೨೨. ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸೋ
ಪಠಮಮಗ್ಗಞಾಣಕಥಾ
೮೦೬. ಇತೋ
ತತ್ಥ ಪಠಮಮಗ್ಗಞಾಣಂ ತಾವ ಸಮ್ಪಾದೇತುಕಾಮೇನ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾತಬ್ಬಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಯಞ್ಹಿ ಅನೇನ ಕಾತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಂ ಅನುಲೋಮಾವಸಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೇನ ಕತಮೇವ। ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಅನುಲೋಮಞಾಣಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ ತೇಹಿ ತೀಹಿಪಿ ಅನುಲೋಮಞಾಣೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಬಲಾನುರೂಪೇನ ಥೂಲಥೂಲೇ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕೇ ತಮಮ್ಹಿ ಅನ್ತರಧಾಪಿತೇ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಗತೇಸು ಚಿತ್ತಂ ನ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ, ನ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ, ನಾಧಿಮುಚ್ಚತಿ, ನ ಸಜ್ಜತಿ, ನ ಲಗ್ಗತಿ, ನ ಬಜ್ಝತಿ। ಪದುಮಪಲಾಸತೋ ಉದಕಂ ವಿಯ ಪತಿಲೀಯತಿ ಪತಿಕುಟತಿ ಪತಿವತ್ತತಿ। ಸಬ್ಬಂ ನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಂ ಪವತ್ತಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಪಲಿಬೋಧತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಅಥಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ನಿಮಿತ್ತಪವತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಪಲಿಬೋಧತೋ ಉಪಟ್ಠಿತೇ ಅನುಲೋಮಞಾಣಸ್ಸ ಆಸೇವನನ್ತೇ ಅನಿಮಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ವಿಸಙ್ಖಾರಂ ನಿರೋಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕುರುಮಾನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಗೋತ್ತಂ ಪುಥುಜ್ಜನಸಙ್ಖಂ ಪುಥುಜ್ಜನಭೂಮಿಂ ಅತಿಕ್ಕಮಮಾನಂ ಅರಿಯಗೋತ್ತಂ ಅರಿಯಸಙ್ಖಂ ಅರಿಯಭೂಮಿಂ ಓಕ್ಕಮಮಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಪಠಮಾವಟ್ಟನಪಠಮಾಭೋಗಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರಭೂತಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಾಸೇವನಉಪನಿಸ್ಸಯನತ್ಥಿವಿಗತವಸೇನ ಛಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಸಾಧಯಮಾನಂ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮುದ್ಧಭೂತಂ ಅಪುನರಾವಟ್ಟಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ।
ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಕಥಂ
೮೦೭. ತತ್ರಾಯಂ ಏಕಾವಜ್ಜನೇನ ಏಕವೀಥಿಯಂ ಪವತ್ತಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಅನುಲೋಮಗೋತ್ರಭೂನಂ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತನಾಕಾರದೀಪಿಕಾ ಉಪಮಾ – ಯಥಾ ಹಿ ಮಹಾಮಾತಿಕಂ ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ಪರತೀರೇ ಪತಿಟ್ಠಾತುಕಾಮೋ ಪುರಿಸೋ ವೇಗೇನ ಧಾವಿತ್ವಾ ಮಾತಿಕಾಯ ಓರಿಮತೀರೇ ರುಕ್ಖಸಾಖಾಯ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಓಲಮ್ಬಿತಂ ರಜ್ಜುಂ ವಾ ಯಟ್ಠಿಂ ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಲ್ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ಪರತೀರನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಕಾಯೋ ಹುತ್ವಾ ಪರತೀರಸ್ಸ ಉಪರಿಭಾಗಂ ಪತ್ತೋ ತಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ವೇಧಮಾನೋ ಪರತೀರೇ ಪತಿತ್ವಾ ಸಣಿಕಂ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ, ಏವಮೇವಾಯಂ ಯೋಗಾವಚರೋಪಿ ಭವಯೋನಿಗತಿಟ್ಠಿತಿನಿವಾಸಾನಂ ಪರತೀರಭೂತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಪತಿಟ್ಠಾತುಕಾಮೋ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿನಾ ವೇಗೇನ ಧಾವಿತ್ವಾ ಅತ್ತಭಾವರುಕ್ಖಸಾಖಾಯ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಓಲಮ್ಬಿತಂ ರೂಪರಜ್ಜುಂ ವಾ ವೇದನಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರದಣ್ಡಂ ವಾ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಾ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವಾ ಅನತ್ತಾತಿ ವಾತಿ ಅನುಲೋಮಾವಜ್ಜನೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ಅಮುಞ್ಚಮಾನೋವ ಪಠಮೇನ ಅನುಲೋಮಚಿತ್ತೇನ ಉಲ್ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ದುತಿಯೇನ ಪರತೀರನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಕಾಯೋ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಾನನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಮಾನಸೋ ಹುತ್ವಾ ತತಿಯೇನ ಪರತೀರಸ್ಸ ಉಪರಿಭಾಗಂ ಪತ್ತೋ ವಿಯ ಇದಾನಿ ಪತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಆಸನ್ನೋ ಹುತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ತಂ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಗೋತ್ರಭುಚಿತ್ತೇನ ವಿಸಙ್ಖಾರೇ ಪರತೀರಭೂತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಪತತಿ। ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಪನ ಅಲದ್ಧಾಸೇವನತಾಯ ವೇಧಮಾನೋ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ನ ತಾವ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಹೋತಿ, ತತೋ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಪತಿಟ್ಠಾತೀತಿ।
೮೦೮. ತತ್ಥ ಅನುಲೋಮಂ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕಂ ಕಿಲೇಸತಮಂ ವಿನೋದೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ನ ನಿಬ್ಬಾನಮಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾತುಂ। ಗೋತ್ರಭು ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ನ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕಂ ತಮಂ ವಿನೋದೇತುಂ। ತತ್ರಾಯಂ ಉಪಮಾ – ಏಕೋ ಕಿರ ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ‘‘ನಕ್ಖತ್ತಯೋಗಂ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಚನ್ದಂ ಪಸ್ಸಿತುಂ ಉದ್ಧಂ ಉಲ್ಲೋಕೇಸಿ, ತಸ್ಸ ವಲಾಹಕೇಹಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ಚನ್ದೋ ನ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ। ಅಥೇಕೋ ವಾತೋ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಥೂಲಥೂಲೇ ವಲಾಹಕೇ ವಿದ್ಧಂಸೇತಿ। ಅಪರೋ ಮಜ್ಝಿಮೇ, ಅಪರೋ ಸುಖುಮೇತಿ। ತತೋ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಗತವಲಾಹಕೇ ನಭೇ ಚನ್ದಂ ದಿಸ್ವಾ ನಕ್ಖತ್ತಯೋಗಂ ಅಞ್ಞಾಸಿ।
ತತ್ಥ
ಯಥೇವ ಹಿ ತಯೋ ವಾತಾ ಚನ್ದಪಟಿಚ್ಛಾದಕೇ ವಲಾಹಕೇಯೇವ ವಿದ್ಧಂಸೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ನ ಚನ್ದಂ ದಟ್ಠುಂ, ಏವಂ ಅನುಲೋಮಾನಿ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕಂ ತಮಞ್ಞೇವ ವಿನೋದೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಟ್ಠುಂ। ಯಥಾ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಚನ್ದಮೇವ ದಟ್ಠುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ನ ವಲಾಹಕೇ ವಿದ್ಧಂಸೇತುಂ, ಏವಂ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ದಟ್ಠುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ನ ಕಿಲೇಸತಮಂ ವಿನೋದೇತುಂ। ತೇನೇವ ಚೇತಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಞ್ಹಿ ಅನಾವಜ್ಜನಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಆವಜ್ಜನಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ‘‘ಏವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಹೀ’’ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಞ್ಞಂ ದತ್ವಾ ವಿಯ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಮಗ್ಗೋಪಿ ತೇನ ದಿನ್ನಸಞ್ಞಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾವ ಅವೀಚಿಸನ್ತತಿವಸೇನ ತಂ ಞಾಣಂ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧಮಾನೋ ಅನಿಬ್ಬಿದ್ಧಪುಬ್ಬಂ ಅಪದಾಲಿತಪುಬ್ಬಂ ಲೋಭಕ್ಖನ್ಧಂ ದೋಸಕ್ಖನ್ಧಂ ಮೋಹಕ್ಖನ್ಧಂ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝಮಾನೋವ ಪದಾಲಯಮಾನೋವ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ।
೮೦೯. ತತ್ರಾಯಂ ಉಪಮಾ – ಏಕೋ ಕಿರ ಇಸ್ಸಾಸೋ ಅಟ್ಠಉಸಭಮತ್ತೇ ಪದೇಸೇ ಫಲಕಸತಂ ಠಪಾಪೇತ್ವಾ ವತ್ಥೇನ ಮುಖಂ ವೇಠೇತ್ವಾ ಸರಂ ಸನ್ನಹಿತ್ವಾ ಚಕ್ಕಯನ್ತೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಅಞ್ಞೋ ಪುರಿಸೋ ಚಕ್ಕಯನ್ತಂ ಆವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಯದಾ ಇಸ್ಸಾಸಸ್ಸ ಫಲಕಂ ಅಭಿಮುಖಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ತತ್ಥ ದಣ್ಡಕೇನ ಸಞ್ಞಂ ದೇತಿ। ಇಸ್ಸಾಸೋ ದಣ್ಡಕಸಞ್ಞಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾವ ಸರಂ ಖಿಪಿತ್ವಾ ಫಲಕಸತಂ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝತಿ। ತತ್ಥ ದಣ್ಡಕಸಞ್ಞಂ ವಿಯ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ, ಇಸ್ಸಾಸೋ ವಿಯ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ। ಇಸ್ಸಾಸಸ್ಸ ದಣ್ಡಕಸಞ್ಞಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾವ ಫಲಕಸತನಿಬ್ಬಿಜ್ಝನಂ ವಿಯ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣೇನ ದಿನ್ನಸಞ್ಞಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಅನಿಬ್ಬಿದ್ಧಪುಬ್ಬಾನಂ ಅಪದಾಲಿತಪುಬ್ಬಾನಂ ಲೋಭದೋಸಮೋಹಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝನಪದಾಲನಂ।
