೧೮. ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸೋ
ನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಕಥಾ
೬೬೨. ಇದಾನಿ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಾದಿಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಸೀಲಂ, ತಞ್ಚ ಸೀಲನಿದ್ದೇಸೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ। ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ ಸಉಪಚಾರಾ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ತಾಪಿ ಚಿತ್ತಸೀಸೇನ ವುತ್ತಸಮಾಧಿನಿದ್ದೇಸೇ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ ಏವ। ತಸ್ಮಾ ತಾ ತತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರಿತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ, ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿ, ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ, ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ, ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧೀತಿ ಇಮಾ ಪನ ಪಞ್ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ಸರೀರ’’ನ್ತಿ, ತತ್ಥ ನಾಮರೂಪಾನಂ ಯಾಥಾವದಸ್ಸನಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ।
೬೬೩. ತಂ ಸಮ್ಪಾದೇತುಕಾಮೇನ ಸಮಥಯಾನಿಕೇನ ತಾವ ಠಪೇತ್ವಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಅವಸೇಸರೂಪಾರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಂ ಅಞ್ಞತರತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಲಕ್ಖಣರಸಾದಿವಸೇನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಂ ನಮನತೋ ನಮನಟ್ಠೇನ ನಾಮನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಂ।
ತತೋ ಯಥಾ ನಾಮ ಪುರಿಸೋ ಅನ್ತೋಗೇಹೇ ಸಪ್ಪಂ ದಿಸ್ವಾ ತಂ ಅನುಬನ್ಧಮಾನೋ ತಸ್ಸ ಆಸಯಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಏವಮೇವ ಅಯಮ್ಪಿ ಯೋಗಾವಚರೋ ತಂ ನಾಮಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತೋ ‘‘ಇದಂ ನಾಮಂ ಕಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ಪರಿಯೇಸಮಾನೋ ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಂ ಹದಯರೂಪಂ ಪಸ್ಸತಿ। ತತೋ ಹದಯರೂಪಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಿ, ಭೂತನಿಸ್ಸಿತಾನಿ ಚ ಸೇಸುಪಾದಾಯರೂಪಾನೀತಿ ರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸೋ ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ರುಪ್ಪನತೋ ರೂಪನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇತಿ। ತತೋ ನಮನಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮಂ, ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ ರೂಪನ್ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ನಾಮರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇತಿ।
೬೬೪. ಸುದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಿಕೋ ಪನ ಅಯಮೇವ ವಾ ಸಮಥಯಾನಿಕೋ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನೇ ವುತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಾತುಪರಿಗ್ಗಹಮುಖಾನಂ ಅಞ್ಞತರಮುಖವಸೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಾ ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಥಸ್ಸ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣತೋ ಆವಿಭೂತಾಸು ಧಾತೂಸು ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಮ್ಹಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರೇ ನಯೋ।
