॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ
(ದುತಿಯೋ ಭಾಗೋ)
೧೨. ಇದ್ಧಿವಿಧನಿದ್ದೇಸೋ
ಅಭಿಞ್ಞಾಕಥಾ
೩೬೫. ಇದಾನಿ
ಭಗವತಾ ಹಿ ಅಧಿಗತಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಧೀನಂ ಕುಲಪುತ್ತಾನಂ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾನಿಸಂಸದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚೇವ ಉತ್ತರುತ್ತರಿ ಪಣೀತಪಣೀತಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಞ್ಚ
ತತ್ಥ
ಕಸಿಣಾನುಲೋಮತೋ, ಕಸಿಣಪಟಿಲೋಮತೋ, ಕಸಿಣಾನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತೋ, ಝಾನಾನುಲೋಮತೋ, ಝಾನಪಟಿಲೋಮತೋ, ಝಾನಾನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತೋ, ಝಾನುಕ್ಕನ್ತಿಕತೋ, ಕಸಿಣುಕ್ಕನ್ತಿಕತೋ, ಝಾನಕಸಿಣುಕ್ಕನ್ತಿಕತೋ, ಅಙ್ಗಸಙ್ಕನ್ತಿತೋ, ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಕನ್ತಿತೋ, ಅಙ್ಗಾರಮ್ಮಣಸಙ್ಕನ್ತಿತೋ, ಅಙ್ಗವವತ್ಥಾಪನತೋ, ಆರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾಪನತೋತಿ।
ಇಮೇಹಿ ಚುದ್ದಸಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿದಮೇತಬ್ಬಂ।
೩೬೬. ಕತಮಂ ಪನೇತ್ಥ ಕಸಿಣಾನುಲೋಮಂ…ಪೇ॰… ಕತಮಂ ಆರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾಪನನ್ತಿ। ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತತೋ ಆಪೋಕಸಿಣೇತಿ ಏವಂ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅಟ್ಠಸು ಕಸಿಣೇಸು ಸತಕ್ಖತ್ತುಮ್ಪಿ ಸಹಸ್ಸಕ್ಖತ್ತುಮ್ಪಿ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಇದಂ ಕಸಿಣಾನುಲೋಮಂ ನಾಮ।
ಓದಾತಕಸಿಣತೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾಯ ತಥೇವ ಪಟಿಲೋಮಕ್ಕಮೇನ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಕಸಿಣಪಟಿಲೋಮಂ ನಾಮ।
ಪಥವೀಕಸಿಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಓದಾತಕಸಿಣಂ, ಓದಾತಕಸಿಣತೋಪಿ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪಥವೀಕಸಿಣನ್ತಿ ಏವಂ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮವಸೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಕಸಿಣಾನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮಂ ನಾಮ।
ಪಠಮಜ್ಝಾನತೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಯಾವ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ, ತಾವ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಝಾನಾನುಲೋಮಂ ನಾಮ।
ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನತೋ ಝಾನಪಟಿಲೋಮಂ ನಾಮ।
ಪಠಮಜ್ಝಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ, ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪಠಮಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮವಸೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಝಾನಾನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮಂ ನಾಮ।
ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಪನ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ತತಿಯಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತತೋ ತದೇವ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ, ತತೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಝಾನುಕ್ಕನ್ತಿಕಂ ನಾಮ। ಏವಂ ಆಪೋಕಸಿಣಾದಿಮೂಲಿಕಾಪಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುನ ತದೇವ ತೇಜೋಕಸಿಣೇ, ತತೋ ನೀಲಕಸಿಣೇ, ತತೋ ಲೋಹಿತಕಸಿಣೇತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಝಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಕಸಿಣಸ್ಸೇವ ಏಕನ್ತರಿಕಭಾವೇನ ಉಕ್ಕಮನಂ ಕಸಿಣುಕ್ಕನ್ತಿಕಂ ನಾಮ।
ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ತೇಜೋಕಸಿಣೇ ತತಿಯಂ, ನೀಲಕಸಿಣಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ, ಲೋಹಿತಕಸಿಣತೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಝಾನಸ್ಸ ಚೇವ ಕಸಿಣಸ್ಸ ಚ ಉಕ್ಕಮನಂ ಝಾನಕಸಿಣುಕ್ಕನ್ತಿಕಂ ನಾಮ।
ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಪನ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಅಙ್ಗಸಙ್ಕನ್ತಿಕಂ ನಾಮ।
ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತದೇವ ಆಪೋಕಸಿಣೇ…ಪೇ॰… ತದೇವ ಓದಾತಕಸಿಣೇತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಕಸಿಣೇಸು ಏಕಸ್ಸೇವ ಝಾನಸ್ಸ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಕನ್ತಿಕಂ ನಾಮ।
ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಆಪೋಕಸಿಣೇ ದುತಿಯಂ, ತೇಜೋಕಸಿಣೇ ತತಿಯಂ, ವಾಯೋಕಸಿಣೇ ಚತುತ್ಥಂ, ನೀಲಕಸಿಣಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ, ಪೀತಕಸಿಣತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಅಙ್ಗಾರಮ್ಮಣಸಙ್ಕನ್ತಿಕಂ ನಾಮ।
ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಪನ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ದುತಿಯಂ ತಿವಙ್ಗಿಕಂ, ತತಿಯಂ ದುವಙ್ಗಿಕಂ, ತಥಾ ಚತುತ್ಥಂ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ…ಪೇ॰… ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಏವಂ ಝಾನಙ್ಗಮತ್ತಸ್ಸೇವ ವವತ್ಥಾಪನಂ ಅಙ್ಗವವತ್ಥಾಪನಂ ನಾಮ।
ತಥಾ ಇದಂ ಪಥವೀಕಸಿಣನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಇದಂ ಆಪೋಕಸಿಣಂ…ಪೇ॰… ಇದಂ ಓದಾತಕಸಿಣನ್ತಿ ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಸ್ಸೇವ ವವತ್ಥಾಪನಂ ಆರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾಪನಂ ನಾಮ
೩೬೭. ಇಮೇಹಿ ಪನ ಚುದ್ದಸಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಅಪರಿದಮೇತ್ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ಅಭಾವಿತಭಾವನೋ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಇದ್ಧಿವಿಕುಬ್ಬನಂ ಸಮ್ಪಾದೇಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ। ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಹಿ ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಭಾರೋ, ಸತೇಸು ಸಹಸ್ಸೇಸು ವಾ ಏಕೋವ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಕತಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದನಂ ಭಾರೋ, ಸತೇಸು ಸಹಸ್ಸೇಸು ವಾ ಏಕೋವ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಉಪ್ಪನ್ನೇ ನಿಮಿತ್ತೇ ತಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪನಾಧಿಗಮೋ ಭಾರೋ, ಸತೇಸು ಸಹಸ್ಸೇಸು ವಾ ಏಕೋವ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಅಧಿಗತಪ್ಪನಸ್ಸ ಚುದ್ದಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಚಿತ್ತಪರಿದಮನಂ ಭಾರೋ, ಸತೇಸು ಸಹಸ್ಸೇಸು ವಾ ಏಕೋವ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಚುದ್ದಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಪರಿದಮಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಇದ್ಧಿವಿಕುಬ್ಬನಂ ನಾಮ ಭಾರೋ, ಸತೇಸು ಸಹಸ್ಸೇಸು ವಾ ಏಕೋವ ಸಕ್ಕೋತಿ। ವಿಕುಬ್ಬನಪ್ಪತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಖಿಪ್ಪನಿಸನ್ತಿಭಾವೋ ನಾಮ ಭಾರೋ, ಸತೇಸು ಸಹಸ್ಸೇಸು ವಾ ಏಕೋವ ಖಿಪ್ಪನಿಸನ್ತೀ ಹೋತಿ। ಥೇರಮ್ಬತ್ಥಲೇ ಮಹಾರೋಹಣಗುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಿಲಾನುಪಟ್ಠಾನಂ ಆಗತೇಸು ತಿಂಸಮತ್ತೇಸು ಇದ್ಧಿಮನ್ತಸಹಸ್ಸೇಸು ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ಅಟ್ಠವಸ್ಸಿಕೋ ರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರೋ ವಿಯ। ತಸ್ಸಾನುಭಾವೋ ಪಥವೀಕಸಿಣನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೭೮ ಆದಯೋ) ವುತ್ತೋಯೇವ। ತಂ ಪನಸ್ಸಾನುಭಾವಂ ದಿಸ್ವಾ ಥೇರೋ ಆಹ ‘‘ಆವುಸೋ, ಸಚೇ ರಕ್ಖಿತೋ ನಾಭವಿಸ್ಸ ಸಬ್ಬೇ ಗರಹಪ್ಪತ್ತಾ ಅಸ್ಸಾಮ ‘ನಾಗರಾಜಾನಂ ರಕ್ಖಿತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿಂಸೂ’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನಾ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಚರಿತಬ್ಬಂ ಆವುಧಂ ನಾಮ ಮಲಂ ಸೋಧೇತ್ವಾವ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಚರಿತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ। ತೇ ಥೇರಸ್ಸ ಓವಾದೇ ಠತ್ವಾ ತಿಂಸಸಹಸ್ಸಾಪಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಖಿಪ್ಪನಿಸನ್ತಿನೋ ಅಹೇಸುಂ।
ಖಿಪ್ಪನಿಸನ್ತಿಯಾಪಿ
ಬಲವಪುಬ್ಬಯೋಗಾನಂ ಪನ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಅಗ್ಗಸಾವಕಾದೀನಂ ವಿನಾಪಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಭಾವನಾನುಕ್ಕಮೇನ ಅರಹತ್ತಪಟಿಲಾಭೇನೇವ ಇದಞ್ಚ ಇದ್ಧಿವಿಕುಬ್ಬನಂ ಅಞ್ಞೇ
೩೬೮. ತತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿನಯಾನುಸಾರೇನೇವ ವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ। ತತ್ಥ ಸೋತಿ ಸೋ ಅಧಿಗತಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೋ ಯೋಗೀ। ಏವನ್ತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಕ್ಕಮನಿದಸ್ಸನಮೇತಂ। ಇಮಿನಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮಾದಿನಾ ಕಮೇನ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಮಾಹಿತೇತಿ ಇಮಿನಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತೇ। ಚಿತ್ತೇತಿ ರೂಪಾವಚರಚಿತ್ತೇ। ಪರಿಸುದ್ಧೇತಿಆದೀಸು ಪನ ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಭಾವೇನ ಪರಿಸುದ್ಧೇ। ಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಾಯೇವ ಪರಿಯೋದಾತೇ, ಪಭಸ್ಸರೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸುಖಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಘಾತೇನ ವಿಹತರಾಗಾದಿಅಙ್ಗಣತ್ತಾ ಅನಙ್ಗಣೇ। ಅನಙ್ಗಣತ್ತಾಯೇವ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ। ಅಙ್ಗಣೇನ ಹಿ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಸ್ಸತಿ। ಸುಭಾವಿತತ್ತಾ ಮುದುಭೂತೇ, ವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವಸೇ ವತ್ತಮಾನಂ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಮುದುನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಮುದುತ್ತಾಯೇವ ಚ ಕಮ್ಮನಿಯೇ, ಕಮ್ಮಕ್ಖಮೇ ಕಮ್ಮಯೋಗ್ಗೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಮುದುಂ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಹೋತಿ ಸುದನ್ತಮಿವ ಸುವಣ್ಣಂ, ತಞ್ಚ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಸುಭಾವಿತತ್ತಾಯೇವಾತಿ। ಯಥಾಹ ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞಂ ಏಕಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯಂ ಏವಂ ಭಾವಿತಂ ಬಹುಲೀಕತಂ ಮುದುಞ್ಚ ಹೋತಿ ಕಮ್ಮನಿಯಞ್ಚ, ಯಥಯಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೨೨)।
ಏತೇಸು ಪರಿಸುದ್ಧಭಾವಾದೀಸು ಠಿತತ್ತಾ ಠಿತೇ। ಠಿತತ್ತಾಯೇವ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತೇ, ಅಚಲೇ ನಿರಿಞ್ಜನೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಮುದುಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ಠಿತತ್ತಾ ಠಿತೇ। ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತೇ
ಅಪರೋ ನಯೋ, ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತೇ। ನೀವರಣದೂರಭಾವೇನ ಪರಿಸುದ್ಧೇ। ವಿತಕ್ಕಾದಿಸಮತಿಕ್ಕಮೇನ ಪರಿಯೋದಾತೇ। ಝಾನಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚಯಾನಂ ಇಚ್ಛಾವಚರಾನಂ ಅಭಾವೇನ ಅನಙ್ಗಣೇ। ಅಭಿಜ್ಝಾದೀನಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಗಮೇನ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ। ಉಭಯಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಅನಙ್ಗಣಸುತ್ತವತ್ಥಸುತ್ತಾನುಸಾರೇನ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೫೭ ಆದಯೋ) ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವಸಿಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಮುದುಭೂತೇ। ಇದ್ಧಿಪಾದಭಾವೂಪಗಮೇನ ಕಮ್ಮನಿಯೇ। ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪಣೀತಭಾವೂಪಗಮೇನ ಠಿತೇ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತೇ। ಯಥಾ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಠಿತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಮ್ಪಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನೀಹಾರಕ್ಖಮಂ ಹೋತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಚ್ಛಿಕರಣೀಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಪಾದಕಂ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತನ್ತಿ।
ದಸಇದ್ಧಿಕಥಾ
೩೬೯. ಇದ್ಧಿವಿಧಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನೀಹರತಿ ಅಭಿನಿನ್ನಾಮೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಇಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಇದ್ಧಿ, ನಿಪ್ಫತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ಪಟಿಲಾಭಟ್ಠೇನ ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಞ್ಹಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ ಪಟಿಲಬ್ಭತಿ ಚ, ತಂ ಇಜ್ಝತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾಹ ‘‘ಕಾಮಂ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸ, ತಸ್ಸ ಚೇತಂ ಸಮಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೭೭೨)। ತಥಾ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ಇಜ್ಝತೀತಿ ಇದ್ಧಿ, ಪಟಿಹರತೀತಿ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ। ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಇಜ್ಝತೀತಿ ಇದ್ಧಿ, ಪಟಿಹರತೀತಿ ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೩೨)।
ಅಪರೋ ನಯೋ, ಇಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಇದ್ಧಿ। ಉಪಾಯಸಮ್ಪದಾಯೇತಮಧಿವಚನಂ। ಉಪಾಯಸಮ್ಪದಾ ಹಿ ಇಜ್ಝತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಫಲಪ್ಪಸವನತೋ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಅಯಂ ಖೋ ಚಿತ್ತೋ ಗಹಪತಿ ಸೀಲವಾ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋ, ಸಚೇ ಪಣಿದಹಿಸ್ಸತಿ ‘ಅನಾಗತಮದ್ಧಾನಂ ರಾಜಾ ಅಸ್ಸಂ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ’ತಿ, ತಸ್ಸ ಖೋ ಅಯಂ ಇಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ಸೀಲವತೋ ಚೇತೋಪಣಿಧಿ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೫೨)।
ಅಪರೋ ನಯೋ, ಏತಾಯ ಸತ್ತಾ ಇಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಇದ್ಧಿ। ಇಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಇದ್ಧಾ ವುದ್ಧಾ ಉಕ್ಕಂಸಗತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಕತಿ ಇದ್ಧಿಯೋತಿ ದಸ ಇದ್ಧಿಯೋ’’। ಪುನ ಚಪರಂ ಆಹ ‘‘ಕತಮಾ ದಸ ಇದ್ಧಿಯೋ
೩೭೦. ತತ್ಥ ‘‘ಪಕತಿಯಾ ಏಕೋ ಬಹುಕಂ ಆವಜ್ಜತಿ। ಸತಂ ವಾ ಸಹಸ್ಸಂ ವಾ ಸತಸಹಸ್ಸಂ ವಾ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಞಾಣೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ ‘ಬಹುಕೋ ಹೋಮೀ’’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೧೦) ಏವಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಇದ್ಧಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾ ಇದ್ಧಿ ನಾಮ।
೩೭೧. ‘‘ಸೋ ಪಕತಿವಣ್ಣಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ಕುಮಾರಕವಣ್ಣಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ ನಾಗವಣ್ಣಂ ವಾ…ಪೇ॰… ವಿವಿಧಮ್ಪಿ ಸೇನಾಬ್ಯೂಹಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೧೩) ಏವಂ ಆಗತಾ ಇದ್ಧಿ ಪಕತಿವಣ್ಣವಿಜಹನವಿಕಾರವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ವಿಕುಬ್ಬನಾ ಇದ್ಧಿ ನಾಮ।
೩೭೨. ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಅಞ್ಞಂ ಕಾಯಂ ಅಭಿನಿಮ್ಮಿನಾತಿ ರೂಪಿಂ ಮನೋಮಯ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೧೪) ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಆಗತಾ ಇದ್ಧಿ ಸರೀರಬ್ಭನ್ತರೇ ಅಞ್ಞಸ್ಸೇವ ಮನೋಮಯಸ್ಸ ಸರೀರಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತಿವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಮನೋಮಯಾ ಇದ್ಧಿ ನಾಮ।
೩೭೩. ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪನ ಪುಬ್ಬೇ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ತಂಖಣೇ ವಾ ಞಾಣಾನುಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತೋ ವಿಸೇಸೋ ಞಾಣವಿಪ್ಫಾರಾ ಇದ್ಧಿ ನಾಮ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾಯ ಪಹಾನಟ್ಠೋ ಇಜ್ಝತೀತಿ ಞಾಣವಿಪ್ಫಾರಾ ಇದ್ಧಿ…ಪೇ॰… ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹಾನಟ್ಠೋ ಇಜ್ಝತೀತಿ ಞಾಣವಿಪ್ಫಾರಾ ಇದ್ಧಿ। ಆಯಸ್ಮತೋ ಬಾಕ್ಕುಲಸ್ಸ ಞಾಣವಿಪ್ಫಾರಾ ಇದ್ಧಿ। ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಂಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಞಾಣವಿಪ್ಫಾರಾ ಇದ್ಧಿ। ಆಯಸ್ಮತೋ ಭೂತಪಾಲಸ್ಸ ಞಾಣವಿಪ್ಫಾರಾ ಇದ್ಧೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೧೫)।
ತತ್ಥ ಆಯಸ್ಮಾ ಬಾಕ್ಕುಲೋ ದಹರೋವ ಮಙ್ಗಲದಿವಸೇ ನದಿಯಾ ನ್ಹಾಪಿಯಮಾನೋ ಧಾತಿಯಾ ಪಮಾದೇನ ಸೋತೇ ಪತಿತೋ। ತಮೇನಂ ಮಚ್ಛೋ ಗಿಲಿತ್ವಾ ಬಾರಾಣಸೀತಿತ್ಥಂ ಅಗಮಾಸಿ। ತತ್ರ ತಂ ಮಚ್ಛಬನ್ಧೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಸೇಟ್ಠಿಭರಿಯಾಯ ವಿಕ್ಕಿಣಿ। ಸಾ ಮಚ್ಛೇ ಸಿನೇಹಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅಹಮೇವ ನಂ ಪಚಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಫಾಲೇನ್ತೀ ಮಚ್ಛಕುಚ್ಛಿಯಂ ಸುವಣ್ಣಬಿಮ್ಬಂ ವಿಯ ದಾರಕಂ ದಿಸ್ವಾ ಪುತ್ತೋ ಮೇ ಲದ್ಧೋತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಜಾತಾ ಅಹೋಸಿ। ಇತಿ ಮಚ್ಛಕುಚ್ಛಿಯಂ ಅರೋಗಭಾವೋ ಆಯಸ್ಮತೋ ಬಾಕ್ಕುಲಸ್ಸ
ಸಂಕಿಚ್ಚತ್ಥೇರಸ್ಸ ಪನ ಗಬ್ಭಗತಸ್ಸೇವ ಮಾತಾ ಕಾಲಮಕಾಸಿ। ತಸ್ಸಾ ಚಿತಕಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸೂಲೇಹಿ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಝಾಪಿಯಮಾನಾಯ ದಾರಕೋ ಸೂಲಕೋಟಿಯಾ ಅಕ್ಖಿಕೂಟೇ ಪಹಾರಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಸದ್ದಂ ಅಕಾಸಿ। ತತೋ ದಾರಕೋ ಜೀವತೀತಿ ಓತಾರೇತ್ವಾ ಕುಚ್ಛಿಂ ಫಾಲೇತ್ವಾ ದಾರಕಂ ಅಯ್ಯಿಕಾಯ ಅದಂಸು। ಸೋ ತಾಯ ಪಟಿಜಗ್ಗಿತೋ ವುದ್ಧಿಮನ್ವಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಸಹ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ। ಇತಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ದಾರುಚಿತಕಾಯ ಅರೋಗಭಾವೋ ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಂಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಞಾಣವಿಪ್ಫಾರಾ ಇದ್ಧಿ ನಾಮ।
ಭೂತಪಾಲದಾರಕಸ್ಸ ಪನ ಪಿತಾ ರಾಜಗಹೇ ದಲಿದ್ದಮನುಸ್ಸೋ। ಸೋ ದಾರೂನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಸಕಟೇನ ಅಟವಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ ದಾರುಭಾರಂ ಕತ್ವಾ ಸಾಯಂ ನಗರದ್ವಾರಸಮೀಪಂ ಪತ್ತೋ। ಅಥಸ್ಸ ಗೋಣಾ ಯುಗಂ ಓಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಗರಂ ಪವಿಸಿಂಸು। ಸೋ ಸಕಟಮೂಲೇ ಪುತ್ತಕಂ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ಗೋಣಾನಂ ಅನುಪದಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ನಗರಮೇವ ಪಾವಿಸಿ। ತಸ್ಸ ಅನಿಕ್ಖನ್ತಸ್ಸೇವ ದ್ವಾರಂ ಪಿಹಿತಂ। ದಾರಕಸ್ಸ ವಾಳಯಕ್ಖಾನುಚರಿತೇಪಿ ಬಹಿನಗರೇ ತಿಯಾಮರತ್ತಿಂ ಅರೋಗಭಾವೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಞಾಣವಿಪ್ಫಾರಾ ಇದ್ಧಿ ನಾಮ। ವತ್ಥು ಪನ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ।
೩೭೪. ಸಮಾಧಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ತಂಖಣೇ ವಾ ಸಮಥಾನುಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತೋ ವಿಸೇಸೋ ಸಮಾಧಿವಿಪ್ಫಾರಾ ಇದ್ಧಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನೇನ ನೀವರಣಾನಂ ಪಹಾನಟ್ಠೋ ಇಜ್ಝತೀತಿ ಸಮಾಧಿವಿಪ್ಫಾರಾ ಇದ್ಧಿ…ಪೇ॰… ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಾಯ ಪಹಾನಟ್ಠೋ ಇಜ್ಝತೀತಿ ಸಮಾಧಿವಿಪ್ಫಾರಾ ಇದ್ಧಿ। ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಸಮಾಧಿವಿಪ್ಫಾರಾ ಇದ್ಧಿ, ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಞ್ಜೀವಸ್ಸ, ಆಯಸ್ಮತೋ ಖಾಣುಕೋಣ್ಡಞ್ಞಸ್ಸ, ಉತ್ತರಾಯ ಉಪಾಸಿಕಾಯ, ಸಾಮಾವತಿಯಾ ಉಪಾಸಿಕಾಯ ಸಮಾಧಿವಿಪ್ಫಾರಾ ಇದ್ಧೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೧೬)।
ತತ್ಥ ಯದಾ ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಕಪೋತಕನ್ದರಾಯಂ ವಿಹರತೋ ಜುಣ್ಹಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ನವೋರೋಪಿತೇಹಿ ಕೇಸೇಹಿ ಅಜ್ಝೋಕಾಸೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಏಕೋ ದುಟ್ಠಯಕ್ಖೋ ಸಹಾಯಕೇನ ಯಕ್ಖೇನ ವಾರಿಯಮಾನೋಪಿ ಸೀಸೇ ಪಹಾರಮದಾಸಿ। ಯಸ್ಸ ಮೇಘಸ್ಸ ವಿಯ ಗಜ್ಜತೋ
ಸಞ್ಜೀವತ್ಥೇರಂ ಪನ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಂ ಕಾಲಕತೋತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಗೋಪಾಲಕಾದಯೋ ತಿಣಕಟ್ಠಗೋಮಯಾನಿ ಸಙ್ಕಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅಗ್ಗಿಂ ಅದಂಸು। ಥೇರಸ್ಸ ಚೀವರೇ ಅಂಸುಮತ್ತಮ್ಪಿ ನಜ್ಝಾಯಿತ್ಥ। ಅಯಮಸ್ಸ ಅನುಪುಬ್ಬಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಸಮಥಾನುಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಸಮಾಧಿವಿಪ್ಫಾರಾ ಇದ್ಧಿ। ವತ್ಥು ಪನ ಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೫೦೭) ಆಗತಮೇವ।
ಖಾಣುಕೋಣ್ಡಞ್ಞತ್ಥೇರೋ ಪನ ಪಕತಿಯಾವ ಸಮಾಪತ್ತಿಬಹುಲೋ। ಸೋ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಅರಞ್ಞೇ ರತ್ತಿಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ನಿಸೀದಿ। ಪಞ್ಚಸತಾ ಚೋರಾ ಭಣ್ಡಕಂ ಥೇನೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ‘‘ಇದಾನಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಅನುಪಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಮಿತುಕಾಮಾ ಭಣ್ಡಕಂ ಓರೋಪಯಮಾನಾ ‘‘ಖಾಣುಕೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ಥೇರಸ್ಸೇವ ಉಪರಿ ಸಬ್ಬಭಣ್ಡಕಾನಿ ಠಪೇಸುಂ। ತೇಸಂ ವಿಸ್ಸಮಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಪಠಮಂ ಠಪಿತಭಣ್ಡಕಸ್ಸ ಗಹಣಕಾಲೇ ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಥೇರೋ ವುಟ್ಠಾಸಿ। ತೇ ಥೇರಸ್ಸ ಚಲನಾಕಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ಭೀತಾ ವಿರವಿಂಸು। ಥೇರೋ ‘‘ಮಾ ಭಾಯಿತ್ಥ ಉಪಾಸಕಾ, ಭಿಕ್ಖು ಅಹ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತೇ ಆಗನ್ತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಥೇರಗತೇನ ಪಸಾದೇನ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಸಹ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಂಸು (ಧ॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧)। ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಞ್ಚಹಿ ಭಣ್ಡಕಸತೇಹಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ಆಬಾಧಾಭಾವೋ ಸಮಾಧಿವಿಪ್ಫಾರಾ ಇದ್ಧಿ।