೮೧೦. ನ ಕೇವಲಞ್ಚೇಸ ಮಗ್ಗೋ ಲೋಭಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝನಮೇವ ಕರೋತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಅನಮತಗ್ಗಸಂಸಾರವಟ್ಟದುಕ್ಖಸಮುದ್ದಂ ಸೋಸೇತಿ, ಸಬ್ಬಅಪಾಯದ್ವಾರಾನಿ ಪಿದಹತಿ, ಸತ್ತನ್ನಂ ಅರಿಯಧನಾನಂ ಸಮ್ಮುಖೀಭಾವಂ ಕರೋತಿ, ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಿಚ್ಛಾಮಗ್ಗಂ ಪಜಹತಿ, ಸಬ್ಬವೇರಭಯಾನಿ ವೂಪಸಮೇತಿ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಓರಸಪುತ್ತಭಾವಂ ಉಪನೇತಿ
ಪಠಮಮಗ್ಗಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಸೋತಾಪನ್ನಪುಗ್ಗಲಕಥಾ
೮೧೧. ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ತಸ್ಸೇವ ವಿಪಾಕಭೂತಾನಿ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ವಾ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಅನನ್ತರವಿಪಾಕತ್ತಾಯೇವ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಾನಂ ‘‘ಸಮಾಧಿಮಾನನ್ತರಿಕಞ್ಞಮಾಹೂ’’ತಿ (ಖು॰ ಪಾ॰ ೬.೫) ಚ ‘‘ದನ್ಧಂ ಆನನ್ತರಿಕಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೬೨) ಚ ಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ಏಕಂ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಫಲಚಿತ್ತಾನೀತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಅನುಲೋಮಸ್ಸ ಹಿ ಆಸೇವನನ್ತೇ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ದ್ವೀಹಿ ಅನುಲೋಮಚಿತ್ತೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಏಕಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತಿ, ಸತ್ತಚಿತ್ತಪರಮಾ ಚ ಏಕಾವಜ್ಜನವೀಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಯಸ್ಸ ದ್ವೇ ಅನುಲೋಮಾನಿ, ತಸ್ಸ ತತಿಯಂ ಗೋತ್ರಭು ಚತುತ್ಥಂ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ ತೀಣಿ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಯಸ್ಸ ತೀಣಿ ಅನುಲೋಮಾನಿ, ತಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಂ ಗೋತ್ರಭು ಪಞ್ಚಮಂ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ ದ್ವೇ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವೇ ತೀಣಿ ವಾ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ।
ಕೇಚಿ ಪನ ಯಸ್ಸ ಚತ್ತಾರಿ ಅನುಲೋಮಾನಿ, ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚಮಂ ಗೋತ್ರಭು ಛಟ್ಠಂ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ ಏಕಂ ಫಲಚಿತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಚತುತ್ಥಂ ಪಞ್ಚಮಂ ವಾ ಅಪ್ಪೇತಿ, ನ ತತೋ ಪರಂ ಆಸನ್ನಭವಙ್ಗತ್ತಾತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ನ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ।
೮೧೨. ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಪನೇಸ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ನಾಮ ದುತಿಯೋ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೋ ಹೋತಿ। ಭುಸಂ ಪಮತ್ತೋಪಿ ಹುತ್ವಾ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ದೇವೇಸು ಚ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಚ ಸನ್ಧಾವಿತ್ವಾ ಸಂಸರಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಕರಣಸಮತ್ಥೋ ಹೋತಿ। ಫಲಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರತಿ, ತತೋ ಭವಙ್ಗಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತ್ಥಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ನಿರುದ್ಧೇ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಜವನಾನೀತಿ। ಪುನ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರಿತ್ವಾ ತೇನೇವ ನಯೇನ
ಸೋ ಹಿ ‘‘ಇಮಿನಾ ವತಾಹಂ ಮಗ್ಗೇನ ಆಗತೋ’’ತಿ ಮಗ್ಗಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ತತೋ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಆನಿಸಂಸೋ ಲದ್ಧೋ’’ತಿ ಫಲಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ। ತತೋ ‘‘ಇಮೇ ನಾಮ ಮೇ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀನಾ’’ತಿ ಪಹೀನಕಿಲೇಸೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ। ತತೋ ‘‘ಇಮೇ ನಾಮ ಮೇ ಕಿಲೇಸಾ ಅವಸಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯವಜ್ಝೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ। ಅವಸಾನೇ ಚ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಧಮ್ಮೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಪಟಿವಿದ್ಧೋ’’ತಿ ಅಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ। ಇತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಪಞ್ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಯಥಾ ಚ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ, ಏವಂ ಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮೀನಮ್ಪಿ। ಅರಹತೋ ಪನ ಅವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿ ನಾಮ।
ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೋಯೇವ ಚೇಸೋ। ಪಹೀನಾವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞ್ಹಿ ಸೇಕ್ಖಾನಮ್ಪಿ ಹೋತಿ ವಾ ನ ವಾ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಭಾವೇನೇವ ಮಹಾನಾಮೋ ಭಗವನ್ತಂ ಪುಚ್ಛಿ ‘‘ಕೋಸು ನಾಮ ಮೇ ಧಮ್ಮೋ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ಯೇನ ಮೇ ಏಕದಾ ಲೋಭಧಮ್ಮಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೫) ಸಬ್ಬಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ದುತಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಕಥಾ
೮೧೩. ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪನ ಸೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ವಾ ಆಸನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ, ಅಪರೇನ ವಾ ಸಮಯೇನ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾನಂ ತನುಭಾವಾಯ ದುತಿಯಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಪತ್ತಿಯಾ ಯೋಗಂ ಕರೋತಿ। ಸೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಬಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ತದೇವ ರೂಪವೇದನಾಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಭೇದಂ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾತಿ ಞಾಣೇನ ಪರಿಮದ್ದತಿ, ಪರಿವತ್ತೇತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಂ ಓಗಾಹತಿ। ತಸ್ಸೇವಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾವಸಾನೇ ಏಕಾವಜ್ಜನೇನ ಅನುಲೋಮಗೋತ್ರಭುಞಾಣೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಗೋತ್ರಭುಅನನ್ತರಂ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಞಾಣನ್ತಿ।
ದುತಿಯಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ತತಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಕಥಾ
೮೧೪. ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಸಕದಾಗಾಮೀ ನಾಮ ಚತುತ್ಥೋ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೋ ಹೋತಿ ಸಕಿಂದೇವ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಕರಣಸಮತ್ಥೋ। ತತೋ ಪರಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಚ ಸೋ ಸಕದಾಗಾಮೀ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ವಾ ಆಸನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಅಪರೇನ ವಾ ಸಮಯೇನ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾನಂ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಾಯ ತತಿಯಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಪತ್ತಿಯಾ ಯೋಗಂ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಬಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ತದೇವ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾತಿ ಞಾಣೇನ ಪರಿಮದ್ದತಿ, ಪರಿವತ್ತೇತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಂ ಓಗಾಹತಿ। ತಸ್ಸೇವಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾವಸಾನೇ ಏಕಾವಜ್ಜನೇನ ಅನುಲೋಮಗೋತ್ರಭುಞಾಣೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಗೋತ್ರಭುಅನನ್ತರಂ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಞಾಣನ್ತಿ।
ತತಿಯಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗಞಾಣಕಥಾ
೮೧೫. ಇಮಸ್ಸಪಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಚೇಸ ಅನಾಗಾಮೀ ನಾಮ ಛಟ್ಠೋ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೋ ಹೋತಿ ಓಪಪಾತಿಕೋ ತತ್ಥಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಅನಾವತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಪುನ ಅನಾಗನ್ತಾ। ತತೋ ಪರಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಚ ಸೋ ಅನಾಗಾಮೀ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ವಾ ಆಸನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ, ಅಪರೇನ ವಾ ಸಮಯೇನ ರೂಪಾರೂಪರಾಗಮಾನಉದ್ಧಚ್ಚಅವಿಜ್ಜಾನಂ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಾಯ ಚತುತ್ಥಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಪತ್ತಿಯಾ ಯೋಗಂ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಬಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ತದೇವ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾತಿ ಞಾಣೇನ ಪರಿಮದ್ದತಿ, ಪರಿವತ್ತೇತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಂ ಓಗಾಹತಿ। ತಸ್ಸೇವಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾವಸಾನೇ ಏಕಾವಜ್ಜನೇನ ಅನುಲೋಮಗೋತ್ರಭುಞಾಣೇಸು ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇ ಞಾಣನ್ತಿ।