ಯೇ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರೇ ಆವಿಭೂತೇ ಅಪರೇ ದಸ ಆಕಾರಾ ಆವಿಭವನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅಸಿತಾದಿಪರಿಪಾಚಕೇ ತಾವ ಕಮ್ಮಜೇ ತೇಜೋಕೋಟ್ಠಾಸಮ್ಹಿ ಓಜಟ್ಠಮಕಞ್ಚೇವ ಜೀವಿತಞ್ಚಾತಿ ನವ ರೂಪಾನಿ, ತಥಾ ಚಿತ್ತಜೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಕೋಟ್ಠಾಸೇಪಿ ಓಜಟ್ಠಮಕಞ್ಚೇವ ಸದ್ದೋ ಚಾತಿ ನವ, ಸೇಸೇಸು ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನೇಸು ಅಟ್ಠಸು ಜೀವಿತನವಕಞ್ಚೇವ ತೀಣಿ ಚ ಓಜಟ್ಠಮಕಾನೀತಿ ತೇತ್ತಿಂಸ ರೂಪಾನಿ ಪಾಕಟಾನಿ ಹೋನ್ತಿ।
ತಸ್ಸೇವಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಾಕಾರವಸೇನ ಇಮೇಸು ಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪೇಸು ಪಾಕಟೇಸು ಜಾತೇಸು ವತ್ಥುದ್ವಾರವಸೇನ ಪಞ್ಚ ಚಕ್ಖುದಸಕಾದಯೋ, ಹದಯವತ್ಥುದಸಕಞ್ಚಾತಿ ಅಪರಾನಿಪಿ ಸಟ್ಠಿರೂಪಾನಿ ಪಾಕಟಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಸೋ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ತಾನಿ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ಏತಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಪಸ್ಸತಿ।
ತಸ್ಸೇವಂ ಪರಿಗ್ಗಹಿತರೂಪಸ್ಸ ದ್ವಾರವಸೇನ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ದ್ವೇಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ, ತಿಸ್ಸೋ ಮನೋಧಾತುಯೋ, ಅಟ್ಠಸಟ್ಠಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋತಿ ಏಕಾಸೀತಿ ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತಾನಿ, ಅವಿಸೇಸೇನ ಚ ತೇಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಹಜಾತೋ ಫಸ್ಸೋ, ವೇದನಾ, ಸಞ್ಞಾ, ಚೇತನಾ, ಜೀವಿತಂ, ಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿ, ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಇಮೇ ಸತ್ತ ಸತ್ತ ಚೇತಸಿಕಾತಿ। ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತಾನಿ ಪನ ನೇವ ಸುದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ನಮನಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ಏತಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿ ಪಸ್ಸತಿ। ಏವಮೇಕೋ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಮುಖೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ನಾಮರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇತಿ।
೬೬೫. ಅಪರೋ ಅಟ್ಠಾರಸಧಾತುವಸೇನ। ಕಥಂ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಅತ್ಥಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಚಕ್ಖುಧಾತು…ಪೇ॰… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿ ಧಾತುಯೋ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಯಂ ಲೋಕೋ ಸೇತಕಣ್ಹಮಣ್ಡಲವಿಚಿತ್ತಂ ಆಯತವಿತ್ಥತಂ ಅಕ್ಖಿಕೂಪಕೇ ನ್ಹಾರುಸುತ್ತಕೇನ ಆಬದ್ಧಂ ಮಂಸಪಿಣ್ಡಂ ‘‘ಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ತಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ ಉಪಾದಾರೂಪೇಸು ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಧಾತೂ’’ತಿ ವವತ್ಥಪೇತಿ।
