಸ್ಮಾ ಚ ಚತಸ್ಸೋವಾತಿಆದಿ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಪನ ಇದಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ।
ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಾದಿವಸಾ ಚತಸ್ಸೋ,
ಹಿತಾದಿಆಕಾರವಸಾ ಪನಾಸಂ।
ಕಮೋ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಚ ಅಪ್ಪಮಾಣೇ,
ತಾ ಗೋಚರೇ ಯೇನ ತದಪ್ಪಮಞ್ಞಾ॥
ಏತಾಸು ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಮೇತ್ತಾ ಬ್ಯಾಪಾದಬಹುಲಸ್ಸ, ಕರುಣಾ ವಿಹೇಸಾಬಹುಲಸ್ಸ, ಮುದಿತಾ ಅರತಿಬಹುಲಸ್ಸ, ಉಪೇಕ್ಖಾ ರಾಗಬಹುಲಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರಅಹಿತಾಪನಯನಸಮ್ಪತ್ತಿಮೋದನಅನಾಭೋಗವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋಯೇವ ಸತ್ತೇಸು ಮನಸಿಕಾರೋ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಯಥಾ ಮಾತಾ ದಹರಗಿಲಾನಯೋಬ್ಬನಪ್ಪತ್ತಸಕಿಚ್ಚಪಸುತೇಸು ಚತೂಸು ಪುತ್ತೇಸು ದಹರಸ್ಸ ಅಭಿವುಡ್ಢಿಕಾಮಾ ಹೋತಿ, ಗಿಲಾನಸ್ಸ ಗೇಲಞ್ಞಾಪನಯನಕಾಮಾ, ಯೋಬ್ಬನಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಯೋಬ್ಬನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾಮಾ, ಸಕಕಿಚ್ಚಪಸುತಸ್ಸ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಪರಿಯಾಯೇ ಅಬ್ಯಾವಟಾ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾವಿಹಾರಿಕೇನಾಪಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಮೇತ್ತಾದಿವಸೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಮಾ ಇತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಾದಿವಸಾ ಚತಸ್ಸೋವ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ।
ಯಸ್ಮಾ
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಬ್ಬಾಪೇತಾ ಅಪ್ಪಮಾಣೇ ಗೋಚರೇ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಏತಾಸಂ ಗೋಚರಭೂತಾ। ಏಕಸತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಚ ಏತ್ತಕೇ ಪದೇಸೇ ಮೇತ್ತಾದಯೋ ಭಾವೇತಬ್ಬಾತಿ ಏವಂ ಪಮಾಣಂ ಅಗಹೇತ್ವಾ ಸಕಲಫರಣವಸೇನೇವ ಪವತ್ತಾತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ –
ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಾದಿವಸಾ ಚತಸ್ಸೋ,
ಹಿತಾದಿಆಕಾರವಸಾ ಪನಾಸಂ।
ಕಮೋ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಚ ಅಪ್ಪಮಾಣೇ,
ತಾ ಗೋಚರೇ ಯೇನ ತದಪ್ಪಮಞ್ಞಾತಿ॥
೨೭೦. ಏವಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಗೋಚರತಾಯ ಏಕಲಕ್ಖಣಾಸು ಚಾಪಿ ಏತಾಸು ಪುರಿಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಿಕಾವ ಹೋನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಸೋಮನಸ್ಸಾವಿಪ್ಪಯೋಗತೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಅವಿಪ್ಪಯೋಗೋತಿ? ದೋಮನಸ್ಸಸಮುಟ್ಠಿತಾನಂ ಬ್ಯಾಪಾದಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸರಣತ್ತಾ। ಪಚ್ಛಿಮಾ ಪನ ಅವಸೇಸಏಕಜ್ಝಾನಿಕಾವ। ಕಸ್ಮಾ? ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾಸಮ್ಪಯೋಗತೋ। ನ ಹಿ ಸತ್ತೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಂ ವಿನಾ ವತ್ತತೀತಿ।
೨೭೧. ಯೋ ಪನೇವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಭಗವತಾ ಅಟ್ಠಕನಿಪಾತೇ ಚತೂಸುಪಿ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಸು ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಂ ‘ತತೋ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಂ ಸಮಾಧಿಂ ಸವಿತಕ್ಕಮ್ಪಿ ಸವಿಚಾರಂ ಭಾವೇಯ್ಯಾಸಿ, ಅವಿತಕ್ಕಮ್ಪಿ ವಿಚಾರಮತ್ತಂ ಭಾವೇಯ್ಯಾಸಿ, ಅವಿತಕ್ಕಮ್ಪಿ ಅವಿಚಾರಂ ಭಾವೇಯ್ಯಾಸಿ, ಸಪ್ಪೀತಿಕಮ್ಪಿ ಭಾವೇಯ್ಯಾಸಿ, ನಿಪ್ಪೀತಿಕಮ್ಪಿ ಭಾವೇಯ್ಯಾಸಿ, ಸಾತಸಹಗತಮ್ಪಿ ಭಾವೇಯ್ಯಾಸಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಮ್ಪಿ ಭಾವೇಯ್ಯಾಸೀ’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೬೩), ತಸ್ಮಾ
೨೭೨. ಅಯಞ್ಹಿ
ಇಮಿನಾ ಪನಸ್ಸ ಓವಾದೇನ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತವಸೇನ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಮತ್ತೋ ಮೂಲಸಮಾಧಿ ವುತ್ತೋ। ತತೋ ‘‘ಏತ್ತಕೇನೇವ ಸನ್ತುಟ್ಠಿಂ ಅನಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಏವಂ ಸೋ ಏವ ಸಮಾಧಿ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯತೋ ಖೋ ತೇ ಭಿಕ್ಖು ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಠಿತಂ ಹೋತಿ ಸುಸಣ್ಠಿತಂ, ನ ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ। ತತೋ ತೇ ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಮೇತ್ತಾ ಮೇ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಭಾವಿತಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಬಹುಲೀಕತಾ ಯಾನಿಕತಾ ವತ್ಥುಕತಾ ಅನುಟ್ಠಿತಾ ಪರಿಚಿತಾ ಸುಸಮಾರದ್ಧಾತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ತೇ ಭಿಕ್ಖು ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏವಮಸ್ಸ ಮೇತ್ತಾವಸೇನ ಭಾವನಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಯತೋ ಖೋ ತೇ ಭಿಕ್ಖು ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ ಏವಂ ಭಾವಿತೋ ಹೋತಿ ಬಹುಲೀಕತೋ, ತತೋ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಂ ಮೂಲಸಮಾಧಿಂ ಸವಿತಕ್ಕಮ್ಪಿ ಸವಿಚಾರಂ ಭಾವೇಯ್ಯಾಸಿ…ಪೇ॰… ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಮ್ಪಿ ಭಾವೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯದಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖು ಅಯಂ ಮೂಲಸಮಾಧಿ ಏವಂ ಮೇತ್ತಾವಸೇನ ಭಾವಿತೋ ಹೋತಿ, ತದಾ ತ್ವಂ ತಾವತಕೇನಾಪಿ ತುಟ್ಠಿಂ ಅನಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾವ ಇಮಂ ಮೂಲಸಮಾಧಿಂ