ಚತುತ್ಥಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಅರಹನ್ತಪುಗ್ಗಲಕಥಾ
೮೧೬. ಇಮಸ್ಸಪಿ ಅರಹಾ ನಾಮ ಅಟ್ಠಮೋ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೋ ಹೋತಿ ಮಹಾಖೀಣಾಸವೋ ಅನ್ತಿಮದೇಹಧಾರೀ ಓಹಿತಭಾರೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತಸದತ್ಥೋ ಪರಿಕ್ಖೀಣಭವಸಂಯೋಜನೋ ಸಮ್ಮಾದಞ್ಞಾ ವಿಮುತ್ತೋ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋತಿ।
ಇತಿ ಯಂ ತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋತಿ ಇಮೇಸು ಪನ ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಞಾಣಂ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮಾ’’ತಿ, ತಂ ಇಮಾನಿ ಇಮಿನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಞಾಣಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।
ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಕಥಾ
೮೧೭. ಇದಾನಿ ಇಮಿಸ್ಸಾಯೇವ ಚತುಞಾಣಾಯ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಆನುಭಾವವಿಜಾನನತ್ಥಂ –
ಪರಿಪುಣ್ಣಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯ, ಭಾವೋ ವುಟ್ಠಾನಬಲಸಮಾಯೋಗೋ।
ಯೇ ಯೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಧಮ್ಮಾ ತೇಸಂ ಪಹಾನಞ್ಚ॥
ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಪರಿಞ್ಞಾದೀನಿ, ಯಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ ಅಭಿಸಮಯಕಾಲೇ।
ತಾನಿ ಚ ಯಥಾಸಭಾವೇನ, ಜಾನಿತಬ್ಬಾನಿ ಸಬ್ಬಾನೀತಿ॥
೮೧೮. ತತ್ಥ ಪರಿಪುಣ್ಣಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯ, ಭಾವೋತಿ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವೋ। ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ, ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಪಞ್ಚ ಬಲಾನಿ, ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ಹಿ ಇಮೇ ಸತ್ತತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾ ಬುಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಬೋಧೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇ ಭವತ್ತಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ನಾಮ। ಪಕ್ಖೇ ಭವತ್ತಾತಿ ಉಪಕಾರಭಾವೇ ಠಿತತ್ತಾ।
೮೧೯. ತೇಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ। ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಪನಸ್ಸಾ ಅಸುಭ-ದುಕ್ಖ-ಅನಿಚ್ಚ-ಅನತ್ತಾಕಾರಗಹಣವಸೇನ
೮೨೦. ಪದಹನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪಧಾನಂ। ಸೋಭನಂ ಪಧಾನಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ। ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಪದಹನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ। ಸೋಭನಂ ವಾ ತಂ ಕಿಲೇಸವಿರೂಪತ್ತವಿರಹತೋ ಪಧಾನಞ್ಚ ಹಿತಸುಖನಿಪ್ಫಾದಕತ್ತೇನ ಸೇಟ್ಠಭಾವಾವಹನತೋ ಪಧಾನಭಾವಕಾರಣತೋ ಚಾತಿ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ। ವೀರಿಯಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತಯಿದಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಪಹಾನಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಿಚ್ಚಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನಾನಞ್ಚ ಕುಸಲಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಿತಿಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯತೀತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
೮೨೧. ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇನ ಇಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಇದ್ಧಿ। ತಸ್ಸಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಟ್ಠೇನ ಫಲಭೂತಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಚ ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ। ಸೋ ಛನ್ದಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ ಚಿತ್ತಿದ್ಧಿಪಾದೋ ವೀರಿಯಿದ್ಧಿಪಾದೋ ವೀಮಂಸಿದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೪೫೭)। ಇಮೇ ಲೋಕುತ್ತರಾವ। ಲೋಕಿಯಾ ಪನ ‘‘ಛನ್ದಞ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖು ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾ ಲಭತಿ ಸಮಾಧಿಂ, ಲಭತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಂ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ವಿಭ॰ ೪೩೨) ಛನ್ದಾದಿಅಧಿಪತಿವಸೇನ ಪಟಿಲದ್ಧಧಮ್ಮಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ।
೮೨೨. ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಕೋಸಜ್ಜಪಮಾದವಿಕ್ಖೇಪಸಮ್ಮೋಹಾನಂ ಅಭಿಭವನತೋ ಅಭಿಭವನಸಙ್ಖಾತೇನ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ। ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದೀಹಿ ಚ ಅನಭಿಭವನೀಯತೋ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಬಲಂ। ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಸದ್ಧಾದಿವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಞ್ಚ ಬಲಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
೮೨೩. ಬುಜ್ಝನಕಸತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಅಙ್ಗಭಾವೇನ ಸತಿಆದಯೋ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ। ನಿಯ್ಯಾನಿಕಟ್ಠೇನ ಚ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ ಅಟ್ಠ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ।
೮೨೪. ಇತಿ
೮೨೫. ಏವಂ ಏಕಚಿತ್ತೇ ಲಬ್ಭಮಾನೇಸು ಚೇತೇಸು ಏಕಾವ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾ ಸತಿ ಕಾಯಾದೀಸು ಸುಭಸಞ್ಞಾದಿಪ್ಪಹಾನಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏಕಮೇವ ಚ ವೀರಿಯಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾದಿಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೇಸೇಸು ಪನ ಹಾಪನವಡ್ಢನಂ ನತ್ಥಿ।
೮೨೬. ಅಪಿಚ ತೇಸು –
ನವ ಏಕವಿಧಾ ಏಕೋ, ದ್ವೇಧಾಥ ಚತು ಪಞ್ಚಧಾ।
ಅಟ್ಠಧಾ ನವಧಾ ಚೇವ, ಇತಿ ಛದ್ಧಾ ಭವನ್ತಿ ತೇ॥
ನವ ಏಕವಿಧಾತಿ ಛನ್ದೋ, ಚಿತ್ತಂ, ಪೀತಿ, ಪಸ್ಸದ್ಧಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ವಾಚಾ, ಕಮ್ಮನ್ತೋ, ಆಜೀವೋತಿ ಇಮೇ ನವ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದಾದಿವಸೇನ ಏಕವಿಧಾವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಭಜನ್ತಿ। ಏಕೋ ದ್ವೇಧಾತಿ ಸದ್ಧಾ ಇನ್ದ್ರಿಯ, ಬಲವಸೇನ ದ್ವೇಧಾ ಠಿತಾ। ಅಥ ಚತು ಪಞ್ಚಧಾತಿ ಅಥಞ್ಞೋ ಏಕೋ ಚತುಧಾ, ಅಞ್ಞೋ ಪಞ್ಚಧಾ ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಸಮಾಧಿ ಏಕೋ ಇನ್ದ್ರಿಯ, ಬಲ, ಬೋಜ್ಝಙ್ಗ, ಮಗ್ಗಙ್ಗವಸೇನ ಚತುಧಾ ಠಿತೋ। ಪಞ್ಞಾ ತೇಸಞ್ಚ ಚತುನ್ನಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸ ಚ ಅಟ್ಠಧಾ ನವಧಾ ಚೇವಾತಿ ಅಪರೋ ಏಕೋ ಅಟ್ಠಧಾ, ಏಕೋ ನವಧಾ ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನ, ಇನ್ದ್ರಿಯ, ಬಲ, ಬೋಜ್ಝಙ್ಗ, ಮಗ್ಗಙ್ಗವಸೇನ ಸತಿ ಅಟ್ಠಧಾ ಠಿತಾ। ಚತುಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನ, ಇದ್ಧಿಪಾದ, ಇನ್ದ್ರಿಯ, ಬಲ, ಬೋಜ್ಝಙ್ಗ, ಮಗ್ಗಙ್ಗವಸೇನ ವೀರಿಯಂ ನವಧಾತಿ। ಏವಂ –
ಚುದ್ದಸೇವ
ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಸತ್ತವಿಧಾ, ಸತ್ತತಿಂಸಪ್ಪಭೇದತೋ॥
ಸಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫಾದನತೋ, ಸರೂಪೇನ ಚ ವುತ್ತಿತೋ।
ಸಬ್ಬೇವ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ, ಸಮ್ಭವೇ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ತೇತಿ॥
ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪರಿಪುಣ್ಣಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಭಾವೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ।
ವುಟ್ಠಾನಬಲಸಮಾಯೋಗಕಥಾ
೮೨೭. ವುಟ್ಠಾನಬಲಸಮಾಯೋಗೋತಿ ವುಟ್ಠಾನಞ್ಚೇವ ಬಲಸಮಾಯೋಗೋ ಚ। ಲೋಕಿಯವಿಪಸ್ಸನಾ ಹಿ ನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಚೇವ ಪವತ್ತಿಕಾರಣಸ್ಸ ಚ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ನೇವ ನಿಮಿತ್ತಾ ನ ಪವತ್ತಾ ವುಟ್ಠಾತಿ। ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಪವತ್ತಾ ನ ವುಟ್ಠಾತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತೋ ಪನ ನಿಮಿತ್ತಾ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಏಕತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾವುಟ್ಠಾನವಿವಟ್ಟನೇ ಪಞ್ಞಾ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಮಾತಿಕಾ ೧.೧೦)। ತಥಾ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಾ ವಿವಟ್ಟಿತ್ವಾ ಅನುಪ್ಪಾದಂ ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ಗೋತ್ರಭು, ಪವತ್ತಾ ವಿವಟ್ಟಿತ್ವಾ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೫೯) ಸಬ್ಬಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇಮಾನಿ ಪನ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಞಾಣಾನಿ ಅನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ನಿಮಿತ್ತತೋ ವುಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಪವತ್ತಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ದುಭತೋ ವುಟ್ಠಾನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ।
ತೇನ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಕಥಂ ದುಭತೋ ವುಟ್ಠಾನವಿವಟ್ಟನೇ ಪಞ್ಞಾ ಮಗ್ಗೇ ಞಾಣಂ?
‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ವುಟ್ಠಾತಿ, ತದನುವತ್ತಕಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚ ಖನ್ಧೇಹಿ ಚ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ವುಟ್ಠಾತಿ। ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ದುಭತೋ ವುಟ್ಠಾನವಿವಟ್ಟನೇ ಪಞ್ಞಾ ಮಗ್ಗೇ ಞಾಣಂ। ಅಭಿನಿರೋಪನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾ…ಪೇ॰… ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಯ। ಸಮುಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ। ವೋದಾನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ। ಪಗ್ಗಹಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ
‘‘ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ…ಪೇ॰… ಅವಿಕ್ಖೇಪಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ಓಳಾರಿಕಾ ಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಾ ಪಟಿಘಸಂಯೋಜನಾ ಓಳಾರಿಕಾ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಾ ಪಟಿಘಾನುಸಯಾ ವುಟ್ಠಾತಿ…ಪೇ॰…।
‘‘ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ…ಪೇ॰… ಅವಿಕ್ಖೇಪಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ಅನುಸಹಗತಾ ಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಾ ಪಟಿಘಸಂಯೋಜನಾ ಅನುಸಹಗತಾ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಾ ಪಟಿಘಾನುಸಯಾ ವುಟ್ಠಾತಿ…ಪೇ॰…।
‘‘ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ…ಪೇ॰… ಅವಿಕ್ಖೇಪಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ರೂಪರಾಗಾ ಅರೂಪರಾಗಾ ಮಾನಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಮಾನಾನುಸಯಾ ಭವರಾಗಾನುಸಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯಾ ವುಟ್ಠಾತಿ, ತದನುವತ್ತಕಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚ ಖನ್ಧೇಹಿ ಚ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ವುಟ್ಠಾತಿ। ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ‘ದುಭತೋ ವುಟ್ಠಾನವಿವಟ್ಟನೇ ಪಞ್ಞಾ ಮಗ್ಗೇ ಞಾಣ’’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೬೧)।
೮೨೮. ಲೋಕಿಯಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಭಾವನಾಕಾಲೇ ಸಮಥಬಲಂ ಅಧಿಕಂ ಹೋತಿ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀನಂ ಭಾವನಾಕಾಲೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಬಲಂ। ಅರಿಯಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಯುಗನದ್ಧಾ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನತಿವತ್ತನಟ್ಠೇನ। ತಸ್ಮಾ ಇಮೇಸು ಚತೂಸುಪಿ ಞಾಣೇಸು ಉಭಯಬಲಸಮಾಯೋಗೋ ಹೋತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚ ಖನ್ಧೇಹಿ ಚ ವುಟ್ಠಹತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಾ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಸಮಾಧಿ ನಿರೋಧಗೋಚರೋ, ಅವಿಜ್ಜಾಸಹಗತಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚ ಖನ್ಧೇಹಿ ಚ ವುಟ್ಠಹತೋ ಅನುಪಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಿರೋಧಗೋಚರಾ। ಇತಿ ವುಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಏಕರಸಾ
ಏವಮೇತ್ಥ ವುಟ್ಠಾನಬಲಸಮಾಯೋಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಪಹಾತಬ್ಬಧಮ್ಮಪಹಾನಕಥಾ
೮೨೯. ಯೇ ಯೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ, ತೇಸಂ ಪಹಾನಞ್ಚಾತಿ ಇಮೇಸು ಪನ ಚತೂಸು ಞಾಣೇಸು ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇನ ಞಾಣೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ತೇಸಂ ಪಹಾನಞ್ಚ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ। ಏತಾನಿ ಹಿ ಯಥಾಯೋಗಂ ಸಂಯೋಜನಕಿಲೇಸಮಿಚ್ಛತ್ತಲೋಕಧಮ್ಮಮಚ್ಛರಿಯವಿಪಲ್ಲಾಸಗನ್ಥಅಗತಿಆಸವಓಘಯೋಗನೀವರಣಪರಾಮಾಸಉಪಾದಾನಅನುಸಯಮಲಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಕರಾನಿ।
ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನಾನೀತಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಫಲೇನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ದುಕ್ಖೇನ ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಯೋಜಕತ್ತಾ ರೂಪರಾಗಾದಯೋ ದಸ ಧಮ್ಮಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಯಾವಞ್ಹಿ ತೇ, ತಾವ ಏತೇಸಂ ಅನುಪರಮೋತಿ। ತತ್ರಾಪಿ ರೂಪರಾಗೋ ಅರೂಪರಾಗೋ ಮಾನೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಉದ್ಧಂನಿಬ್ಬತ್ತನಕಖನ್ಧಾದಿಸಂಯೋಜಕತ್ತಾ ಉದ್ಧಂಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಿ ನಾಮ। ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸೋ ಕಾಮರಾಗೋ ಪಟಿಘೋತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಅಧೋನಿಬ್ಬತ್ತನಕಖನ್ಧಾದಿಸಂಯೋಜಕತ್ತಾ ಅಧೋಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಿ ನಾಮ।
ಕಿಲೇಸಾತಿ ಸಯಂ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠತ್ತಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕತ್ತಾ ಲೋಭೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ ಮಾನೋ ದಿಟ್ಠಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಥಿನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಹಿರಿಕಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಇಮೇ ದಸ ಧಮ್ಮಾ।
ಮಿಚ್ಛತ್ತಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾಪವತ್ತನತೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾ ಮಿಚ್ಛಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಮಿಚ್ಛಾಆಜೀವೋ ಮಿಚ್ಛಾವಾಯಾಮೋ ಮಿಚ್ಛಾಸತಿ ಮಿಚ್ಛಾಸಮಾಧೀತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಧಮ್ಮಾ। ಮಿಚ್ಛಾವಿಮುತ್ತಿಮಿಚ್ಛಾಞಾಣೇಹಿ ವಾ ಸದ್ಧಿಂ ದಸ।
ಲೋಕಧಮ್ಮಾತಿ ಲೋಕಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ಅನುಪರಮಧಮ್ಮಕತ್ತಾ ಲಾಭೋ ಅಲಾಭೋ ಯಸೋ ಅಯಸೋ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖಂ ನಿನ್ದಾ ಪಸಂಸಾತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ। ಇಧ ಪನ ಕಾರಣೋಪಚಾರೇನ ಲಾಭಾದಿವತ್ಥುಕಸ್ಸ ಅನುನಯಸ್ಸ ಅಲಾಭಾದಿವತ್ಥುಕಸ್ಸ ಪಟಿಘಸ್ಸ ಚೇತಂ ಲೋಕಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಮಚ್ಛರಿಯಾನೀತಿ
ವಿಪಲ್ಲಾಸಾತಿ
ಗನ್ಥಾತಿ ನಾಮಕಾಯಸ್ಸ ಚೇವ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಚ ಗನ್ಥನತೋ ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ। ತಥಾ ಹಿ ತೇ ಅಭಿಜ್ಝಾ ಕಾಯಗನ್ಥೋ, ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಕಾಯಗನ್ಥೋ, ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸೋ ಕಾಯಗನ್ಥೋ, ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸೋ ಕಾಯಗನ್ಥೋ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಾ।
ಅಗತೀತಿ ಛನ್ದದೋಸಮೋಹಭಯೇಹಿ ಅಕತ್ತಬ್ಬಕರಣಸ್ಸ, ಕತ್ತಬ್ಬಾಕರಣಸ್ಸ ಚ ಅಧಿವಚನಂ। ತಞ್ಹಿ ಅರಿಯೇಹಿ ಅಗನ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಗತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಆಸವಾತಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಆಗೋತ್ರಭುತೋ, ಆಭವಗ್ಗತೋ ಚ ಸವನಾ, ಅಸಂವುತೇಹಿ ವಾ ದ್ವಾರೇಹಿ ಘಟಛಿದ್ದೇಹಿ ಉದಕಂ ವಿಯ ಸವನತೋ ನಿಚ್ಚಪಗ್ಘರಣಟ್ಠೇನ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಸ್ಸ ವಾ ಸವನತೋ ಕಾಮರಾಗಭವರಾಗಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಅವಿಜ್ಜಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ।
ಭವಸಾಗರೇ ಆಕಡ್ಢನಟ್ಠೇನ ದುರುತ್ತರಣಟ್ಠೇನ ಚ ಓಘಾತಿಪಿ, ಆರಮ್ಮಣವಿಯೋಗಸ್ಸ ಚೇವ ದುಕ್ಖವಿಯೋಗಸ್ಸ ಚ ಅಪ್ಪದಾನತೋ ಯೋಗಾತಿಪಿ ತೇಸಞ್ಞೇವ ಅಧಿವಚನಂ।
ನೀವರಣಾನೀತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆವರಣನೀವರಣಪಟಿಚ್ಛಾದನಟ್ಠೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಯೋ ಪಞ್ಚ।
ಪರಾಮಾಸೋತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಪರತೋ ಅಭೂತಂ ಸಭಾವಂ ಆಮಸನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ।
ಉಪಾದಾನಾನೀತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತಾನಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ।
ಅನುಸಯಾತಿ ಥಾಮಗತಟ್ಠೇನ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ, ಪಟಿಘ, ಮಾನ, ದಿಟ್ಠಿ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ, ಭವರಾಗ, ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ಸತ್ತ
ಮಲಾತಿ
ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾತಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಭಾವೇನ ಚೇವ ದುಗ್ಗತೀನಞ್ಚ ಪಥಭಾವೇನ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಮುಸಾವಾದೋ ಪಿಸುಣವಾಚಾ ಫರುಸವಾಚಾ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ ಅಭಿಜ್ಝಾ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಇಮೇ ದಸ।
ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾತಿ ಲೋಭಮೂಲಾ ಅಟ್ಠ ದೋಸಮೂಲಾ ದ್ವೇ ಮೋಹಮೂಲಾ ದ್ವೇತಿ ಇಮೇ ದ್ವಾದಸ।
೮೩೦. ಇತಿ ಏತೇಸಂ ಸಂಯೋಜನಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏತಾನಿ ಯಥಾಯೋಗಂ ಪಹಾನಕರಾನಿ। ಕಥಂ? ಸಂಯೋಜನೇಸು ತಾವ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸೋ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಾ ಚ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಾತಿ ಏತೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಪಠಮಞಾಣವಜ್ಝಾ, ಸೇಸಾ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಾ ಓಳಾರಿಕಾ ದುತಿಯಞಾಣವಜ್ಝಾ, ಸುಖುಮಾ ತತಿಯಞಾಣವಜ್ಝಾ, ರೂಪರಾಗಾದಯೋ ಪಞ್ಚಪಿ ಚತುತ್ಥಞಾಣವಜ್ಝಾ ಏವ। ಪರತೋಪಿ ಚ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಏವಸದ್ದೇನ ನಿಯಮಂ ನ ಕರಿಸ್ಸಾಮ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯಂ ಯಂ ‘‘ಉಪರಿಞಾಣವಜ್ಝೋ’’ತಿ ವಕ್ಖಾಮ, ಸೋ ಸೋ ಪುರಿಮಞಾಣೇಹಿ ಹತಾಪಾಯಗಮನೀಯಾದಿಭಾವೋವ ಹುತ್ವಾ ಉಪರಿಞಾಣವಜ್ಝೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಕಿಲೇಸೇಸು ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪಠಮಞಾಣವಜ್ಝಾ, ದೋಸೋ ತತಿಯಞಾಣವಜ್ಝೋ, ಲೋಭಮೋಹಮಾನಥಿನಉದ್ಧಚ್ಚಅಹಿರಿಕಅನೋತ್ತಪ್ಪಾನಿ ಚತುತ್ಥಞಾಣವಜ್ಝಾನಿ।