ಯಾನಿ ಪನಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ, ಪರಿವಾರಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಣ್ಣ-ಗನ್ಧ-ರಸ-ಓಜಾ-ರೂಪಾನಿ, ಅನುಪಾಲಕಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ನವ ಸಹಜಾತರೂಪಾನಿ, ತತ್ಥೇವ ಠಿತಾನಿ ಕಾಯದಸಕಭಾವದಸಕವಸೇನ ವೀಸತಿ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಿ, ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಓಜಟ್ಠಮಕಾನಂ ವಸೇನ ಚತುವೀಸತಿ ಅನುಪಾದಿನ್ನರೂಪಾನೀತಿ ಏವಂ ಸೇಸಾನಿ ತೇಪಣ್ಣಾಸ ರೂಪಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ತಾನಿ ಚ ‘‘ಚಕ್ಖುಧಾತೂ’’ತಿ ವವತ್ಥಪೇತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೋತಧಾತುಆದೀಸುಪಿ। ಕಾಯಧಾತುಯಂ ಪನ ಅವಸೇಸಾನಿ ತೇಚತ್ತಾಲೀಸ ರೂಪಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ಉತುಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಸದ್ದೇನ ಸಹ ನವ ನವ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸಾತಿ ವದನ್ತಿ।
ಇತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಪಸಾದಾ, ತೇಸಞ್ಚ ವಿಸಯಾ ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾ ಪಞ್ಚಾತಿ ದಸ ರೂಪಾನಿ ದಸ ಧಾತುಯೋ ಹೋನ್ತಿ। ಅವಸೇಸರೂಪಾನಿ ಧಮ್ಮಧಾತುಯೇವ ಹೋನ್ತಿ। ಚಕ್ಖುಂ ಪನ ನಿಸ್ಸಾಯ ರೂಪಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ನಾಮಾತಿ ಏವಂ ದ್ವೇಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಪಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ ಹೋನ್ತಿ। ತೀಣಿ ಮನೋಧಾತುಚಿತ್ತಾನಿ ಏಕಾ ಮನೋಧಾತು, ಅಟ್ಠಸಟ್ಠಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಚಿತ್ತಾನಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಏಕಾಸೀತಿ ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತಾನಿ ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ। ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಧಮ್ಮಧಾತೂತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅಡ್ಢೇಕಾದಸ ಧಾತುಯೋ ರೂಪಂ, ಅಡ್ಢಟ್ಠಮಾ ಧಾತುಯೋ ನಾಮನ್ತಿ ಏವಮೇಕೋ ಅಟ್ಠಾರಸಧಾತುವಸೇನ ನಾಮರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇತಿ।
೬೬೬. ಅಪರೋ ದ್ವಾದಸಾಯತನವಸೇನ। ಕಥಂ? ಚಕ್ಖುಧಾತುಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಠಪೇತ್ವಾ ತೇಪಣ್ಣಾಸ ರೂಪಾನಿ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಮತ್ತಂ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನ’’ನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇತಿ। ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಚ ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಧಾತುಯೋ ‘‘ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾಯತನಾನೀ’’ತಿ, ತೇಸಂ ವಿಸಯಭೂತೇ ಪಞ್ಚಧಮ್ಮೇ ‘‘ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಾನೀ’’ತಿ
೬೬೭. ಅಪರೋ ತತೋ ಸಂಖಿತ್ತತರಂ ಖನ್ಧವಸೇನ ವವತ್ಥಪೇತಿ। ಕಥಂ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸರೀರೇ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ, ತಂನಿಸ್ಸಿತೋ ವಣ್ಣೋ, ಗನ್ಧೋ, ರಸೋ, ಓಜಾ, ಚಕ್ಖುಪಸಾದಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಪಸಾದಾ, ವತ್ಥುರೂಪಂ, ಭಾವೋ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ದ್ವಿಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಸದ್ದೋತಿ ಇಮಾನಿ ಸತ್ತರಸ ರೂಪಾನಿ ಸಮ್ಮಸನುಪಗಾನಿ ನಿಪ್ಫನ್ನಾನಿ ರೂಪರೂಪಾನಿ। ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ಆಕಾಸಧಾತು, ರೂಪಸ್ಸ ಲಹುತಾ, ಮುದುತಾ, ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ, ಉಪಚಯೋ, ಸನ್ತತಿ, ಜರತಾ, ಅನಿಚ್ಚತಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪನ ದಸ ರೂಪಾನಿ ನ ಸಮ್ಮಸನುಪಗಾನಿ, ಆಕಾರವಿಕಾರಅನ್ತರಪರಿಚ್ಛೇದಮತ್ತಕಾನಿ, ನ ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾನಿ, ನ ರೂಪರೂಪಾನಿ। ಅಪಿಚ ಖೋ ರೂಪಾನಂ ಆಕಾರವಿಕಾರಅನ್ತರಪರಿಚ್ಛೇದಮತ್ತತೋ ರೂಪನ್ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಾನಿ। ಇತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಪೇತಾನಿ ಸತ್ತವೀಸತಿ ರೂಪಾನಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ಏಕಾಸೀತಿಯಾ ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ವೇದನಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋತಿ। ಇತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ರೂಪಂ, ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾ ನಾಮನ್ತಿ ಏವಮೇಕೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧವಸೇನ ನಾಮರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇತಿ।
೬೬೮. ಅಪರೋ ‘‘ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಚತುನ್ನಞ್ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯರೂಪ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೪೭; ಅ॰ ನಿ॰ ೧೧.೧೭) ಏವಂ ಸಂಖಿತ್ತೇನೇವ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ, ತಥಾ ಮನಾಯತನಞ್ಚೇವ ಧಮ್ಮಾಯತನೇಕದೇಸಞ್ಚ ನಾಮನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಇತಿ ಇದಞ್ಚ ನಾಮಂ ಇದಞ್ಚ ರೂಪಂ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ನಾಮರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇತಿ।
೬೬೯. ಸಚೇ ಪನಸ್ಸ ತೇನ ತೇನ ಮುಖೇನ ರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹತೋ ಸುಖುಮತ್ತಾ ಅರೂಪಂ ನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತೇನ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪಂ ಅಕತ್ವಾ ರೂಪಮೇವ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಮ್ಮಸಿತಬ್ಬಂ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಯಥಾ ಹಿಸ್ಸ ರೂಪಂ ಸುವಿಕ್ಖಾಲಿತಂ ಹೋತಿ ನಿಜ್ಜಟಂ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಂ, ತಥಾ ತಥಾ ತದಾರಮ್ಮಣಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಸಯಮೇವ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ।
ಯಥಾ ಹಿ ಚಕ್ಖುಮತೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅಪರಿಸುದ್ಧೇ ಆದಾಸೇ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ಓಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಸೋ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ನ ಆದಾಸಂ
ಯಥಾ ಯಥಾ ಹಿಸ್ಸ ರೂಪಂ ಸುವಿಕ್ಖಾಲಿತಂ ಹೋತಿ ನಿಜ್ಜಟಂ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಂ, ತಥಾ ತಥಾ ತಪ್ಪಚ್ಚನೀಕಕಿಲೇಸಾ ಸನ್ನಿಸೀದನ್ತಿ, ಕದ್ದಮುಪರಿ ಉದಕಂ ವಿಯ ಚಿತ್ತಂ ಪಸನ್ನಂ ಹೋತಿ। ತದಾರಮ್ಮಣಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಸಯಮೇವ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ। ಏವಂ ಅಞ್ಞಾಹಿಪಿ ಉಚ್ಛುಚೋರಗೋಣದಧಿಮಚ್ಛಾದೀಹಿ ಉಪಮಾಹಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬೋ।
ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರಕಥಾ
೬೭೦. ಏವಂ ಸುವಿಸುದ್ಧರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ತೀಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ ಫಸ್ಸವಸೇನ ವಾ ವೇದನಾವಸೇನ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನ ವಾ। ಕಥಂ? ಏಕಸ್ಸ ತಾವ ‘‘ಪಥವೀಧಾತು ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಧಾತುಯೋ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತೋ ಫಸ್ಸೋ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸದ್ಧಿಂ ಫಸ್ಸೇನ ಚೇತನಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ, ಚಿತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ತಥಾ ‘‘ಕೇಸೇ ಪಥವೀಧಾತು ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಾ…ಪೇ॰… ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ಪಥವೀಧಾತು ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೩೦೭) ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತೋ ಫಸ್ಸೋ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ॰… ಚಿತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಏವಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಫಸ್ಸವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ।
ಏಕಸ್ಸ ‘‘ಪಥವೀಧಾತು ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿ ತದಾರಮ್ಮಣರಸಾನುಭವನಕವೇದನಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾವಸೇನ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ।
ಅಪರಸ್ಸ ‘‘ಪಥವೀಧಾತು ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿವಿಜಾನನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಫಸ್ಸೋ ಚ ಚೇತನಾ ಚ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ತಥಾ ‘‘ಕೇಸೇ ಪಥವೀಧಾತು ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಾ…ಪೇ॰… ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ಪಥವೀಧಾತು ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿವಿಜಾನನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಫಸ್ಸೋ ಚ ಚೇತನಾ ಚ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ।
ಏತೇನೇವ ಉಪಾಯೇನ ‘‘ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನೇ ಕೇಸೇ ಪಥವೀಧಾತು ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಧಾತುಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಚತುನ್ನಂ ಚತುನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ವಸೇನ, ಸೇಸೇಸು ಚ ಚಕ್ಖುಧಾತುಆದೀಸು ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಮುಖೇಸು ಸಬ್ಬಂ ನಯಭೇದಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
೬೭೧. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಏವಂ ಸುವಿಸುದ್ಧರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸೇವ ತಸ್ಸ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ತೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸುವಿಸುದ್ಧರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇನೇವ ಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಾಯ ಯೋಗೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ನ ಇತರೇನ। ಸಚೇ ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಾ ರೂಪಧಮ್ಮೇ ಉಪಟ್ಠಿತೇ ದ್ವೀಸು ವಾ ರೂಪಂ ಪಹಾಯ ಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಂ ಆರಭತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನತೋ ಪರಿಹಾಯತಿ, ಪಥವೀಕಸಿಣಭಾವನಾಯ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಪಬ್ಬತೇಯ್ಯಾ ಗಾವೀ ವಿಯ। ಸುವಿಸುದ್ಧರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಪನ ಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಾಯ ಯೋಗಂ ಕರೋತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವುದ್ಧಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಪಾಪುಣಾತಿ।
ಸೋ ಏವಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಿತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧೇ ನಾಮನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ, ಚತುನ್ನಞ್ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯರೂಪಂ ರೂಪನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇತಿ। ಇತಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇಭೂಮಕೇ ಧಮ್ಮೇ ಖಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಗಂ ವಿವರಮಾನೋ
ಸಮ್ಬಹುಲಸುತ್ತನ್ತಸಂಸನ್ದನಾ
೬೭೨. ಸೋ
‘‘ಯಥಾಪಿ ಅಙ್ಗಸಮ್ಭಾರಾ, ಹೋತಿ ಸದ್ದೋ ರಥೋ ಇತಿ।
ಏವಂ ಖನ್ಧೇಸು ಸನ್ತೇಸು, ಹೋತಿ ಸತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಮುತೀ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೧)।
ಅಪರಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಆವುಸೋ, ಕಟ್ಠಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ವಲ್ಲಿಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಮತ್ತಿಕಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ತಿಣಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಆಕಾಸೋ ಪರಿವಾರಿತೋ ಅಗಾರನ್ತ್ವೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಅಟ್ಠಿಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ನ್ಹಾರುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಮಂಸಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಮ್ಮಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಆಕಾಸೋ ಪರಿವಾರಿತೋ ರೂಪನ್ತ್ವೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೦೬)।
ಅಪರಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ –
‘‘ದುಕ್ಖಮೇವ ಹಿ ಸಮ್ಭೋತಿ, ದುಕ್ಖಂ ತಿಟ್ಠತಿ ವೇತಿ ಚ।
ನಾಞ್ಞತ್ರ ದುಕ್ಖಾ ಸಮ್ಭೋತಿ, ನಾಞ್ಞಂ ದುಕ್ಖಾ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೧)।
ಉಪಮಾಹಿ ನಾಮರೂಪವಿಭಾವನಾ
೬೭೩. ಏವಂ ಅನೇಕಸತೇಹಿ ಸುತ್ತನ್ತೇಹಿ ನಾಮರೂಪಮೇವ ದೀಪಿತಂ, ನ ಸತ್ತೋ ನ ಪುಗ್ಗಲೋ। ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಅಕ್ಖಚಕ್ಕಪಞ್ಜರಈಸಾದೀಸು ಅಙ್ಗಸಮ್ಭಾರೇಸು ಏಕೇನಾಕಾರೇನ ಸಣ್ಠಿತೇಸು ರಥೋತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಅಙ್ಗೇ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿಯಮಾನೇ ರಥೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಯಥಾ ಚ ಕಟ್ಠಾದೀಸು ಗೇಹಸಮ್ಭಾರೇಸು ಏಕೇನಾಕಾರೇನ ಆಕಾಸಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಠಿತೇಸು ಗೇಹನ್ತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಗೇಹಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಯಥಾ ಚ ಅಙ್ಗುಲಿಅಙ್ಗುಟ್ಠಾದೀಸು ಏಕೇನಾಕಾರೇನ ಠಿತೇಸು ಮುಟ್ಠೀತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ ವೀಣಾತಿ। ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದೀಸು ಸೇನಾತಿ। ಪಾಕಾರಗೇಹಗೋಪುರಾದೀಸು ನಗರನ್ತಿ। ಖನ್ಧಸಾಖಾಪಲಾಸಾದೀಸು ಏಕೇನಾಕಾರೇನ ಠಿತೇಸು ರುಕ್ಖೋತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಅವಯವೇ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿಯಮಾನೇ ರುಕ್ಖೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಏವಮೇವಂ ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಸತಿ ‘‘ಸತ್ತೋ, ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿಯಮಾನೇ ‘‘ಅಸ್ಮೀತಿ ವಾ ಅಹನ್ತಿ ವಾ’’ತಿ ಗಾಹಸ್ಸ ವತ್ಥುಭೂತೋ ಸತ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಪರಮತ್ಥತೋ ಪನ ನಾಮರೂಪಮತ್ತಮೇವ ಅತ್ಥೀತಿ। ಏವಂ ಪಸ್ಸತೋ ಹಿ ದಸ್ಸನಂ ಯಥಾಭೂತದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ।