ಉತ್ತರಾ ಪನ ಉಪಾಸಿಕಾ ಪುಣ್ಣಸೇಟ್ಠಿಸ್ಸ ಧೀತಾ। ತಸ್ಸಾ ಸಿರಿಮಾ ನಾಮ ಗಣಿಕಾ ಇಸ್ಸಾಪಕತಾ ತತ್ತತೇಲಕಟಾಹಂ ಸೀಸೇ ಆಸಿಞ್ಚಿ। ಉತ್ತರಾ ತಂಖಣಞ್ಞೇವ ಮೇತ್ತಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿ। ತೇಲಂ ಪೋಕ್ಖರಪತ್ತತೋ ಉದಕಬಿನ್ದು ವಿಯ ವಿವಟ್ಟಮಾನಂ ಅಗಮಾಸಿ। ಅಯಮಸ್ಸಾ ಸಮಾಧಿವಿಪ್ಫಾರಾ ಇದ್ಧಿ। ವತ್ಥು ಪನ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ।
ಸಾಮಾವತೀ ನಾಮ ಉದೇನಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಅಗ್ಗಮಹೇಸೀ। ಮಾಗಣ್ಡಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅತ್ತನೋ ಧೀತಾಯ ಅಗ್ಗಮಹೇಸಿಟ್ಠಾನಂ ಪತ್ಥಯಮಾನೋ ತಸ್ಸಾ ವೀಣಾಯ ಆಸೀವಿಸಂ
೩೭೫. ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾದೀಸು ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞಿವಿಹಾರಾದಿಕಾ ಪನ ಅರಿಯಾ ಇದ್ಧಿ ನಾಮ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಕತಮಾ ಅರಿಯಾ ಇದ್ಧಿ? ಇಧ – ಭಿಕ್ಖು ಸಚೇ ಆಕಙ್ಖತಿ ‘ಪಟಿಕ್ಕೂಲೇ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ, ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞೀ ತತ್ಥ ವಿಹರತಿ…ಪೇ॰… ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ತತ್ಥ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೧೭)। ಅಯಞ್ಹಿ ಚೇತೋವಸಿಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಅರಿಯಾನಂಯೇವ ಸಮ್ಭವತೋ ಅರಿಯಾ ಇದ್ಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಏತಾಯ ಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಖೀಣಾಸವೋ ಭಿಕ್ಖು ಪಟಿಕ್ಕೂಲೇ ಅನಿಟ್ಠೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಮೇತ್ತಾಫರಣಂ ವಾ ಧಾತುಮನಸಿಕಾರಂ ವಾ ಕರೋನ್ತೋ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ। ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲೇ ಇಟ್ಠೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಸುಭಫರಣಂ ವಾ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಮನಸಿಕಾರಂ ವಾ ಕರೋನ್ತೋ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ। ತಥಾ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಪಟಿಕ್ಕೂಲೇಸು ತದೇವ ಮೇತ್ತಾಫರಣಂ ವಾ ಧಾತುಮನಸಿಕಾರಂ ವಾ ಕರೋನ್ತೋ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ। ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲಪಟಿಕ್ಕೂಲೇಸು ಚ ತದೇವ ಅಸುಭಫರಣಂ ವಾ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಮನಸಿಕಾರಂ ವಾ ಕರೋನ್ತೋ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ। ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ನೇವ ಸುಮನೋ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಂ ಪನ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಂ ಪವತ್ತಯಮಾನೋ ಪಟಿಕ್ಕೂಲೇ ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲೇ ಚ ತದುಭಯಂ ಅಭಿನಿವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ। ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಞ್ಹಿ ‘‘ಕಥಂ ಪಟಿಕ್ಕೂಲೇ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ? ಅನಿಟ್ಠಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಮೇತ್ತಾಯ ವಾ ಫರತಿ ಧಾತುಸೋ ವಾ ಉಪಸಂಹರತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೧೭) ನಯೇನ ಅಯಮೇವ ಅತ್ಥೋ ವಿಭತ್ತೋ। ಅಯಂ ಚೇತೋವಸಿಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಅರಿಯಾನಂಯೇವ ಸಮ್ಭವತೋ ಅರಿಯಾ ಇದ್ಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
೩೭೬. ಪಕ್ಖೀಆದೀನಂ ಪನ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಾ ಇದ್ಧಿ ನಾಮ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಕತಮಾ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಾ ಇದ್ಧಿ? ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಕ್ಖೀನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ದೇವಾನಂ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಏಕಚ್ಚಾನಞ್ಚ ವಿನಿಪಾತಿಕಾನಂ ಅಯಂ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಾ ಇದ್ಧೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೧೮)। ಏತ್ಥ ಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಕ್ಖೀನಂ ಝಾನಂ ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಾ ವಿನಾಯೇವ ಆಕಾಸೇನ ಗಮನಂ। ತಥಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ದೇವಾನಂ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಾನಞ್ಚ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ। ತಥಾ ಪಿಯಙ್ಕರಮಾತಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೦) ಯಕ್ಖಿನೀ
೩೭೭. ಚಕ್ಕವತ್ತಿಆದೀನಂ ವೇಹಾಸಗಮನಾದಿಕಾ ಪನ ಪುಞ್ಞವತೋ ಇದ್ಧಿ ನಾಮ। ಯಥಾಹ ‘‘ಕತಮಾ ಪುಞ್ಞವತೋ ಇದ್ಧಿ? ರಾಜಾ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ವೇಹಾಸಂ ಗಚ್ಛತಿ ಸದ್ಧಿಂ ಚತುರಙ್ಗಿನಿಯಾ ಸೇನಾಯ ಅನ್ತಮಸೋ ಅಸ್ಸಬನ್ಧಗೋಬನ್ಧಪುರಿಸೇ ಉಪಾದಾಯ। ಜೋತಿಕಸ್ಸ ಗಹಪತಿಸ್ಸ ಪುಞ್ಞವತೋ ಇದ್ಧಿ। ಜಟಿಲಕಸ್ಸ ಗಹಪತಿಸ್ಸ ಪುಞ್ಞವತೋ ಇದ್ಧಿ। ಘೋಸಿತಸ್ಸ ಗಹಪತಿಸ್ಸ ಪುಞ್ಞವತೋ ಇದ್ಧಿ। ಮೇಣ್ಡಕಸ್ಸ ಗಹಪತಿಸ್ಸ ಪುಞ್ಞವತೋ ಇದ್ಧಿ। ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಮಹಾಪುಞ್ಞಾನಂ ಪುಞ್ಞವತೋ ಇದ್ಧೀ’’ತಿ। ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪನ ಪರಿಪಾಕಂ ಗತೇ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರೇ ಇಜ್ಝನಕವಿಸೇಸೋ ಪುಞ್ಞವತೋ ಇದ್ಧಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಜೋತಿಕಸ್ಸ ಗಹಪತಿಸ್ಸ ಪಥವಿಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಮಣಿಪಾಸಾದೋ ಉಟ್ಠಹಿ। ಚತುಸಟ್ಠಿ ಚ ಕಪ್ಪರುಕ್ಖಾತಿ ಅಯಮಸ್ಸ ಪುಞ್ಞವತೋ ಇದ್ಧಿ। ಜಟಿಲಕಸ್ಸ ಅಸೀತಿಹತ್ಥೋ ಸುವಣ್ಣಪಬ್ಬತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ। ಘೋಸಿತಸ್ಸ ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ಮಾರಣತ್ಥಾಯ ಉಪಕ್ಕಮೇ ಕತೇಪಿ ಅರೋಗಭಾವೋ ಪುಞ್ಞವತೋ ಇದ್ಧಿ। ಮೇಣ್ಡಕಸ್ಸ ಏಕಕರೀಸಮತ್ತೇ ಪದೇಸೇ ಸತ್ತರತನಮಯಾನಂ ಮೇಣ್ಡಕಾನಂ ಪಾತುಭಾವೋ ಪುಞ್ಞವತೋ ಇದ್ಧಿ। ಪಞ್ಚ ಮಹಾಪುಞ್ಞಾ ನಾಮ ಮೇಣ್ಡಕಸೇಟ್ಠಿ, ತಸ್ಸ ಭರಿಯಾ ಚನ್ದಪದುಮಸಿರೀ, ಪುತ್ತೋ ಧನಞ್ಚಯಸೇಟ್ಠಿ, ಸುಣಿಸಾ ಸುಮನದೇವೀ, ದಾಸೋ ಪುಣ್ಣೋ ನಾಮಾತಿ। ತೇಸು ಸೇಟ್ಠಿಸ್ಸ ಸೀಸಂ ನ್ಹಾತಸ್ಸ ಆಕಾಸಂ ಉಲ್ಲೋಕನಕಾಲೇ ಅಡ್ಢತೇಳಸಕೋಟ್ಠಸಹಸ್ಸಾನಿ ಆಕಾಸತೋ ರತ್ತಸಾಲೀನಂ ಪೂರೇನ್ತಿ। ಭರಿಯಾಯ ನಾಳಿಕೋದನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪವಾಸಿಕೇ ಪರಿವಿಸಮಾನಾಯ ಭತ್ತಂ ನ ಖೀಯತಿ। ಪುತ್ತಸ್ಸ ಸಹಸ್ಸತ್ಥವಿಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪವಾಸಿಕಾನಮ್ಪಿ ದೇನ್ತಸ್ಸ ಕಹಾಪಣಾ ನ ಖೀಯನ್ತಿ। ಸುಣಿಸಾಯ ಏಕಂ
೩೭೮. ವಿಜ್ಜಾಧರಾದೀನಂ ವೇಹಾಸಗಮನಾದಿಕಾ ಪನ ವಿಜ್ಜಾಮಯಾ ಇದ್ಧಿ। ಯಥಾಹ ‘‘ಕತಮಾ ವಿಜ್ಜಾಮಯಾ ಇದ್ಧಿ? ವಿಜ್ಜಾಧರಾ ವಿಜ್ಜಂ ಪರಿಜಪಿತ್ವಾ ವೇಹಾಸಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಆಕಾಸೇ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖೇ ಹತ್ಥಿಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ…ಪೇ॰… ವಿವಿಧಮ್ಪಿ ಸೇನಾಬ್ಯೂಹಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೧೮)।
೩೭೯. ತೇನ ತೇನ ಪನ ಸಮ್ಮಾಪಯೋಗೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಇಜ್ಝನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಾಪಯೋಗಪಚ್ಚಯಾ ಇಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಇದ್ಧಿ। ಯಥಾಹ – ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಪಹಾನಟ್ಠೋ ಇಜ್ಝತೀತಿ ತತ್ಥ
ಇತಿ ಇಮಾಸು ದಸಸು ಇದ್ಧೀಸು ಇದ್ಧಿವಿಧಾಯಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾ ಇದ್ಧಿಯೇವ ಆಗತಾ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ ವಿಕುಬ್ಬನಾಮನೋಮಯಾಇದ್ಧಿಯೋಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ ಏವ।
೩೮೦. ಇದ್ಧಿವಿಧಾಯಾತಿ ಇದ್ಧಿಕೋಟ್ಠಾಸಾಯ, ಇದ್ಧಿವಿಕಪ್ಪಾಯ ವಾ। ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನೀಹರತಿ ಅಭಿನಿನ್ನಾಮೇತೀತಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರವಸೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕೇ ಜಾತೇ ಇದ್ಧಿವಿಧಾಧಿಗಮತ್ಥಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನೀಹರತಿ ಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣತೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಇದ್ಧಿವಿಧಾಭಿಮುಖಂ ಪೇಸೇತಿ। ಅಭಿನಿನ್ನಾಮೇತೀತಿ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಇದ್ಧಿಪೋಣಂ ಇದ್ಧಿಪಬ್ಭಾರಂ ಕರೋತಿ। ಸೋತಿ ಸೋ ಏವಂ ಕತಚಿತ್ತಾಭಿನೀಹಾರೋ ಭಿಕ್ಖು। ಅನೇಕವಿಹಿತನ್ತಿ ಅನೇಕವಿಧಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಕಂ। ಇದ್ಧಿವಿಧನ್ತಿ ಇದ್ಧಿಕೋಟ್ಠಾಸಂ। ಪಚ್ಚನುಭೋತೀತಿ ಪಚ್ಚನುಭವತಿ, ಫುಸತಿ ಏಕೋಪಿ ಹುತ್ವಾತಿ ಇದ್ಧಿಕರಣತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪಕತಿಯಾ ಏಕೋಪಿ ಹುತ್ವಾ। ಬಹುಧಾ ಹೋತೀತಿ ಬಹೂನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಚಙ್ಕಮಿತುಕಾಮೋ ವಾ ಸಜ್ಝಾಯಂ ವಾ ಕತ್ತುಕಾಮೋ ಪಞ್ಹಂ ವಾ ಪುಚ್ಛಿತುಕಾಮೋ ಹುತ್ವಾ ಸತಮ್ಪಿ ಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಹೋತಿ। ಕಥಂ ಪನಾಯಮೇವಂ ಹೋತಿ? ಇದ್ಧಿಯಾ ಚತಸ್ಸೋ ಭೂಮಿಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಪಾದಾ ಅಟ್ಠ ಪದಾನಿ ಸೋಳಸ ಚ ಮೂಲಾನಿ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಞಾಣೇನ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತೋ।
೩೮೧. ತತ್ಥ ಚತಸ್ಸೋ ಭೂಮಿಯೋತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ ‘‘ಇದ್ಧಿಯಾ ಕತಮಾ ಚತಸ್ಸೋ ಭೂಮಿಯೋ? ವಿವೇಕಜಭೂಮಿ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ, ಪೀತಿಸುಖಭೂಮಿ ದುತಿಯಂ ಝಾನಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖಭೂಮಿ ತತಿಯಂ ಝಾನಂ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಭೂಮಿ ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ। ಇದ್ಧಿಯಾ ಇಮಾ ಚತಸ್ಸೋ ಭೂಮಿಯೋ ಇದ್ಧಿಲಾಭಾಯ ಇದ್ಧಿಪಟಿಲಾಭಾಯ ಇದ್ಧಿವಿಕುಬ್ಬನತಾಯ ಇದ್ಧಿವಿಸವಿತಾಯ ಇದ್ಧಿವಸಿತಾಯ ಇದ್ಧಿವೇಸಾರಜ್ಜಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೯)। ಏತ್ಥ ಚ ಪುರಿಮಾನಿ ತೀಣಿ ಝಾನಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಪೀತಿಫರಣೇನ ಚ ಸುಖಫರಣೇನ ಚ ಸುಖಸಞ್ಞಞ್ಚ ಲಹುಸಞ್ಞಞ್ಚ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ
೩೮೨. ಚತ್ತಾರೋ ಪಾದಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಇದ್ಧಿಯಾ ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಪಾದಾ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತಿ। ವೀರಿಯ… ಚಿತ್ತ… ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತಿ। ಇದ್ಧಿಯಾ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಪಾದಾ ಇದ್ಧಿಲಾಭಾಯ…ಪೇ॰… ಇದ್ಧಿವೇಸಾರಜ್ಜಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೯)। ಏತ್ಥ ಚ ಛನ್ದಹೇತುಕೋ ಛನ್ದಾಧಿಕೋ ವಾ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ। ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸಮಾಧಿಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಪಧಾನಭೂತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ। ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧಕಸ್ಸ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿನಾ ಚ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಚ ಉಪೇತಂ। ಇದ್ಧಿಪಾದನ್ತಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಪರಿಯಾಯೇನ ವಾ ಇಜ್ಝನಟ್ಠೇನ, ಇಜ್ಝನ್ತಿ ಏತಾಯ ಸತ್ತಾ ಇದ್ಧಾ ವುದ್ಧಾ ಉಕ್ಕಂಸಗತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ವಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಇದ್ಧೀತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾನಂ
ಅಥ ವಾ ಪಜ್ಜತೇ ಅನೇನಾತಿ ಪಾದೋ। ಪಾಪುಣೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ। ಛನ್ದಾದೀನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಛನ್ದಞ್ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ನಿಸ್ಸಾಯ ಲಭತಿ ಸಮಾಧಿಂ, ಲಭತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇಕಗ್ಗತಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ। ಸೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ…ಪೇ॰… ಪದಹತಿ, ಇಮೇ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ। ಇತಿ ಅಯಞ್ಚ ಛನ್ದೋ ಅಯಞ್ಚ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ ಇಮೇ ಚ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೮೨೫)। ಏವಂ ಸೇಸಿದ್ಧಿಪಾದೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೩೮೩. ಅಟ್ಠ ಪದಾನೀತಿ ಛನ್ದಾದೀನಿ ಅಟ್ಠ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಇದ್ಧಿಯಾ ಕತಮಾನಿ ಅಟ್ಠ ಪದಾನಿ? ಛನ್ದಞ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖು ನಿಸ್ಸಾಯ ಲಭತಿ ಸಮಾಧಿಂ, ಲಭತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇಕಗ್ಗತಂ। ಛನ್ದೋ ನ ಸಮಾಧಿ, ಸಮಾಧಿ ನ ಛನ್ದೋ। ಅಞ್ಞೋ ಛನ್ದೋ, ಅಞ್ಞೋ ಸಮಾಧಿ। ವೀರಿಯಞ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖು… ಚಿತ್ತಞ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖು… ವೀಮಂಸಞ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖು ನಿಸ್ಸಾಯ ಲಭತಿ ಸಮಾಧಿಂ, ಲಭತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇಕಗ್ಗತಂ। ವೀಮಂಸಾ ನ ಸಮಾಧಿ, ಸಮಾಧಿ ನ ವೀಮಂಸಾ। ಅಞ್ಞಾ ವೀಮಂಸಾ, ಅಞ್ಞೋ ಸಮಾಧಿ। ಇದ್ಧಿಯಾ ಇಮಾನಿ ಅಟ್ಠ ಪದಾನಿ ಇದ್ಧಿಲಾಭಾಯ…ಪೇ॰… ಇದ್ಧಿವೇಸಾರಜ್ಜಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೯)। ಏತ್ಥ ಹಿ ಇದ್ಧಿಮುಪ್ಪಾದೇತುಕಾಮತಾಛನ್ದೋ
೩೮೪. ಸೋಳಸ ಮೂಲಾನೀತಿ ಸೋಳಸಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಆನೇಞ್ಜತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಇದ್ಧಿಯಾ ಕತಿ ಮೂಲಾನಿ? ಸೋಳಸ ಮೂಲಾನಿ – ಅನೋನತಂ ಚಿತ್ತಂ ಕೋಸಜ್ಜೇ ನ ಇಞ್ಜತೀತಿ ಆನೇಞ್ಜಂ, ಅನುನ್ನತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚೇ ನ ಇಞ್ಜತೀತಿ ಆನೇಞ್ಜಂ, ಅನಭಿನತಂ ಚಿತ್ತಂ ರಾಗೇ ನ ಇಞ್ಜತೀತಿ ಆನೇಞ್ಜಂ, ಅನಪನತಂ ಚಿತ್ತಂ ಬ್ಯಾಪಾದೇ ನ ಇಞ್ಜತೀತಿ ಆನೇಞ್ಜಂ, ಅನಿಸ್ಸಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನ ಇಞ್ಜತೀತಿ ಆನೇಞ್ಜಂ, ಅಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಂ ಚಿತ್ತಂ ಛನ್ದರಾಗೇ ನ ಇಞ್ಜತೀತಿ ಆನೇಞ್ಜಂ, ವಿಪ್ಪಮುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಕಾಮರಾಗೇ ನ ಇಞ್ಜತೀತಿ ಆನೇಞ್ಜಂ, ವಿಸಂಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಕಿಲೇಸೇ ನ ಇಞ್ಜತೀತಿ ಆನೇಞ್ಜಂ, ವಿಮರಿಯಾದಿಕತಂ ಚಿತ್ತಂ ಕಿಲೇಸಮರಿಯಾದೇ ನ ಇಞ್ಜತೀತಿ ಆನೇಞ್ಜಂ, ಏಕತ್ತಗತಂ ಚಿತ್ತಂ ನಾನತ್ತಕಿಲೇಸೇ ನ ಇಞ್ಜತೀತಿ ಆನೇಞ್ಜಂ, ಸದ್ಧಾಯ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ
ಕಾಮಞ್ಚ ಏಸ ಅತ್ಥೋ ಏವಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇತಿಆದಿನಾಪಿ ಸಿದ್ಧೋಯೇವ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಪನ ಇದ್ಧಿಯಾ ಭೂಮಿಪಾದಪದಮೂಲಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪುನ ವುತ್ತೋ। ಪುರಿಮೋ ಚ ಸುತ್ತೇಸು ಆಗತನಯೋ। ಅಯಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ। ಇತಿ ಉಭಯತ್ಥ ಅಸಮ್ಮೋಹತ್ಥಮ್ಪಿ ಪುನ ವುತ್ತೋ।
೩೮೫. ಞಾಣೇನ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತೋತಿ ಸ್ವಾಯಮೇತೇ ಇದ್ಧಿಯಾ ಭೂಮಿಪಾದಪದಭೂತೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಸಚೇ ಸತಂ ಇಚ್ಛತಿ ‘‘ಸತಂ ಹೋಮಿ ಸತಂ ಹೋಮೀ’’ತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ, ಅಧಿಟ್ಠಾನಚಿತ್ತೇನ ಸಹೇವ ಸತಂ ಹೋತಿ। ಸಹಸ್ಸಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಚೇ ಏವಂ ನ ಇಜ್ಝತಿ ಪುನ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ದುತಿಯಮ್ಪಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ। ಸಂಯುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಹಿ ಏಕವಾರಂ ದ್ವೇವಾರಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ ನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ। ಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಾನಿ ಸತಾರಮ್ಮಣಾನಿ ವಾ ಸಹಸ್ಸಾರಮ್ಮಣಾನಿ ವಾ, ತಾನಿ ಚ ಖೋ ವಣ್ಣವಸೇನ, ನೋ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಸೇನ। ಅಧಿಟ್ಠಾನಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ತಥೇವ ಸತಾರಮ್ಮಣಂ
೩೮೬. ಯಮ್ಪಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಕತಿಯಾ ಏಕೋ ಬಹುಕಂ ಆವಜ್ಜತಿ ಸತಂ ವಾ ಸಹಸ್ಸಂ ವಾ ಸತಸಹಸ್ಸಂ ವಾ, ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಞಾಣೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ ‘ಬಹುಕೋ ಹೋಮೀ’ತಿ, ಬಹುಕೋ ಹೋತಿ, ಯಥಾ ಆಯಸ್ಮಾ ಚೂಳಪನ್ಥಕೋ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೧೦)। ತತ್ರಾಪಿ ಆವಜ್ಜತೀತಿ ಪರಿಕಮ್ಮವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ। ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಞಾಣೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಬಹುಕಂ ಆವಜ್ಜತಿ, ತತೋ ತೇಸಮ್ಪಿ ಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಾನಂ ಅವಸಾನೇ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪುನ ಬಹುಕೋ ಹೋಮೀತಿ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ಪವತ್ತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಚತುನ್ನಂ ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಚಿತ್ತಾನಂ ಅನನ್ತರಾ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪನವಸೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ
ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಥಾ ಆಯಸ್ಮಾ ಚೂಳಪನ್ಥಕೋ’’ತಿ, ತಂ ಬಹುಧಾಭಾವಸ್ಸ ಕಾಯಸಕ್ಖಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಪನ ವತ್ಥುನಾ ದೀಪೇತಬ್ಬಂ। ತೇ ಕಿರ ದ್ವೇಭಾತರೋ ಪನ್ಥೇ ಜಾತತ್ತಾ ಪನ್ಥಕಾತಿ ನಾಮಂ ಲಭಿಂಸು। ತೇಸಂ ಜೇಟ್ಠೋ ಮಹಾಪನ್ಥಕೋ, ಸೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಸಹ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ। ಅರಹಾ ಹುತ್ವಾ ಚೂಳಪನ್ಥಕಂ ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾ –
ಪದುಮಂ ಯಥಾ ಕೋಕನದಂ ಸುಗನ್ಧಂ, ಪಾತೋ ಸಿಯಾ ಫುಲ್ಲಮವೀತಗನ್ಧಂ।
ಅಙ್ಗೀರಸಂ ಪಸ್ಸ ವಿರೋಚಮಾನಂ, ತಪನ್ತಮಾದಿಚ್ಚಮಿವನ್ತಲಿಕ್ಖೇತಿ॥ (ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೧೯೫) –
ಇಮಂ ಗಾಥಂ ಅದಾಸಿ। ಸೋ ತಂ ಚತೂಹಿ ಮಾಸೇಹಿ ಪಗುಣಂ ಕಾತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ। ಅಥ ನಂ ಥೇರೋ ಅಭಬ್ಬೋ ತ್ವಂ ಸಾಸನೇತಿ ವಿಹಾರತೋ ನೀಹರಿ। ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಕಾಲೇ ಥೇರೋ ಭತ್ತುದ್ದೇಸಕೋ ಹೋತಿ। ಜೀವಕೋ ಥೇರಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ‘‘ಸ್ವೇ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವತಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪಞ್ಚಭಿಕ್ಖುಸತಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಗೇಹೇ ಭಿಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಆಹ। ಥೇರೋಪಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಚೂಳಪನ್ಥಕಂ ಸೇಸಾನಂ ಅಧಿವಾಸೇಮೀತಿ ಅಧಿವಾಸೇಸಿ।
ಚೂಳಪನ್ಥಕೋ ದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕೇ ಠತ್ವಾ ರೋದತಿ। ಭಗವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ದಿಸ್ವಾ ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ರೋದಸೀತಿ ಆಹ। ಸೋ ತಂ ಪವತ್ತಿಮಾಚಿಕ್ಖಿ। ಭಗವಾ ನ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಮಮ
‘‘ರಾಗೋ ರಜೋ ನ ಚ ಪನ ರೇಣು ವುಚ್ಚತಿ,
ರಾಗಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ ರಜೋತಿ।
ಏತಂ ರಜಂ ವಿಪ್ಪಜಹಿತ್ವಾ ಪಣ್ಡಿತಾ,
ವಿಹರನ್ತಿ ತೇ ವಿಗತರಜಸ್ಸ ಸಾಸನೇ॥
‘‘ದೋಸೋ
‘‘ಮೋಹೋ ರಜೋ ನ ಚ ಪನ ರೇಣು ವುಚ್ಚತಿ,
ಮೋಹಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ ರಜೋತಿ।
ಏತಂ ರಜಂ ವಿಪ್ಪಜಹಿತ್ವಾ ಪಣ್ಡಿತಾ,
ವಿಹರನ್ತಿ ತೇ ವಿಗತರಜಸ್ಸ ಸಾಸನೇ’’ತಿ॥ (ಮಹಾನಿ॰ ೨೦೯)।
ತಸ್ಸ ಗಾಥಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಛಳಭಿಞ್ಞಾಪರಿವಾರಾ ನವ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ಹತ್ಥಗತಾವ ಅಹೇಸುಂ।
ಸತ್ಥಾ ದುತಿಯದಿವಸೇ ಜೀವಕಸ್ಸ ಗೇಹಂ ಅಗಮಾಸಿ ಸದ್ಧಿಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ। ಅಥ ದಕ್ಖಿಣೋದಕಾವಸಾನೇ ಯಾಗುಯಾ ದಿಯ್ಯಮಾನಾಯ ಹತ್ಥೇನ ಪತ್ತಂ ಪಿದಹಿ। ಜೀವಕೋ ಕಿಂ ಭನ್ತೇತಿ ಪುಚ್ಛಿ। ವಿಹಾರೇ ಏಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಅತ್ಥೀತಿ। ಸೋ ಪುರಿಸಂ ಪೇಸೇಸಿ ‘‘ಗಚ್ಛ, ಅಯ್ಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸೀಘಂ ಏಹೀ’’ತಿ। ವಿಹಾರತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತೇ ಪನ ಭಗವತಿ,
ಸಹಸ್ಸಕ್ಖತ್ತುಮತ್ತಾನಂ
ನಿಸೀದಮ್ಬವನೇ ರಮ್ಮೇ, ಯಾವ ಕಾಲಪ್ಪವೇದನಾತಿ॥ (ಥೇರಗಾ॰ ೫೬೩)।
ಅಥ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಕಾಸಾವೇಹಿ ಏಕಪಜ್ಜೋತಂ ಆರಾಮಂ ದಿಸ್ವಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಭರಿತೋ ಭನ್ತೇ ಆರಾಮೋ, ನಾಹಂ ಜಾನಾಮಿ ಕತಮೋ ಸೋ ಅಯ್ಯೋತಿ ಆಹ। ತತೋ ನಂ ಭಗವಾ ಆಹ ‘‘ಗಚ್ಛ ಯಂ ಪಠಮಂ ಪಸ್ಸಸಿ, ತಂ ಚೀವರಕಣ್ಣೇ ಗಹೇತ್ವಾ ‘ಸತ್ಥಾ ತಂ ಆಮನ್ತೇತೀ’ತಿ ವತ್ವಾ ಆನೇಹೀ’’ತಿ। ಸೋ ತಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸೇವ ಚೀವರಕಣ್ಣೇ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ। ತಾವದೇವ ಸಬ್ಬೇಪಿ ನಿಮ್ಮಿತಾ ಅನ್ತರಧಾಯಿಂಸು। ಥೇರೋ ‘‘ಗಚ್ಛ ತ್ವ’’ನ್ತಿ ತಂ ಉಯ್ಯೋಜೇತ್ವಾ ಮುಖಧೋವನಾದಿಸರೀರಕಿಚ್ಚಂ ನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಪಠಮತರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪತ್ತಾಸನೇ ನಿಸೀದಿ। ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಥಾ ಆಯಸ್ಮಾ ಚೂಳಪನ್ಥಕೋ’’ತಿ।
ತತ್ರ ಯೇ ತೇ ಬಹೂ ನಿಮ್ಮಿತಾ ತೇ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ನಿಮ್ಮಿತತ್ತಾ ಇದ್ಧಿಮತಾ ಸದಿಸಾವ ಹೋನ್ತಿ। ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ವಾ ಭಾಸಿತತುಣ್ಹೀಭಾವಾದೀಸು ವಾ ಯಂ ಯಂ ಇದ್ಧಿಮಾ ಕರೋತಿ, ತಂ ತದೇವ ಕರೋನ್ತಿ। ಸಚೇ ಪನ ನಾನಾವಣ್ಣೇ ಕಾತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ಕೇಚಿ ಪಠಮವಯೇ, ಕೇಚಿ ಮಜ್ಝಿಮವಯೇ, ಕೇಚಿ ಪಚ್ಛಿಮವಯೇ, ತಥಾ
ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ, ಇಮಿನಾ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಏವಂ ಬಹುಭಾವಂ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಏಕೋವ ಹುತ್ವಾ ಚಙ್ಕಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ವಾ, ‘‘ಅಯಂ ವಿಹಾರೋ ಅಪ್ಪಭಿಕ್ಖುಕೋ, ಸಚೇ ಕೇಚಿ ಆಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ‘ಕುತೋ ಇಮೇ ಏತ್ತಕಾ ಏಕಸದಿಸಾ ಭಿಕ್ಖೂ, ಅದ್ಧಾ ಥೇರಸ್ಸ ಏಸ ಆನುಭಾವೋ’ತಿ ಮಂ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಯ ವಾ ಅನ್ತರಾವ ‘‘ಏಕೋ ಹೋಮೀ’’ತಿ ಇಚ್ಛನ್ತೇನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ‘‘ಏಕೋ ಹೋಮೀ’’ತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ‘‘ಏಕೋ ಹೋಮೀ’’ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ। ಅಧಿಟ್ಠಾನಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ಏಕೋ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಪನ ಯಥಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲವಸೇನ ಸಯಮೇವ ಏಕೋ ಹೋತಿ।
೩೮೭. ಆವಿಭಾವಂ ತಿರೋಭಾವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆವಿಭಾವಂ ಕರೋತಿ ತಿರೋಭಾವಂ ಕರೋತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ
೩೮೮. ಏತಂ
ದೇವೋರೋಹಣೇನಪಿ ಚ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ। ಭಗವಾ ಕಿರ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಚತುರಾಸೀತಿಪಾಣಸಹಸ್ಸಾನಿ ಬನ್ಧನಾ ಪಮೋಚೇತ್ವಾ ಅತೀತಾ ಬುದ್ಧಾ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಾವಸಾನೇ ಕುಹಿಂ ಗತಾತಿ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ತಾವತಿಂಸಭವನಂ ಗತಾತಿ ಅದ್ದಸ। ಅಥೇಕೇನ ಪಾದೇನ ಪಥವೀತಲಂ ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ದುತಿಯಂ ಯುಗನ್ಧರಪಬ್ಬತೇ ಪತಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಪುನ ಪುರಿಮಪಾದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಸಿನೇರುಮತ್ಥಕಂ ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪಣ್ಡುಕಮ್ಬಲಸಿಲಾತಲೇ ವಸ್ಸಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳದೇವತಾನಂ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಂ ಆರಭಿ। ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವೇಲಾಯ ನಿಮ್ಮಿತಬುದ್ಧಂ ಮಾಪೇಸಿ। ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ। ಭಗವಾ ನಾಗಲತಾದನ್ತಕಟ್ಠಂ ಖಾದಿತ್ವಾ ಅನೋತತ್ತದಹೇ ಮುಖಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಉತ್ತರಕುರೂಸು ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನೋತತ್ತದಹತೀರೇ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ। ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ವನ್ದತಿ। ಭಗವಾ ಅಜ್ಜ ಏತ್ತಕಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿನ್ತಿ ಥೇರಸ್ಸ ನಯಂ ದೇತಿ। ಏವಂ ತಯೋ ಮಾಸೇ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಂ ಕಥೇಸಿ। ತಂ ಸುತ್ವಾ ಅಸೀತಿಕೋಟಿದೇವತಾನಂ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸಿ।
ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯೇ ಸನ್ನಿಪತಿತಾಪಿ ದ್ವಾದಸಯೋಜನಾ ಪರಿಸಾ ಭಗವನ್ತಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾವ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾತಿ
ತೇ ಭಗವತೋ ವನ್ದನತ್ಥಾಯ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರಂ ಯಾಚಿಂಸು। ಥೇರೋ ಪರಿಸಮಜ್ಝೇಯೇವ ಮಹಾಪಥವಿಯಂ ನಿಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಿನೇರುಪಬ್ಬತಂ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ತಥಾಗತಪಾದಮೂಲೇ
ಸೋ ಏವಂ ಆಗತೋ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಆರೋಚೇತ್ವಾ ‘‘ದೂರನ್ತಿ ಸಞ್ಞಂ ಅಕತ್ವಾ ಕತಪಾತರಾಸಾವ ನಿಕ್ಖಮಥಾ’’ತಿ ಆಹ। ಭಗವಾ ಸಕ್ಕಸ್ಸ ದೇವರಞ್ಞೋ ಆರೋಚೇಸಿ ‘‘ಮಹಾರಾಜ, ಸ್ವೇ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಂ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ। ದೇವರಾಜಾ ವಿಸ್ಸಕಮ್ಮಂ ಆಣಾಪೇಸಿ ‘‘ತಾತ, ಸ್ವೇ ಭಗವಾ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಂ ಗನ್ತುಕಾಮೋ, ತಿಸ್ಸೋ ಸೋಪಾನಪನ್ತಿಯೋ ಮಾಪೇಹಿ ಏಕಂ ಕನಕಮಯಂ, ಏಕಂ ರಜತಮಯಂ, ಏಕಂ ಮಣಿಮಯ’’ನ್ತಿ। ಸೋ ತಥಾ ಅಕಾಸಿ। ಭಗವಾ ದುತಿಯದಿವಸೇ ಸಿನೇರುಮುದ್ಧನಿ ಠತ್ವಾ ಪುರತ್ಥಿಮಲೋಕಧಾತುಂ ಓಲೋಕೇಸಿ, ಅನೇಕಾನಿ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸಾನಿ ವಿವಟಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಏಕಙ್ಗಣಂ ವಿಯ ಪಕಾಸಿಂಸು। ಯಥಾ ಚ ಪುರತ್ಥಿಮೇನ, ಏವಂ ಪಚ್ಛಿಮೇನಪಿ ಉತ್ತರೇನಪಿ ದಕ್ಖಿಣೇನಪಿ ಸಬ್ಬಂ ವಿವಟಮದ್ದಸ। ಹೇಟ್ಠಾಪಿ ಯಾವ ಅವೀಚಿ, ಉಪರಿ ಯಾವ ಅಕನಿಟ್ಠಭವನಂ, ತಾವ ಅದ್ದಸ।
ತಂ ದಿವಸಂ ಕಿರ ಲೋಕವಿವರಣಂ ನಾಮ ಅಹೋಸಿ। ಮನುಸ್ಸಾಪಿ ದೇವೇ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ದೇವಾಪಿ ಮನುಸ್ಸೇ। ತತ್ಥ ನೇವ ಮನುಸ್ಸಾ ಉದ್ಧಂ ಉಲ್ಲೋಕೇನ್ತಿ, ನ ದೇವಾ ಅಧೋ ಓಲೋಕೇನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇ ಸಮ್ಮುಖಾವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪಸ್ಸನ್ತಿ। ಭಗವಾ ಮಜ್ಝೇ ಮಣಿಮಯೇನ ಸೋಪಾನೇನ ಓತರತಿ, ಛಕಾಮಾವಚರದೇವಾ ವಾಮಪಸ್ಸೇ ಕನಕಮಯೇನ, ಸುದ್ಧಾವಾಸಾ ಚ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ಚ ದಕ್ಖಿಣಪಸ್ಸೇ ರಜತಮಯೇನ। ದೇವರಾಜಾ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ, ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ತಿಯೋಜನಿಕಂ ಸೇತಚ್ಛತ್ತಂ, ಸುಯಾಮೋ ವಾಳಬೀಜನಿಂ, ಪಞ್ಚಸಿಖೋ ಗನ್ಧಬ್ಬಪುತ್ತೋ
ಅಪಿಚ
೩೮೯. ತಿರೋಭಾವಂ ಕಾತುಕಾಮೋ ಪನ ಆಲೋಕಂ ವಾ ಅನ್ಧಕಾರಂ ಕರೋತಿ, ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ವಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ, ಆಪಾಥಂ ವಾ ಅನಾಪಾಥಂ ಕರೋತಿ। ಕಥಂ? ಅಯಞ್ಹಿ ಯಥಾ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋಪಿ ಸಮೀಪೇ ಠಿತೋಪಿ ವಾ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಅತ್ತಾನಂ ವಾ ಪರಂ ವಾ ಕಾತುಕಾಮೋ ಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ‘‘ಇದಂ ಆಲೋಕಟ್ಠಾನಂ ಅನ್ಧಕಾರಂ ಹೋತೂ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಇದಂ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ಹೋತೂ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಇದಂ ಆಪಾಥಂ ಅನಾಪಾಥಂ ಹೋತೂ’’ತಿ ವಾ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ। ಸಹ ಅಧಿಟ್ಠಾನಚಿತ್ತೇನ ಯಥಾಧಿಟ್ಠಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ಪರೇ ಸಮೀಪೇ ಠಿತಾಪಿ ನ ಪಸ್ಸನ್ತಿ। ಸಯಮ್ಪಿ ಅಪಸ್ಸಿತುಕಾಮೋ ನ ಪಸ್ಸತಿ।
೩೯೦. ಏತಂ ಪನ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಕೇನ ಕತಪುಬ್ಬನ್ತಿ? ಭಗವತಾ। ಭಗವಾ ಹಿ ಯಸಂ ಕುಲಪುತ್ತಂ ಸಮೀಪೇ ನಿಸಿನ್ನಂಯೇವ ಯಥಾ ನಂ ಪಿತಾ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ಏವಮಕಾಸಿ। ತಥಾ ವೀಸಯೋಜನಸತಂ ಮಹಾಕಪ್ಪಿನಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಂ ಕತ್ವಾ ತಂ ಅನಾಗಾಮಿಫಲೇ, ಅಮಚ್ಚಸಹಸ್ಸಞ್ಚಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ, ತಸ್ಸ ಅನುಮಗ್ಗಂ ಆಗತಾ ಸಹಸ್ಸಿತ್ಥಿಪರಿವಾರಾ ಅನೋಜಾದೇವೀ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಸಮೀಪೇ ನಿಸಿನ್ನಾಪಿ ಯಥಾ ಸಪರಿಸಂ ರಾಜಾನಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಪಿ, ಭನ್ತೇ, ರಾಜಾನಂ ಪಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಕಿಂ ಪನ ತೇ ರಾಜಾನಂ ಗವೇಸಿತುಂ ವರಂ, ಉದಾಹು ಅತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಅತ್ತಾನಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ವತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಾಯ ತಸ್ಸಾ ತಥಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ, ಯಥಾ ಸಾ ಸದ್ಧಿಂ ಇತ್ಥಿಸಹಸ್ಸೇನ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ, ಅಮಚ್ಚಾ ಅನಾಗಾಮಿಫಲೇ, ರಾಜಾ ಅರಹತ್ತೇತಿ। ಅಪಿಚ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪಂ
೩೯೧. ಅಪಿಚ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಪಾಕಟಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಆವಿಭಾವಂ ನಾಮ। ಅಪಾಕಟಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ತಿರೋಭಾವಂ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಪಾಕಟಪಾಟಿಹಾರಿಯೇ ಇದ್ಧಿಪಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಇದ್ಧಿಮಾಪಿ। ತಂ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ರ ಹಿ ‘‘ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಕರೋತಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಸಾವಕೇಹಿ। ಉಪರಿಮಕಾಯತೋ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಪವತ್ತತಿ, ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯತೋ ಉದಕಧಾರಾ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೧೬) ಏವಂ ಉಭಯಂ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ। ಅಪಾಕಟಪಾಟಿಹಾರಿಯೇ ಇದ್ಧಿಯೇವ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ನ ಇದ್ಧಿಮಾ। ತಂ ಮಹಕಸುತ್ತೇನ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪೬) ಚ ಬ್ರಹ್ಮನಿಮನ್ತನಿಕಸುತ್ತೇನ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೫೦೧ ಆದಯೋ) ಚ ದೀಪೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ರ ಹಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಚ ಮಹಕಸ್ಸ, ಭಗವತೋ ಚ ಇದ್ಧಿಯೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ, ನ ಇದ್ಧಿಮಾ।
ಯಥಾಹ –
‘‘ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಖೋ ಚಿತ್ತೋ ಗಹಪತಿ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಮಹಕಂ ಏತದವೋಚ ‘ಸಾಧು ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಅಯ್ಯೋ ಮಹಕೋ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾ ಇದ್ಧಿಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ದಸ್ಸೇತೂ’ತಿ। ತೇನ ಹಿ ತ್ವಂ ಗಹಪತಿ ಆಳಿನ್ದೇ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ತಿಣಕಲಾಪಂ ಓಕಾಸೇಹೀತಿ। ‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’ತಿ ಖೋ ಚಿತ್ತೋ ಗಹಪತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಮಹಕಸ್ಸ ಪಟಿಸ್ಸುತ್ವಾ ಆಳಿನ್ದೇ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ತಿಣಕಲಾಪಂ ಓಕಾಸೇಸಿ। ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಕೋ ವಿಹಾರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ತಥಾರೂಪಂ ಇದ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾಸಿ, ಯಥಾ ತಾಲಚ್ಛಿಗ್ಗಳೇನ ಚ ಅಗ್ಗಳನ್ತರಿಕಾಯ ಚ ಅಚ್ಚಿ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ತಿಣಾನಿ ಝಾಪೇಸಿ, ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ನ ಝಾಪೇಸೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪೬)।
ಯಥಾ ಚಾಹ –