ಮಿಚ್ಛತ್ತೇಸು ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಮುಸಾವಾದೋ ಮಿಚ್ಛಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಮಿಚ್ಛಾಆಜೀವೋತಿ ಇಮೇ ಪಠಮಞಾಣವಜ್ಝಾ, ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಪಿಸುಣವಾಚಾ ಫರುಸವಾಚಾತಿ ಇಮೇ ತತಿಯಞಾಣವಜ್ಝಾ, ಚೇತನಾಯೇವ ಚೇತ್ಥ ವಾಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಮಿಚ್ಛಾವಾಯಾಮಸತಿಸಮಾಧಿವಿಮುತ್ತಿಞಾಣಾನಿ ಚತುತ್ಥಞಾಣವಜ್ಝಾನಿ।
ಲೋಕಧಮ್ಮೇಸು ಪಟಿಘೋ ತತಿಯಞಾಣವಜ್ಝೋ, ಅನುನಯೋ ಚತುತ್ಥಞಾಣವಜ್ಝೋ, ಯಸೇ ಚ ಪಸಂಸಾಯ ಚ ಅನುನಯೋ ಚತುತ್ಥಞಾಣವಜ್ಝೋತಿ ಏಕೇ। ಮಚ್ಛರಿಯಾನಿ ಪಠಮಞಾಣವಜ್ಝಾನೇವ।
ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಸು
ಗನ್ಥೇಸು ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಸಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸಕಾಯಗನ್ಥಾ ಪಠಮಞಾಣವಜ್ಝಾ, ಬ್ಯಾಪಾದಕಾಯಗನ್ಥೋ ತತಿಯಞಾಣವಜ್ಝೋ, ಇತರೋ ಚತುತ್ಥಞಾಣವಜ್ಝೋ।
ಅಗತಿ ಪಠಮಞಾಣವಜ್ಝಾವ।
ಆಸವೇಸು ದಿಟ್ಠಾಸವೋ ಪಠಮಞಾಣವಜ್ಝೋ, ಕಾಮಾಸವೋ ತತಿಯಞಾಣವಜ್ಝೋ, ಇತರೇ ದ್ವೇ ಚತುತ್ಥಞಾಣವಜ್ಝಾ। ಓಘಯೋಗೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ನೀವರಣೇಸು ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನೀವರಣಂ ಪಠಮಞಾಣವಜ್ಝಂ, ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚನ್ತಿ ತೀಣಿ ತತಿಯಞಾಣವಜ್ಝಾನಿ, ಥಿನಮಿದ್ಧಉದ್ಧಚ್ಚಾನಿ ಚತುತ್ಥಞಾಣವಜ್ಝಾನಿ।
ಪರಾಮಾಸೋ ಪಠಮಞಾಣವಜ್ಝೋವ।
ಉಪಾದಾನೇಸು ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ವತ್ಥುಕಾಮವಸೇನ ಕಾಮಾತಿ ಆಗತತ್ತಾ ರೂಪಾರೂಪರಾಗೋಪಿ ಕಾಮುಪಾದಾನೇ ಪತತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಚತುತ್ಥಞಾಣವಜ್ಝಂ, ಸೇಸಾನಿ ಪಠಮಞಾಣವಜ್ಝಾನಿ।
ಅನುಸಯೇಸು ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಾ ಪಠಮಞಾಣವಜ್ಝಾವ, ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಾನುಸಯಾ ತತಿಯಞಾಣವಜ್ಝಾ, ಮಾನಭವರಾಗಾವಿಜ್ಜಾನುಸಯಾ ಚತುತ್ಥಞಾಣವಜ್ಝಾ।
ಮಲೇಸು ದೋಸಮಲಂ ತತಿಯಞಾಣವಜ್ಝಂ, ಇತರಾನಿ ಚತುತ್ಥಞಾಣವಜ್ಝಾನಿ।
ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥೇಸು ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಮುಸಾವಾದೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಇಮೇ ಪಠಮಞಾಣವಜ್ಝಾ
ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ದಿಟ್ಠಿಗತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಚಾತಿ ಪಞ್ಚ ಪಠಮಞಾಣವಜ್ಝಾವ, ದ್ವೇ ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ತತಿಯಞಾಣವಜ್ಝಾ, ಸೇಸಾ ಚತುತ್ಥಞಾಣವಜ್ಝಾತಿ।
ಯಞ್ಚ ಯೇನ ವಜ್ಝಂ, ತಂ ತೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಂ ನಾಮ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇತಿ ಏತೇಸಂ ಸಂಯೋಜನಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏತಾನಿ ಯಥಾಯೋಗಂ ಪಹಾನಕರಾನೀ’’ತಿ।
೮೩೧. ಕಿಂ
ತಥಾ ‘‘ಹಞ್ಚಿ ಅನಾಗತೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತಿ, ತೇನಹಿ ಅಜಾತಂ ಪಜಹತಿ, ಅನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಪಜಹತಿ, ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ ಪಜಹತಿ, ಅಪಾತುಭೂತಂ ಪಜಹತಿ। ಅನಾಗತಂ ಯಂ ನತ್ಥಿ, ತಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿ ಚ ವತ್ವಾ, ‘‘ನ ಅನಾಗತೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತೀ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ।
ತಥಾ ‘‘ಹಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತಿ, ತೇನಹಿ ರತ್ತೋ ರಾಗಂ ಪಜಹತಿ। ದುಟ್ಠೋ ದೋಸಂ, ಮೂಳ್ಹೋ ಮೋಹಂ, ವಿನಿಬದ್ಧೋ ಮಾನಂ, ಪರಾಮಟ್ಠೋ ದಿಟ್ಠಿಂ, ವಿಕ್ಖೇಪಗತೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ, ಅನಿಟ್ಠಙ್ಗತೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಂ, ಥಾಮಗತೋ ಅನುಸಯಂ ಪಜಹತಿ। ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಯುಗನದ್ಧಾವ ವತ್ತನ್ತಿ। ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ ಮಗ್ಗಭಾವನಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚ ವತ್ವಾ, ‘‘ನ ಅತೀತೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತಿ, ನ ಅನಾಗತೇ, ನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತೀ’’ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ, ‘‘ತೇನಹಿ ನತ್ಥಿ ಮಗ್ಗಭಾವನಾ, ನತ್ಥಿ ಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ
‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ತರುಣೋ ರುಕ್ಖೋ ಅಜಾತಫಲೋ, ತಮೇನಂ ಪುರಿಸೋ ಮೂಲೇ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ, ಯೇ ತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಜಾತಫಲಾ, ತೇ ಅಜಾತಾಯೇವ ನ ಜಾಯನ್ತಿ, ಅನಿಬ್ಬತ್ತಾಯೇವ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಯೇವ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಅಪಾತುಭೂತಾಯೇವ ನ ಪಾತುಭವನ್ತಿ, ಏವಮೇವ
೮೩೨. ಏತೇನ ಕಿಂ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ? ಭೂಮಿಲದ್ಧಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹಾನಂ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ। ಭೂಮಿಲದ್ಧಾ ಪನ ಕಿಂ ಅತೀತಾನಾಗತಾ ಉದಾಹು ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತಿ। ಭೂಮಿಲದ್ಧುಪ್ಪನ್ನಾ ಏವ ನಾಮ ತೇ।
೮೩೩. ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹಿ ವತ್ತಮಾನಭೂತಾಪಗತೋಕಾಸಕತಭೂಮಿಲದ್ಧವಸೇನ ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದಂ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಾದಜರಾಭಙ್ಗಸಮಙ್ಗಿಸಙ್ಖಾತಂ ವತ್ತಮಾನುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ। ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಅನುಭವಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಂ ಅನುಭೂತಾಪಗತಸಙ್ಖಾತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಉಪ್ಪಾದಾದಿತ್ತಯಂ ಅನುಪ್ಪತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಂ ಭೂತಾಪಗತಸಙ್ಖಾತಂ ಸೇಸಸಙ್ಖತಞ್ಚ ಭೂತಾಪಗತುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ। ‘‘ಯಾನಿಸ್ಸ ತಾನಿ ಪುಬ್ಬೇಕತಾನಿ ಕಮ್ಮಾನೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೪೮) ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಅತೀತಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಅಞ್ಞಂ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸೋಕಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ತಥಾ ಕತೋಕಾಸಞ್ಚ ವಿಪಾಕಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಏವಂ ಕತೇ ಓಕಾಸೇ ಏಕನ್ತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಓಕಾಸಕತುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ। ತಾಸು ತಾಸು ಭೂಮೀಸು ಅಸಮೂಹತಂ ಅಕುಸಲಂ ಭೂಮಿಲದ್ಧುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ।
೮೩೪. ಏತ್ಥ ಭೂಮೀತಿ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ತೇಭೂಮಕಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ। ಭೂಮಿಲದ್ಧಂ ನಾಮ ತೇಸು ಖನ್ಧೇಸು ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಂ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ। ತೇನಹಿ ಸಾ ಭೂಮಿ ಲದ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಮಾ ಭೂಮಿಲದ್ಧನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಾ ಚ ಖೋ ನ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ। ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ
೮೩೫. ತತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಸ ಯೇಸು ಖನ್ಧೇಸು ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಅನುಸಯಿತಾ ಕಿಲೇಸಾ, ತಸ್ಸ ತೇ ಏವ ಖನ್ಧಾ ತೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವತ್ಥು, ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸನ್ತಕಾ ಖನ್ಧಾ। ಅತೀತಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಚ ಅಪ್ಪಹೀನಾನುಸಯಿತಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅತೀತಕ್ಖನ್ಧಾವ ವತ್ಥು, ನ ಇತರೇ। ಏಸ ನಯೋ ಅನಾಗತಾದೀಸು। ತಥಾ ಕಾಮಾವಚರಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಅಪ್ಪಹೀನಾನುಸಯಿತಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಕ್ಖನ್ಧಾವ ವತ್ಥು, ನ ಇತರೇ। ಏಸ ನಯೋ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರೇಸು। ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀಸು ಪನ ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಖನ್ಧೇಸು ತಂ ತಂ ವಟ್ಟಮೂಲಂ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನಂ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತೇ ತೇ ಖನ್ಧಾ ಪಹೀನಾನಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ವಟ್ಟಮೂಲಕಿಲೇಸಾನಂ ಅವತ್ಥುತೋ ಭೂಮೀತಿ ಸಙ್ಖಂ ನ ಲಭನ್ತಿ। ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋವ ವಟ್ಟಮೂಲಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಕರಿಯಮಾನಂ ಕಮ್ಮಂ ಕುಸಲಂ ಅಕುಸಲಂ ವಾ ಹೋತಿ। ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಪಚ್ಚಯಾ ವಟ್ಟಂ ವಟ್ಟತಿ। ತಸ್ಸೇತಂ ವಟ್ಟಮೂಲಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಯೇವ, ನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು। ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೇಯೇವ ವಾ, ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸೂತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಅವಿಸೇಸೇನ ಪಞ್ಚಸುಪಿ ಖನ್ಧೇಸು ಅನುಸಯಿತತ್ತಾ।