ಏವಂ ವತ್ವಾ ಚ ಪುನ ಕರುಣಾದಿಅವಸೇಸಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಮ್ಪಿಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನವಸೇನ ಭಾವನಂ ಕರೇಯ್ಯಾಸೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯತೋ ಖೋ ತೇ ಭಿಕ್ಖು ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ ಏವಂ ಭಾವಿತೋ ಹೋತಿ ಬಹುಲೀಕತೋ। ತತೋ ತೇ ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಕರುಣಾ ಮೇ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಏವಂ ಮೇತ್ತಾದಿಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನವಸೇನ ಭಾವನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ
೨೭೩. ಏವಂ ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನವಸೇನ ಚೇವ ಅವಸೇಸಏಕಜ್ಝಾನವಸೇನ ಚ ದ್ವಿಧಾ ಠಿತಾನಮ್ಪಿ ಏತಾಸಂ ಸುಭಪರಮಾದಿವಸೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸದಿಸೋ ಆನುಭಾವವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಹಲಿದ್ದವಸನಸುತ್ತಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಏತಾ ಸುಭಪರಮಾದಿಭಾವೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಸುಭಪರಮಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮೇತ್ತಂ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಂ ವದಾಮಿ। ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಪರಮಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕರುಣಂ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಂ ವದಾಮಿ। ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಪರಮಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮುದಿತಂ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಂ ವದಾಮಿ। ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಪರಮಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಪೇಕ್ಖಂ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೫)।
ಕಸ್ಮಾ ಸುಭಪರಮಾತಿ ವುತ್ತಾ।
ಕರುಣಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಪನ ದಣ್ಡಾಭಿಘಾತಾದಿರೂಪನಿಮಿತ್ತಂ ಪತ್ತದುಕ್ಖಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಕರುಣಾಯ ಪವತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ ರೂಪೇ ಆದೀನವೋ ಪರಿವಿದಿತೋ ಹೋತಿ। ಅಥಸ್ಸ ಪರಿವಿದಿತರೂಪಾದೀನವತ್ತಾ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ರೂಪನಿಸ್ಸರಣೇ ಆಕಾಸೇ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಸಂಹರತೋ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ। ಇತಿ ಕರುಣಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ, ನ ತತೋ ಪರಂ, ತಸ್ಮಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಪರಮಾತಿ ವುತ್ತಾ।
ಮುದಿತಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಪನ ತೇನ ತೇನ ಪಾಮೋಜ್ಜಕಾರಣೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಪಾಮೋಜ್ಜಸತ್ತಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಮುದಿತಾಯ ಪವತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಗ್ಗಹಣಪರಿಚಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಥಸ್ಸ ಅನುಕ್ಕಮಾಧಿಗತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಪರಮಾತಿ ವುತ್ತಾ।
ಉಪೇಕ್ಖಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಪನ ‘‘ಸತ್ತಾ ಸುಖಿತಾ ವಾ ಹೋನ್ತು ದುಕ್ಖತೋ ವಾ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತು, ಸಮ್ಪತ್ತಸುಖತೋ ವಾ ಮಾ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತೂ’’ತಿ ಆಭೋಗಾಭಾವತೋ ಸುಖದುಕ್ಖಾದಿಪರಮತ್ಥಗಾಹವಿಮುಖಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಗ್ಗಹಣದುಕ್ಖಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಥಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥಗಾಹತೋ ವಿಮುಖಭಾವಪರಿಚಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಗ್ಗಹಣದುಕ್ಖಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅನುಕ್ಕಮಾಧಿಗತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಸಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಪರಮತ್ಥಭೂತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅಭಾವೇ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಸಂಹರತೋ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ। ಇತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ, ನ ತತೋ ಪರಂ, ತಸ್ಮಾ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಪರಮಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ।
೨೭೪. ಏವಂ ಸುಭಪರಮಾದಿವಸೇನ ಏತಾಸಂ ಆನುಭಾವಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಪುನ ಸಬ್ಬಾಪೇತಾ ದಾನಾದೀನಂ ಸಬ್ಬಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಿಪೂರಿಕಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸತ್ತೇಸು
ಇತಿ ಸಾಧುಜನಪಾಮೋಜ್ಜತ್ಥಾಯ ಕತೇ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ
ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಧಿಕಾರೇ
ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ
ನವಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।