‘‘ಅಥ ಖ್ವಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾರೂಪಂ ಇದ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾಸಿಂ ‘ಏತ್ತಾವತಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಪರಿಸಾ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾ ಚ ಸದ್ದಞ್ಚ ಮೇ ಸೋಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಚ ಮಂ ದಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತೀ’ತಿ ಅನ್ತರಹಿತೋ ಇಮಂ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿಂ –
‘ಭವೇ
ಭವಂ ನಾಭಿವದಿಂ ಕಿಞ್ಚಿ, ನನ್ದಿಞ್ಚ ನ ಉಪಾದಿಯಿ’’’ನ್ತಿ॥ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೫೦೪)।
೩೯೨. ತಿರೋಕುಟ್ಟಂ ತಿರೋಪಾಕಾರಂ ತಿರೋಪಬ್ಬತಂ ಅಸಜ್ಜಮಾನೋ ಗಚ್ಛತಿ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಆಕಾಸೇತಿ ಏತ್ಥ ತಿರೋಕುಟ್ಟನ್ತಿ ಪರಕುಟ್ಟಂ, ಕುಟ್ಟಸ್ಸ ಪರಭಾಗನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಇತರೇಸು। ಕುಟ್ಟೋತಿ ಚ ಗೇಹಭಿತ್ತಿಯಾ ಏತಮಧಿವಚನಂ। ಪಾಕಾರೋತಿ ಗೇಹವಿಹಾರಗಾಮಾದೀನಂ ಪರಿಕ್ಖೇಪಪಾಕಾರೋ। ಪಬ್ಬತೋತಿ ಪಂಸುಪಬ್ಬತೋ ವಾ ಪಾಸಾಣಪಬ್ಬತೋ ವಾ। ಅಸಜ್ಜಮಾನೋತಿ ಅಲಗ್ಗಮಾನೋ। ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಆಕಾಸೇತಿ ಆಕಾಸೇ ವಿಯ। ಏವಂ ಗನ್ತುಕಾಮೇನ ಪನ ಆಕಾಸಕಸಿಣಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಕುಟ್ಟಂ ವಾ ಪಾಕಾರಂ ವಾ ಸಿನೇರುಚಕ್ಕವಾಳೇಸುಪಿ ಅಞ್ಞತರಂ ಪಬ್ಬತಂ ವಾ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಕತಪರಿಕಮ್ಮೇನ ಆಕಾಸೋ ಹೋತೂತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬೋ। ಆಕಾಸೋಯೇವ ಹೋತಿ। ಅಧೋ ಓತರಿತುಕಾಮಸ್ಸ, ಉದ್ಧಂ ವಾ ಆರೋಹಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಸುಸಿರೋ ಹೋತಿ, ವಿನಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಗನ್ತುಕಾಮಸ್ಸ ಛಿದ್ದೋ। ಸೋ ತತ್ಥ ಅಸಜ್ಜಮಾನೋ ಗಚ್ಛತಿ।
ತಿಪಿಟಕಚೂಳಾಭಯತ್ಥೇರೋ ಪನೇತ್ಥಾಹ – ‘‘ಆಕಾಸಕಸಿಣಸಮಾಪಜ್ಜನಂ, ಆವುಸೋ, ಕಿಮತ್ಥಿಯಂ, ಕಿಂ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದೀನಿ ಅಭಿನಿಮ್ಮಿನಿತುಕಾಮೋ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಿ ಕಸಿಣಾನಿ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ನನು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಕಸಿಣೇ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿವಸೀಭಾವೋಯೇವ ಪಮಾಣಂ। ಯಂ ಯಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತಂ ತದೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಭಿಕ್ಖೂ ಆಹಂಸು – ‘‘ಪಾಳಿಯಾ, ಭನ್ತೇ, ಆಕಾಸಕಸಿಣಂಯೇವ ಆಗತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅವಸ್ಸಮೇತಂ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ತತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ –
‘‘ಪಕತಿಯಾ ಆಕಾಸಕಸಿಣಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಲಾಭೀ ಹೋತಿ। ತಿರೋಕುಟ್ಟಂ ತಿರೋಪಾಕಾರಂ ತಿರೋಪಬ್ಬತಂ ಆವಜ್ಜತಿ। ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಞಾಣೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ – ‘ಆಕಾಸೋ ಹೋತೂ’ತಿ। ಆಕಾಸೋ ಹೋತಿ। ತಿರೋಕುಟ್ಟಂ ತಿರೋಪಾಕಾರಂ ತಿರೋಪಬ್ಬತಂ ಅಸಜ್ಜಮಾನೋ ಗಚ್ಛತಿ। ಯಥಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಪಕತಿಯಾ ಅನಿದ್ಧಿಮನ್ತೋ ಕೇನಚಿ ಅನಾವಟೇ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇ ಅಸಜ್ಜಮಾನಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಸೋ ಇದ್ಧಿಮಾ ಚೇತೋವಸಿಪ್ಪತ್ತೋ ತಿರೋಕುಟ್ಟಂ ತಿರೋಪಾಕಾರಂ ತಿರೋಪಬ್ಬತಂ ಅಸಜ್ಜಮಾನೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಆಕಾಸೇ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೧೧)।
ಸಚೇ
೩೯೩. ಪಥವಿಯಾಪಿ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಿಮುಜ್ಜನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತಿ ಉಟ್ಠಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ। ನಿಮುಜ್ಜನ್ತಿ ಸಂಸೀದನಂ। ಉಮ್ಮುಜ್ಜಞ್ಚ ನಿಮುಜ್ಜಞ್ಚ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಿಮುಜ್ಜಂ। ಏವಂ ಕಾತುಕಾಮೇನ ಆಪೋಕಸಿಣಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾಯ ಏತ್ತಕೇ ಠಾನೇ ಪಥವೀ ಉದಕಂ ಹೋತೂತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ। ಸಹ ಅಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಯಥಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಠಾನೇ ಪಥವೀ ಉದಕಮೇವ ಹೋತಿ। ಸೋ ತತ್ಥ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಿಮುಜ್ಜಂ ಕರೋತಿ। ತತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ –
‘‘ಪಕತಿಯಾ ಆಪೋಕಸಿಣಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಲಾಭೀ ಹೋತಿ। ಪಥವಿಂ ಆವಜ್ಜತಿ। ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಞಾಣೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ – ‘ಉದಕಂ ಹೋತೂ’ತಿ। ಉದಕಂ ಹೋತಿ। ಸೋ ಪಥವಿಯಾ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಿಮುಜ್ಜಂ ಕರೋತಿ। ಯಥಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಪಕತಿಯಾ ಅನಿದ್ಧಿಮನ್ತೋ ಉದಕೇ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಿಮುಜ್ಜಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಸೋ ಇದ್ಧಿಮಾ ಚೇತೋವಸಿಪ್ಪತ್ತೋ ಪಥವಿಯಾ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಿಮುಜ್ಜಂ ಕರೋತಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಉದಕೇ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೧೧)।
ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಿಮುಜ್ಜಮೇವ, ನ್ಹಾನಪಾನಮುಖಧೋವನಭಣ್ಡಕಧೋವನಾದೀಸು ಯಂ ಯಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತಂ ತಂ ಕರೋತಿ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಉದಕಮೇವ, ಸಪ್ಪಿತೇಲಮಧುಫಾಣಿತಾದೀಸುಪಿ ಯಂ ಯಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತಂ ತಂ ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಏತ್ತಕಂ ಹೋತೂತಿ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಯಥಾಧಿಟ್ಠಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಭಾಜನಗತಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಿ ಸಪ್ಪಿಮೇವ ಹೋತಿ। ತೇಲಾದೀನಿ ತೇಲಾದೀನಿಯೇವ। ಉದಕಂ ಉದಕಮೇವ। ಸೋ ತತ್ಥ ತೇಮಿತುಕಾಮೋವ ತೇಮೇತಿ, ನ ತೇಮಿತುಕಾಮೋ ನ ತೇಮೇತಿ। ತಸ್ಸೇವ ಚ ಸಾ ಪಥವೀ ಉದಕಂ ಹೋತಿ ಸೇಸಜನಸ್ಸ ಪಥವೀಯೇವ। ತತ್ಥ ಮನುಸ್ಸಾ ಪತ್ತಿಕಾಪಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಯಾನಾದೀಹಿಪಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಕಸಿಕಮ್ಮಾದೀನಿಪಿ ಕರೋನ್ತಿಯೇವ। ಸಚೇ ಪನಾಯಂ ತೇಸಮ್ಪಿ ಉದಕಂ ಹೋತೂತಿ
೩೯೪. ಉದಕೇಪಿ ಅಭಿಜ್ಜಮಾನೇತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ಉದಕಂ ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸಂಸೀದತಿ, ತಂ ಭಿಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ
‘‘ಪಕತಿಯಾ ಪಥವೀಕಸಿಣಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಲಾಭೀ ಹೋತಿ। ಉದಕಂ ಆವಜ್ಜತಿ। ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಞಾಣೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ – ‘ಪಥವೀ ಹೋತೂ’ತಿ। ಪಥವೀ ಹೋತಿ। ಸೋ ಅಭಿಜ್ಜಮಾನೇ ಉದಕೇ ಗಚ್ಛತಿ। ಯಥಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಪಕತಿಯಾ ಅನಿದ್ಧಿಮನ್ತೋ ಅಭಿಜ್ಜಮಾನಾಯ ಪಥವಿಯಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಸೋ ಇದ್ಧಿಮಾ ಚೇತೋವಸಿಪ್ಪತ್ತೋ ಅಭಿಜ್ಜಮಾನೇ ಉದಕೇ ಗಚ್ಛತಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಪಥವಿಯ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೧೧)।
ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಗಚ್ಛತಿ, ಯಂ ಯಂ ಇರಿಯಾಪಥಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತಂ ತಂ ಕರೋತಿ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಪಥವಿಮೇವ ಕರೋತಿ, ಮಣಿಸುವಣ್ಣಪಬ್ಬತರುಕ್ಖಾದೀಸುಪಿ ಯಂ ಯಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತಂ ತಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ, ಯಥಾಧಿಟ್ಠಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸೇವ ಚ ತಂ ಉದಕಂ ಪಥವೀ ಹೋತಿ, ಸೇಸಜನಸ್ಸ ಉದಕಮೇವ, ಮಚ್ಛಕಚ್ಛಪಾ ಚ ಉದಕಕಾಕಾದಯೋ ಚ ಯಥಾರುಚಿ ವಿಚರನ್ತಿ। ಸಚೇ ಪನಾಯಂ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ತಂ ಪಥವಿಂ ಕಾತುಂ ಇಚ್ಛತಿ, ಕರೋತಿಯೇವ। ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಾತಿಕ್ಕಮೇನ ಪನ ಉದಕಮೇವ ಹೋತಿ।
೩೯೫. ಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ಕಮತೀತಿ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ಗಚ್ಛತಿ। ಪಕ್ಖೀ ಸಕುಣೋತಿ ಪಕ್ಖೇಹಿ ಯುತ್ತಸಕುಣೋ। ಏವಂ ಕಾತುಕಾಮೇನ ಪನ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಸಚೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಗನ್ತುಮಿಚ್ಛತಿ, ಪಲ್ಲಙ್ಕಪ್ಪಮಾಣಂ ಠಾನಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ। ಸಚೇ ನಿಪನ್ನೋ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ ಮಞ್ಚಪ್ಪಮಾಣಂ, ಸಚೇ ಪದಸಾ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ ಮಗ್ಗಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಏವಂ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಠಾನಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪಥವೀ ಹೋತೂತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ, ಸಹ ಅಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಪಥವೀಯೇವ ಹೋತಿ। ತತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ –
‘‘ಆಕಾಸೇಪಿ
ಆಕಾಸೇ ಗನ್ತುಕಾಮೇನ ಚ ಭಿಕ್ಖುನಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಲಾಭಿನಾಪಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಅನ್ತರೇ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ ವಾ ಪಬ್ಬತರುಕ್ಖಾದಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ನಾಗಸುಪಣ್ಣಾದಯೋ ವಾ ಉಸೂಯನ್ತಾ ಮಾಪೇನ್ತಿ, ನೇಸಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತೇ ಪನ ದಿಸ್ವಾ ಕಿಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ? ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಆಕಾಸೋ ಹೋತೂತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ। ಥೇರೋ ಪನಾಹ ‘‘ಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನಂ, ಆವುಸೋ, ಕಿಮತ್ಥಿಯಂ, ನನು ಸಮಾಹಿತಮೇವಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ, ತೇನ ಯಂ ಯಂ ಠಾನಂ ಆಕಾಸೋ ಹೋತೂತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ, ಆಕಾಸೋಯೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏವಮಾಹ, ಅಥ ಖೋ ತಿರೋಕುಟ್ಟಪಾರಿಹಾರಿಯೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ।
ಅಪಿಚ ಓಕಾಸೇ ಓರೋಹಣತ್ಥಮ್ಪಿ ಇಮಿನಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಲಾಭಿನಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅಯಞ್ಹಿ ಸಚೇ ಅನೋಕಾಸೇ ನ್ಹಾನತಿತ್ಥೇ ವಾ ಗಾಮದ್ವಾರೇ ವಾ ಓರೋಹತಿ। ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಅನೋಕಾಸಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಓಕಾಸೇ ಓತರತೀತಿ।