೮೩೬. ಕಥಂ? ಪಥವೀರಸಾದಿ ವಿಯ ರುಕ್ಖೇ। ಯಥಾ ಹಿ ಮಹಾರುಕ್ಖೇ ಪಥವೀತಲಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಪಥವೀರಸಞ್ಚ ಆಪೋರಸಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಮೂಲಖನ್ಧಸಾಖಪಸಾಖಪಲ್ಲವಪಲಾಸಪುಪ್ಫಫಲೇಹಿ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ನಭಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಯಾವ ಕಪ್ಪಾವಸಾನಾ ಬೀಜಪರಮ್ಪರಾಯ ರುಕ್ಖಪವೇಣಿಂ ಸನ್ತಾನಯಮಾನೇ ಠಿತೇ ತಂ ಪಥವೀರಸಾದಿ ಮೂಲೇಯೇವ, ನ ಖನ್ಧಾದೀಸು…ಪೇ॰… ಫಲೇಯೇವ ವಾ, ನ ಮೂಲಾದೀಸೂತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಬ್ಬೇಸು ಮೂಲಾದೀಸು ಅನುಗತತ್ತಾತಿ।
ಯಥಾ
೮೩೭. ಅಪಿಚ ಅಪರಮ್ಪಿ ಸಮುದಾಚಾರಆರಮ್ಮಣಾಧಿಗ್ಗಹಿತಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಅಸಮೂಹತವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ। ತತ್ಥ ವತ್ತಮಾನುಪ್ಪನ್ನಮೇವ ಸಮುದಾಚಾರುಪ್ಪನ್ನಂ। ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಪನ ಆಪಾಥಗತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಧಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಏವ ಅಪರಭಾಗೇ ಏಕನ್ತೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಗ್ಗಹಿತುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಕಲ್ಯಾಣಿಗಾಮೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರತೋ ಮಹಾತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿಸಭಾಗರೂಪದಸ್ಸನೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಕಿಲೇಸಜಾತಂ ವಿಯ। ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಅಞ್ಞತರವಸೇನ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಂ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿಮನಾರೂಳ್ಹಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿನಿವಾರಕಸ್ಸ ಹೇತುನೋ ಅಭಾವಾ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ। ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಪನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಮ್ಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮೂಹತತ್ತಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಂ ಅನತೀತತಾಯ ಅಸಮೂಹತುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಆಕಾಸೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಥೇರಸ್ಸ ಕುಸುಮಿತರುಕ್ಖೇ ಉಪವನೇ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಉಚ್ಚಿನನ್ತಸ್ಸ ಮಧುರೇನ ಸರೇನ ಗಾಯತೋ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಗೀತಸವನೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಕಿಲೇಸಜಾತಂ ವಿಯ। ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಗ್ಗಹಿತಾವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಅಸಮೂಹತುಪ್ಪನ್ನಂ ಭೂಮಿಲದ್ಧೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೮೩೮. ಇಚ್ಚೇತಸ್ಮಿಂ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಯದೇತಂ ವತ್ತಮಾನಭೂತಾಪಗತೋಕಾಸಕತಸಮುದಾಚಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಂ ಅಮಗ್ಗವಜ್ಝತ್ತಾ ಕೇನಚಿಪಿ ಞಾಣೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಂ ನ ಹೋತಿ। ಯಂ ಪನೇತಂ ಭೂಮಿಲದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾಧಿಗ್ಗಹಿತಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಅಸಮೂಹತಸಙ್ಖಾತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಸ ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಭಾವಂ ವಿನಾಸಯಮಾನಂ ಯಸ್ಮಾ ತಂ ತಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಪಹಾತಬ್ಬಂ ಹೋತೀತಿ। ಏವಮೇತ್ಥ ಯೇ ಯೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ, ತೇಸಂ ಪಹಾನಞ್ಚ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ।
ಪರಿಞ್ಞಾದಿಕಿಚ್ಚಕಥಾ
೮೩೯.
ಕಿಚ್ಚಾನಿ
ತಾನಿ ಚ ಯಥಾಸಭಾವೇನ, ಜಾನಿತಬ್ಬಾನಿ ಸಬ್ಬಾನೀತಿ॥
ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯಕಾಲಂ ಹಿ ಏತೇಸು ಚತೂಸು ಞಾಣೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಸ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪರಿಞ್ಞಾ ಪಹಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಭಾವನಾತಿ ಏತಾನಿ ಪರಿಞ್ಞಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ಯಥಾಸಭಾವೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬಾನಿ। ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ ಪೋರಾಣೇಹಿ –
‘‘ಯಥಾ ಪದೀಪೋ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಚತ್ತಾರಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಕರೋತಿ, ವಟ್ಟಿಂ ಝಾಪೇತಿ, ಅನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮತಿ, ಆಲೋಕಂ ಪರಿವಿದಂಸೇತಿ, ಸಿನೇಹಂ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ, ಏವಮೇವ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಭಿಸಮೇತಿ, ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯೇನ ಅಭಿಸಮೇತಿ, ಸಮುದಯಂ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯೇನ ಅಭಿಸಮೇತಿ, ಮಗ್ಗಂ ಭಾವನಾಭಿಸಮಯೇನ ಅಭಿಸಮೇತಿ, ನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯೇನ ಅಭಿಸಮೇತಿ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ನಿರೋಧಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರಿತ್ವಾ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಾಪುಣಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ।
ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದುಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸತಿ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯಮ್ಪಿ ಸೋ ಪಸ್ಸತಿ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧಮ್ಪಿ ಪಸ್ಸತಿ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದಮ್ಪಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೧೦೦) ಸಬ್ಬಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅಪರಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖೇಪೇತಂ ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯೇಪೇತಂ ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧೇಪೇತಂ ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯಪೇತಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ೭೯೪; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೦೯)।
ತತ್ಥ ಯಥಾ ಪದೀಪೋ ವಟ್ಟಿಂ ಝಾಪೇತಿ, ಏವಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ। ಯಥಾ ಅನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮತಿ, ಏವಂ ಸಮುದಯಂ ಪಜಹತಿ। ಯಥಾ ಆಲೋಕಂ ಪರಿವಿದಂಸೇತಿ, ಏವಂ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯತಾಯ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಿಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತಿ। ಯಥಾ ಸಿನೇಹಂ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ, ಏವಂ ಕಿಲೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ ನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿ ಏವಂ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೮೪೦. ಅಪರೋ
೮೪೧. ಅಪರೋ ನಯೋ – ಯಥಾ ನಾವಾ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಚತ್ತಾರಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಕರೋತಿ, ಓರಿಮತೀರಂ ಪಜಹತಿ, ಸೋತಂ ಛಿನ್ದತಿ, ಭಣ್ಡಂ ವಹತಿ, ಪಾರಿಮತೀರಂ ಅಪ್ಪೇತಿ, ಏವಮೇವ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ…ಪೇ॰… ನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯೇನ ಅಭಿಸಮೇತಿ। ಏತ್ಥಾಪಿ ಯಥಾ ನಾವಾ ಓರಿಮತೀರಂ ಪಜಹತಿ, ಏವಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ। ಯಥಾ ಸೋತಂ ಛಿನ್ದತಿ, ಏವಂ ಸಮುದಯಂ ಪಜಹತಿ। ಯಥಾ ಭಣ್ಡಂ ವಹತಿ, ಏವಂ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯತಾಯ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತಿ। ಯಥಾ ಪಾರಿಮತೀರಂ ಅಪ್ಪೇತಿ, ಏವಂ ಪಾರಿಮತೀರಭೂತಂ ನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿ ಏವಂ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೮೪೨. ಏವಂ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯಕಾಲಸ್ಮಿಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಚತುನ್ನಂ ಕಿಚ್ಚಾನಂ ವಸೇನ ಪವತ್ತಞಾಣಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ ಸೋಳಸಹಾಕಾರೇಹಿ ತಥಟ್ಠೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಏಕಪಟಿವೇಧಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಕಥಂ ತಥಟ್ಠೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಏಕಪಟಿವೇಧಾನಿ? ಸೋಳಸಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ತಥಟ್ಠೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಏಕಪಟಿವೇಧಾನಿ। ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪೀಳನಟ್ಠೋ, ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ, ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ, ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೋ, ತಥಟ್ಠೋ। ಸಮುದಯಸ್ಸ ಆಯೂಹನಟ್ಠೋ, ನಿದಾನಟ್ಠೋ, ಸಂಯೋಗಟ್ಠೋ, ಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೋ, ತಥಟ್ಠೋ। ನಿರೋಧಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಟ್ಠೋ, ವಿವೇಕಟ್ಠೋ, ಅಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ, ಅಮತಟ್ಠೋ, ತಥಟ್ಠೋ। ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋ, ಹೇತುಟ್ಠೋ, ದಸ್ಸನಟ್ಠೋ, ಅಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೋ, ತಥಟ್ಠೋ। ಇಮೇಹಿ ಸೋಳಸಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ತಥಟ್ಠೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಏಕಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ। ಯಂ ಏಕಸಙ್ಗಹಿತಂ, ತಂ ಏಕತ್ತಂ। ಯಂ ಏಕತ್ತಂ, ತಂ ಏಕೇನ ಞಾಣೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಏಕಪಟಿವೇಧಾನೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೧೧)।