೬೭೪. ಯೋ ಪನೇತಂ ಯಥಾಭೂತದಸ್ಸನಂ ಪಹಾಯ ‘‘ಸತ್ತೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸೋ ತಸ್ಸ ವಿನಾಸಂ ಅನುಜಾನೇಯ್ಯ ಅವಿನಾಸಂ ವಾ। ಅವಿನಾಸಂ ಅನುಜಾನನ್ತೋ ಸಸ್ಸತೇ ಪತತಿ। ವಿನಾಸಂ ಅನುಜಾನನ್ತೋ ಉಚ್ಛೇದೇ ಪತತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಖೀರನ್ವಯಸ್ಸ ದಧಿನೋ ವಿಯ ತದನ್ವಯಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಸೋ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಸತ್ತೋ’’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಓಲೀಯತಿ ನಾಮ। ‘‘ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಅತಿಧಾವತಿ ನಾಮ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –
‘‘ದ್ವೀಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿಟ್ಠಿಗತೇಹಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಓಲೀಯನ್ತಿ ಏಕೇ, ಅತಿಧಾವನ್ತಿ ಏಕೇ, ಚಕ್ಖುಮನ್ತೋ ಚ ಪಸ್ಸನ್ತಿ।
‘‘ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಓಲೀಯನ್ತಿ ಏಕೇ? ಭವಾರಾಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಭವರತಾ ಭವಸಮುದಿತಾ। ತೇಸಂ ಭವನಿರೋಧಾಯ ಧಮ್ಮೇ ದೇಸಿಯಮಾನೇ ಚಿತ್ತಂ ನ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ ನಪ್ಪಸೀದತಿ ನ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ ನಾಧಿಮುಚ್ಚತಿ। ಏವಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಓಲೀಯನ್ತಿ ಏಕೇ।
‘‘ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತಿಧಾವನ್ತಿ ಏಕೇ? ಭವೇನೇವ ಖೋ ಪನೇಕೇ ಅಟ್ಟೀಯಮಾನಾ ಹರಾಯಮಾನಾ ಜಿಗುಚ್ಛಮಾನಾ ವಿಭವಂ ಅಭಿನನ್ದನ್ತಿ, ಯತೋ ಕಿರ ಭೋ ಅಯಂ ಅತ್ತಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ, ನ ಹೋತಿ ಪರಂಮರಣಾ, ಏತಂ ಸನ್ತಂ, ಏತಂ ಪಣೀತಂ, ಏತಂ ಯಾಥಾವನ್ತಿ। ಏವಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತಿಧಾವನ್ತಿ ಏಕೇ।
‘‘ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಖುಮನ್ತೋ ಪಸ್ಸನ್ತಿ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಭೂತಂ ಭೂತತೋ
೬೭೫. ತಸ್ಮಾ
‘‘ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ಇಧತ್ಥಿ ಸಚ್ಚತೋ,
ನ ಹೇತ್ಥ ಸತ್ತೋ ಮನುಜೋ ಚ ವಿಜ್ಜತಿ।
ಸುಞ್ಞಂ ಇದಂ ಯನ್ತಮಿವಾಭಿಸಙ್ಖತಂ,
ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪುಞ್ಜೋ ತಿಣಕಟ್ಠಸಾದಿಸೋ’’ತಿ॥
ನ ಕೇವಲಞ್ಚೇತಂ ದಾರುಯನ್ತುಪಮಾಯ, ಅಞ್ಞಾಹಿಪಿ ನಳಕಲಾಪೀಆದೀಹಿ ಉಪಮಾಹಿ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಂ – ಯಥಾ ಹಿ ದ್ವೀಸು ನಳಕಲಾಪೀಸು ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಪಿತಾಸು ಏಕಾ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೋ ಹೋತಿ, ಏಕಿಸ್ಸಾ ಪತಮಾನಾಯ ಇತರಾಪಿ ಪತತಿ, ಏವಮೇವಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ನಾಮರೂಪಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತತಿ, ಏಕಂ ಏಕಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೋ ಹೋತಿ। ಮರಣವಸೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪತಮಾನೇ ಇತರಮ್ಪಿ ಪತತಿ। ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –
‘‘ಯಮಕಂ ನಾಮರೂಪಞ್ಚ, ಉಭೋ ಅಞ್ಞೋಞ್ಞನಿಸ್ಸಿತಾ।
ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಮಿಂ, ಉಭೋ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ॥
