೧೪. ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೋ
ಪಞ್ಞಾಕಥಾ
೪೨೧. ಇದಾನಿ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ನರೋ ಸಪಞ್ಞೋ, ಚಿತ್ತಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಭಾವಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಸೀಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಸಮಾಧಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಭಾವಿತೋ ಹೋತಿ।
ತದನನ್ತರಾ ಪನ ಪಞ್ಞಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ। ಸಾ ಚ ಅತಿಸಙ್ಖೇಪದೇಸಿತತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾತುಮ್ಪಿ ತಾವ ನ ಸುಕರಾ, ಪಗೇವ ಭಾವೇತುಂ। ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಾ ವಿತ್ಥಾರಂ ಭಾವನಾನಯಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇದಂ ಪಞ್ಹಾಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ।
ಕಾ ಪಞ್ಞಾ, ಕೇನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾ, ಕಾನಸ್ಸಾ ಲಕ್ಖಣರಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಾನಿ, ಕತಿವಿಧಾ ಪಞ್ಞಾ, ಕಥಂ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ, ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾಯ ಕೋ ಆನಿಸಂಸೋತಿ?
೪೨೨. ತತ್ರಿದಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ಕಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಪಞ್ಞಾ ಬಹುವಿಧಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ। ತಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿಭಾವಯಿತುಂ ಆರಬ್ಭಮಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಞ್ಚೇವ ಅತ್ಥಂ ನ ಸಾಧೇಯ್ಯ, ಉತ್ತರಿ ಚ ವಿಕ್ಖೇಪಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದಾಮ। ಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಪಞ್ಞಾ।
೪೨೩. ಕೇನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾತಿ ಪಜಾನನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾ। ಕಿಮಿದಂ ಪಜಾನನಂ ನಾಮ? ಸಞ್ಜಾನನವಿಜಾನನಾಕಾರವಿಸಿಟ್ಠಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಜಾನನಂ। ಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಪಞ್ಞಾನಂ ಹಿ ಸಮಾನೇಪಿ ಜಾನನಭಾವೇ, ಸಞ್ಞಾ ‘‘ನೀಲಂ ಪೀತಕ’’ನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಸಞ್ಜಾನನಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ। ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಂ ಪಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ವಿಞ್ಞಾಣಂ ‘‘ನೀಲಂ ಪೀತಕ’’ನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಜಾನಾತಿ, ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಞ್ಚ ಪಾಪೇತಿ। ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ಪನ ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವಂ ಪಾಪೇತುಂ ನ
ಯಥಾ ಹಿ ಹೇರಞ್ಞಿಕಫಲಕೇ ಠಪಿತಂ ಕಹಾಪಣರಾಸಿಂ ಏಕೋ ಅಜಾತಬುದ್ಧಿದಾರಕೋ, ಏಕೋ ಗಾಮಿಕಪುರಿಸೋ, ಏಕೋ ಹೇರಞ್ಞಿಕೋತಿ ತೀಸು ಜನೇಸು ಪಸ್ಸಮಾನೇಸು
ಸಞ್ಞಾ ಹಿ ಅಜಾತಬುದ್ಧಿನೋ ದಾರಕಸ್ಸ ಕಹಾಪಣದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ಹೋತಿ, ನೀಲಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರಮತ್ತಗಹಣತೋ। ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಗಾಮಿಕಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಕಹಾಪಣದಸ್ಸನಮಿವ ಹೋತಿ, ನೀಲಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಾಕಾರಗಹಣತೋ, ಉದ್ಧಂಪಿ ಚ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಸಮ್ಪಾಪನತೋ। ಪಞ್ಞಾ ಹೇರಞ್ಞಿಕಸ್ಸ ಕಹಾಪಣದಸ್ಸನಮಿವ ಹೋತಿ, ನೀಲಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಾಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ, ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಞ್ಚ ಪಾಪೇತ್ವಾ, ತತೋ ಉದ್ಧಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವಪಾಪನತೋ। ತಸ್ಮಾ ಯದೇತಂ ಸಞ್ಜಾನನವಿಜಾನನಾಕಾರವಿಸಿಟ್ಠಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಜಾನನಂ। ಇದಂ ಪಜಾನನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ಹಿ ಏತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಜಾನನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ।
ಸಾ ಪನೇಸಾ ಯತ್ಥ ಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ, ನ ತತ್ಥ ಏಕಂಸೇನ ಹೋತಿ। ಯದಾ ಪನ ಹೋತಿ, ತದಾ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಾ ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ‘‘ಅಯಂ ಸಞ್ಞಾ, ಇದಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಅಯಂ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವಿನಿಬ್ಭುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯನಾನತ್ತಾ ಸುಖುಮಾ ದುದ್ದಸಾ। ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ನಾಗಸೇನೋ ‘‘ದುಕ್ಕರಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಭಗವತಾ ಕತ’’ನ್ತಿ। ಕಿಂ, ಭನ್ತೇ, ನಾಗಸೇನ ಭಗವತಾ ದುಕ್ಕರಂ ಕತನ್ತಿ? ‘ದುಕ್ಕರಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಭಗವತಾ ಕತಂ ಯಂ ಅರೂಪೀನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ವವತ್ಥಾನಂ ಅಕ್ಖಾತಂ ಅಯಂ ಫಸ್ಸೋ, ಅಯಂ ವೇದನಾ, ಅಯಂ ಸಞ್ಞಾ, ಅಯಂ ಚೇತನಾ, ಇದಂ ಚಿತ್ತ’’’ನ್ತಿ (ಮಿ॰ ಪ॰ ೨.೭.೧೬)।
೪೨೪. ಕಾನಸ್ಸಾ ಲಕ್ಖಣರಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಧಮ್ಮಸಭಾವಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣಾ ಪಞ್ಞಾ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಪಟಿಚ್ಛಾದಕಮೋಹನ್ಧಕಾರವಿದ್ಧಂಸನರಸಾ, ಅಸಮ್ಮೋಹಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೨) ವಚನತೋ ಪನ ಸಮಾಧಿ ತಸ್ಸಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಪಞ್ಞಾಪಭೇದಕಥಾ
೪೨೫. ಕತಿವಿಧಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಧಮ್ಮಸಭಾವಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣೇನ ತಾವ ಏಕವಿಧಾ। ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರವಸೇನ ದುವಿಧಾ। ತಥಾ ಸಾಸವಾನಾಸವಾದಿವಸೇನ, ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾಪನವಸೇನ, ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತವಸೇನ, ದಸ್ಸನಭಾವನಾಭೂಮಿವಸೇನ ಚ। ತಿವಿಧಾ ಚಿನ್ತಾಸುತಭಾವನಾಮಯವಸೇನ। ತಥಾ ಪರಿತ್ತಮಹಗ್ಗತಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣವಸೇನ, ಆಯಾಪಾಯಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲವಸೇನ, ಅಜ್ಝತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಾದಿವಸೇನ ಚ। ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಞಾಣವಸೇನ ಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಸೇನ ಚಾತಿ।
೪೨೬. ತತ್ಥ ಏಕವಿಧಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಉತ್ತಾನತ್ಥೋಯೇವ। ದುವಿಧಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಲೋಕಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಲೋಕಿಯಾ। ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಲೋಕುತ್ತರಾತಿ ಏವಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರವಸೇನ ದುವಿಧಾ।
ದುತಿಯದುಕೇ ಆಸವಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಸಾಸವಾ। ತೇಸಂ ಅನಾರಮ್ಮಣಾ ಅನಾಸವಾ। ಅತ್ಥತೋ ಪನೇಸಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾವ ಹೋತಿ। ಆಸವಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಾಸವಾ। ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಅನಾಸವಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏವಂ ಸಾಸವಾನಾಸವಾದಿವಸೇನ ದುವಿಧಾ।
ತತಿಯದುಕೇ ಯಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಚತುನ್ನಂ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ವವತ್ಥಾಪನೇ ಪಞ್ಞಾ, ಅಯಂ ನಾಮವವತ್ಥಾಪನಪಞ್ಞಾ। ಯಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವವತ್ಥಾಪನೇ ಪಞ್ಞಾ, ಅಯಂ ರೂಪವವತ್ಥಾಪನಪಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾಪನವಸೇನ ದುವಿಧಾ।
ಚತುತ್ಥದುಕೇ ದ್ವೀಸು ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತೇಸು ಸೋಳಸಸು ಚ ಪಞ್ಚಕನಯೇನ ಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಿಕೇಸು ಮಗ್ಗಚಿತ್ತೇಸು ಪಞ್ಞಾ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ। ದ್ವೀಸು ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತೇಸು ಚತೂಸು ಚ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕೇಸು ಮಗ್ಗಚಿತ್ತೇಸು ಪಞ್ಞಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾತಿ ಏವಂ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತವಸೇನ ದುವಿಧಾ।
ಪಞ್ಚಮದುಕೇ ದಸ್ಸನಭೂಮಿ। ಅವಸೇಸಮಗ್ಗತ್ತಯಪಞ್ಞಾ ಭಾವನಾಭೂಮೀತಿ ಏವಂ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಭೂಮಿವಸೇನ ದುವಿಧಾ।
೪೨೭. ತಿಕೇಸು ಪಠಮತ್ತಿಕೇ ಪರತೋ ಅಸ್ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಪಞ್ಞಾ ಅತ್ತನೋ ಚಿನ್ತಾವಸೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ ಚಿನ್ತಾಮಯಾ। ಪರತೋ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಪಞ್ಞಾ ಸುತವಸೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ ಸುತಮಯಾ। ಯಥಾ ತಥಾ ವಾ ಭಾವನಾವಸೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನಾ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ಭಾವನಾಮಯಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಚಿನ್ತಾಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ? ಯೋಗವಿಹಿತೇಸು ವಾ ಕಮ್ಮಾಯತನೇಸು ಯೋಗವಿಹಿತೇಸು ವಾ ಸಿಪ್ಪಾಯತನೇಸು ಯೋಗವಿಹಿತೇಸು ವಾ ವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನೇಸು ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಂ ವಾ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಂ ವಾ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಾ ವೇದನಾ…ಪೇ॰… ಸಞ್ಞಾ… ಸಙ್ಖಾರಾ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಾ, ಯಂ ಏವರೂಪಿಂ ಅನುಲೋಮಿಕಂ ಖನ್ತಿಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ರುಚಿಂ ಮುತಿಂ ಪೇಕ್ಖಂ ಧಮ್ಮನಿಜ್ಝಾನಖನ್ತಿಂ ಪರತೋ ಅಸ್ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲಭತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಚಿನ್ತಾಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ…ಪೇ॰… ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲಭತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸುತಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ। ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ ಭಾವನಾಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೭೬೮)।
ಏವಂ ಚಿನ್ತಾಸುತಭಾವನಾಮಯವಸೇನ ತಿವಿಧಾ।
ದುತಿಯತ್ತಿಕೇ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ। ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಾ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಾ। ಸಾ ಲೋಕಿಯವಿಪಸ್ಸನಾ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಾ। ಸಾ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಏವಂ ಪರಿತ್ತಮಹಗ್ಗತಾಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ತಿವಿಧಾ।
ತತಿಯತ್ತಿಕೇ ಆಯೋ ನಾಮ ವುದ್ಧಿ, ಸಾ ದುವಿಧಾ ಅನತ್ಥಹಾನಿತೋ ಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಚ। ತತ್ಥ ಕೋಸಲ್ಲಂ ಆಯಕೋಸಲ್ಲಂ। ಯಥಾಹ –
‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಆಯಕೋಸಲ್ಲಂ? ಇಮೇ ಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಚೇವ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಇಮೇ ವಾ ಪನಿಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಚೇವ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯ ಭಾವನಾಯ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ, ಯಾ ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ
ಅಪಾಯೋತಿ ಅಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಂ। ಯಥಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಅಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಂ? ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಚೇವ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ವಿಭ॰ ೭೭೧)।
ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪನ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಾಯೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಾರಣೇಸು ತಂಖಣಪ್ಪವತ್ತಂ ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಂ ಕೋಸಲ್ಲಂ ಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಂ ನಾಮ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಸಬ್ಬಾಪಿ ತತ್ರುಪಾಯಾ ಪಞ್ಞಾ ಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ॰ ೭೭೧)। ಏವಂ ಆಯಾಪಾಯಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲವಸೇನ ತಿವಿಧಾ।
ಚತುತ್ಥತ್ತಿಕೇ ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಆರದ್ಧಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಞ್ಞಾ ಅಜ್ಝತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಾ। ಪರಸ್ಸ ಖನ್ಧೇ ಬಾಹಿರಂ ವಾ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆರದ್ಧಾ ಬಹಿದ್ಧಾಭಿನಿವೇಸಾ। ಉಭಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆರದ್ಧಾ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಭಿನಿವೇಸಾತಿ ಏವಂ ಅಜ್ಝತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಾದಿವಸೇನ ತಿವಿಧಾ।
೪೨೮. ಚತುಕ್ಕೇಸು ಪಠಮಚತುಕ್ಕೇ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣಂ। ದುಕ್ಖಸಮುದಯಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೇ ಞಾಣಂ। ದುಕ್ಖನಿರೋಧಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೇ ಞಾಣಂ। ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಞಾಣನ್ತಿ ಏವಂ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಞಾಣವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ।
ದುತಿಯಚತುಕ್ಕೇ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ನಾಮ ಅತ್ಥಾದೀಸು ಪಭೇದಗತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಞಾಣಾನಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಅತ್ಥೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಧಮ್ಮೇ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ತತ್ರಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಞಾಣೇಸು ಞಾಣಂ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೭೧೮)।
ತತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಹೇತುಫಲಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಹೇತುಫಲಂ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಹೇತುಅನುಸಾರೇನ ಅರಿಯತಿ ಅಧಿಗಮಿಯತಿ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಭೇದತೋ ಪನ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಯಸಮ್ಭೂತಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಭಾಸಿತತ್ಥೋ, ವಿಪಾಕೋ, ಕಿರಿಯಾತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ಥೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಧಮ್ಮೋತಿಪಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಪಚ್ಚಯೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ತಂ ತಂ ದಹತಿ ಪವತ್ತೇತಿ ವಾ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿತುಂ ವಾ ದೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಭೇದತೋ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ।
ಅಯಮೇವ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ –
‘‘ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ದುಕ್ಖಸಮುದಯೇ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಹೇತುಮ್ಹಿ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಹೇತುಫಲೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಜಾತಾ ಭೂತಾ ಸಞ್ಜಾತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಪಾತುಭೂತಾ। ಇಮೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಯಮ್ಹಾ ಧಮ್ಮಾ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಜಾತಾ ಭೂತಾ ಸಞ್ಜಾತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಪಾತುಭೂತಾ, ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಜರಾಮರಣೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಜರಾಮರಣಸಮುದಯೇ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ…ಪೇ॰… ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಂ ಜಾನಾತಿ ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ…ಪೇ॰… ವೇದಲ್ಲಂ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಸೋ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಜಾನಾತಿ ‘ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ, ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ’ತಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ…ಪೇ॰… ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ। ಇಮೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ತೇಸಂ ವಿಪಾಕೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೭೧೯ ಆದಯೋ) ನಯೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೋ।
ತತ್ರಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ಞಾಣನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಯಾ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರೀ ವೋಹಾರೋ। ತದಭಿಲಾಪೇ ತಸ್ಸ ಭಾಸನೇ ಉದೀರಣೇ ತಂ ಭಾಸಿತಂ ಲಪಿತಂ ಉದೀರಿತಂ ಸುತ್ವಾವ ಅಯಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ, ಅಯಂ ನ ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀತಿ ಏವಂ ತಸ್ಸಾ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಸಞ್ಞಿತಾಯ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಯಾ ಮಾಗಧಿಕಾಯ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಮೂಲಭಾಸಾಯ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತೋ ಹಿ ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾತಿ ಏವಮಾದಿವಚನಂ ಸುತ್ವಾವ ಅಯಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀತಿ ಜಾನಾತಿ। ಫಸ್ಸಾ ವೇದನೋತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಪನ ಅಯಂ ನ ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀತಿ।
ಞಾಣೇಸು ಞಾಣನ್ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಞಾಣಮಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಞಾಣಾರಮ್ಮಣಂ ಞಾಣಂ, ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ವಾ ತೇಸು ಞಾಣೇಸು ಸಗೋಚರಕಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಞಾಣಂ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೪೨೯. ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಚೇತಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ಪಭೇದಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಯಞ್ಚ ಅಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಯಞ್ಚ।
ತತ್ಥ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾನಂ ಮಹಾಸಾವಕಾನಞ್ಚ ಅಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಯಂ ಪಭೇದಗತಾ। ಆನನ್ದತ್ಥೇರಚಿತ್ತಗಹಪತಿಧಮ್ಮಿಕಉಪಾಸಕಉಪಾಲಿಗಹಪತಿಖುಜ್ಜುತ್ತರಾಉಪಾಸಿಕಾದೀನಂ ಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಯಂ। ಏವಂ ದ್ವೀಸು ಭೂಮೀಸು ಪಭೇದಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿಯೋಪಿ ಚೇತಾ ಅಧಿಗಮೇನ ಪರಿಯತ್ತಿಯಾ ಸವನೇನ ಪರಿಪುಚ್ಛಾಯ ಪುಬ್ಬಯೋಗೇನ ಚಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ವಿಸದಾ ಹೋನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಅಧಿಗಮೋ ನಾಮ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ। ಪರಿಯತ್ತಿ ನಾಮ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಪರಿಯಾಪುಣನಂ। ಸವನಂ ನಾಮ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿಂ ಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ। ಪರಿಪುಚ್ಛಾ ನಾಮ ಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾದೀಸು ಗಣ್ಠಿಪದಅತ್ಥಪದವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ, ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ ನಾಮ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನೇ ಗತಪಚ್ಚಾಗತಿಕಭಾವೇನ ಯಾವ ಅನುಲೋಮಂ ಗೋತ್ರಭುಸಮೀಪಂ, ತಾವ ವಿಪಸ್ಸನಾನುಯೋಗೋ।
ಅಪರೇ ಆಹು –
‘‘ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ, ದೇಸಭಾಸಾ ಚ ಆಗಮೋ।
ಪರಿಪುಚ್ಛಾ ಅಧಿಗಮೋ, ಗರುಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ತಥಾ।
ಮಿತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿ ಚೇವಾತಿ, ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ ವುತ್ತನಯೋವ। ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ ನಾಮ ತೇಸು ತೇಸು ಸತ್ಥೇಸು ಚ ಸಿಪ್ಪಾಯತನೇಸು ಚ ಕುಸಲತಾ। ದೇಸಭಾಸಾ ನಾಮ ಏಕಸತವೋಹಾರಕುಸಲತಾ। ವಿಸೇಸೇನ ಪನ ಮಾಗಧಿಕೇ ಕೋಸಲ್ಲಂ। ಆಗಮೋ ನಾಮ ಅನ್ತಮಸೋ ಓಪಮ್ಮವಗ್ಗಮತ್ತಸ್ಸಪಿ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಪರಿಯಾಪುಣನಂ। ಪರಿಪುಚ್ಛಾ ನಾಮ ಏಕಗಾಥಾಯಪಿ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯಪುಚ್ಛನಂ। ಅಧಿಗಮೋ ನಾಮ ಸೋತಾಪನ್ನತಾ ವಾ…ಪೇ॰… ಅರಹತ್ತಂ ವಾ। ಗರುಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ಮಿತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ತಥಾರೂಪಾನಂಯೇವ ಮಿತ್ತಾನಂ ಪಟಿಲಾಭೋತಿ।
ತತ್ಥ ಬುದ್ಧಾ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಚ ಪುಬ್ಬಯೋಗಞ್ಚೇವ ಅಧಿಗಮಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪಾಪುಣನ್ತಿ। ಸಾವಕಾ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಏತಾನಿ ಕಾರಣಾನಿ। ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ
ಪಞ್ಞಾಭೂಮಿ-ಮೂಲ-ಸರೀರವವತ್ಥಾನಂ
೪೩೦. ಕಥಂ ಭಾವೇತಬ್ಬಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಇಮಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಇನ್ದ್ರಿಯಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಭೇದಾ ಧಮ್ಮಾ ಭೂಮಿ। ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿ ಚೇವ ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿ ಚಾತಿ ಇಮಾ ದ್ವೇ ವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ಮೂಲಂ। ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ, ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿ, ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ, ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ, ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧೀತಿ ಇಮಾ ಪಞ್ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ಸರೀರಂ। ತಸ್ಮಾ ತೇಸು ಭೂಮಿಭೂತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಞಾಣಪರಿಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಮೂಲಭೂತಾ ದ್ವೇ ವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಸರೀರಭೂತಾ ಪಞ್ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತೇನ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ।
೪೩೧. ಅಯಂ ಪನ ವಿತ್ಥಾರೋ, ಯಂ ತಾವ ವುತ್ತಂ ‘‘ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಇನ್ದ್ರಿಯಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಭೇದಾ ಧಮ್ಮಾ ಭೂಮೀ’’ತಿ, ಏತ್ಥ ಖನ್ಧಾತಿ ಪಞ್ಚ ಖನ್ಧಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋತಿ।
ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಕಥಾ
೪೩೨. ತತ್ಥ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸೀತಾದೀಹಿ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ತದೇತಂ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕವಿಧಮ್ಪಿ ಭೂತೋಪಾದಾಯಭೇದತೋ ದುವಿಧಂ।
ತತ್ಥ
ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಚತುವೀಸತಿವಿಧಂ – ಚಕ್ಖು, ಸೋತಂ, ಘಾನಂ, ಜಿವ್ಹಾ, ಕಾಯೋ, ರೂಪಂ, ಸದ್ದೋ, ಗನ್ಧೋ, ರಸೋ, ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಹದಯವತ್ಥು, ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ಆಕಾಸಧಾತು, ರೂಪಸ್ಸ ಲಹುತಾ, ರೂಪಸ್ಸ ಮುದುತಾ
೪೩೩. ತತ್ಥ ರೂಪಾಭಿಘಾತಾರಹತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣಂ ದಟ್ಠುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣಂ ವಾ ಚಕ್ಖು, ರೂಪೇಸು ಆವಿಞ್ಛನರಸಂ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆಧಾರಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ದಟ್ಠುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಜಭೂತಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಸದ್ದಾಭಿಘಾತಾರಹಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣಂ, ಸೋತುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣಂ ವಾ ಸೋತಂ, ಸದ್ದೇಸು ಆವಿಞ್ಛನರಸಂ, ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆಧಾರಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಸೋತುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಜಭೂತಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಗನ್ಧಾಭಿಘಾತಾರಹಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣಂ, ಘಾಯಿತುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣಂ ವಾ ಘಾನಂ, ಗನ್ಧೇಸು ಆವಿಞ್ಛನರಸಂ, ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆಧಾರಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಘಾಯಿತುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಜಭೂತಪದಟ್ಠಾನಂ।
ರಸಾಭಿಘಾತಾರಹಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣಾ, ಸಾಯಿತುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣಾ ವಾ ಜಿವ್ಹಾ, ರಸೇಸು ಆವಿಞ್ಛನರಸಾ, ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆಧಾರಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಸಾಯಿತುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಜಭೂತಪದಟ್ಠಾನಾ।
ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಭಿಘಾತಾರಹಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣೋ, ಫುಸಿತುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣೋ ವಾ ಕಾಯೋ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇಸು ಆವಿಞ್ಛನರಸೋ, ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆಧಾರಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ಫುಸಿತುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಜಭೂತಪದಟ್ಠಾನೋ।
೪೩೪. ಕೇಚಿ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ। ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಾ ‘‘ಕೋ ಪನೇವಮಾಹರೂಪಾದಯೋ ತೇಜಾದೀನಂ ಗುಣಾ’ತಿ। ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗವುತ್ತೀಸು ಹಿ ಭೂತೇಸು ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಗುಣೋ ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಗುಣೋತಿ ನ ಲಬ್ಭಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ। ಅಥಾಪಿ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಯಥಾ ತೇಸು ತೇಸು ಸಮ್ಭಾರೇಸು ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ
ಕಿಂ ಪನ ತಂ ಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣಂ? ಕಮ್ಮಮೇವ ನೇಸಂ ವಿಸೇಸಕಾರಣಂ। ತಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮವಿಸೇಸತೋ ಏತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ, ನ ಭೂತವಿಸೇಸತೋ। ಭೂತವಿಸೇಸೇ ಹಿ ಸತಿ ಪಸಾದೋವ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸಮಾನಾನಞ್ಹಿ ಪಸಾದೋ, ನ ವಿಸಮಾನಾನನ್ತಿ ಪೋರಾಣಾ।
೪೩೫. ಏವಂ ಕಮ್ಮವಿಸೇಸತೋ ವಿಸೇಸವನ್ತೇಸು ಚ ಏತೇಸು ಚಕ್ಖುಸೋತಾನಿ ಅಸಮ್ಪತ್ತವಿಸಯಗಾಹಕಾನಿ, ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯಂ ಅನಲ್ಲೀನನಿಸ್ಸಯೇ ಏವ ವಿಸಯೇ ವಿಞ್ಞಾಣಹೇತುತ್ತಾ। ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾ ಸಮ್ಪತ್ತವಿಸಯಗಾಹಕಾ, ನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಚೇವ, ಸಯಞ್ಚ, ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯಂ ಅಲ್ಲೀನೇಯೇವ ವಿಸಯೇ ವಿಞ್ಞಾಣಹೇತುತ್ತಾ।
೪೩೬. ಚಕ್ಖು ಚೇತ್ಥ ಯದೇತಂ ಲೋಕೇ ನೀಲಪಖುಮಸಮಾಕಿಣ್ಣಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಮಣ್ಡಲವಿಚಿತ್ತಂ ನೀಲುಪ್ಪಲದಲಸನ್ನಿಭಂ ಚಕ್ಖೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಸ ಸಸಮ್ಭಾರಚಕ್ಖುನೋ ಸೇತಮಣ್ಡಲಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಕಣ್ಹಮಣ್ಡಲಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಅಭಿಮುಖೇ ಠಿತಾನಂ ಸರೀರಸಣ್ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಪದೇಸೇ ಸತ್ತಸು ಪಿಚುಪಟಲೇಸು ಆಸಿತ್ತತೇಲಂ ಪಿಚುಪಟಲಾನಿ ವಿಯ ಸತ್ತ ಅಕ್ಖಿಪಟಲಾನಿಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಧಾರಣನ್ಹಾಪನಮಣ್ಡನಬೀಜನಕಿಚ್ಚಾಹಿ
‘‘ಯೇನ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೇನ, ರೂಪಾನಿ ಮನುಪಸ್ಸತಿ।
ಪರಿತ್ತಂ ಸುಖುಮಂ ಏತಂ, ಊಕಾಸಿರಸಮೂಪಮ’’ನ್ತಿ॥
ಸಸಮ್ಭಾರಸೋತಬಿಲಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ತನುತಮ್ಬಲೋಮಾಚಿತೇ ಅಙ್ಗುಲಿವೇಧಕಸಣ್ಠಾನೇ ಪದೇಸೇ ಸೋತಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಕತೂಪಕಾರಂ ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರೇಹಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿಯಮಾನಂ ಆಯುನಾ ಅನುಪಾಲಿಯಮಾನಂ ವಣ್ಣಾದೀಹಿ ಪರಿವುತಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವಂ ಸಾಧಯಮಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ।
ಸಸಮ್ಭಾರಘಾನಬಿಲಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅಜಪದಸಣ್ಠಾನೇ ಪದೇಸೇ ಘಾನಂ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರುಪಕಾರುಪತ್ಥಮ್ಭನಾನುಪಾಲನಪರಿವಾರಂ ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವಂ ಸಾಧಯಮಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ।
ಸಸಮ್ಭಾರಜಿವ್ಹಾಮಜ್ಝಸ್ಸ ಉಪರಿ ಉಪ್ಪಲದಲಗ್ಗಸಣ್ಠಾನೇ ಪದೇಸೇ ಜಿವ್ಹಾ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರುಪಕಾರುಪತ್ಥಮ್ಭನಾನುಪಾಲನಪರಿವಾರಾ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ ತಿಟ್ಠತಿ।
ಯಾವತಾ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಉಪಾದಿಣ್ಣರೂಪಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕಾಯೋ ಕಪ್ಪಾಸಪಟಲೇ ಸ್ನೇಹೋ ವಿಯ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರುಪಕಾರುಪತ್ಥಮ್ಭನಾನುಪಾಲನಪರಿವಾರೋವ ಹುತ್ವಾ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವಂ ಸಾಧಯಮಾನೋ ತಿಟ್ಠತಿ।
ವಮ್ಮಿಕಉದಕಾಕಾಸಗಾಮಸಿವಥಿಕಸಙ್ಖಾತಸಗೋಚರನಿನ್ನಾ ವಿಯ ಚ ಅಹಿಸುಸುಮಾರಪಕ್ಖೀಕುಕ್ಕುರಸಿಙ್ಗಾಲಾರೂಪಾದಿಸಗೋಚರನಿನ್ನಾವ ಏತೇ ಚಕ್ಖಾದಯೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
೪೩೭. ತತೋ ಪರೇಸು ಪನ ರೂಪಾದೀಸು ಚಕ್ಖುಪಟಿಹನನಲಕ್ಖಣಂ ರೂಪಂ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವರಸಂ
ಸೋತಪಟಿಹನನಲಕ್ಖಣೋ ಸದ್ದೋ, ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವರಸೋ, ತಸ್ಸೇವ ಗೋಚರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ। ಭೇರಿಸದ್ದೋ ಮುದಿಙ್ಗಸದ್ದೋತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅನೇಕವಿಧೋ।
ಘಾನಪಟಿಹನನಲಕ್ಖಣೋ ಗನ್ಧೋ, ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವರಸೋ, ತಸ್ಸೇವ ಗೋಚರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ। ಮೂಲಗನ್ಧೋ ಸಾರಗನ್ಧೋತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅನೇಕವಿಧೋ।
ಜಿವ್ಹಾಪಟಿಹನನಲಕ್ಖಣೋ ರಸೋ, ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವರಸೋ, ತಸ್ಸೇವ ಗೋಚರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ। ಮೂಲರಸೋ ಖನ್ಧರಸೋತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅನೇಕವಿಧೋ।
೪೩೮. ಇತ್ಥಿಭಾವಲಕ್ಖಣಂ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಇತ್ಥೀತಿ ಪಕಾಸನರಸಂ, ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗನಿಮಿತ್ತಕುತ್ತಾಕಪ್ಪಾನಂ ಕಾರಣಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ। ಪುರಿಸಭಾವಲಕ್ಖಣಂ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಪುರಿಸೋತಿ ಪಕಾಸನರಸಂ, ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗನಿಮಿತ್ತಕುತ್ತಾಕಪ್ಪಾನಂ ಕಾರಣಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ। ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಕಾಯಪ್ಪಸಾದೋ ವಿಯ ಸಕಲಸರೀರಂ ಬ್ಯಾಪಕಮೇವ, ನ ಚ ಕಾಯಪಸಾದೇನ ಠಿತೋಕಾಸೇ ಠಿತನ್ತಿ ವಾ ಅಟ್ಠಿತೋಕಾಸೇ ಠಿತನ್ತಿ ವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ರೂಪರಸಾದಯೋ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಙ್ಕರೋ ನತ್ಥಿ।
೪೩೯. ಸಹಜರೂಪಾನುಪಾಲನಲಕ್ಖಣಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ತೇಸಂ ಪವತ್ತನರಸಂ, ತೇಸಞ್ಞೇವ ಠಪನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಯಾಪಯಿತಬ್ಬಭೂತಪದಟ್ಠಾನಂ। ಸನ್ತೇಪಿ ಚ ಅನುಪಾಲನಲಕ್ಖಣಾದಿಮ್ಹಿ ವಿಧಾನೇ ಅತ್ಥಿಕ್ಖಣೇಯೇವ ತಂ ಸಹಜರೂಪಾನಿ ಅನುಪಾಲೇತಿ ಉದಕಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪಲಾದೀನಿ। ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಪಾಲೇತಿ ಧಾತಿ ವಿಯ ಕುಮಾರಂ। ಸಯಂ ಪವತ್ತಿತಧಮ್ಮಸಮ್ಬನ್ಧೇನೇವ ಚ ಪವತ್ತತಿ ನಿಯಾಮಕೋ ವಿಯ। ನ ಭಙ್ಗತೋ ಉದ್ಧಂ ಪವತ್ತತಿ, ಅತ್ತನೋ ಚ ಪವತ್ತಯಿತಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಅಭಾವಾ। ನ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಠಪೇತಿ, ಸಯಂ ಭಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ। ಖೀಯಮಾನೋ ವಿಯ ವಟ್ಟಿಸ್ನೇಹೋ ದೀಪಸಿಖಂ। ನ ಚ ಅನುಪಾಲನಪವತ್ತನಟ್ಠಪನಾನುಭಾವವಿರಹಿತಂ, ಯಥಾವುತ್ತಕ್ಖಣೇ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಾಧನತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೪೪೦. ಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ನಿಸ್ಸಯಲಕ್ಖಣಂ ಹದಯವತ್ಥು, ತಾಸಞ್ಞೇವ ಧಾತೂನಂ ಆಧಾರಣರಸಂ
೪೪೧. ಅಭಿಕ್ಕಮಾದಿಪವತ್ತಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಸಹಜರೂಪಕಾಯಥಮ್ಭನಸನ್ಧಾರಣಚಲನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಆಕಾರವಿಕಾರೋ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯಪಕಾಸನರಸಾ, ಕಾಯವಿಪ್ಫನ್ದನಹೇತುಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನವಾಯೋಧಾತುಪದಟ್ಠಾನಾ। ಸಾ ಪನೇಸಾ ಕಾಯವಿಪ್ಫನ್ದನೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಞ್ಞಾಪನಹೇತುತ್ತಾ, ಸಯಞ್ಚ ತೇನ ಕಾಯವಿಪ್ಫನ್ದನಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಾಯೇನ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ‘‘ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಾಯ ಚ ಪನ ಚಲಿತೇಹಿ ಚಿತ್ತಜರೂಪೇಹಿ ಅಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಾನಂ ಉತುಜಾದೀನಮ್ಪಿ ಚಲನತೋ ಅಭಿಕ್ಕಮಾದಯೋ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ವಚೀಭೇದಪವತ್ತಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಉಪಾದಿಣ್ಣಘಟ್ಟನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಆಕಾರವಿಕಾರೋ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯಪ್ಪಕಾಸನರಸಾ, ವಚೀಘೋಸಹೇತುಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಪಥವೀಧಾತುಪದಟ್ಠಾನಾ। ಸಾ ಪನೇಸಾ ವಚೀಘೋಸೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಞ್ಞಾಪನಹೇತುತ್ತಾ, ಸಯಞ್ಚ ತಾಯ ವಚೀಘೋಸಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಾಚಾಯ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ‘‘ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಅರಞ್ಞೇ ಉಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾ ಬನ್ಧಗೋಸೀಸಾದಿಉದಕನಿಮಿತ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಉದಕಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ಕಾಯವಿಪ್ಫನ್ದನಞ್ಚೇವ ವಚೀಘೋಸಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಯೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತಿ।
೪೪೨. ರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಲಕ್ಖಣಾ ಆಕಾಸಧಾತು, ರೂಪಪರಿಯನ್ತಪ್ಪಕಾಸನರಸಾ, ರೂಪಮರಿಯಾದಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಭಾವಚ್ಛಿದ್ದವಿವರಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವಾ, ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನರೂಪಪದಟ್ಠಾನಾ। ಯಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇಸು ರೂಪೇಸು ಇದಮಿತೋ ಉದ್ಧಮಧೋ ತಿರಿಯನ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ।
೪೪೩. ಅದನ್ಧತಾಲಕ್ಖಣಾ ರೂಪಸ್ಸ ಲಹುತಾ, ರೂಪಾನಂ ಗರುಭಾವವಿನೋದನರಸಾ, ಲಹುಪರಿವತ್ತಿತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಲಹುರೂಪಪದಟ್ಠಾನಾ। ಅಥದ್ಧತಾಲಕ್ಖಣಾ ರೂಪಸ್ಸ ಮುದುತಾ, ರೂಪಾನಂ ಥದ್ಧಭಾವವಿನೋದನರಸಾ, ಸಬ್ಬಕಿರಿಯಾಸು ಅವಿರೋಧಿತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಮುದುರೂಪಪದಟ್ಠಾನಾ। ಸರೀರಕಿರಿಯಾನುಕೂಲಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವಲಕ್ಖಣಾ ರೂಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ, ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾವಿನೋದನರಸಾ, ಅದುಬ್ಬಲಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಕಮ್ಮಞ್ಞರೂಪಪದಟ್ಠಾನಾ।
ಏತಾ ರೂಪಸ್ಸ ಲಹುತಾ। ಯೋ ಪನ ಸುಪರಿಮದ್ದಿತಚಮ್ಮಸ್ಸೇವ ರೂಪಾನಂ ಮುದುಭಾವೋ ಸಬ್ಬಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸೇಸು ವಸವತ್ತನಭಾವಮದ್ದವಪ್ಪಕಾರೋ ರೂಪತ್ಥದ್ಧತ್ತಕರಧಾತುಕ್ಖೋಭಪಟಿಪಕ್ಖಪಚ್ಚಯಸಮುಟ್ಠಾನೋ, ಸೋ ರೂಪವಿಕಾರೋ ರೂಪಸ್ಸ ಮುದುತಾ। ಯೋ ಪನ ಸುದನ್ತಸುವಣ್ಣಸ್ಸೇವ ರೂಪಾನಂ ಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವೋ ಸರೀರಕಿರಿಯಾನುಕೂಲಭಾವಪ್ಪಕಾರೋ ಸರೀರಕಿರಿಯಾನಂ ಅನನುಕೂಲಕರಧಾತುಕ್ಖೋಭಪಟಿಪಕ್ಖಪಚ್ಚಯಸಮುಟ್ಠಾನೋ, ಸೋ ರೂಪವಿಕಾರೋ ರೂಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾತಿ ಏವಮೇತಾಸಂ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೪೪೪. ಆಚಯಲಕ್ಖಣೋ ರೂಪಸ್ಸ ಉಪಚಯೋ, ಪುಬ್ಬನ್ತತೋ ರೂಪಾನಂ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಾಪನರಸೋ, ನಿಯ್ಯಾತನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ವಾ, ಉಪಚಿತರೂಪಪದಟ್ಠಾನೋ। ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ ರೂಪಸ್ಸ ಸನ್ತತಿ, ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧನರಸಾ, ಅನುಪಚ್ಛೇದಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧಕರೂಪಪದಟ್ಠಾನಾ। ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಜಾತಿರೂಪಸ್ಸೇವಾಧಿವಚನಂ, ಆಕಾರನಾನತ್ತತೋ ಪನ ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನ ಚ ‘‘ಉಪಚಯೋ ಸನ್ತತೀ’’ತಿ ಉದ್ದೇಸದೇಸನಾ ಕತಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ನಾನತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಮೇಸಂ ಪದಾನಂ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಯೋ ಆಯತನಾನಂ ಆಚಯೋ, ಸೋ ರೂಪಸ್ಸ ಉಪಚಯೋ। ಯೋ ರೂಪಸ್ಸ ಉಪಚಯೋ, ಸಾ ರೂಪಸ್ಸ ಸನ್ತತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೬೪೧-೬೪೨) ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ಆಚಯೋ ನಾಮ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಉಪಚಯೋ ನಾಮ ವಡ್ಢಿ, ಸನ್ತತಿ ನಾಮ ಪವತ್ತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬೪೧) ವತ್ವಾ ‘‘ನದೀತೀರೇ ಖತಕೂಪಕಮ್ಹಿ ಉದಕುಗ್ಗಮನಕಾಲೋ ವಿಯ ಆಚಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಪರಿಪುಣ್ಣಕಾಲೋ ವಿಯ ಉಪಚಯೋ ವಡ್ಢಿ, ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಗಮನಕಾಲೋ ವಿಯ ಸನ್ತತಿ ಪವತ್ತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬೪೧) ಉಪಮಾ ಕತಾ।
ಉಪಮಾವಸಾನೇ ಚ ‘‘ಏವಂ ಕಿಂ ಕಥಿತಂ ಹೋತಿ? ಆಯತನೇನ ಆಚಯೋ ಕಥಿತೋ, ಆಚಯೇನ ಆಯತನಂ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಯಾ ರೂಪಾನಂ ಪಠಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಸಾ ಆಚಯೋ। ಯಾ ತೇಸಂ ಉಪರಿ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಸಾ ವಡ್ಢಿಆಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ ಉಪಚಯೋ। ಯಾ ತೇಸಮ್ಪಿ ಉಪರಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ
ರೂಪಪರಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ ಜರತಾ, ಉಪನಯನರಸಾ, ಸಭಾವಾನಪಗಮೇಪಿ ನವಭಾವಾಪಗಮಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವೀಹಿಪುರಾಣಭಾವೋ ವಿಯ, ಪರಿಪಚ್ಚಮಾನರೂಪಪದಟ್ಠಾನಾ। ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದಿಭಾವೇನ ದನ್ತಾದೀಸು ವಿಕಾರದಸ್ಸನತೋ
ಪರಿಭೇದಲಕ್ಖಣಾ ರೂಪಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚತಾ, ಸಂಸೀದನರಸಾ, ಖಯವಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಪರಿಭಿಜ್ಜಮಾನರೂಪಪದಟ್ಠಾನಾ।
೪೪೫. ಓಜಾಲಕ್ಖಣೋ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ, ರೂಪಾಹರಣರಸೋ, ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ಕಬಳಂ ಕತ್ವಾ ಆಹರಿತಬ್ಬವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನೋ। ಯಾಯ ಓಜಾಯ ಸತ್ತಾ ಯಾಪೇನ್ತಿ, ತಸ್ಸಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ।
೪೪೬. ಇಮಾನಿ ತಾವ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತರೂಪಾನೇವ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಬಲರೂಪಂ ಸಮ್ಭವರೂಪಂ ಜಾತಿರೂಪಂ ರೋಗರೂಪಂ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಮತೇನ ಮಿದ್ಧರೂಪನ್ತಿ ಏವಂ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ರೂಪಾನಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ‘‘ಅದ್ಧಾ ಮುನೀಸಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ನತ್ಥಿ ನೀವರಣಾ ತವಾ’’ತಿಆದೀನಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೫೪೬) ವತ್ವಾ ಮಿದ್ಧರೂಪಂ ತಾವ ನತ್ಥಿಯೇವಾತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ। ಇತರೇಸು ರೋಗರೂಪಂ ಜರತಾಅನಿಚ್ಚತಾಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಮೇವ, ಜಾತಿರೂಪಂ ಉಪಚಯಸನ್ತತಿಗ್ಗಹಣೇನ, ಸಮ್ಭವರೂಪಂ ಆಪೋಧಾತುಗ್ಗಹಣೇನ, ಬಲರೂಪಂ ವಾಯೋಧಾತುಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಮೇವ। ತಸ್ಮಾ ತೇಸು ಏಕಮ್ಪಿ ವಿಸುಂ ನತ್ಥೀತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತಂ।
ಇತಿ ಇದಂ ಚತುವೀಸತಿವಿಧಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಭೂತರೂಪಞ್ಚಾತಿ ಅಟ್ಠವೀಸತಿವಿಧಂ ರೂಪಂ ಹೋತಿ ಅನೂನಮನಧಿಕಂ।
೪೪೭. ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ನ ಹೇತು ಅಹೇತುಕಂ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಲೋಕಿಯಂ ಸಾಸವಮೇವಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಏಕವಿಧಂ।
ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ಬಾಹಿರಂ, ಓಳಾರಿಕಂ ಸುಖುಮಂ, ದೂರೇ ಸನ್ತಿಕೇ, ನಿಪ್ಫನ್ನಂ ಅನಿಪ್ಫನ್ನಂ, ಪಸಾದರೂಪಂ ನಪಸಾದರೂಪಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಉಪಾದಿಣ್ಣಂ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣನ್ತಿಆದಿವಸೇನ ದುವಿಧಂ।
ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ, ಸೇಸಂ ತತೋ ಬಾಹಿರತ್ತಾ ಬಾಹಿರಂ। ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ನವ ಆಪೋಧಾತುವಜ್ಜಿತಾ ತಿಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ ಚಾತಿ ದ್ವಾದಸವಿಧಂ ಘಟ್ಟನವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ಓಳಾರಿಕಂ, ಸೇಸಂ ತತೋ ವಿಪರೀತತ್ತಾ ಸುಖುಮಂ। ಯಂ ಸುಖುಮಂ ತದೇವ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಸಭಾವತ್ತಾ ದೂರೇ, ಇತರಂ ಸುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಸಭಾವತ್ತಾ ಸನ್ತಿಕೇ। ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ, ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ತೇರಸ, ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಚಾತಿ ಅಟ್ಠಾರಸವಿಧಂ ರೂಪಂ ಪರಿಚ್ಛೇದವಿಕಾರಲಕ್ಖಣಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸಭಾವೇನೇವ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ನಿಪ್ಫನ್ನಂ, ಸೇಸಂ ತಬ್ಬಿಪರೀತತಾಯ ಅನಿಪ್ಫನ್ನಂ। ಚಕ್ಖಾದಿಪಞ್ಚವಿಧಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಗಹಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಆದಾಸತಲಂ ವಿಯ ವಿಪ್ಪಸನ್ನತ್ತಾ ಪಸಾದರೂಪಂ, ಇತರಂ ತತೋ ವಿಪರೀತತ್ತಾ ನಪಸಾದರೂಪಂ। ಪಸಾದರೂಪಮೇವ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿತ್ತಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸೇಸಂ ತತೋ ವಿಪರೀತತ್ತಾ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಯಂ ಕಮ್ಮಜನ್ತಿ ಪರತೋ ವಕ್ಖಾಮ, ತಂ ಕಮ್ಮೇನ ಉಪಾದಿಣ್ಣತ್ತಾ ಉಪಾದಿಣ್ಣಂ, ಸೇಸಂ ತತೋ ವಿಪರೀತತ್ತಾ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಂ।
೪೪೮. ಪುನ ಸಬ್ಬಮೇವ ರೂಪಂ ಸನಿದಸ್ಸನಕಮ್ಮಜಾದೀನಂ ತಿಕಾನಂ ವಸೇನ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಓಳಾರಿಕೇ ರೂಪಂ ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಂ, ಸೇಸಂ ಅನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಂ। ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸುಖುಮಂ ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಂ। ಏವಂ ತಾವ ಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಿಕವಸೇನ ತಿವಿಧಂ। ಕಮ್ಮಜಾದಿತ್ತಿಕವಸೇನ ಪನ ಕಮ್ಮತೋ ಜಾತಂ ಕಮ್ಮಜಂ, ತದಞ್ಞಪಚ್ಚಯಜಾತಂ ಅಕಮ್ಮಜಂ, ನಕುತೋಚಿಜಾತಂ ನೇವ ಕಮ್ಮಜಂ ನಾಕಮ್ಮಜಂ। ಚಿತ್ತತೋ ಜಾತಂ ಚಿತ್ತಜಂ, ತದಞ್ಞಪಚ್ಚಯಜಾತಂ ಅಚಿತ್ತಜಂ, ನಕುತೋಚಿಜಾತಂ ನೇವ ಚಿತ್ತಜಂ ನಾಚಿತ್ತಜಂ, ಆಹಾರತೋ ಜಾತಂ ಆಹಾರಜಂ, ತದಞ್ಞಪಚ್ಚಯಜಾತಂ ಅನಾಹಾರಜಂ, ನಕುತೋಚಿಜಾತಂ ನೇವ ಆಹಾರಜಂ ನಅನಾಹಾರಜಂ। ಉತುತೋ ಜಾತಂ ಉತುಜಂ, ತದಞ್ಞಪಚ್ಚಯಜಾತಂ ಅನುತುಜಂ, ನಕುತೋಚಿಜಾತಂ ನೇವ ಉತುಜಂ ನಅನುತುಜನ್ತಿ ಏವಂ ಕಮ್ಮಜಾದಿತ್ತಿಕವಸೇನ ತಿವಿಧಂ।
೪೪೯. ಪುನ ದಿಟ್ಠಾದಿರೂಪರೂಪಾದಿವತ್ಥಾದಿಚತುಕ್ಕವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ। ತತ್ಥ ರೂಪಾಯತನಂ ದಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ದಸ್ಸನವಿಸಯತ್ತಾ, ಸದ್ದಾಯತನಂ ಸುತಂ ನಾಮ ಸವನವಿಸಯತ್ತಾ, ಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬತ್ತಯಂ ಮುತಂ ನಾಮ ಸಮ್ಪತ್ತಗಾಹಕಇನ್ದ್ರಿಯವಿಸಯತ್ತಾ, ಸೇಸಂ ವಿಞ್ಞಾತಂ ನಾಮ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇವ ವಿಸಯತ್ತಾತಿ ಏವಂ ತಾವ ದಿಟ್ಠಾದಿಚತುಕ್ಕವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ।
ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಂ ಪನೇತ್ಥ ರೂಪರೂಪಂ ನಾಮ, ಆಕಾಸಧಾತು ಪರಿಚ್ಛೇದರೂಪಂ ನಾಮ, ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಆದಿ ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾಪರಿಯನ್ತಂ ವಿಕಾರರೂಪಂ ನಾಮ, ಜಾತಿಜರಾಭಙ್ಗಂ ಲಕ್ಖಣರೂಪಂ ನಾಮಾತಿ ಏವಂ ರೂಪರೂಪಾದಿಚತುಕ್ಕವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ।
ಯಂ ವತ್ಥು ನ ದ್ವಾರಂ। ವಿಞ್ಞತ್ತಿದ್ವಯಂ ದ್ವಾರಂ ನ ವತ್ಥು। ಪಸಾದರೂಪಂ ವತ್ಥು ಚೇವ ದ್ವಾರಞ್ಚ। ಸೇಸಂ ನೇವ ವತ್ಥು ನ ದ್ವಾರನ್ತಿ ಏವಂ ವತ್ಥಾದಿಚತುಕ್ಕವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ।
೪೫೦. ಪುನ ಏಕಜಂ ನಾಮ। ತೇಸು ಸದ್ಧಿಂ ಹದಯವತ್ಥುನಾ ಇನ್ದ್ರಿಯರೂಪಂ ಕಮ್ಮಜಮೇವ। ವಿಞ್ಞತ್ತಿದ್ವಯಂ ಚಿತ್ತಜಮೇವ। ಯಂ ಪನ ಚಿತ್ತತೋ ಚ ಉತುತೋ ಚ ಜಾತಂ, ತಂ ದ್ವಿಜಂ ನಾಮ, ತಂ ಸದ್ದಾಯತನಮೇವ। ಯಂ ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರೇಹಿ ಜಾತಂ, ತಂ ತಿಜಂ ನಾಮ, ತಂ ಪನ ಲಹುತಾದಿತ್ತಯಮೇವ। ಯಂ ಚತೂಹಿಪಿ ಕಮ್ಮಾದೀಹಿ ಜಾತಂ, ತಂ ಚತುಜಂ ನಾಮ, ತಂ ಲಕ್ಖಣರೂಪವಜ್ಜಂ ಅವಸೇಸಂ ಹೋತಿ। ಲಕ್ಖಣರೂಪಂ ಪನ ನಕುತೋಚಿಜಾತಂ। ಕಸ್ಮಾ? ನ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಅತ್ಥಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಪರಿಪಾಕಭೇದಮತ್ತಂ ಇತರದ್ವಯಂ। ಯಮ್ಪಿ ‘‘ರೂಪಾಯತನಂ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಗನ್ಧಾಯತನಂ ರಸಾಯತನಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ ಆಕಾಸಧಾತು ಆಪೋಧಾತು ರೂಪಸ್ಸ ಲಹುತಾ, ರೂಪಸ್ಸ ಮುದುತಾ, ರೂಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ, ರೂಪಸ್ಸ ಉಪಚಯೋ, ರೂಪಸ್ಸ ಸನ್ತತಿ, ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೧೨೦೧) ಜಾತಿಯಾ ಕುತೋಚಿಜಾತತ್ತಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ತಂ ಪನ ರೂಪಜನಕಪಚ್ಚಯಾನಂ ಕಿಚ್ಚಾನುಭಾವಕ್ಖಣೇ ದಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಇದಂ ತಾವ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖಂ।
ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಕಥಾ
೪೫೧. ಇತರೇಸು ಪನ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ; ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ; ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಲಕ್ಖಣಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ; ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೇ ವಿಞ್ಞಾತೇ ಇತರೇ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ವಣ್ಣನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ।
ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಕಿಞ್ಚ ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ? ಯಥಾಹ ‘‘ವಿಜಾನಾತಿ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ತಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೪೯)। ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಮನೋತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ। ತದೇತಂ ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣೇನ ಸಭಾವತೋ
೪೫೨. ತತ್ಥ ಕುಸಲಂ ಭೂಮಿಭೇದತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಕಾಮಾವಚರಂ ರೂಪಾವಚರಂ ಅರೂಪಾವಚರಂ ಲೋಕುತ್ತರಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಂ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಸಙ್ಖಾರಭೇದತೋ ಅಟ್ಠವಿಧಂ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಂ ಸಸಙ್ಖಾರಞ್ಚ, ತಥಾ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ। ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಂ ಸಸಙ್ಖಾರಞ್ಚ, ತಥಾ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ।
ಯದಾ ಹಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಹೇತುಂ ಆಗಮ್ಮ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠೋ ‘‘ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೪೧) ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಅಸಂಸೀದನ್ತೋ ಅನುಸ್ಸಾಹಿತೋ ಪರೇಹಿ ದಾನಾದೀನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರೋತಿ, ತದಾಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಂ ಹೋತಿ। ಯದಾ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಅಮುತ್ತಚಾಗತಾದಿವಸೇನ ಸಂಸೀದಮಾನೋ ವಾ ಪರೇಹಿ ವಾ ಉಸ್ಸಾಹಿತೋ ಕರೋತಿ, ತದಾಸ್ಸ ತದೇವ ಚಿತ್ತಂ ಸಸಙ್ಖಾರಂ ಹೋತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅತ್ಥೇ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಏತಂ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪರೇಸಂ ವಾ ವಸೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗಸ್ಸಾಧಿವಚನಂ। ಯದಾ ಪನ ಞಾತಿಜನಸ್ಸ ಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನೇನ ಜಾತಪರಿಚಯಾ ಬಾಲದಾರಕಾ ಭಿಕ್ಖೂ ದಿಸ್ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಜಾತಾ ಸಹಸಾ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಹತ್ಥಗತಂ ದದನ್ತಿ ವಾ ವನ್ದನ್ತಿ ವಾ, ತದಾ ತತಿಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯದಾ ಪನ ‘‘ದೇಥ ವನ್ದಥಾತಿ’’ ಞಾತೀಹಿ ಉಸ್ಸಾಹಿತಾ ಏವಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತದಾ ಚತುತ್ಥಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯದಾ ಪನ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾದೀನಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಹೇತೂನಂ ಅಭಾವಂ ಆಗಮ್ಮ ಚತೂಸುಪಿ ವಿಕಪ್ಪೇಸು ಸೋಮನಸ್ಸರಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತದಾ ಸೇಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ। ಏವಂ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಸಙ್ಖಾರಭೇದತೋ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ರೂಪಾವಚರಂ ಪನ ಝಾನಙ್ಗಯೋಗಭೇದತೋ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಹೋತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖಸಮಾಧಿಯುತ್ತಂ ಪಠಮಂ, ಅತಿಕ್ಕನ್ತವಿತಕ್ಕಂ ದುತಿಯಂ, ತತೋ ಅತಿಕ್ಕನ್ತವಿಚಾರಂ ತತಿಯಂ, ತತೋ ವಿರತ್ತಪೀತಿಕಂ ಚತುತ್ಥಂ, ಅತ್ಥಙ್ಗತಸುಖಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮಾಧಿಯುತ್ತಂ ಪಞ್ಚಮನ್ತಿ।
ಅರೂಪಾವಚರಂ ಚತುನ್ನಂ ಆರುಪ್ಪಾನಂ ಯೋಗವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ। ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಹಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಜ್ಝಾನೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪಠಮಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಾದೀಹಿ ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಾನಿ
೪೫೩. ಅಕುಸಲಂ
ತತ್ಥ ಲೋಭಮೂಲಂ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾದಿಟ್ಠಿಗತಸಙ್ಖಾರಭೇದತೋ ಅಟ್ಠವಿಧಂ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಂ ಸಸಙ್ಖಾರಞ್ಚ, ತಥಾ ದಿಟ್ಠಿಗತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ। ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಂ ಸಸಙ್ಖಾರಞ್ಚ, ತಥಾ ದಿಟ್ಠಿಗತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ।
ಯದಾ ಹಿ ‘‘ನತ್ಥಿ ಕಾಮೇಸು ಆದೀನವೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೬೯) ಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠೋ ಕಾಮೇ ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ದಿಟ್ಠಮಙ್ಗಲಾದೀನಿ ವಾ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಿ ಸಭಾವತಿಕ್ಖೇನೇವ ಅನುಸ್ಸಾಹಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ, ತದಾ ಪಠಮಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯದಾ ಮನ್ದೇನ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ, ತದಾ ದುತಿಯಂ। ಯದಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಅಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠೋ ಮೇಥುನಂ ವಾ ಸೇವತಿ, ಪರಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ವಾ ಅಭಿಜ್ಝಾಯತಿ, ಪರಭಣ್ಡಂ ವಾ ಹರತಿ ಸಭಾವತಿಕ್ಖೇನೇವ ಅನುಸ್ಸಾಹಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ, ತದಾ ತತಿಯಂ। ಯದಾ ಮನ್ದೇನ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ, ತದಾ ಚತುತ್ಥಂ। ಯದಾ ಪನ ಕಾಮಾನಂ ವಾ ಅಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಆಗಮ್ಮ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಹೇತೂನಂ ಅಭಾವೇನ ಚತೂಸುಪಿ ವಿಕಪ್ಪೇಸು ಸೋಮನಸ್ಸರಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತದಾ ಸೇಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾದಿಟ್ಠಿಗತಸಙ್ಖಾರಭೇದತೋ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಲೋಭಮೂಲಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ದೋಸಮೂಲಂ ಪನ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಂ ಸಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ದುವಿಧಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಸು ತಿಕ್ಖಮನ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಮೋಹಮೂಲಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಮ್ಪಯುತ್ತಞ್ಚಾತಿ ದುವಿಧಂ। ತಸ್ಸ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಿಕ್ಖೇಪಕಾಲೇ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಏವಂ ಅಕುಸಲವಿಞ್ಞಾಣಂ ದ್ವಾದಸವಿಧಂ ಹೋತಿ।
೪೫೪. ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಜಾತಿಭೇದತೋ ದುವಿಧಂ ವಿಪಾಕಂ ಕಿರಿಯಞ್ಚ। ತತ್ಥ ವಿಪಾಕಂ ಭೂಮಿತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಕಾಮಾವಚರಂ ರೂಪಾವಚರಂ ಅರೂಪಾವಚರಂ ಲೋಕುತ್ತರಞ್ಚ। ತತ್ಥ
ತತ್ಥ ಅಲೋಭಾದಿವಿಪಾಕಹೇತುವಿರಹಿತಂ ಅಹೇತುಕಂ, ತಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ
ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತರೂಪವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ರೂಪಮತ್ತಾರಮ್ಮಣರಸಂ, ರೂಪಾಭಿಮುಖಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾಯ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಯಾ ಅಪಗಮಪದಟ್ಠಾನಂ। ಸೋತಾದಿಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸದ್ದಾದಿವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಾನಿ ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ, ಸದ್ದಾದಿಮತ್ತಾರಮ್ಮಣರಸಾನಿ, ಸದ್ದಾದಿಅಭಿಮುಖಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾನಿ, ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾದೀನಂ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತೂನಂ ಅಪಗಮಪದಟ್ಠಾನಾನಿ।
ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಅನನ್ತರಂ ರೂಪಾದಿವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ ಮನೋಧಾತು, ರೂಪಾದಿಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನರಸಾ, ತಥಾಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಅಪಗಮಪದಟ್ಠಾನಾ।
ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕಾ ಸಳಾರಮ್ಮಣವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ ದುವಿಧಾಪಿ ಸನ್ತೀರಣಾದಿಕಿಚ್ಚಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು, ಸನ್ತೀರಣಾದಿರಸಾ, ತಥಾಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಹದಯವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಾ। ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಯೋಗತೋ ಪನ ದ್ವಿಪಞ್ಚಟ್ಠಾನಭೇದತೋ ಚ ತಸ್ಸಾ ಭೇದೋ। ಏತಾಸು ಹಿ ಏಕಾ ಏಕನ್ತಮಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ ಸೋಮನಸ್ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಸನ್ತೀರಣತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಚೇವ ಜವನಾವಸಾನೇ ಚ ಪವತ್ತನತೋ ದ್ವಿಟ್ಠಾನಾ ಹೋತಿ। ಏಕಾ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಸನ್ತೀರಣತದಾರಮ್ಮಣಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಚುತಿವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಪಞ್ಚಟ್ಠಾನಾ ಹೋತಿ।
ಅಟ್ಠವಿಧಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಿಯತಾನಿಯತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ದುವಿಧಂ। ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಭೇದತೋ ತಿವಿಧಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಪಞ್ಚಕಂ ಹೇತ್ಥ ನಿಯತಾರಮ್ಮಣಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ರೂಪಾದೀಸುಯೇವ ಪವತ್ತಿತೋ, ಸೇಸಂ ಅನಿಯತಾರಮ್ಮಣಂ। ತತ್ರ ಹಿ ಮನೋಧಾತು ಪಞ್ಚಸುಪಿ ರೂಪಾದೀಸು ಪವತ್ತತಿ, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುದ್ವಯಂ ಛಸೂತಿ। ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪನೇತ್ಥ ಸುಖಯುತ್ತಂ, ದ್ವಿಟ್ಠಾನಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಸೋಮನಸ್ಸಯುತ್ತಾ, ಸೇಸಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಯುತ್ತನ್ತಿ। ಏವಂ ತಾವ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾಹೇತುಕಂ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅಲೋಭಾದಿವಿಪಾಕಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪನ ಸಹೇತುಕಂ, ತಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ ವಿಯ ಸೋಮನಸ್ಸಾದಿ ಭೇದತೋ ಅಟ್ಠವಿಧಂ। ಯಥಾ ಪನ ಕುಸಲಂ ದಾನಾದಿವಸೇನ
ಕೇವಲಂ ಹಿ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಅಹೇತುಕಮೇವ, ತಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಕಿಚ್ಚಾ ಮನೋಧಾತು, ಸನ್ತೀರಣಾದಿಕಿಚ್ಚಾ ಪಞ್ಚಟ್ಠಾನಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿ ಸತ್ತವಿಧಂ। ತಂ ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಕುಸಲಾಹೇತುಕವಿಪಾಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಿ ಇಟ್ಠಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಿ, ಇಮಾನಿ ಅನಿಟ್ಠಅನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಿ। ತಾನಿ ಚ ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಭೇದತೋ ತಿವಿಧಾನಿ, ಇಮಾನಿ ದುಕ್ಖಉಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ದುವಿಧಾನಿ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ದುಕ್ಖಸಹಗತಮೇವ, ಸೇಸಾನಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಿ। ಸಾ ಚ ತೇಸು ಉಪೇಕ್ಖಾ ಹೀನಾ ದುಕ್ಖಂ ವಿಯ ನಾತಿತಿಖಿಣಾ, ಇತರೇಸು ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪಣೀತಾ ಸುಖಂ ವಿಯ ನಾತಿತಿಖಿಣಾ। ಇತಿ ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಂ ಪುರಿಮಾನಞ್ಚ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಂ ವಸೇನ ಕಾಮಾವಚರಂ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಂ ತೇವೀಸತಿವಿಧಂ।
ರೂಪಾವಚರಂ ಪನ ಕುಸಲಂ ವಿಯ ಪಞ್ಚವಿಧಂ। ಕುಸಲಂ ಪನ ಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಜವನವೀಥಿಯಂ ಪವತ್ತತಿ। ಇದಂ ಉಪಪತ್ತಿಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಚುತಿವಸೇನ। ಯಥಾ ಚ ರೂಪಾವಚರಂ, ಏವಂ ಅರೂಪಾವಚರಮ್ಪಿ ಕುಸಲಂ ವಿಯ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ। ಪವತ್ತಿಭೇದೋಪಿಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರೇ ವುತ್ತನಯೋ ಏವ। ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಂ ಚತುಮಗ್ಗಯುತ್ತಚಿತ್ತಫಲತ್ತಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ, ತಂ ಮಗ್ಗವೀಥಿವಸೇನ ಚೇವ ಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಚ ದ್ವಿಧಾ ಪವತ್ತತಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಚತೂಸು ಭೂಮೀಸು ಛತ್ತಿಂಸವಿಧಂ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಂ ಹೋತಿ।
ಕಿರಿಯಂ ಪನ ಭೂಮಿಭೇದತೋ ತಿವಿಧಂ ಕಾಮಾವಚರಂ ರೂಪಾವಚರಂ ಅರೂಪಾವಚರಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಂ ದುವಿಧಂ ಅಹೇತುಕಂ ಸಹೇತುಕಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಅಲೋಭಾದಿಕಿರಿಯಹೇತುವಿರಹಿತಂ ಅಹೇತುಕಂ, ತಂ ಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಭೇದತೋ ದುವಿಧಂ।
ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಪುರೇಚರರೂಪಾದಿವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ ಮನೋಧಾತು, ಆವಜ್ಜನರಸಾ, ರೂಪಾದಿಅಭಿಮುಖಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಭವಙ್ಗವಿಚ್ಛೇದಪದಟ್ಠಾನಾ, ಸಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಯುತ್ತಾವ ಹೋತಿ।
ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು
ಅಸಾಧಾರಣಾ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾಹೇತುಕಕಿರಿಯಾ ಸಳಾರಮ್ಮಣವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ, ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಅರಹತಂ ಅನುಳಾರೇಸು ವತ್ಥೂಸು ಹಸಿತುಪ್ಪಾದನರಸಾ, ತಥಾಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಏಕನ್ತತೋ ಹದಯವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಾತಿ। ಇತಿ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಂ ಅಹೇತುಕಂ ತಿವಿಧಂ।
ಸಹೇತುಕಂ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಾದಿಭೇದತೋ ಕುಸಲಂ ವಿಯ ಅಟ್ಠವಿಧಂ। ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಕುಸಲಂ ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇದಂ ಅರಹತಂಯೇವಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ। ಏವಂ ತಾವ ಕಾಮಾವಚರಂ ಏಕಾದಸವಿಧಂ।
ರೂಪಾವಚರಂ ಪನ ಅರೂಪಾವಚರಞ್ಚ ಕುಸಲಂ ವಿಯ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಞ್ಚ ಹೋತಿ। ಅರಹತಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನೇವ ಚಸ್ಸ ಕುಸಲತೋ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ತೀಸು ಭೂಮೀಸು ವೀಸತಿವಿಧಂ ಕಿರಿಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಹೋತಿ।
೪೫೫. ಇತಿ ಏಕವೀಸತಿ ಕುಸಲಾನಿ ದ್ವಾದಸಾಕುಸಲಾನಿ ಛತ್ತಿಂಸ ವಿಪಾಕಾನಿ ವೀಸತಿ ಕಿರಿಯಾನೀತಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಏಕೂನನವುತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಯಾನಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಾವಜ್ಜನದಸ್ಸನಸವನಘಾಯನಸಾಯನಫುಸನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸನ್ತೀರಣವೋಟ್ಠಬ್ಬನಜವನತದಾರಮ್ಮಣಚುತಿವಸೇನ ಚುದ್ದಸಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ।
ಕಥಂ? ಯದಾ ಹಿ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾನಂ ಆನುಭಾವೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸತ್ತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ತದಾ ನೇಸಂ ಮರಣಕಾಲೇ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ಕಮ್ಮಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಗತಿನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠ ಸಹೇತುಕಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾನಿ, ಮನುಸ್ಸೇಸು ಪಣ್ಡಕಾದಿಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ದುಬ್ಬಲದ್ವಿಹೇತುಕಕುಸಲವಿಪಾಕಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾಹೇತುಕವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಚಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ನವ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಯದಾ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಕುಸಲಾನುಭಾವೇನ ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ
ಯದಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣೇ ಪನ ನಿರುದ್ಧೇ ತಂ ತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಮನುಬನ್ಧಮಾನಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕಭೂತಂ ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ತಾದಿಸಮೇವ ಭವಙ್ಗವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮ ಪವತ್ತತಿ, ಪುನಪಿ ತಾದಿಸನ್ತಿ ಏವಂ ಅಸತಿ ಸನ್ತಾನವಿನಿವತ್ತಕೇ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ನದೀಸೋತಂ ವಿಯ ಸುಪಿನಂ ಅಪಸ್ಸತೋ ನಿದ್ದೋಕ್ಕಮನಕಾಲಾದೀಸು ಅಪರಿಮಾಣಸಙ್ಖ್ಯಮ್ಪಿ ಪವತ್ತತಿಯೇವಾತಿ ಏವಂ ತೇಸಞ್ಞೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಭವಙ್ಗವಸೇನಾಪಿ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಏವಂ ಪವತ್ತೇ ಪನ ಭವಙ್ಗಸನ್ತಾನೇ ಯದಾ ಸತ್ತಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಗಹಣಕ್ಖಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತದಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸಾಪಾಥಗತೇ ರೂಪೇ ರೂಪಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಸ್ಸ ಘಟ್ಟನಾ ಹೋತಿ, ತತೋ ಘಟ್ಟನಾನುಭಾವೇನ ಭವಙ್ಗಚಲನಂ ಹೋತಿ, ಅಥ ನಿರುದ್ಧೇ ಭವಙ್ಗೇ ತದೇವ ರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಮಾನಾ ವಿಯ ಆವಜ್ಜನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ಛಬ್ಬಿಧೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಭವಙ್ಗಚಲನಾನನ್ತರಂ ಭವಙ್ಗಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಮಾನಾ ವಿಯ ಆವಜ್ಜನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾತಿ ಏವಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕಿರಿಯವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಆವಜ್ಜನವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಆವಜ್ಜನಾನನ್ತರಂ ಪನ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ತಾವ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯಮಾನಂ ಚಕ್ಖುಪಸಾದವತ್ಥುಕಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸು ಸವನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯಮಾನಾನಿ ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ತಾನಿ ಇಟ್ಠಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇಸು ವಿಸಯೇಸು ಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಿ, ಅನಿಟ್ಠಅನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇಸು ವಿಸಯೇಸು ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾನೀತಿ ಏವಂ ದಸನ್ನಂ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ದಸ್ಸನಸವನಘಾಯನಸಾಯನಫುಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
‘‘ಮನೋಧಾತುಯಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಸಮನನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಂ ಮನೋ ಮಾನಸಂ ತಜ್ಜಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೧೮೪) ವಚನತೋ ಪನ ಮನೋಧಾತುಯಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಮೇವ ವಿಸಯಂ ಸನ್ತೀರಯಮಾನಾ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಮನೋಧಾತುಯಾ ಅನನ್ತರಾ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾ, ಕುಸಲವಿಪಾಕಾಯ ಅನನ್ತರಾ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ, ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಿಪಾಕಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿ ಏವಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಸನ್ತೀರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಸನ್ತೀರಣಾನನ್ತರಂ ಪನ ತಮೇವ ವಿಸಯಂ ವವತ್ಥಾಪಯಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಕಿರಿಯಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾತಿ ಏವಂ ಏಕಸ್ಸೇವ ಕಿರಿಯವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಾನನ್ತರಂ ಪನ ಸಚೇ ಮಹನ್ತಂ ಹೋತಿ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ, ಅಥ ಯಥಾವವತ್ಥಾಪಿತೇ ವಿಸಯೇ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಾ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾನಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ವಾ ಅಕುಸಲಾನಂ ನವನ್ನಂ ವಾ ಅವಸೇಸಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾನಂ ಅಞ್ಞತರವಸೇನ ಛ ಸತ್ತ ವಾ ಜವನಾನಿ ಜವನ್ತಿ, ಏಸೋ ತಾವ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ನಯೋ।
ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಾನನ್ತರಂ ತಾನಿಯೇವ। ಗೋತ್ರಭುತೋ ಉದ್ಧಂ ರೂಪಾವಚರತೋ ಪಞ್ಚ ಕುಸಲಾನಿ ಪಞ್ಚ ಕಿರಿಯಾನಿ, ಅರೂಪಾವಚರತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಕುಸಲಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕಿರಿಯಾನಿ, ಲೋಕುತ್ತರತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಫಲಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಇಮೇಸು ಯಂ ಯಂ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಂ ಹೋತಿ, ತಂ ತಂ ಜವತೀತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಚಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಿರಿಯವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಜವನವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಜವನಾವಸಾನೇ ಪನ ಸಚೇ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಅತಿಮಹನ್ತಂ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ಚ ವಿಭೂತಮಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಅಥ ಕಾಮಾವಚರಸತ್ತಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಜವನಾವಸಾನೇ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾದೀನಂ ಪುರಿಮಕಮ್ಮಜವನಚಿತ್ತಾದೀನಞ್ಚ ವಸೇನ ಯೋ ಯೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಲದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಟ್ಠಸು ಸಹೇತುಕಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕೇಸು ತೀಸು ತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ತದಾರಮ್ಮಣಾವಸಾನೇ ಪನ ಪುನ ಭವಙ್ಗಮೇವ ಪವತ್ತತಿ, ಭವಙ್ಗೇ ವಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಪುನ ಆವಜ್ಜನಾದೀನೀತಿ ಏವಂ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಭವಙ್ಗಾನನ್ತರಂ ಆವಜ್ಜನಂ ಆವಜ್ಜನಾನನ್ತರಂ ದಸ್ಸನಾದೀನೀತಿ ಚಿತ್ತನಿಯಮವಸೇನೇವ ಪುನಪ್ಪುನಂ ತಾವ ಪವತ್ತತಿ, ಯಾವ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖಯೋ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಭವೇ ಯಂ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಂ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ, ತಂ ತತೋ ಚವನತ್ತಾ ಚುತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ಏಕೂನವೀಸತಿವಿಧಮೇವ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಚುತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಚುತಿತೋ ಪನ ಪುನ ಪಟಿಸನ್ಧಿ, ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪುನ ಭವಙ್ಗನ್ತಿ ಏವಂ ಭವಗತಿಠಿತಿನಿವಾಸೇಸು ಸಂಸರಮಾನಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಪವತ್ತತಿಯೇವ। ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಸ್ಸ ಚುತಿಚಿತ್ತೇ ನಿರುದ್ಧೇ ನಿರುದ್ಧಮೇವ ಹೋತೀತಿ।
ಇದಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೇ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖಂ।
ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಕಥಾ
೪೫೬. ಇದಾನಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ, ಏತ್ಥಾಪಿ ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ವೇದನಾವ। ಯಥಾಹ – ‘‘ವೇದಯತಿ ವೇದಯತೀತಿ ಖೋ ಆವುಸೋ, ತಸ್ಮಾ ವೇದನಾತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೫೦)। ಸಾ ಪನ ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣೇನ ಸಭಾವತೋ ಏಕವಿಧಾಪಿ ಜಾತಿವಸೇನ ತಿವಿಧಾ ಹೋತಿ ಕುಸಲಾ, ಅಕುಸಲಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಚಾತಿ।
ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಂ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಸಙ್ಖಾರಭೇದತೋ ಅಟ್ಠವಿಧನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತೇನ ಕುಸಲವಿಞ್ಞಾಣೇನ
ತತ್ಥ
ತತ್ಥ ಇಟ್ಠಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಂ ಸುಖಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಉಪಬ್ರೂಹನರಸಂ, ಕಾಯಿಕಅಸ್ಸಾದಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಅನಿಟ್ಠಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಂ ದುಕ್ಖಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಮಿಲಾಪನರಸಂ, ಕಾಯಿಕಾಬಾಧಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಯಥಾ ತಥಾ ವಾ ಇಟ್ಠಾಕಾರಸಮ್ಭೋಗರಸಂ, ಚೇತಸಿಕಅಸ್ಸಾದಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ, ಯಥಾ ತಥಾ ವಾ ಅನಿಟ್ಠಾಕಾರಸಮ್ಭೋಗರಸಂ, ಚೇತಸಿಕಾಬಾಧಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಏಕನ್ತೇನೇವ ಹದಯವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಂ।
ಮಜ್ಝತ್ತವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ನಾತಿಉಪಬ್ರೂಹನಮಿಲಾಪನರಸಾ, ಸನ್ತಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ನಿಪ್ಪೀತಿಕಚಿತ್ತಪದಟ್ಠಾನಾತಿ।
ಇದಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖಂ।
ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಕಥಾ
೪೫೭. ಇದಾನಿ
ತತ್ಥ ಕುಸಲವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಕುಸಲಾ, ಅಕುಸಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅಕುಸಲಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ। ನ ಹಿ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಿ, ಯಂ ಸಞ್ಞಾಯ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಯತ್ತಕೋ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಭೇದೋ, ತತ್ತಕೋ ಸಞ್ಞಾಯಾತಿ।
ಸಾ ಪನೇಸಾ ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸಮಪ್ಪಭೇದಾಪಿ ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಸಬ್ಬಾವ ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ, ತದೇವೇತನ್ತಿ ಪುನ ಸಞ್ಜಾನನಪಚ್ಚಯನಿಮಿತ್ತಕರಣರಸಾ ದಾರುಆದೀಸು ತಚ್ಛಕಾದಯೋ ವಿಯ, ಯಥಾಗಹಿತನಿಮಿತ್ತವಸೇನ ಅಭಿನಿವೇಸಕರಣಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ಹತ್ಥಿದಸ್ಸಕಅನ್ಧಾ (ಉದಾ॰ ೫೪) ವಿಯ, ಯಥಾಉಪಟ್ಠಿತವಿಸಯಪದಟ್ಠಾನಾ ತಿಣಪುರಿಸಕೇಸು ಮಿಗಪೋತಕಾನಂ ಪುರಿಸಾತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಸಞ್ಞಾ ವಿಯಾತಿ।
ಇದಂ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖಂ।
ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಕಥಾ
೪೫೮. ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಲಕ್ಖಣಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ, ಏತ್ಥ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ರಾಸಿಕರಣಲಕ್ಖಣಂ। ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ, ಸಙ್ಖಾರಾಯೇವ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಸಙ್ಖತಮಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೭೯)। ತೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಲಕ್ಖಣಾ, ಆಯೂಹನರಸಾ, ವಿಪ್ಫಾರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಸೇಸಖನ್ಧತ್ತಯಪದಟ್ಠಾನಾ।
ಏವಂ ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಏಕವಿಧಾಪಿ ಚ ಜಾತಿವಸೇನ ತಿವಿಧಾ ಕುಸಲಾ, ಅಕುಸಲಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಾತಿ
ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಪಠಮಕುಸಲವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ತಾವ ನಿಯತಾ ಸರೂಪೇನ ಆಗತಾ ಸತ್ತವೀಸತಿ, ಯೇವಾಪನಕಾ ಚತ್ತಾರೋ, ಅನಿಯತಾ ಪಞ್ಚಾತಿ ಛತ್ತಿಂಸ। ತತ್ಥ ಫಸ್ಸೋ, ಚೇತನಾ, ವಿತಕ್ಕೋ, ವಿಚಾರೋ, ಪೀತಿ, ವೀರಿಯಂ, ಜೀವಿತಂ, ಸಮಾಧಿ, ಸದ್ಧಾ, ಸತಿ, ಹಿರೀ, ಓತ್ತಪ್ಪಂ, ಅಲೋಭೋ, ಅದೋಸೋ, ಅಮೋಹೋ, ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿ, ಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿ, ಕಾಯಲಹುತಾ, ಚಿತ್ತಲಹುತಾ, ಕಾಯಮುದುತಾ, ಚಿತ್ತಮುದುತಾ, ಕಾಯಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ, ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ, ಕಾಯಪಾಗುಞ್ಞತಾ, ಚಿತ್ತಪಾಗುಞ್ಞತಾ, ಕಾಯುಜುಕತಾ, ಚಿತ್ತುಜುಕತಾತಿ ಇಮೇ ಸರೂಪೇನ
೪೫೯. ತತ್ಥ ಫುಸತೀತಿ ಫಸ್ಸೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಫುಸನಲಕ್ಖಣೋ। ಸಙ್ಘಟ್ಟನರಸೋ, ಸನ್ನಿಪಾತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ಆಪಾಥಗತವಿಸಯಪದಟ್ಠಾನೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಫುಸನಾಕಾರೇನೇವ ಪವತ್ತತಿ। ಏಕದೇಸೇನ ಚ ಅನಲ್ಲಿಯಮಾನೋಪಿ ರೂಪಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖು, ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಚ ಸೋತಂ ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಸಙ್ಘಟ್ಟೇತಿ, ತಿಕಸನ್ನಿಪಾತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಕಾರಣಸ್ಸ ವಸೇನ ಪವೇದಿತತ್ತಾ ಸನ್ನಿಪಾತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ। ತಜ್ಜಾಸಮನ್ನಾಹಾರೇನ ಚೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯೇನ ಚ ಪರಿಕ್ಖತೇ ವಿಸಯೇ ಅನನ್ತರಾಯೇನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಆಪಾಥಗತವಿಸಯಪದಟ್ಠಾನೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವೇದನಾಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಪನ ನಿಚ್ಚಮ್ಮಗಾವೀ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೬೩) ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೪೬೦. ಚೇತಯತೀತಿ ಚೇತನಾ। ಅಭಿಸನ್ದಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾ ಚೇತನಾಭಾವಲಕ್ಖಣಾ, ಆಯೂಹನರಸಾ, ಸಂವಿದಹನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ಸಕಿಚ್ಚಪರಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾ ಜೇಟ್ಠಸಿಸ್ಸಮಹಾವಡ್ಢಕೀಆದಯೋ ವಿಯ। ಅಚ್ಚಾಯಿಕಕಮ್ಮಾನುಸ್ಸರಣಾದೀಸು ಚ ಪನಾಯಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಉಸ್ಸಹನಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ।
ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಪಥವೀಕಸಿಣನಿದ್ದೇಸೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನವಣ್ಣನಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೭೧) ವುತ್ತಮೇವ।
೪೬೧. ವೀರಭಾವೋ ವೀರಿಯಂ। ತಂ ಉಸ್ಸಹನಲಕ್ಖಣಂ, ಸಹಜಾತಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನರಸಂ, ಅಸಂಸೀದನಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಸಂವಿಗ್ಗೋ ಯೋನಿಸೋ ಪದಹತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೧೩) ವಚನತೋ ಸಂವೇಗಪದಟ್ಠಾನಂ, ವೀರಿಯಾರಮ್ಭವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಂ ವಾ, ಸಮ್ಮಾ ಆರದ್ಧಂ ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಮೂಲಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೪೬೨. ಜೀವನ್ತಿ ತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ಜೀವತಿ, ಜೀವನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ಜೀವಿತಂ। ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ಪನಸ್ಸ ರೂಪಜೀವಿತೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ತಞ್ಹಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಜೀವಿತಂ, ಇದಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಇದಮೇವೇತ್ಥ ನಾನಾಕರಣಂ।
೪೬೩. ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮಾಧಿ। ಸೋ ಅವಿಸಾರಲಕ್ಖಣೋ, ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣೋ ವಾ, ಸಹಜಾತಾನಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನರಸೋ ನ್ಹಾನಿಯಚುಣ್ಣಾನಂ ಉದಕಂ ವಿಯ, ಉಪಸಮಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ವಿಸೇಸತೋ ಸುಖಪದಟ್ಠಾನೋ, ನಿವಾತೇ ದೀಪಚ್ಚೀನಂ ಠಿತಿ ವಿಯ ಚೇತಸೋ ಠಿತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೪೬೪. ಸದ್ದಹನ್ತಿ ಏತಾಯ, ಸಯಂ ವಾ ಸದ್ದಹತಿ, ಸದ್ದಹನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಏಸಾತಿ ಸದ್ಧಾ। ಸಾ ಸದ್ದಹನಲಕ್ಖಣಾ, ಓಕಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಾ ವಾ, ಪಸಾದನರಸಾ ಉದಕಪ್ಪಸಾದಕಮಣಿ ವಿಯ, ಪಕ್ಖನ್ದನರಸಾ ವಾ ಓಘುತ್ತರಣೋ ವಿಯ। ಅಕಾಲುಸ್ಸಿಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಅಧಿಮುತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವಾ, ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಾ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾದಿಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗ(ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೧೧; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೦೧) ಪದಟ್ಠಾನಾ ವಾ, ಹತ್ಥವಿತ್ತಬೀಜಾನಿ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
೪೬೫. ಸರನ್ತಿ ತಾಯ, ಸಯಂ ವಾ ಸರತಿ ಸರಣಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಏಸಾತಿ ಸತಿ। ಸಾ ಅಪಿಲಾಪನಲಕ್ಖಣಾ, ಅಸಮ್ಮೋಸರಸಾ, ಆರಕ್ಖಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ವಿಸಯಾಭಿಮುಖಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವಾ, ಥಿರಸಞ್ಞಾಪದಟ್ಠಾನಾ, ಕಾಯಾದಿಸತಿಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಾ ವಾ। ಆರಮ್ಮಣೇ ದಳ್ಹಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಪನ ಏಸಿಕಾ ವಿಯ, ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾದಿರಕ್ಖಣತೋ ದೋವಾರಿಕೋ ವಿಯ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
೪೬೬. ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿ ಹಿರಿಯತೀತಿ ಹಿರೀ। ಲಜ್ಜಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತೇಹಿಯೇವ ಓತ್ತಪ್ಪತೀತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಂ। ಪಾಪತೋ ಉಬ್ಬೇಗಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತತ್ಥ ಪಾಪತೋ ಜಿಗುಚ್ಛನಲಕ್ಖಣಾ ಹಿರೀ। ಉತ್ತಾಸನಲಕ್ಖಣಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ। ಲಜ್ಜಾಕಾರೇನ ಪಾಪಾನಂ ಅಕರಣರಸಾ ಹಿರೀ। ಉತ್ತಾಸಾಕಾರೇನ ಓತ್ತಪ್ಪಂ। ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನೇವ
೪೬೭. ನ ಲುಬ್ಭನ್ತಿ ತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ನ ಲುಬ್ಭತಿ, ಅಲುಬ್ಭನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ಅಲೋಭೋ। ಅದೋಸಾಮೋಹೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತೇಸು ಅಲೋಭೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಗೇಧಲಕ್ಖಣೋ, ಅಲಗ್ಗಭಾವಲಕ್ಖಣೋ ವಾ ಕಮಲದಲೇ ಜಲಬಿನ್ದು ವಿಯ। ಅಪರಿಗ್ಗಹರಸೋ ಮುತ್ತಭಿಕ್ಖು ವಿಯ, ಅನಲ್ಲೀನಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ಪತಿತಪುರಿಸೋ ವಿಯ।
೪೬೮. ಅದೋಸೋ
೪೬೯. ಅಮೋಹೋ ಯಥಾಸಭಾವಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣೋ, ಅಕ್ಖಲಿತಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣೋ ವಾ ಕುಸಲಿಸ್ಸಾಸಖಿತ್ತಉಸುಪಟಿವೇಧೋ ವಿಯ, ವಿಸಯೋಭಾಸನರಸೋ ಪದೀಪೋ ವಿಯ। ಅಸಮ್ಮೋಹಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ಅರಞ್ಞಗತಸುದೇಸಕೋ ವಿಯ। ತಯೋಪಿ ಚೇತೇ ಸಬ್ಬಕುಸಲಾನಂ ಮೂಲಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
೪೭೦. ಕಾಯಸ್ಸ ಪಸ್ಸಮ್ಭನಂ ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಸ್ಸಮ್ಭನಂ ಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿ। ಕಾಯೋತಿ ಚೇತ್ಥ ವೇದನಾದಯೋ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ। ಉಭೋಪಿ ಪನೇತಾ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಕಾಯಚಿತ್ತದರಥವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಾ ಕಾಯಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿಯೋ, ಕಾಯಚಿತ್ತದರಥನಿಮದ್ದನರಸಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅಪರಿಪ್ಫನ್ದನಸೀತಿಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಪದಟ್ಠಾನಾ। ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅವೂಪಸಮಕರಉದ್ಧಚ್ಚಾದಿಕಿಲೇಸಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಕಾಯಸ್ಸ ಲಹುಭಾವೋ ಕಾಯಲಹುತಾ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲಹುಭಾವೋ ಚಿತ್ತಲಹುತಾ। ತಾ ಕಾಯಚಿತ್ತಗರುಭಾವವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಗರುಭಾವನಿಮದ್ದನರಸಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅದನ್ಧತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಪದಟ್ಠಾನಾ। ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಗರುಭಾವಕರಥಿನಮಿದ್ಧಾದಿಕಿಲೇಸಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಕಾಯಸ್ಸ ಮುದುಭಾವೋ ಕಾಯಮುದುತಾ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮುದುಭಾವೋ ಚಿತ್ತಮುದುತಾ। ತಾ ಕಾಯಚಿತ್ತತ್ಥಮ್ಭವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಾ
ಕಾಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವೋ ಕಾಯಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವೋ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ। ತಾ ಕಾಯಚಿತ್ತಾಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಾಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವನಿಮದ್ದನರಸಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಸಮ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಪದಟ್ಠಾನಾ। ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವಕರಾವಸೇಸನೀವರಣಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾ, ಪಸಾದನೀಯವತ್ಥೂಸು ಪಸಾದಾವಹಾ, ಹಿತಕಿರಿಯಾಸು ವಿನಿಯೋಗಕ್ಖಮಭಾವಾವಹಾ ಸುವಣ್ಣವಿಸುದ್ಧಿ ವಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಕಾಯಸ್ಸ ಕಾಯಪಾಗುಞ್ಞತಾ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಾಗುಞ್ಞಭಾವೋ ಚಿತ್ತಪಾಗುಞ್ಞತಾ। ತಾ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅಗೇಲಞ್ಞಭಾವಲಕ್ಖಣಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಗೇಲಞ್ಞನಿಮದ್ದನರಸಾ, ನಿರಾದೀನವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಪದಟ್ಠಾನಾ। ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಗೇಲಞ್ಞಕರಅಸದ್ಧಿಯಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಕಾಯಸ್ಸ ಉಜುಕಭಾವೋ ಕಾಯುಜುಕತಾ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಜುಕಭಾವೋ ಚಿತ್ತುಜುಕತಾ। ತಾ ಕಾಯಚಿತ್ತಅಜ್ಜವಲಕ್ಖಣಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಕುಟಿಲಭಾವನಿಮದ್ದನರಸಾ, ಅಜಿಮ್ಹತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಪದಟ್ಠಾನಾ। ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಕುಟಿಲಭಾವಕರಮಾಯಾಸಾಠೇಯ್ಯಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
೪೭೧. ಛನ್ದೋತಿ ಕತ್ತುಕಾಮತಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಕತ್ತುಕಾಮತಾಲಕ್ಖಣೋ ಛನ್ದೋ, ಆರಮ್ಮಣಪರಿಯೇಸನರಸೋ, ಆರಮ್ಮಣೇನ ಅತ್ಥಿಕತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ತದೇವಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣೇ ಅಯಂ ಚೇತಸೋ ಹತ್ಥಪ್ಪಸಾರಣಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೪೭೨. ಅಧಿಮುಚ್ಚನಂ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ। ಸೋ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣೋ, ಅಸಂಸಪ್ಪನರಸೋ, ನಿಚ್ಛಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ಸನ್ನಿಟ್ಠೇಯ್ಯಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಾನೋ, ಆರಮ್ಮಣೇ ನಿಚ್ಚಲಭಾವೇನ ಇನ್ದಖೀಲೋ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೪೭೩. ಕಿರಿಯಾ ಕಾರೋ। ಮನಮ್ಹಿ ಕಾರೋ ಮನಸಿಕಾರೋ। ಪುರಿಮಮನತೋ ವಿಸದಿಸಮನಂ ಕರೋತೀತಿಪಿ ಮನಸಿಕಾರೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಪಾದಕೋ, ವೀಥಿಪಟಿಪಾದಕೋ, ಜವನಪಟಿಪಾದಕೋತಿ ತಿಪ್ಪಕಾರೋ।
ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಪಾದಕೋ ಮನಮ್ಹಿ ಕಾರೋತಿ ಮನಸಿಕಾರೋ। ಸೋ ಸಾರಣಲಕ್ಖಣೋ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಂಯೋಜನರಸೋ, ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ಆರಮ್ಮಣಪದಟ್ಠಾನೋ। ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನೋ, ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಪಾದಕತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಸಾರಥಿ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ವೀಥಿಪಟಿಪಾದಕೋತಿ ಪನ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಜವನಪಟಿಪಾದಕೋತಿ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ನ ತೇ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ।
೪೭೪. ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತತಾ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾ। ಸಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಮವಾಹಿತಲಕ್ಖಣಾ, ಊನಾಧಿಕತಾನಿವಾರಣರಸಾ, ಪಕ್ಖಪಾತುಪಚ್ಛೇದನರಸಾ ವಾ, ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಭಾವೇನ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಆಜಾನೀಯಾನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಕಸಾರಥಿ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಕರುಣಾಮುದಿತಾ
ಕೇಚಿ ಪನ ಮೇತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯೋಪಿ ಅನಿಯತೇಸು ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅತ್ಥತೋ ಹಿ ಅದೋಸೋಯೇವ ಮೇತ್ತಾ, ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯೇವ ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ।
೪೭೫. ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತತೋ ವಿರತಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತವಿರತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಾಸುಪಿ। ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಪನೇತಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿವತ್ಥೂನಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮಲಕ್ಖಣಾ, ಅಮದ್ದನಲಕ್ಖಣಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿವತ್ಥುತೋ ಸಙ್ಕೋಚನರಸಾ, ಅಕಿರಿಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಸದ್ಧಾಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದಿಗುಣಪದಟ್ಠಾನಾ, ಪಾಪಕಿರಿಯತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಮುಖಭಾವಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
೪೭೬. ಇತಿ ಇಮೇವ ಛತ್ತಿಂಸ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪಠಮೇನ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಚ ಪಠಮೇನ, ಏವಂ ದುತಿಯೇನಾಪಿ। ಸಸಙ್ಖಾರಭಾವಮತ್ತಮೇವ ಹೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ।
ತತಿಯೇನ ಪನ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಮೋಹಂ ಅವಸೇಸಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಚತುತ್ಥೇನ। ಸಸಙ್ಖಾರಭಾವಮತ್ತಮೇವ ಹೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ।
ಪಠಮೇ
ಪಠಮೇ ವುತ್ತೇಸು ಠಪೇತ್ವಾ ವಿರತಿತ್ತಯಂ ಸೇಸಾ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲೇಸು ಪಠಮೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ದುತಿಯೇನ ತತೋ ವಿತಕ್ಕವಜ್ಜಾ। ತತಿಯೇನ ತತೋ ವಿಚಾರವಜ್ಜಾ। ಚತುತ್ಥೇನ ತತೋ ಪೀತಿವಜ್ಜಾ। ಪಞ್ಚಮೇನ ತತೋ ಅನಿಯತೇಸು ಕರುಣಾಮುದಿತಾವಜ್ಜಾ। ತೇಯೇವ ಚತೂಸು ಆರುಪ್ಪಕುಸಲೇಸು। ಅರೂಪಾವಚರಭಾವೋಯೇವ ಹಿ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ।
ಲೋಕುತ್ತರೇಸು ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕೇ ತಾವ ಮಗ್ಗವಿಞ್ಞಾಣೇ ಪಠಮರೂಪಾವಚರವಿಞ್ಞಾಣೇ ವುತ್ತನಯೇನ, ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಾದಿಭೇದೇ ದುತಿಯರೂಪಾವಚರವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕರುಣಾಮುದಿತಾನಂ ಪನ ಅಭಾವೋ, ನಿಯತವಿರತಿತಾ
೪೭೭. ಅಕುಸಲೇಸು ಲೋಭಮೂಲೇ ಪಠಮಾಕುಸಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ತಾವ ನಿಯತಾ ಸರೂಪೇನ ಆಗತಾ ತೇರಸ, ಯೇವಾಪನಕಾ ಚತ್ತಾರೋತಿ ಸತ್ತರಸ। ತತ್ಥ ಫಸ್ಸೋ, ಚೇತನಾ, ವಿತಕ್ಕೋ, ವಿಚಾರೋ, ಪೀತಿ, ವೀರಿಯಂ, ಜೀವಿತಂ, ಸಮಾಧಿ, ಅಹಿರಿಕಂ, ಅನೋತ್ತಪ್ಪಂ, ಲೋಭೋ, ಮೋಹೋ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಇಮೇ ಸರೂಪೇನ ಆಗತಾ ತೇರಸ (ಧ॰ ಸ॰ ೩೬೫; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೬೫)। ಛನ್ದೋ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ, ಉದ್ಧಚ್ಚಂ, ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಇಮೇ ಯೇವಾಪನಕಾ ಚತ್ತಾರೋ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೬೫)।
೪೭೮. ತತ್ಥ ನ ಹಿರಿಯತೀತಿ ಅಹಿರಿಕೋ। ಅಹಿರಿಕಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅಹಿರಿಕಂ। ನ ಓತಪ್ಪತೀತಿ ಅನೋತ್ತಪ್ಪಂ। ತೇಸು ಅಹಿರಿಕಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿ ಅಜಿಗುಚ್ಛನಲಕ್ಖಣಂ, ಅಲಜ್ಜಾಲಕ್ಖಣಂ ವಾ। ಅನೋತ್ತಪ್ಪಂ ತೇಹೇವ ಅಸಾರಜ್ಜಲಕ್ಖಣಂ, ಅನುತ್ತಾಸಲಕ್ಖಣಂ ವಾ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ। ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಾನಂ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೪೭೯. ಲುಬ್ಭನ್ತಿ ತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ಲುಬ್ಭತಿ, ಲುಬ್ಭನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ಲೋಭೋ। ಮುಯ್ಹನ್ತಿ ತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ಮುಯ್ಹತಿ, ಮುಯ್ಹನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ಮೋಹೋ। ತೇಸು ಲೋಭೋ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣೋ ಮಕ್ಕಟಾಲೇಪೋ ವಿಯ, ಅಭಿಸಙ್ಗರಸೋ ತತ್ತಕಪಾಲೇ ಖಿತ್ತಮಂಸಪೇಸಿ ವಿಯ। ಅಪರಿಚ್ಚಾಗಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ತೇಲಞ್ಜನರಾಗೋ