೮೪೩. ತತ್ಥ
ತತ್ಥ ಯದಾ ಏಕೇಕಂ ಸಚ್ಚಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ, ತದಾ ಸಮುದಯದಸ್ಸನೇನ ತಾವ ಸಭಾವತೋ ಪೀಳನಲಕ್ಖಣಸ್ಸಾಪಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ, ಯಸ್ಮಾ ತಂ ಆಯೂಹನಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮುದಯೇನ ಆಯೂಹಿತಂ ಸಙ್ಖತಂ ರಾಸಿಕತಂ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಸೋ ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ ಆವಿಭವತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮಗ್ಗೋ ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾಪಹರೋ ಸುಸೀತಲೋ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ ಆವಿಭವತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ನನ್ದಸ್ಸ ಅಚ್ಛರಾದಸ್ಸನೇನ ಸುನ್ದರಿಯಾ ಅನಭಿರೂಪಭಾವೋ ವಿಯ। ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪನ ನಿರೋಧಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನಸ್ಸ ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೋ ಆವಿಭವತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವೇತ್ಥ ನತ್ಥಿ।
ತಥಾ ಸಭಾವತೋ ಆಯೂಹನಲಕ್ಖಣಸ್ಸಾಪಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ, ದುಕ್ಖದಸ್ಸನೇನ ನಿದಾನಟ್ಠೋ ಆವಿಭವತಿ ಅಸಪ್ಪಾಯಭೋಜನತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಬ್ಯಾಧಿದಸ್ಸನೇನ ಭೋಜನಸ್ಸ ಬ್ಯಾಧಿನಿದಾನಭಾವೋ ವಿಯ। ವಿಸಂಯೋಗಭೂತಸ್ಸ ನಿರೋಧಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ಸಂಯೋಗಟ್ಠೋ। ನಿಯ್ಯಾನಭೂತಸ್ಸ ಚ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೋತಿ।
ತಥಾ ನಿಸ್ಸರಣಲಕ್ಖಣಸ್ಸಾಪಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ, ಅವಿವೇಕಭೂತಸ್ಸ ಸಮುದಯಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ವಿವೇಕಟ್ಠೋ ಆವಿಭವತಿ। ಮಗ್ಗದಸ್ಸನೇನ ಅಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ, ಇಮಿನಾ ಹಿ ಅನಮತಗ್ಗಸಂಸಾರೇ ಮಗ್ಗೋ ನದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬೋ, ಸೋಪಿ ಚ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಸಙ್ಖತೋಯೇವಾತಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖತಭಾವೋ ಅತಿವಿಯ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ದುಕ್ಖದಸ್ಸನೇನ ಪನಸ್ಸ ಅಮತಟ್ಠೋ ಆವಿಭವತಿ, ದುಕ್ಖಂ ಹಿ ವಿಸಂ, ಅಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ।
ತಥಾ ನಿಯ್ಯಾನಲಕ್ಖಣಸ್ಸಾಪಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ಸಮುದಯದಸ್ಸನೇನ ‘‘ನಾಯಂ ಹೇತು ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾ, ಅಯಂ ಹೇತೂ’’ತಿ ಹೇತುಟ್ಠೋ ಆವಿಭವತಿ। ನಿರೋಧದಸ್ಸನೇನ ದಸ್ಸನಟ್ಠೋ, ಪರಮಸುಖುಮಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೋ ‘‘ವಿಪ್ಪಸನ್ನಂ ವತ ಮೇ
ಪರಿಞ್ಞಾದಿಪ್ಪಭೇದಕಥಾ
೮೪೪. ಇದಾನಿ ಯಾನಿ ತಾನಿ ಪರಿಞ್ಞಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತೇಸು –
ತಿವಿಧಾ ಹೋತಿ ಪರಿಞ್ಞಾ, ತಥಾ ಪಹಾನಮ್ಪಿ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಿ।
ದ್ವೇ ಭಾವನಾ ಅಭಿಮತಾ, ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ತತ್ಥ ಞಾತಬ್ಬೋ॥
೮೪೫. ತಿವಿಧಾ ಹೋತಿ ಪರಿಞ್ಞಾತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ಪರಿಞ್ಞಾ ತಿವಿಧಾ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾ ಞಾತಟ್ಠೇನ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಮಾತಿಕಾ ೧.೨೦) ಏವಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಭಿಞ್ಞಾತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಞಾತಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೭೫) ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ, ‘‘ಸಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ಕಿಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ? ಚಕ್ಖುಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨) ನಯೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವುತ್ತಾ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ ನಾಮ। ತಸ್ಸಾ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪಾಭಿಜಾನನಾ ಆವೇಣಿಕಾ ಭೂಮಿ।
೮೪೬. ‘‘ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾ ತೀರಣಟ್ಠೇನ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಮಾತಿಕಾ ೧.೨೧) ಏವಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಪನ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿಞ್ಞಾತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ತೀರಿತಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೭೫) ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ, ‘‘ಸಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ಕಿಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ? ಚಕ್ಖುಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೧) ನಯೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವುತ್ತಾ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ನಾಮ। ತಸ್ಸಾ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾತಿ ತೀರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಯಾವ ಅನುಲೋಮಾ ಆವೇಣಿಕಾ ಭೂಮಿ।
೮೪೭. ‘‘ಪಹಾನಪಞ್ಞಾ ಪರಿಚ್ಚಾಗಟ್ಠೇನ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಮಾತಿಕಾ ೧.೨೨) ಏವಂ ಪನ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಹೀನಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೭೫) ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ। ತಸ್ಸಾ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಮಗ್ಗಞಾಣಾ ಭೂಮಿ, ಅಯಂ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ।
ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಞಾತತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯೋಪಿ ತದತ್ಥಾಯೇವ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಜಹತಿ, ತೇ ನಿಯಮತೋ ಞಾತಾ ಚೇವ ತೀರಿತಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿಞ್ಞಾತ್ತಯಮ್ಪಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೮೪೮. ತಥಾ ಪಹಾನಮ್ಪೀತಿ ಪಹಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಪರಿಞ್ಞಾ ವಿಯ ತಿವಿಧಮೇವ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಯಂ ಸಸೇವಾಲೇ ಉದಕೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತೇನ ಘಟೇನ ಸೇವಾಲಸ್ಸ ವಿಯ ತೇನ ತೇನ ಲೋಕಿಯಸಮಾಧಿನಾ ನೀವರಣಾದೀನಂ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ, ಇದಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಞ್ಚ ನೀವರಣಾನಂ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಭಾವಯತೋ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೪) ನೀವರಣಾನಞ್ಞೇವ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪಾಕಟತ್ತಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನೀವರಣಾನಿ ಹಿ ಝಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಪಿ ಪಚ್ಛಾಭಾಗೇಪಿ ನ ಸಹಸಾ ಚಿತ್ತಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರನ್ತಿ, ವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಅಪ್ಪಿತಕ್ಖಣೇಯೇವ। ತಸ್ಮಾ ನೀವರಣಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ ಪಾಕಟಂ।
೮೪೯. ಯಂ ಪನ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ಸಮುಜ್ಜಲಿತೇನ ಪದೀಪೇನ ಅನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ವಿಯ ತೇನ ತೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅವಯವಭೂತೇನ ಞಾಣಙ್ಗೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನೇವ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಹಾತಬ್ಬಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಹಾನಂ, ಇದಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ತಾವ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ। ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇನ ಅಹೇತುವಿಸಮಹೇತುದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚೇವ ಕಙ್ಖಾಮಲಸ್ಸ ಚ। ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನೇನ ‘‘ಅಹಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಸಮೂಹಗಾಹಸ್ಸ। ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗವವತ್ಥಾನೇನ ಅಮಗ್ಗೇ ಮಗ್ಗಸಞ್ಞಾಯ। ಉದಯದಸ್ಸನೇನ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಾ। ವಯದಸ್ಸನೇನ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯಾ। ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇನ ಸಭಯೇ ಅಭಯಸಞ್ಞಾಯ। ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ಅಸ್ಸಾದಸಞ್ಞಾಯ। ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನೇನ ಅಭಿರತಿಸಞ್ಞಾಯ। ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಯ ಅಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮಭಾವಸ್ಸ। ಪಟಿಸಙ್ಖಾನೇನ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಸ್ಸ। ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಅನುಪೇಕ್ಖನಸ್ಸ। ಅನುಲೋಮೇನ ಸಚ್ಚಪಟಿಲೋಮಗಾಹಸ್ಸ ಪಹಾನಂ।
ಯಂ ವಾ ಪನ ಅಟ್ಠಾರಸಸು ಮಹಾವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾಯ। ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸುಖಸಞ್ಞಾಯ। ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಅತ್ತಸಞ್ಞಾಯ। ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನನ್ದಿಯಾ। ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ರಾಗಸ್ಸ। ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಮೇವ।