೬೭೬. ಯಥಾ ಚ ದಣ್ಡಾಭಿಹತಂ ಭೇರಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸದ್ದೇ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಅಞ್ಞಾ ಭೇರೀ, ಅಞ್ಞೋ ಸದ್ದೋ, ಭೇರಿಸದ್ದಾ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾ, ಭೇರೀ ಸದ್ದೇನ ಸುಞ್ಞಾ, ಸದ್ದೋ ಭೇರಿಯಾ ಸುಞ್ಞೋ, ಏವಮೇವಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಸಙ್ಖಾತಂ ರೂಪಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ನಾಮೇ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಅಞ್ಞಂ ರೂಪಂ, ಅಞ್ಞಂ ನಾಮಂ, ನಾಮರೂಪಾ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾ, ನಾಮಂ ರೂಪೇನ ಸುಞ್ಞಂ, ರೂಪಂ ನಾಮೇನ ಸುಞ್ಞಂ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಭೇರಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸದ್ದೋ ವಿಯ ರೂಪಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಾಮಂ ಪವತ್ತತಿ। ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –
‘‘ನ
ನ ರೂಪತೋ ನೋ ಚ ಉಭಿನ್ನಮನ್ತರಾ।
ಹೇತುಂ ಪಟಿಚ್ಚಪ್ಪಭವನ್ತಿ ಸಙ್ಖತಾ,
ಯಥಾಪಿ ಸದ್ದೋ ಪಹಟಾಯ ಭೇರಿಯಾ॥
‘‘ನ
ನ ಸದ್ದತೋ ನೋ ಚ ಉಭಿನ್ನಮನ್ತರಾ…ಪೇ॰…॥
‘‘ನ ಘಾನತೋ ಜಾಯರೇ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಾ,
ನ ಗನ್ಧತೋ ನೋ ಚ ಉಭಿನ್ನಮನ್ತರಾ…ಪೇ॰…॥
‘‘ನ ಜಿವ್ಹಾತೋ ಜಾಯರೇ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಾ,
ನ ರಸತೋ ನೋ ಚ ಉಭಿನ್ನಮನ್ತರಾ…ಪೇ॰…॥
‘‘ನ ಕಾಯತೋ ಜಾಯರೇ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಾ,
ನ ಫಸ್ಸತೋ ನೋ ಚ ಉಭಿನ್ನಮನ್ತರಾ…ಪೇ॰…॥
‘‘ನ ವತ್ಥುರೂಪಾ ಪಭವನ್ತಿ ಸಙ್ಖತಾ,
ನ ಚಾಪಿ ಧಮ್ಮಾಯತನೇಹಿ ನಿಗ್ಗತಾ।
ಹೇತುಂ ಪಟಿಚ್ಚಪ್ಪಭವನ್ತಿ ಸಙ್ಖತಾ,
ಯಥಾಪಿ ಸದ್ದೋ ಪಹಟಾಯ ಭೇರಿಯಾ’’ತಿ॥
೬೭೭. ಅಪಿಚೇತ್ಥ ನಾಮಂ ನಿತ್ತೇಜಂ ನ ಸಕೇನ ತೇಜೇನ ಪವತ್ತಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ನ ಖಾದತಿ, ನ ಪಿವತಿ, ನ ಬ್ಯಾಹರತಿ, ನ ಇರಿಯಾಪಥಂ ಕಪ್ಪೇತಿ। ರೂಪಮ್ಪಿ ನಿತ್ತೇಜಂ ನ ಸಕೇನ ತೇಜೇನ ಪವತ್ತಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ನ ಹಿ ತಸ್ಸಾ ಖಾದಿತುಕಾಮತಾ, ನಾಪಿ ಪಿವಿತುಕಾಮತಾ, ನ ಬ್ಯಾಹರಿತುಕಾಮತಾ, ನ ಇರಿಯಾಪಥಂ ಕಪ್ಪೇತುಕಾಮತಾ, ಅಥ ಖೋ ನಾಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ರೂಪಂ ಪವತ್ತತಿ, ರೂಪಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ನಾಮಂ ಪವತ್ತತಿ, ನಾಮಸ್ಸ ಖಾದಿತುಕಾಮತಾಯ ಪಿವಿತುಕಾಮತಾಯ ಬ್ಯಾಹರಿತುಕಾಮತಾಯ ಇರಿಯಾಪಥಂ ಕಪ್ಪೇತುಕಾಮತಾಯ ಸತಿ ರೂಪಂ ಖಾದತಿ, ಪಿವತಿ, ಬ್ಯಾಹರತಿ, ಇರಿಯಾಪಥಂ ಕಪ್ಪೇತಿ।
ಇಮಸ್ಸ
‘‘ನ ಸಕೇನ ಬಲೇನ ಜಾಯರೇ,
ನೋಪಿ ಸಕೇನ ಬಲೇನ ತಿಟ್ಠರೇ।
ಪರಧಮ್ಮವಸಾನುವತ್ತಿನೋ,
ಜಾಯರೇ ಸಙ್ಖತಾ ಅತ್ತದುಬ್ಬಲಾ॥
‘‘ಪರಪಚ್ಚಯತೋ ಚ ಜಾಯರೇ,
ಪರಆರಮ್ಮಣತೋ ಸಮುಟ್ಠಿತಾ।
ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚ,
ಪರಧಮ್ಮೇಹಿ ಚಿಮೇ ಪಭಾವಿತಾ॥
‘‘ಯಥಾಪಿ ನಾವಂ ನಿಸ್ಸಾಯ, ಮನುಸ್ಸಾ ಯನ್ತಿ ಅಣ್ಣವೇ।
ಏವಮೇವ ರೂಪಂ ನಿಸ್ಸಾಯ, ನಾಮಕಾಯೋ ಪವತ್ತತಿ॥
‘‘ಯಥಾ ಚ ಮನುಸ್ಸೇ ನಿಸ್ಸಾಯ, ನಾವಾ ಗಚ್ಛತಿ ಅಣ್ಣವೇ।
ಏವಮೇವ ನಾಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ, ರೂಪಕಾಯೋ ಪವತ್ತತಿ॥
‘‘ಉಭೋ
ಏವಂ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ, ಉಭೋ ಅಞ್ಞೋಞ್ಞನಿಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ॥
ಏವಂ ನಾನಾನಯೇಹಿ ನಾಮರೂಪಂ ವವತ್ಥಾಪಯತೋ ಸತ್ತಸಞ್ಞಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಅಸಮ್ಮೋಹಭೂಮಿಯಂ ಠಿತಂ ನಾಮರೂಪಾನಂ ಯಾಥಾವದಸ್ಸನಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನನ್ತಿಪಿ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿಪಿ ಏತಸ್ಸೇವ ಅಧಿವಚನಂ।
ಇತಿ ಸಾಧುಜನಪಾಮೋಜ್ಜತ್ಥಾಯ ಕತೇ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ
ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾಧಿಕಾರೇ
ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ
ಅಟ್ಠಾರಸಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।