೪೮೦. ಮೋಹೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನ್ಧಭಾವಲಕ್ಖಣೋ, ಅಞ್ಞಾಣಲಕ್ಖಣೋ ವಾ, ಅಸಮ್ಪಟಿವೇಧರಸೋ, ಆರಮ್ಮಣಸಭಾವಚ್ಛಾದನರಸೋ ವಾ, ಅಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ಅನ್ಧಕಾರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ವಾ, ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪದಟ್ಠಾನೋ, ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಾನಂ ಮೂಲನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೪೮೧. ಮಿಚ್ಛಾ ಪಸ್ಸನ್ತಿ ತಾಯ, ಸಯಂ ವಾ ಮಿಚ್ಛಾ ಪಸ್ಸತಿ, ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ವಾ ಏಸಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ। ಸಾ ಅಯೋನಿಸೋ ಅಭಿನಿವೇಸಲಕ್ಖಣಾ, ಪರಾಮಾಸರಸಾ, ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸನಕಾಮತಾದಿಪದಟ್ಠಾನಾ, ಪರಮಂ ವಜ್ಜನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
೪೮೨. ಉದ್ಧತಭಾವೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ। ತಂ ಅವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಂ ವಾತಾಭಿಘಾತಚಲಜಲಂ ವಿಯ, ಅನವಟ್ಠಾನರಸಂ ವಾತಾಭಿಘಾತಚಲಧಜಪಟಾಕಾ ವಿಯ, ಭನ್ತತ್ತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ಪಾಸಾಣಾಭಿಘಾತಸಮುದ್ಧತಭಸ್ಮಂ ವಿಯ, ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮೇ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪದಟ್ಠಾನಂ, ಚಿತ್ತವಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸೇಸಾ ಕುಸಲೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಕುಸಲಭಾವೋಯೇವ ಹಿ ಅಕುಸಲಭಾವೇನ ಚ ಲಾಮಕತ್ತಂ ಏತೇಸಂ ತೇಹಿ ವಿಸೇಸೋ।
೪೮೩. ಇತಿ ಇಮೇ ಸತ್ತರಸ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪಠಮೇನ ಅಕುಸಲವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಚ ಪಠಮೇನ, ಏವಂ ದುತಿಯೇನಾಪಿ। ಸಸಙ್ಖಾರತಾ ಪನೇತ್ಥ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಚ ಅನಿಯತತಾ ವಿಸೇಸೋ।
ತತ್ಥ ಥಿನನತಾ ಥಿನಂ। ಮಿದ್ಧನತಾ ಮಿದ್ಧಂ। ಅನುಸ್ಸಾಹಸಂಹನನತಾ ಅಸತ್ತಿವಿಘಾತೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಥಿನಞ್ಚ ಮಿದ್ಧಞ್ಚ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಥಿನಂ ಅನುಸ್ಸಾಹಲಕ್ಖಣಂ, ವೀರಿಯವಿನೋದನರಸಂ, ಸಂಸೀದನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ। ಮಿದ್ಧಂ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾಲಕ್ಖಣಂ, ಓನಹನರಸಂ, ಲೀನತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಪಚಲಾಯಿಕಾನಿದ್ದಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ವಾ। ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅರತಿವಿಜಮ್ಭಿಕಾದೀಸು ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪದಟ್ಠಾನಂ।
ತತಿಯೇನ ಪಠಮೇ ವುತ್ತೇಸು ಠಪೇತ್ವಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಅವಸೇಸಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಮಾನೋ ಪನೇತ್ಥ ಅನಿಯತೋ
ಚತುತ್ಥೇನ ದುತಿಯೇ ವುತ್ತೇಸು ಠಪೇತ್ವಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಅವಸೇಸಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥಾಪಿ ಚ ಮಾನೋ ಅನಿಯತೇಸು ಹೋತಿಯೇವ। ಪಠಮೇ ವುತ್ತೇಸು ಪನ ಠಪೇತ್ವಾ ಪೀತಿಂ ಅವಸೇಸಾ ಪಞ್ಚಮೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಯಥಾ ಚ ಪಞ್ಚಮೇನ, ಏವಂ ಛಟ್ಠೇನಾಪಿ। ಸಸಙ್ಖಾರತಾ ಪನೇತ್ಥ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಚ ಅನಿಯತಭಾವೋ ವಿಸೇಸೋ। ಸತ್ತಮೇನ ಪಞ್ಚಮೇ ವುತ್ತೇಸು ಠಪೇತ್ವಾ ದಿಟ್ಠಿಂ ಅವಸೇಸಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಮಾನೋ ಪನೇತ್ಥ ಅನಿಯತೋ ಹೋತಿ। ಅಟ್ಠಮೇನ ಛಟ್ಠೇ ವುತ್ತೇಸು ಠಪೇತ್ವಾ ದಿಟ್ಠಿಂ ಅವಸೇಸಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥಾಪಿ ಚ ಮಾನೋ ಅನಿಯತೇಸು ಹೋತಿಯೇವಾತಿ।
೪೮೪. ದೋಸಮೂಲೇಸು ಪನ ದ್ವೀಸು ಪಠಮಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ತಾವ ನಿಯತಾ ಸರೂಪೇನ ಆಗತಾ ಏಕಾದಸ, ಯೇವಾಪನಕಾ ಚತ್ತಾರೋ, ಅನಿಯತಾ ತಯೋತಿ ಅಟ್ಠಾರಸ
೪೮೫. ತತ್ಥ ದುಸ್ಸನ್ತಿ ತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ದುಸ್ಸತಿ, ದುಸ್ಸನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ದೋಸೋ। ಸೋ ಚಣ್ಡಿಕ್ಕಲಕ್ಖಣೋ ಪಹಟಾಸೀವಿಸೋ ವಿಯ, ವಿಸಪ್ಪನರಸೋ ವಿಸನಿಪಾತೋ ವಿಯ, ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯದಹನರಸೋ ವಾ ದಾವಗ್ಗಿ ವಿಯ। ದೂಸನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ಲದ್ಧೋಕಾಸೋ ವಿಯ ಸಪತ್ತೋ, ಆಘಾತವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನೋ, ವಿಸಸಂಸಟ್ಠಪೂತಿಮುತ್ತಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೪೮೬. ಇಸ್ಸಾಯನಾ ಇಸ್ಸಾ। ಸಾ ಪರಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಉಸೂಯನಲಕ್ಖಣಾ। ತತ್ಥೇವ ಅನಭಿರತಿರಸಾ, ತತೋ ವಿಮುಖಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಪರಸಮ್ಪತ್ತಿಪದಟ್ಠಾನಾ, ಸಂಯೋಜನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
೪೮೭. ಮಚ್ಛರಭಾವೋ ಮಚ್ಛರಿಯಂ। ತಂ ಲದ್ಧಾನಂ ವಾ ಲಭಿತಬ್ಬಾನಂ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ನಿಗೂಹನಲಕ್ಖಣಂ, ತಾಸಂಯೇವ ಪರೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಭಾವಅಕ್ಖಮನರಸಂ, ಸಙ್ಕೋಚನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಕಟುಕಞ್ಚುಕತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ವಾ, ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಪದಟ್ಠಾನಂ, ಚೇತಸೋ ವಿರೂಪಭಾವೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೪೮೮. ಕುಚ್ಛಿತಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ। ತಂ ಪಚ್ಛಾನುತಾಪಲಕ್ಖಣಂ, ಕತಾಕತಾನುಸೋಚನರಸಂ, ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಕತಾಕತಪದಟ್ಠಾನಂ, ದಾಸಬ್ಯಮಿವ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸೇಸಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯೇವಾತಿ।
ಇತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠಾರಸ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪಠಮೇನ ದೋಸಮೂಲೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಚ ಪಠಮೇನ, ಏವಂ ದುತಿಯೇನಾಪಿ। ಸಸಙ್ಖಾರತಾ ಪನ ಅನಿಯತೇಸು ಚ ಥಿನಮಿದ್ಧಸಮ್ಭವೋವ ವಿಸೇಸೋ।
೪೮೯. ಮೋಹಮೂಲೇಸು ದ್ವೀಸು ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ತಾವ ಫಸ್ಸೋ, ಚೇತನಾ, ವಿತಕ್ಕೋ, ವಿಚಾರೋ, ವೀರಿಯಂ, ಜೀವಿತಂ, ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿ, ಅಹಿರಿಕಂ, ಅನೋತ್ತಪ್ಪಂ
೪೯೦. ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತೀತಿ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಿತಿಮತ್ತೋ ದುಬ್ಬಲೋ ಸಮಾಧಿ। ವಿಗತಾ ಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ। ಸಾ ಸಂಸಯಲಕ್ಖಣಾ, ಕಮ್ಪನರಸಾ, ಅನಿಚ್ಛಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಅನೇಕಂಸಗಾಹಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವಾ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯಂ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪದಟ್ಠಾನಾ, ಪಟಿಪತ್ತಿಅನ್ತರಾಯಕರಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಸೇಸಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯೇವ।
ಉದ್ಧಚ್ಚಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ವುತ್ತೇಸು ಠಪೇತ್ವಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಂ ಸೇಸಾ ದ್ವಾದಸ। ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಅಭಾವೇನ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತೇರಸೇವ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖಸಬ್ಭಾವತೋ ಚ ಬಲವತರೋ ಸಮಾಧಿ ಹೋತಿ। ಯಞ್ಚೇತ್ಥ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ, ತಂ ಸರೂಪೇನೇವ ಆಗತಂ। ಅಧಿಮೋಕ್ಖಮನಸಿಕಾರಾ ಯೇವಾಪನಕವಸೇನಾತಿ ಏವಂ ಅಕುಸಲಸಙ್ಖಾರಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೪೯೧. ಅಬ್ಯಾಕತೇಸು ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾ ತಾವ ಅಹೇತುಕಸಹೇತುಕಭೇದತೋ ದುವಿಧಾ। ತೇಸು ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅಹೇತುಕಾ। ತತ್ಥ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ತಾವ ಫಸ್ಸೋ, ಚೇತನಾ, ಜೀವಿತಂ, ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತೀತಿ ಸರೂಪೇನ ಆಗತಾ ಚತ್ತಾರೋ (ಧ॰ ಸ॰ ೪೩೧; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೩೧), ಯೇವಾಪನಕೋ ಮನಸಿಕಾರೋಯೇವಾತಿ ಪಞ್ಚ। ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಏತೇಯೇವ। ಉಭಯವಿಪಾಕಮನೋಧಾತುಯಾ ಏತೇ ಚೇವ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾಧಿಮೋಕ್ಖಾ ಚಾತಿ
ಸಹೇತುಕವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನ ಸಹೇತುಕಾ। ತೇಸು ಅಟ್ಠಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ತಾವ ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಙ್ಖಾರಸದಿಸಾಯೇವ। ಯಾ ಪನ ತಾ ಅನಿಯತೇಸು ಕರುಣಾಮುದಿತಾ, ತಾ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ವಿಪಾಕೇಸು ನ ಸನ್ತಿ। ಏಕನ್ತಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ ಹಿ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಕರುಣಾಮುದಿತಾ, ವಿರತಿಯೋಪಿ ವಿಪಾಕೇಸು ನ ಸನ್ತಿ। ‘‘ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾ ಕುಸಲಾಯೇವಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ।
ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ
೪೯೨. ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಾಪಿ ಅಹೇತುಕಸಹೇತುಕಭೇದತೋ ದುವಿಧಾ। ತೇಸು ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅಹೇತುಕಾ। ತೇ ಚ ಕುಸಲವಿಪಾಕಮನೋಧಾತುಅಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುದ್ವಯಯುತ್ತೇಹಿ ಸಮಾನಾ। ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುದ್ವಯೇ ಪನ ವೀರಿಯಂ ಅಧಿಕಂ। ವೀರಿಯಸಬ್ಭಾವತೋ ಬಲಪ್ಪತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ಹೋತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ।
ಸಹೇತುಕಕಿರಿಯವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನ ಸಹೇತುಕಾ। ತೇಸು ಅಟ್ಠಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ತಾವ ಠಪೇತ್ವಾ ವಿರತಿಯೋ ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಙ್ಖಾರಸದಿಸಾ। ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನಪಿ ತೇಸಂ ಕುಸಲವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದಿಸಾಯೇವಾತಿ ಏವಂ ಅಬ್ಯಾಕತಾಪಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ।
ಇದಂ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖಂ।
ಇದಂ ತಾವ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪದಭಾಜನೀಯನಯೇನ ಖನ್ಧೇಸು ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖಂ।
ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗಕಥಾ
೪೯೩. ಭಗವತಾ
‘‘ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಾ ಓಳಾರಿಕಂ ವಾ ಸುಖುಮಂ ವಾ ಹೀನಂ ವಾ ಪಣೀತಂ ವಾ ಯಂ ದೂರೇ ಸನ್ತಿಕೇ ವಾ, ತದೇಕಜ್ಝಂ ಅಭಿಸಂಯೂಹಿತ್ವಾ ಅಭಿಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ। ಯಾ ಕಾಚಿ ವೇದನಾ… ಯಾ ಕಾಚಿ ಸಞ್ಞಾ… ಯೇ ಕೇಚಿ ಸಙ್ಖಾರಾ… ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ…ಪೇ॰… ಅಭಿಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೨,೨೬) –
ಏವಂ ಖನ್ಧಾ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ।
ತತ್ಥ ಯಂಕಿಞ್ಚೀತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ। ರೂಪನ್ತಿ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗನಿಯಮನಂ। ಏವಂ ಪದದ್ವಯೇನಾಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ ಹೋತಿ। ಅಥಸ್ಸ ಅತೀತಾದಿನಾ
೪೯೪. ತತ್ಥ ರೂಪಂ ತಾವ ಅದ್ಧಾಸನ್ತತಿಸಮಯಖಣವಸೇನ ಚತುಧಾ ಅತೀತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಅನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ।
ತತ್ಥ ಅದ್ಧಾವಸೇನ ತಾವ ಏಕಸ್ಸ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಂ, ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಅನಾಗತಂ, ಉಭಿನ್ನಮನ್ತರೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ।
ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಸಭಾಗಏಕಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏಕಾಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯವಸೇನ ವತ್ತಮಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಸಭಾಗಉತುಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಅತೀತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಂ। ಚಿತ್ತಜಂ ಏಕವೀಥಿಏಕಜವನಏಕಸಮಾಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಂ। ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಅತೀತಾದಿಭೇದೋ ನತ್ಥಿ, ತೇಸಞ್ಞೇವ ಪನ ಉತುಆಹಾರಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕವಸೇನ ತಸ್ಸ ಅತೀತಾದಿಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಸಮಯವಸೇನ
ಖಣವಸೇನ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಖಣತ್ತಯಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನಾಗತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಅತೀತಂ। ಅಪಿಚ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಹೇತುಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಂ ಅತೀತಂ, ನಿಟ್ಠಿತಹೇತುಕಿಚ್ಚಂ ಅನಿಟ್ಠಿತಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ, ಉಭಯಕಿಚ್ಚಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಂ ಅನಾಗತಂ। ಸಕಿಚ್ಚಕ್ಖಣೇ ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನಾಗತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಅತೀತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಖಣಾದಿಕಥಾವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾ। ಸೇಸಾ ಸಪರಿಯಾಯಾ।
೪೯೫. ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಭೇದೋ ವುತ್ತನಯೋ ಏವ। ಅಪಿಚ ಇಧ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಮ್ಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಪರಪುಗ್ಗಲಿಕಮ್ಪಿ ಚ ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮಭೇದೋ ವುತ್ತನಯೋವ।
೪೯೬. ಹೀನಪಣೀತಭೇದೋ ದುವಿಧೋ ಪರಿಯಾಯತೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಚ। ತತ್ಥ ಅಕನಿಟ್ಠಾನಂ ರೂಪತೋ ಸುದಸ್ಸೀನಂ ರೂಪಂ ಹೀನಂ। ತದೇವ ಸುದಸ್ಸಾನಂ ರೂಪತೋ ಪಣೀತಂ। ಏವಂ ಯಾವ ನರಕಸತ್ತಾನಂ ರೂಪಂ, ತಾವ ಪರಿಯಾಯತೋ ಹೀನಪಣೀತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಪನ ಯತ್ಥ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಹೀನಂ। ಯತ್ಥ ಕುಸಲವಿಪಾಕಂ, ತಂ ಪಣೀತಂ।
ದೂರೇ
೪೯೭. ತದೇಕಜ್ಝಂ ಅಭಿಸಂಯೂಹಿತ್ವಾ ಅಭಿಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ತಂ ಅತೀತಾದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ರೂಪಂ ಸಬ್ಬಂ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಸಙ್ಖಾತೇ ಏಕವಿಧಭಾವೇ ಪಞ್ಞಾಯ ರಾಸಿಂ ಕತ್ವಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣೇ ರಾಸಿಭಾವೂಪಗಮನೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ರೂಪತೋ ಅಞ್ಞೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ।
೪೯೮. ಯಥಾ ಚ ರೂಪಂ, ಏವಂ ವೇದನಾದಯೋಪಿ ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ರಾಸಿಭಾವೂಪಗಮನೇನ। ನ ಹಿ ವೇದನಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞೇ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ।
ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗೇ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಏಕವೀಥಿಏಕಜವನಏಕಸಮಾಪತ್ತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಏಕವೀಥಿವಿಸಯಸಮಾಯೋಗಪ್ಪವತ್ತಾ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಾ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಾ। ಖಣಾದಿವಸೇನ ಖಣತ್ತಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಮಜ್ಝತ್ತಗತಾ ಸಕಿಚ್ಚಞ್ಚ ಕುರುಮಾನಾ ವೇದನಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಾ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಾ। ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಭೇದೋ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೪೯೯. ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮಭೇದೋ ‘‘ಅಕುಸಲಾ ವೇದನಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾ ವೇದನಾ ಸುಖುಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೧೧) ನಯೇನ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತೇನ ಜಾತಿಸಭಾವಪುಗ್ಗಲಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಜಾತಿವಸೇನ ತಾವ ಅಕುಸಲಾ ವೇದನಾ ಸಾವಜ್ಜಕಿರಿಯಹೇತುತೋ, ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾಪಭಾವತೋ ಚ ಅವೂಪಸನ್ತವುತ್ತೀತಿ ಕುಸಲವೇದನಾಯ ಓಳಾರಿಕಾ, ಸಬ್ಯಾಪಾರತೋ, ಸಉಸ್ಸಾಹತೋ, ಸವಿಪಾಕತೋ, ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾಪಭಾವತೋ, ಸಾವಜ್ಜತೋ ಚ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾಯ ಓಳಾರಿಕಾ, ಸವಿಪಾಕತೋ, ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾಪಭಾವತೋ, ಸಬ್ಯಾಬಜ್ಝತೋ, ಸಾವಜ್ಜತೋ ಚ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಾಯ ಓಳಾರಿಕಾ। ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾ ಪನ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯತೋ ಅಕುಸಲಾಯ ಸುಖುಮಾ। ದ್ವೇಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲವೇದನಾ ಸಬ್ಯಾಪಾರತೋ, ಸಉಸ್ಸಾಹತೋ, ಸವಿಪಾಕತೋ ಚ ಯಥಾಯೋಗಂ ದುವಿಧಾಯಪಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾಯ ಓಳಾರಿಕಾ
೫೦೦. ಸಭಾವವಸೇನ ಪನ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ನಿರಸ್ಸಾದತೋ, ಸವಿಪ್ಫಾರತೋ, ಖೋಭಕರಣತೋ, ಉಬ್ಬೇಜನೀಯತೋ, ಅಭಿಭವನತೋ ಚ ಇತರಾಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಓಳಾರಿಕಾ, ಇತರಾ ಪನ ದ್ವೇ ಸಾತತೋ, ಸನ್ತತೋ, ಪಣೀತತೋ, ಮನಾಪತೋ, ಮಜ್ಝತ್ತತೋ ಚ ಯಥಾಯೋಗಂ ದುಕ್ಖಾಯ ಸುಖುಮಾ। ಉಭೋ ಪನ ಸುಖದುಕ್ಖಾ ಸವಿಪ್ಫಾರತೋ, ಖೋಭಕರಣತೋ, ಪಾಕಟತೋ ಚ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ಓಳಾರಿಕಾ, ಸಾ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ತದುಭಯತೋ ಸುಖುಮಾ। ಏವಂ ಸಭಾವವಸೇನ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೫೦೧. ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಪನ ಅಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವೇದನಾ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಭಾವತೋ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವೇದನಾಯ ಓಳಾರಿಕಾ, ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಇತರಾ ಸುಖುಮಾ। ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರವಸೇನ
೫೦೨. ತತ್ಥ ಜಾತಿಆದಿವಸೇನ ಸಮ್ಭೇದೋ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬೋ। ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಕಆಯವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಹಿ ವೇದನಾ ಜಾತಿವಸೇನ ಅಬ್ಯಾಕತತ್ತಾ ಸುಖುಮಾಪಿ ಸಮಾನಾ ಸಭಾವಾದಿವಸೇನ ಓಳಾರಿಕಾ ಹೋತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಾ ವೇದನಾ ಸುಖುಮಾ। ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಓಳಾರಿಕಾ। ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವೇದನಾ ಸುಖುಮಾ। ಅಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವೇದನಾ ಓಳಾರಿಕಾ। ಸಾಸವಾ ವೇದನಾ ಓಳಾರಿಕಾ। ಅನಾಸವಾ ವೇದನಾ ಸುಖುಮಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೧೧)। ಯಥಾ ಚ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ, ಏವಂ ಸುಖಾದಯೋಪಿ ಜಾತಿವಸೇನ ಓಳಾರಿಕಾ ಸಭಾವಾದಿವಸೇನ ಸುಖುಮಾ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಜಾತಿಆದಿವಸೇನ ಸಮ್ಭೇದೋ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾ ವೇದನಾನಂ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಜಾತಿವಸೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಹಿ ಸುಖುಮಾ। ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ? ಕಿಂ ದುಕ್ಖಾ? ಕಿಂ ಸುಖಾ? ಕಿಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ? ಕಿಂ ಅಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ? ಕಿಂ ಸಾಸವಾ
ಅಪಿಚ ತಂ ತಂ ವಾ ಪನ ವೇದನಂ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ವೇದನಾ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ ವಚನತೋ ಅಕುಸಲಾದೀಸುಪಿ ಲೋಭಸಹಗತಾಯ ದೋಸಸಹಗತಾ ವೇದನಾ ಅಗ್ಗಿ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯದಹನತೋ ಓಳಾರಿಕಾ, ಲೋಭಸಹಗತಾ ಸುಖುಮಾ। ದೋಸಸಹಗತಾಪಿ ನಿಯತಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಅನಿಯತಾ ಸುಖುಮಾ। ನಿಯತಾಪಿ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಕಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಇತರಾ ಸುಖುಮಾ। ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಕಾಸುಪಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಇತರಾ ಸುಖುಮಾ। ಲೋಭಸಹಗತಾ ಪನ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಇತರಾ ಸುಖುಮಾ। ಸಾಪಿ ನಿಯತಾ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಕಾ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಇತರಾ ಸುಖುಮಾ। ಅವಿಸೇಸೇನ ಚ ಅಕುಸಲಾ ಬಹುವಿಪಾಕಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಅಪ್ಪವಿಪಾಕಾ ಸುಖುಮಾ। ಕುಸಲಾ ಪನ ಅಪ್ಪವಿಪಾಕಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಬಹುವಿಪಾಕಾ ಸುಖುಮಾ।
ಅಪಿಚ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾ ಓಳಾರಿಕಾ। ರೂಪಾವಚರಾ ಸುಖುಮಾ। ತತೋ ಅರೂಪಾವಚರಾ। ತತೋ ಲೋಕುತ್ತರಾ। ಕಾಮಾವಚರಾ ದಾನಮಯಾ ಓಳಾರಿಕಾ। ಸೀಲಮಯಾ ಸುಖುಮಾ। ತತೋ ಭಾವನಾಮಯಾ। ಭಾವನಾಮಯಾಪಿ ದುಹೇತುಕಾ ಓಳಾರಿಕಾ। ತಿಹೇತುಕಾ ಸುಖುಮಾ। ತಿಹೇತುಕಾಪಿ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಾ ಓಳಾರಿಕಾ। ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಾ ಸುಖುಮಾ। ರೂಪಾವಚರಾ ಚ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾ ಓಳಾರಿಕಾ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕಾ
ಓಕಾಸವಸೇನ ಚಾಪಿ ನಿರಯೇ ದುಕ್ಖಾ ಓಳಾರಿಕಾ। ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಯಂ ಸುಖುಮಾ…ಪೇ॰… ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀಸು ಸುಖುಮಾವ। ಯಥಾ ಚ ದುಕ್ಖಾ, ಏವಂ ಸುಖಾಪಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ವತ್ಥುವಸೇನ ಚಾಪಿ ಹೀನವತ್ಥುಕಾ ಯಾ ಕಾಚಿ ವೇದನಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಪಣೀತವತ್ಥುಕಾ ಸುಖುಮಾ।
ಹೀನಪಣೀತಭೇದೇ ಯಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಸಾ ಹೀನಾ। ಯಾ ಚ ಸುಖುಮಾ, ಸಾ ಪಣೀತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
೫೦೩. ದೂರಪದಂ ಪನ ‘‘ಅಕುಸಲಾ ವೇದನಾ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾಹಿ ವೇದನಾಹಿ ದೂರೇ’’। ಸನ್ತಿಕೇಪದಂ ‘‘ಅಕುಸಲಾ ವೇದನಾ ಅಕುಸಲಾಯ ವೇದನಾಯ ಸನ್ತಿಕೇ’’ತಿಆದಿನಾ
ಕಮಾದಿವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ
೫೦೪. ಏವಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಚ ಪುನ ಏತೇಸ್ವೇವ –
ಖನ್ಧೇಸು ಞಾಣಭೇದತ್ಥಂ, ಕಮತೋಥ ವಿಸೇಸತೋ।
ಅನೂನಾಧಿಕತೋ ಚೇವ, ಉಪಮಾತೋ ತಥೇವ ಚ॥
ದಟ್ಠಬ್ಬತೋ ದ್ವಿಧಾ ಏವಂ, ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ।
ವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋ ಸಮ್ಮಾ, ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿಭಾವಿನಾ॥
ತತ್ಥ ಕಮತೋತಿ ಇಧ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ, ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ, ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ, ಭೂಮಿಕ್ಕಮೋ, ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋತಿ ಬಹುವಿಧೋ ಕಮೋ।
ತತ್ಥ ‘‘ಪಠಮಂ ಕಲಲಂ ಹೋತಿ, ಕಲಲಾ ಹೋತಿ ಅಬ್ಬುದ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩೫) ಏವಮಾದಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ। ‘‘ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ, ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೮) ಏವಮಾದಿ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ। ‘‘ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿ, ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೫೯; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೪೧) ಏವಮಾದಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ। ‘‘ಕಾಮಾವಚರಾ, ರೂಪಾವಚರಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೯೮೭) ಏವಮಾದಿ ಭೂಮಿಕ್ಕಮೋ। ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೪೫) ವಾ, ‘‘ದಾನಕಥಂ, ಸೀಲಕಥ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೯೮) ವಾ ಏವಮಾದಿ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ। ತೇಸು ಇಧ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ತಾವ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಕಲಲಾದೀನಂ ವಿಯ ಖನ್ಧಾನಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯವವತ್ಥಾನೇನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ನ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ, ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬತೋ। ನಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ, ಅಕುಸಲಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜನೀಯತೋ। ನ ಭೂಮಿಕ್ಕಮೋ, ವೇದನಾದೀನಂ ಚತುಭೂಮಿಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ। ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ ಪನ ಯುಜ್ಜತಿ।
ಅಭೇದೇನ ಹಿ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಅತ್ತಗಾಹಪತಿತಂ ವೇನೇಯ್ಯಜನಂ ಸಮೂಹಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗದಸ್ಸನೇನ ಅತ್ತಗಾಹತೋ ಮೋಚೇತುಕಾಮೋ ಭಗವಾ ಹಿತಕಾಮೋ
೫೦೫. ವಿಸೇಸತೋತಿ ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ವಿಸೇಸತೋ। ಕೋ ಪನ ನೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ, ಖನ್ಧಾ ತಾವ ಅವಿಸೇಸತೋ ವುತ್ತಾ। ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಸಾಸವಉಪಾದಾನಿಯಭಾವೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಪಞ್ಚ ಚೇವ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಖನ್ಧೇ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ಚ, ತಂ ಸುಣಾಥ। ಕತಮೇ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ಯಂಕಿಞ್ಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ…ಪೇ॰… ಸನ್ತಿಕೇ ವಾ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ। ಯಾ
ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ವೇದನಾದಯೋ ಅನಾಸವಾಪಿ ಅತ್ಥಿ, ನ ಏವಂ ರೂಪಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನಸ್ಸ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಖನ್ಧೇಸು ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಚ ಸಾಸವಟ್ಠೇನ ಚ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ವುತ್ತಂ। ವೇದನಾದಯೋ ಪನ ಅನಾಸವಾವ ಖನ್ಧೇಸು ವುತ್ತಾ। ಸಾಸವಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು। ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಉಪಾದಾನಗೋಚರಾ ಖನ್ಧಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಇಧ ಪನ ಸಬ್ಬೇಪೇತೇ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಖನ್ಧಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ।
೫೦೬. ಅನೂನಾಧಿಕತೋತಿ ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವತಾ ಪಞ್ಚೇವ ಖನ್ಧಾ ವುತ್ತಾ ಅನೂನಾ ಅನಧಿಕಾತಿ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಸಭಾಗೇಕಸಙ್ಗಹತೋ ಅತ್ತತ್ತನಿಯಗಾಹವತ್ಥುಸ್ಸ ಏತಪರಮತೋ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ತದವರೋಧತೋ। ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದೇಸು ಹಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇಸು
೫೦೭. ಉಪಮಾತೋತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಗಿಲಾನಸಾಲುಪಮೋ ರೂಪುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ, ಗಿಲಾನುಪಮಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ
೫೦೮. ದಟ್ಠಬ್ಬತೋ ದ್ವಿಧಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚಾತಿ ಏವಂ ದ್ವಿಧಾ ದಟ್ಠಬ್ಬತೋಪೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ। ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಹಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಆಸೀವಿಸೂಪಮೇ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೩೮) ವುತ್ತನಯೇನ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕಪಚ್ಚತ್ಥಿಕತೋ, ಭಾರಸುತ್ತವಸೇನ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೨೨) ಭಾರತೋ, ಖಜ್ಜನೀಯಪರಿಯಾಯವಸೇನ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೭೯) ಖಾದಕತೋ, ಯಮಕಸುತ್ತವಸೇನ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೮೫) ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತಸಙ್ಖತವಧಕತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನೇತ್ಥ ಫೇಣಪಿಣ್ಡೋ ವಿಯ ರೂಪಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಪರಿಮದ್ದನಾಸಹನತೋ। ಉದಕಪುಬ್ಬುಳಂ ವಿಯ
೫೦೯. ಏವಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋತಿ ಏವಞ್ಚ ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಪಸ್ಸತೋ ಯಾ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಹೋತಿ, ತತೋಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಯನಯೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಸಙ್ಖೇಪತೋ ತಾವ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾದಿಭಾವೇನ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಖನ್ಧೇಹಿ ನ ವಿಹಞ್ಞತಿ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ರೂಪಾದೀನಿ ಫೇಣಪಿಣ್ಡಾದಿಸದಿಸಭಾವೇನ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ನ ಅಸಾರೇಸು ಸಾರದಸ್ಸೀ ಹೋತಿ।
ವಿಸೇಸತೋ ಚ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕರೂಪಂ ಅಸುಭತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಅಸುಭೇ ಸುಭನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತಿ। ಕಾಮೋಘಂ ಉತ್ತರತಿ, ಕಾಮಯೋಗೇನ ವಿಸಂಯುಜ್ಜತಿ, ಕಾಮಾಸವೇನ ಅನಾಸವೋ ಹೋತಿ, ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥಂ ಭಿನ್ದತಿ, ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ನ ಉಪಾದಿಯತಿ।
ವೇದನಂ ದುಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಫಸ್ಸಾಹಾರಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ದುಕ್ಖೇ ಸುಖನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತಿ, ಭವೋಘಂ ಉತ್ತರತಿ, ಭವಯೋಗೇನ ವಿಸಂಯುಜ್ಜತಿ, ಭವಾಸವೇನ ಅನಾಸವೋ ಹೋತಿ, ಬ್ಯಾಪಾದಕಾಯಗನ್ಥಂ ಭಿನ್ದತಿ, ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಂ ನ ಉಪಾದಿಯತಿ।
ಸಞ್ಞಂ ಸಙ್ಖಾರೇ ಚ ಅನತ್ತತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಅನತ್ತನಿ ಅತ್ತಾತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತಿ, ದಿಟ್ಠೋಘಂ ಉತ್ತರತಿ, ದಿಟ್ಠಿಯೋಗೇನ ವಿಸಂಯುಜ್ಜತಿ, ದಿಟ್ಠಾಸವೇನ ಅನಾಸವೋ ಹೋತಿ। ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸಕಾಯಗನ್ಥಂ ಭಿನ್ದತಿ, ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಂ ನ ಉಪಾದಿಯತಿ।
ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತಿ, ಅವಿಜ್ಜೋಘಂ ಉತ್ತರತಿ, ಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗೇನ ವಿಸಂಯುಜ್ಜತಿ, ಅವಿಜ್ಜಾಸವೇನ ಅನಾಸವೋ ಹೋತಿ, ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಕಾಯಗನ್ಥಂ ಭಿನ್ದತಿ, ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ ನ ಉಪಾದಿಯತಿ।
ಏವಂ
ತಸ್ಮಾ ಖನ್ಧೇ ಧೀರೋ, ವಧಕಾದಿವಸೇನ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾತಿ॥
ಇತಿ ಸಾಧುಜನಪಾಮೋಜ್ಜತ್ಥಾಯ ಕತೇ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ
ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾಧಿಕಾರೇ
ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ
ಚುದ್ದಸಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।