೮೫೦. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಹಿ ಸತ್ತಹಿ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದೀನಂ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನೇ ವುತ್ತಮೇವ।
ಖಯಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಪನ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಏವಂ ಖಯಂ ಪಸ್ಸತೋ ಞಾಣಂ। ತೇನ ಘನಸಞ್ಞಾಯ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ।
ವಯಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ –
ಆರಮ್ಮಣಾನ್ವಯೇನ, ಉಭೋ ಏಕವವತ್ಥಾನಾ।
ನಿರೋಧೇ ಅಧಿಮುತ್ತತಾ, ವಯಲಕ್ಖಣವಿಪಸ್ಸನಾತಿ॥ –
ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಚೇವ ಅನ್ವಯತೋ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಭಙ್ಗಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಭಙ್ಗಸಙ್ಖಾತೇ ನಿರೋಧೇ ಅಧಿಮುತ್ತತಾ, ತಾಯ ಆಯೂಹನಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ। ಯೇಸಂ ಹಿ ಅತ್ಥಾಯ ಆಯೂಹೇಯ್ಯ, ‘‘ತೇ ಏವಂ ವಯಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವಿಪಸ್ಸತೋ ಆಯೂಹನೇ ಚಿತ್ತಂ ನ ನಮತಿ।
ವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ರೂಪಸತ್ತಕಾದಿವಸೇನ ತಂ ತಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅಞ್ಞಥಾಪವತ್ತಿದಸ್ಸನಂ। ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಜರಾಯ ಚೇವ ಮರಣೇನ ಚ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ವಿಪರಿಣಾಮದಸ್ಸನಂ, ತಾಯ ಧುವಸಞ್ಞಾಯ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ।
ಅನಿಮಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾವ, ತಾಯ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ।
ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾವ, ತಾಯ ಸುಖಪಣಿಧಿಸುಖಪತ್ಥನಾಪಹಾನಂ ಹೋತಿ।
ಸುಞ್ಞತಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾವ, ತಾಯ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ।
ಅಧಿಪಞ್ಞಾಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾತಿ
‘‘ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ, ಭಙ್ಗಞ್ಚ ಅನುಪಸ್ಸತಿ।
ಸುಞ್ಞತೋ ಚ ಉಪಟ್ಠಾನಂ, ಅಧಿಪಞ್ಞಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ॥ –
ಏವಂ ವುತ್ತಾ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾವ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಮರಣಂ, ನ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಭಙ್ಗವಸೇನ ಸುಞ್ಞತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ। ಸಾ ಅಧಿಪಞ್ಞಾ ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಾಯ ನಿಚ್ಚಸಾರಾಭಾವಸ್ಸ ಚ ಅತ್ತಸಾರಾಭಾವಸ್ಸ ಚ ಸುಟ್ಠು ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಸಾರಾದಾನಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ।
ಯಥಾಭೂತಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೋ, ತೇನ ‘‘ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಅತೀತಮದ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಚೇವ, ‘‘ಇಸ್ಸರತೋ ಲೋಕೋ ಸಮ್ಭೋತೀ’’ತಿಆದಿವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮೋಹಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ।
ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸಬ್ಬಭವಾದೀಸು ಆದೀನವದಸ್ಸನಞಾಣಂ, ತೇನ ‘‘ಕಿಞ್ಚಿ ಅಲ್ಲೀಯಿತಬ್ಬಂ ನ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆಲಯಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ।
ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಮುಞ್ಚನಸ್ಸ ಉಪಾಯಕರಣಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಞಾಣಂ, ತೇನ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ।
ವಿವಟ್ಟಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಚೇವ ಅನುಲೋಮಞ್ಚ। ತದಾ ಹಿಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಈಸಕಪೋಣೇ ಪದುಮಪಲಾಸೇ ಉದಕಬಿನ್ದು ವಿಯ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಗತಾ ಪತಿಲೀಯತಿ, ಪತಿಕುಟತಿ, ಪತಿವತ್ತತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ತಾಯ ಸಂಯೋಗಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ, ಕಾಮಸಂಯೋಗಾದಿಕಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಹಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ಸಮಾಧಿಂ ಭಾವಯತೋ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೪) ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ವುತ್ತಂ।
೮೫೧. ಯಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಞ್ಚ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಖಯಗಾಮಿಮಗ್ಗಂ ಭಾವಯತೋ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೪)
೮೫೨. ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪೀತಿ ಲೋಕಿಯಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಲೋಕುತ್ತರಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾತಿ ದ್ವೇಧಾ ಭಿನ್ನಾಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಾಯ ದಸ್ಸನಭಾವನಾವಸೇನ ಭೇದತೋ ತಿವಿಧಾ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಲಾಭೀಮ್ಹಿ, ವಸೀಮ್ಹಿ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕತಂ ಮಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ॰ ೨೦೩-೨೦೪) ನಯೇನ ಆಗತಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಫಸ್ಸನಾ ಲೋಕಿಯಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ನಾಮ। ಫಸ್ಸನಾತಿ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಇದಂ ಮಯಾ ಅಧಿಗತ’’ನ್ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಞಾಣಫಸ್ಸೇನ ಫುಸನಾ। ಇಮಮೇವ ಹಿ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಪಞ್ಞಾ ಫಸ್ಸನಟ್ಠೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಮಾತಿಕಾ ೧.೨೪) ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಚ್ಛಿಕತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಫಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೭೫) ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯನಿದ್ದೇಸೋ ವುತ್ತೋ।
ಅಪಿಚ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಪ್ಪಾದೇತ್ವಾಪಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಕೇವಲಂ ಅಪರಪ್ಪಚ್ಚಯೇನ ಞಾಣೇನ ಞಾತಾ, ತೇ ಸಚ್ಛಿಕತಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ಸಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ। ಕಿಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬಂ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ? ಚಕ್ಖು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೯) ವುತ್ತಂ।
ಅಪರಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ। ವೇದನಂ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ। ಚಕ್ಖುಂ…ಪೇ॰… ಜರಾಮರಣಂ…ಪೇ॰… ಅಮತೋಗಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿ। ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಚ್ಛಿಕತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಫಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೯)।
ಪಠಮಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ। ಸೇಸಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಸು ಭಾವನಾಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾತಿ। ಸಾ ದುವಿಧಾಪಿ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ತಸ್ಮಾ ದಸ್ಸನಭಾವನಾವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಇಮಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೮೫೩. ದ್ವೇ ಭಾವನಾ ಅಭಿಮತಾತಿ ಭಾವನಾ ಪನ ಲೋಕಿಯಭಾವನಾ ಲೋಕುತ್ತರಭಾವನಾತಿ ದ್ವೇಯೇವ ಅಭಿಮತಾ। ತತ್ಥ ಲೋಕಿಯಾನಂ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾನಂ ಉಪ್ಪಾದನಂ, ತಾಹಿ ಚ ಸನ್ತಾನವಾಸನಂ ಲೋಕಿಯಭಾವನಾ। ಲೋಕುತ್ತರಾನಂ ಉಪ್ಪಾದನಂ, ತಾಹಿ ಚ ಸನ್ತಾನವಾಸನಂ ಲೋಕುತ್ತರಭಾವನಾ। ತಾಸು ಇಧ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಲೋಕುತ್ತರಾನಿ ಹಿ ಸೀಲಾದೀನಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪೇತಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ತೇಸಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾದಿತಾಯ ತೇಹಿ ಚ ಸನ್ತಾನಂ ವಾಸೇತೀತಿ ಲೋಕುತ್ತರಭಾವನಾವಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ।
ಏವಂ –
ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಪರಿಞ್ಞಾದೀನಿ, ಯಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ ಅಭಿಸಮಯಕಾಲೇ।
ತಾನಿ ಚ ಯಥಾಸಭಾವೇನ, ಜಾನಿತಬ್ಬಾನಿ ಸಬ್ಬಾನೀತಿ॥
ಏತ್ತಾವತಾ ಚ –
‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ನರೋ ಸಪಞ್ಞೋ, ಚಿತ್ತಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಭಾವಯ’’ನ್ತಿ॥ –
ಏವಂ ಸರೂಪೇನೇವ ಆಭತಾಯ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾಯ ವಿಧಾನದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮೂಲಭೂತಾ ದ್ವೇ ವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಸರೀರಭೂತಾ ಪಞ್ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತೇನ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ, ತಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ ಹೋತಿ। ಕಥಂ ಭಾವೇತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಞ್ಚ ಪಞ್ಹೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋತಿ।
ಇತಿ ಸಾಧುಜನಪಾಮೋಜ್ಜತ್ಥಾಯ ಕತೇ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ
ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾಧಿಕಾರೇ
ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ
ಬಾವೀಸತಿಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।