೩೯೬. ಇಮೇಪಿ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯೇ ಏವಂಮಹಿದ್ಧಿಕೇ ಏವಂಮಹಾನುಭಾವೇ ಪಾಣಿನಾ ಪರಾಮಸತಿ ಪರಿಮಜ್ಜತೀತಿ ಏತ್ಥ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಯೋಜನಸಹಸ್ಸಸ್ಸ ಉಪರಿ ಚರಣೇನ ಮಹಿದ್ಧಿಕತಾ, ತೀಸು ದೀಪೇಸು ಏಕಕ್ಖಣೇ ಆಲೋಕಕರಣೇನ ಮಹಾನುಭಾವತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಉಪರಿ ಚರಣಆಲೋಕಕರಣೇಹಿ ವಾ ಮಹಿದ್ಧಿಕೇ ತೇನೇವ ಮಹಾನುಭಾವೇ। ಪರಾಮಸತೀತಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹತಿ ಏಕದೇಸೇ ವಾ ಛುಪತಿ। ಪರಿಮಜ್ಜತೀತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಆದಾಸತಲಂ ವಿಯ ಪರಿಮಜ್ಜತಿ। ಅಯಂ ಪನಸ್ಸ ಇದ್ಧಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಜ್ಝಾನವಸೇನೇವ ಇಜ್ಝತಿ, ನತ್ಥೇತ್ಥ ಕಸಿಣಸಮಾಪತ್ತಿನಿಯಮೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ –
‘‘ಇಮೇಪಿ
ಸ್ವಾಯಂ ಯದಿ ಇಚ್ಛತಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಾಮಸಿತುಂ, ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಾಮಸತಿ, ಯದಿ ಪನ ಇಧೇವ ನಿಸಿನ್ನಕೋ ವಾ ನಿಪನ್ನಕೋ ವಾ ಪರಾಮಸಿತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ಹತ್ಥಪಾಸೇ ಹೋತೂತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ, ಅಧಿಟ್ಠಾನಬಲೇನ ವಣ್ಟಾ ಮುತ್ತತಾಲಫಲಂ ವಿಯ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಹತ್ಥಪಾಸೇ ಠಿತೇ ವಾ ಪರಾಮಸತಿ, ಹತ್ಥಂ ವಾ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ। ವಡ್ಢೇನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಕಿಂ ಉಪಾದಿಣ್ಣಕಂ ವಡ್ಢತಿ, ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಕನ್ತಿ? ಉಪಾದಿಣ್ಣಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಕಂ ವಡ್ಢತಿ।
ತತ್ಥ ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರೋ ಆಹ ‘‘ಕಿಂ ಪನಾವುಸೋ, ಉಪಾದಿಣ್ಣಕಂ ಖುದ್ದಕಮ್ಪಿ ಮಹನ್ತಮ್ಪಿ ನ ಹೋತಿ, ನನು ಯದಾ ಭಿಕ್ಖು ತಾಲಚ್ಛಿದ್ದಾದೀಹಿ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ತದಾ ಉಪಾದಿಣ್ಣಕಂ ಖುದ್ದಕಂ ಹೋತಿ। ಯದಾ ಮಹನ್ತಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಕರೋತಿ, ತದಾ ಮಹನ್ತಂ ಹೋತಿ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿಯಾ’’ತಿ।
ನನ್ದೋಪನನ್ದನಾಗದಮನಕಥಾ
ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಸಮಯೇ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕೋ ಗಹಪತಿ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಸ್ವೇ, ಭನ್ತೇ, ಪಞ್ಚಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಗೇಹೇ ಭಿಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ನಿಮನ್ತೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಿ। ಭಗವಾ ಅಧಿವಾಸೇತ್ವಾ ತಂದಿವಸಾವಸೇಸಂ ರತ್ತಿಭಾಗಞ್ಚ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚೂಸಸಮಯೇ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ಓಲೋಕೇಸಿ। ಅಥಸ್ಸ ನನ್ದೋಪನನ್ದೋ ನಾಮ ನಾಗರಾಜಾ ಞಾಣಮುಖೇ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛಿ। ಭಗವಾ ‘‘ಅಯಂ ನಾಗರಾಜಾ ಮಯ್ಹಂ ಞಾಣಮುಖೇ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛಿ, ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ಅಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ’’ತಿ ಆವಜ್ಜೇನ್ತೋ ‘‘ಅಯಂ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕೋ ತೀಸು ರತನೇಸು ಅಪ್ಪಸನ್ನೋತಿ ದಿಸ್ವಾ ಕೋ ನು ಖೋ ಇಮಂ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿತೋ ವಿವೇಚೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಆವಜ್ಜೇನ್ತೋ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರಂ ಅದ್ದಸ।
ತತೋ
ತೇನ
ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ರಟ್ಠಪಾಲೋ ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ, ಭನ್ತೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಠಿತೋ ಸಿನೇರುಂ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಸಿನೇರುಪರಿಭಣ್ಡಂ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ತಾವತಿಂಸಂ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ವೇಜಯನ್ತಂ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ವೇಜಯನ್ತಸ್ಸ ಪಾಸಾದಸ್ಸ ಉಪರಿ ಧಜಂ ಪಸ್ಸಾಮಿ। ಕೋ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಹೇತು ಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ಯಂ ಏತರಹಿ ನೇವ ಸಿನೇರುಂ ಪಸ್ಸಾಮಿ…ಪೇ॰… ನ ವೇಜಯನ್ತಸ್ಸ ಪಾಸಾದಸ್ಸ ಉಪರಿ ಧಜಂ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ। ‘‘ಅಯಂ, ರಟ್ಠಪಾಲ, ನನ್ದೋಪನನ್ದೋ ನಾಮ ನಾಗರಾಜಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕುಪಿತೋ ಸಿನೇರುಂ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಭೋಗೇಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉಪರಿ ಫಣೇನ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಅನ್ಧಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಠಿತೋ’’ತಿ। ‘‘ದಮೇಮಿ ನಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ। ನ ಭಗವಾ ಅನುಜಾನಿ। ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಭದ್ದಿಯೋ ಆಯಸ್ಮಾ ರಾಹುಲೋತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಉಟ್ಠಹಿಂಸು। ನ ಭಗವಾ ಅನುಜಾನಿ।
ಅವಸಾನೇ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರೋ ‘‘ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ದಮೇಮಿ ನ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ‘‘ದಮೇಹಿ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾ’’ತಿ ಭಗವಾ ಅನುಜಾನಿ। ಥೇರೋ ಅತ್ತಭಾವಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ಮಹನ್ತಂ ನಾಗರಾಜವಣ್ಣಂ ಅಭಿನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ನನ್ದೋಪನನ್ದಂ ಚುದ್ದಸಕ್ಖತ್ತುಂ ಭೋಗೇಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಫಣಮತ್ಥಕೇ ಅತ್ತನೋ ಫಣಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಿನೇರುನಾ
ಥೇರೋ ತಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ದಕ್ಖಿಣಕಣ್ಣಸೋತೇನ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ವಾಮಕಣ್ಣಸೋತೇನ ನಿಕ್ಖಮಿ
ನಾಗರಾಜಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ ‘‘ಪವಿಸನ್ತೋ ತಾವ ಮೇ ನ ದಿಟ್ಠೋ, ನಿಕ್ಖಮನಕಾಲೇ ದಾನಿ ನಂ ದಾಠನ್ತರೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾದಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮ ಭನ್ತೇ, ಮಾ ಮಂ ಅನ್ತೋಕುಚ್ಛಿಯಂ ಅಪರಾಪರಂ ಚಙ್ಕಮನ್ತೋ ಬಾಧಯಿತ್ಥಾತಿ ಆಹ। ಥೇರೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ನಾಗರಾಜಾ ಅಯಂ ಸೋತಿ ದಿಸ್ವಾ ನಾಸವಾತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿ। ಥೇರೋ ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿ। ಲೋಮಕೂಪಮ್ಪಿಸ್ಸ ವಾತೋ ಚಾಲೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ। ಅವಸೇಸಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಕಿರ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಬ್ಬಪಾಟಿಹಾರಿಯಾನಿ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯುಂ, ಇಮಂ ಪನ ಠಾನಂ ಪತ್ವಾ ಏವಂ ಖಿಪ್ಪನಿಸನ್ತಿನೋ ಹುತ್ವಾ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಭಗವಾ ನಾಗರಾಜದಮನಂ ನಾನುಜಾನಿ।
ನಾಗರಾಜಾ
ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕೋ ‘‘ಕಿಂ, ಭನ್ತೇ, ಅತಿದಿವಾ ಆಗತತ್ಥಾ’’ತಿ ಆಹ। ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸ್ಸ ಚ ನನ್ದೋಪನನ್ದಸ್ಸ ಚ ಸಙ್ಗಾಮೋ ಅಹೋಸೀತಿ। ಕಸ್ಸ, ಭನ್ತೇ, ಜಯೋ, ಕಸ್ಸ ಪರಾಜಯೋತಿ। ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಸ್ಸ ಜಯೋ, ನನ್ದಸ್ಸ ಪರಾಜಯೋತಿ। ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕೋ ‘‘ಅಧಿವಾಸೇತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ ಸತ್ತಾಹಂ
ಸೋ ಏವಂ ಕತ್ವಾ ನ ಕೇವಲಂ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯೇ ಪರಾಮಸತಿ। ಸಚೇ ಇಚ್ಛತಿ ಪಾದಕಥಲಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಪಾದೇ ಠಪೇತಿ, ಪೀಠಂ ಕತ್ವಾ ನಿಸೀದತಿ, ಮಞ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜತಿ, ಅಪಸ್ಸೇನಫಲಕಂ ಕತ್ವಾ ಅಪಸ್ಸಯತಿ। ಯಥಾ ಚ ಏಕೋ, ಏವಂ ಅಪರೋಪಿ। ಅನೇಕೇಸುಪಿ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸತಸಹಸ್ಸೇಸು ಏವಂ ಕರೋನ್ತೇಸು ತೇಸಞ್ಚ ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ತಥೇವ ಇಜ್ಝತಿ। ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಞ್ಚ ಗಮನಮ್ಪಿ ಆಲೋಕಕರಣಮ್ಪಿ ತಥೇವ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಪಾತಿಸಹಸ್ಸೇಸು ಉದಕಪೂರೇಸು ಸಬ್ಬಪಾತೀಸು ಚ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಪಾಕತಿಕಮೇವ ಚ ಚನ್ದಸ್ಸ ಗಮನಂ ಆಲೋಕಕರಣಞ್ಚ ಹೋತಿ। ತಥೂಪಮಮೇತಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ।
೩೯೭. ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾಪೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಮ್ಪಿ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ। ಕಾಯೇನ ವಸಂ ವತ್ತೇತೀತಿ ತತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಕಾಯೇನ ಅತ್ತನೋ ವಸಂ ವತ್ತೇತಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪಾಳಿಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಪಾಳಿ –
‘‘ಯಾವ
ತತ್ಥ ದೂರೇಪಿ ಸನ್ತಿಕೇ ಅಧಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ದೂರೇ ದೇವಲೋಕಂ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ವಾ ಆವಜ್ಜತಿ ಸನ್ತಿಕೇ ಹೋತೂತಿ। ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಞಾಣೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ ಸನ್ತಿಕೇ ಹೋತೂತಿ, ಸನ್ತಿಕೇ ಹೋತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ।
ತತ್ಥ ಕೋ ದೂರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸನ್ತಿಕಂ ಅಕಾಸೀತಿ? ಭಗವಾ। ಭಗವಾ ಹಿ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಾವಸಾನೇ ದೇವಲೋಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಯುಗನ್ಧರಞ್ಚ ಸಿನೇರುಞ್ಚ ಸನ್ತಿಕೇ ಕತ್ವಾ ಪಥವೀತಲತೋ ಏಕಪಾದಂ ಯುಗನ್ಧರೇ ಪತಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ದುತಿಯಂ ಸಿನೇರುಮತ್ಥಕೇ ಠಪೇಸಿ। ಅಞ್ಞೋ ಕೋ ಅಕಾಸಿ? ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರೋ। ಥೇರೋ ಹಿ ಸಾವತ್ಥಿತೋ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ನಿಕ್ಖನ್ತಂ ದ್ವಾದಸಯೋಜನಿಕಂ ಪರಿಸಂ ತಿಂಸಯೋಜನಂ ಸಙ್ಕಸ್ಸನಗರಮಗ್ಗಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಙ್ಖಣಞ್ಞೇವ ಸಮ್ಪಾಪೇಸಿ।
ಅಪಿಚ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪೇ ಚೂಳಸಮುದ್ದತ್ಥೇರೋಪಿ ಅಕಾಸಿ। ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಸಮಯೇ ಕಿರ ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಪಾತೋವ ಸತ್ತ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನಿ ಆಗಮಂಸು। ಥೇರೋ ‘‘ಮಹಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ಕುಹಿಂ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ಸಕಲತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪೇ ಅದಿಸ್ವಾ ‘‘ಪರತೀರೇ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತೇ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ದಿಸ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಏಥಾವುಸೋ, ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಪಥವಿಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಂ ಗತೋ। ಭಿಕ್ಖೂ ‘‘ಕತರಂ, ಭನ್ತೇ, ಇಮಂ ನಗರ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿಂಸು। ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಂ, ಆವುಸೋತಿ। ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಂ ನಾಮ ದೂರೇ ಭನ್ತೇತಿ। ಆವುಸೋ, ಮಹಲ್ಲಕತ್ಥೇರಾ ನಾಮ ದೂರೇಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಸನ್ತಿಕೇ ಕರೋನ್ತೀತಿ। ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಕುಹಿಂ, ಭನ್ತೇತಿ? ನನು, ಆವುಸೋ, ಅನ್ತರಾ ಏಕಂ ನೀಲಮಾತಿಕಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ
ಯಥಾ ಚಾಯಂ, ಏವಂ ತಿಸ್ಸದತ್ತತ್ಥೇರೋಪಿ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ ನ್ಹಾಯಿತ್ವಾ ಕತುತ್ತರಾಸಙ್ಗೋ ಮಹಾಬೋಧಿಂ ವನ್ದಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಸನ್ತಿಕೇ ಅಕಾಸಿ।
ಸನ್ತಿಕಂ ಪನ ಗಹೇತ್ವಾ ಕೋ ದೂರಮಕಾಸೀತಿ? ಭಗವಾ। ಭಗವಾ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಚ ಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲಸ್ಸ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೩೪೮) ಚ ಅನ್ತರಂ ಸನ್ತಿಕಮ್ಪಿ ದೂರಮಕಾಸೀತಿ।
ಅಥ ಕೋ ಬಹುಕಂ ಥೋಕಂ ಅಕಾಸೀತಿ? ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರೋ। ರಾಜಗಹೇ ಕಿರ ನಕ್ಖತ್ತದಿವಸೇ ಪಞ್ಚಸತಾ ಕುಮಾರಿಯೋ ಚನ್ದಪೂವೇ ಗಹೇತ್ವಾ ನಕ್ಖತ್ತಕೀಳನತ್ಥಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತಿಯೋ ಭಗವನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ನಾದಂಸು। ಪಚ್ಛತೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ಪನ ಥೇರಂ ದಿಸ್ವಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಥೇರೋ ಏತಿ ಪೂವಂ ದಸ್ಸಾಮಾತಿ ಸಬ್ಬಾ ಪೂವೇ
ಇಲ್ಲಿಸಸೇಟ್ಠಿವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪನ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರೋ ಥೋಕಂ ಬಹುಕಮಕಾಸಿ, ಕಾಕವಲಿಯವತ್ಥುಸ್ಮಿಞ್ಚ ಭಗವಾ। ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರೋ ಕಿರ ಸತ್ತಾಹಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ದಲಿದ್ದಸಙ್ಗಹಂ ಕರೋನ್ತೋ ಕಾಕವಲಿಯಸ್ಸ ನಾಮ ದುಗ್ಗತಮನುಸ್ಸಸ್ಸ ಘರದ್ವಾರೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ತಸ್ಸ ಜಾಯಾ ಥೇರಂ ದಿಸ್ವಾ ಪತಿನೋ ಪಕ್ಕಂ ಅಲೋಣಮ್ಬಿಲಯಾಗುಂ ಪತ್ತೇ ಆಕಿರಿ। ಥೇರೋ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಹತ್ಥೇ ಠಪೇಸಿ। ಭಗವಾ ಮಹಾಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪಹೋನಕಂ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾಸಿ। ಏಕಪತ್ತೇನ ಆಭತಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಹೋಸಿ। ಕಾಕವಲಿಯೋಪಿ ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ಸೇಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ ಅಲತ್ಥಾತಿ।
ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಥೋಕಸ್ಸ ಬಹುಕರಣಂ, ಮಧುರಂ ಅಮಧುರಂ, ಅಮಧುರಂ ಮಧುರನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಯಂ ಯಂ ಇಚ್ಛತಿ, ಸಬ್ಬಂ ಇದ್ಧಿಮತೋ ಇಜ್ಝತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಮಹಾಅನುಳತ್ಥೇರೋ ನಾಮ ಸಮ್ಬಹುಲೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಸುಕ್ಖಭತ್ತಮೇವ ಲಭಿತ್ವಾ ಗಙ್ಗಾತೀರೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಮಾನೇ ದಿಸ್ವಾ ಗಙ್ಗಾಯ ಉದಕಂ ಸಪ್ಪಿಮಣ್ಡನ್ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಸಾಮಣೇರಾನಂ ಸಞ್ಞಂ ಅದಾಸಿ। ತೇ ಥಾಲಕೇಹಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅದಂಸು। ಸಬ್ಬೇ ಮಧುರೇನ ಸಪ್ಪಿಮಣ್ಡೇನ ಭುಞ್ಜಿಂಸೂತಿ।
ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾತಿ ಇಧೇವ ಠಿತೋ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತಿ। ಇಧೇವ ಚ ಠಿತೋ ಸಬ್ಬಂ ತಸ್ಸ ಭಾಸತೋ ಸದ್ದಂ ಸುಣಾತಿ। ಚಿತ್ತಂ ಪಜಾನಾತಿ। ಕಾಯವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಣಾಮೇತೀತಿ ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಣಾಮೇತಿ। ಪಾದಕಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಾಯೇ ಆರೋಪೇತಿ। ಕಾಯಾನುಗತಿಕಂ ಕರೋತಿ ದನ್ಧಗಮನಂ। ಕಾಯಗಮನಂ ಹಿ ದನ್ಧಂ ಹೋತಿ। ಸುಖಸಞ್ಞಞ್ಚ ಲಹುಸಞ್ಞಞ್ಚ ಓಕ್ಕಮತೀತಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾರಮ್ಮಣೇನ ಇದ್ಧಿಚಿತ್ತೇನ ಸಹಜಾತಂ ಸುಖಸಞ್ಞಞ್ಚ ಲಹುಸಞ್ಞಞ್ಚ ಓಕ್ಕಮತಿ ಪವಿಸತಿ ಫಸ್ಸೇತಿ ಸಮ್ಪಾಪುಣಾತಿ। ಸುಖಸಞ್ಞಾ ನಾಮ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಞ್ಞಾ। ಉಪೇಕ್ಖಾ ಹಿ ಸನ್ತಂ ಸುಖನ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ಸಾಯೇವ ಚ ಸಞ್ಞಾ ನೀವರಣೇಹಿ ಚೇವ ವಿತಕ್ಕಾದೀಹಿ ಪಚ್ಚನೀಕೇಹಿ ಚ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಲಹುಸಞ್ಞಾತಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಂ ಓಕ್ಕನ್ತಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ ಕರಜಕಾಯೋಪಿ ತೂಲಪಿಚು ವಿಯ ಸಲ್ಲಹುಕೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ಏವಂ ವಾಯುಕ್ಖಿತ್ತತೂಲಪಿಚುನಾ
ಚಿತ್ತವಸೇನ ಕಾಯಂ ಪರಿಣಾಮೇತೀತಿ ಕಾಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತೇ ಆರೋಪೇತಿ। ಚಿತ್ತಾನುಗತಿಕಂ ಕರೋತಿ ಸೀಘಗಮನಂ। ಚಿತ್ತಗಮನಂ ಹಿ ಸೀಘಂ ಹೋತಿ। ಸುಖಸಞ್ಞಞ್ಚ ಲಹುಸಞ್ಞಞ್ಚ ಓಕ್ಕಮತೀತಿ ರೂಪಕಾಯಾರಮ್ಮಣೇನ ಇದ್ಧಿಚಿತ್ತೇನ ಸಹಜಾತಂ ಸುಖಸಞ್ಞಞ್ಚ ಲಹುಸಞ್ಞಞ್ಚ ಓಕ್ಕಮತೀತಿ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇದಂ ಪನ ಚಿತ್ತಗಮನಮೇವ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಅದಿಸ್ಸಮಾನೇನ ಕಾಯೇನ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಪನಾಯಂ ಕಿಂ ತಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಗಚ್ಛತಿ, ಉದಾಹು ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಾತಿ ವುತ್ತೇ ತೀಸುಪಿ ಖಣೇಸು ಗಚ್ಛತೀತಿ ಥೇರೋ ಆಹ। ಕಿಂ ಪನ ಸೋ ಸಯಂ ಗಚ್ಛತಿ ನಿಮ್ಮಿತಂ ಪೇಸೇತೀತಿ। ಯಥಾರುಚಿ ಕರೋತಿ। ಇಧ ಪನಸ್ಸ ಸಯಂ ಗಮನಮೇವ ಆಗತಂ।
ಮನೋಮಯನ್ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಮನೇನ ನಿಮ್ಮಿತತ್ತಾ ಮನೋಮಯಂ। ಅಹೀನಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಇದಂ ಚಕ್ಖುಸೋತಾದೀನಂ ಸಣ್ಠಾನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ನಿಮ್ಮಿತರೂಪೇ ಪನ ಪಸಾದೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಸಚೇ ಇದ್ಧಿಮಾ ಚಙ್ಕಮತಿ ನಿಮ್ಮಿತೋಪಿ ತತ್ಥ ಚಙ್ಕಮತೀತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ಸಾವಕನಿಮ್ಮಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಬುದ್ಧನಿಮ್ಮಿತೋ ಪನ ಯಂ ಯಂ ಭಗವಾ ಕರೋತಿ, ತಂ ತಮ್ಪಿ ಕರೋತಿ। ಭಗವತೋ ರುಚಿವಸೇನ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಕರೋತೀತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಂ ಸೋ ಇದ್ಧಿಮಾ ಇಧೇವ ಠಿತೋ ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತಿ, ದಿಬ್ಬಾಯ ಸೋತಧಾತುಯಾ ಸದ್ದಂ ಸುಣಾತಿ, ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣೇನ
೩೯೮. ವಿಕುಬ್ಬನಾಯ ಪನ ಮನೋಮಯಾಯ ಚ ಇದಂ ನಾನಾಕರಣಂ। ವಿಕುಬ್ಬನಂ ತಾವ ಕರೋನ್ತೇನ ‘‘ಸೋ ಪಕತಿವಣ್ಣಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ಕುಮಾರಕವಣ್ಣಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ನಾಗವಣ್ಣಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸುಪಣ್ಣವಣ್ಣಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಸುರವಣ್ಣಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ಇನ್ದವಣ್ಣಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ದೇವವಣ್ಣಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ಬ್ರಹ್ಮವಣ್ಣಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸಮುದ್ದವಣ್ಣಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಬ್ಬತವಣ್ಣಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸೀಹವಣ್ಣಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ಬ್ಯಗ್ಘವಣ್ಣಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ದೀಪಿವಣ್ಣಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ಹತ್ಥಿಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಸ್ಸಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ರಥಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪತ್ತಿಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ವಿವಿಧಮ್ಪಿ ಸೇನಾಬ್ಯೂಹಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೧೩) ಏವಂ ವುತ್ತೇಸು ಕುಮಾರಕವಣ್ಣಾದೀಸು ಯಂ ಯಂ ಆಕಙ್ಖತಿ, ತಂ ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ। ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತೇನ ಚ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಾರಮ್ಮಣತೋ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಅತ್ತನೋ ಕುಮಾರಕವಣ್ಣೋ ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ। ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಾವಸಾನೇ ಪುನ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಏವರೂಪೋ ನಾಮ ಕುಮಾರಕೋ ಹೋಮೀತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ। ಸಹ ಅಧಿಟ್ಠಾನಚಿತ್ತೇನ ಕುಮಾರಕೋ ಹೋತಿ ದೇವದತ್ತೋ ವಿಯ (ಚೂಳವ॰ ೩೩೩)। ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ।
ಹತ್ಥಿಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತೀತಿಆದಿ ಪನೇತ್ಥ ಬಹಿದ್ಧಾಪಿ ಹತ್ಥಿಆದಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಹತ್ಥೀ ಹೋಮೀತಿ ಅನಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಹತ್ಥೀ ಹೋತೂತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ, ಅಸ್ಸಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ। ಅಯಂ ವಿಕುಬ್ಬನಾ ಇದ್ಧಿ।
೩೯೯. ಮನೋಮಯಂ ಕಾತುಕಾಮೋ ಪನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಕಾಯಂ ತಾವ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸುಸಿರೋ ಹೋತೂತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ, ಸುಸಿರೋ ಹೋತಿ। ಅಥಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಅಞ್ಞಂ ಕಾಯಂ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಅಞ್ಞೋ ಕಾಯೋ ಹೋತೂತಿ। ಸೋ ತಂ ಮುಞ್ಜಮ್ಹಾ ಈಸಿಕಂ ವಿಯ ಕೋಸಿಯಾ ಅಸಿಂ ವಿಯ ಕರಣ್ಡಾಯ ಅಹಿಂ ವಿಯ ಚ ಅಬ್ಬಾಹತಿ
ಇತಿ ಸಾಧುಜನಪಾಮೋಜ್ಜತ್ಥಾಯ ಕತೇ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ
ಇದ್ಧಿವಿಧನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ
ದ್ವಾದಸಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।