೧೯. ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸೋ
ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಕಥಾ
೬೭೮. ಏತಸ್ಸೇವ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ।
ತಂ ಸಮ್ಪಾದೇತುಕಾಮೋ ಭಿಕ್ಖು ಯಥಾ ನಾಮ ಕುಸಲೋ ಭಿಸಕ್ಕೋ ರೋಗಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಯೇಸತಿ। ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಅನುಕಮ್ಪಕೋ ಪುರಿಸೋ ದಹರಂ ಕುಮಾರಂ ಮನ್ದಂ ಉತ್ತಾನಸೇಯ್ಯಕಂ ರಥಿಕಾಯ ನಿಪನ್ನಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಕಸ್ಸ ನು ಖೋ ಅಯಂ ಪುತ್ತಕೋ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಆವಜ್ಜತಿ, ಏವಮೇವ ತಸ್ಸ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಪರಿಯೇಸನಂ ಆಪಜ್ಜತಿ।
ಸೋ ಆದಿತೋವ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘‘ನ ತಾವಿಧಂ ನಾಮರೂಪಂ ಅಹೇತುಕಂ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬದಾ ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ಏಕಸದಿಸಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ, ನ ಇಸ್ಸರಾದಿಹೇತುಕಂ, ನಾಮರೂಪತೋ ಉದ್ಧಂ ಇಸ್ಸರಾದೀನಂ ಅಭಾವತೋ। ಯೇಪಿ ನಾಮರೂಪಮತ್ತಮೇವ ಇಸ್ಸರಾದಯೋತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಇಸ್ಸರಾದಿಸಙ್ಖಾತನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅಹೇತುಕಭಾವಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ತಸ್ಮಾ ಭವಿತಬ್ಬಮಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇಹಿ, ಕೇ ನು ಖೋ ತೇ’’ತಿ।
೬೭೯. ಸೋ ಏವಂ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಇಮಸ್ಸ ತಾವ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಏವಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ – ‘‘ಅಯಂ ಕಾಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನೋ ನೇವ ಉಪ್ಪಲಪದುಮಪುಣ್ಡರೀಕಸೋಗನ್ಧಿಕಾದೀನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ನ ಮಣಿಮುತ್ತಾಹಾರಾದೀನಂ, ಅಥ ಖೋ ಆಮಾಸಯಪಕ್ಕಾಸಯಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಉದರಪಟಲಂ ಪಚ್ಛತೋ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಂ ಪುರತೋ ಕತ್ವಾ ಅನ್ತಅನ್ತಗುಣಪರಿವಾರಿತೋ ಸಯಮ್ಪಿ ದುಗ್ಗನ್ಧಜೇಗುಚ್ಛಪಟಿಕ್ಕೂಲೋ ದುಗ್ಗನ್ಧಜೇಗುಚ್ಛಪಟಿಕ್ಕೂಲೇ ಪರಮಸಮ್ಬಾಧೇ ಓಕಾಸೇ ಪೂತಿಮಚ್ಛಪೂತಿಕುಮ್ಮಾಸಓಳಿಗಲ್ಲಚನ್ದನಿಕಾದೀಸು ಕಿಮಿವ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ। ತಸ್ಸೇವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಸ್ಸ ‘ಅವಿಜ್ಜಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪಾದಾನಂ ಕಮ್ಮ’ನ್ತಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಕತ್ತಾ ಹೇತು, ಆಹಾರೋ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಪಞ್ಚ
ಸೋ ಏವಂ ಪಚ್ಚಯತೋ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಯಥಾ ಇದಂ ಏತರಹಿ, ಏವಂ ಅತೀತೇಪಿ ಅದ್ಧಾನೇ ಪಚ್ಚಯತೋ ಪವತ್ತಿತ್ಥ, ಅನಾಗತೇಪಿ ಪಚ್ಚಯತೋ ಪವತ್ತಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ।
೬೮೦. ತಸ್ಸೇವಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತೋ ಯಾ ಸಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಂ ಆರಬ್ಭ ‘‘ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಅತೀತಮದ್ಧಾನಂ, ನ ನು ಖೋ ಅಹೋಸಿಂ ಅತೀತಮದ್ಧಾನಂ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಅಹೋಸಿಂ ಅತೀತಮದ್ಧಾನಂ, ಕಥಂ ನು ಖೋ ಅಹೋಸಿಂ ಅತೀತಮದ್ಧಾನಂ, ಕಿಂ ಹುತ್ವಾ ಕಿಂ ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಅತೀತಮದ್ಧಾನ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦) ಪಞ್ಚವಿಧಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ವುತ್ತಾ, ಯಾಪಿ ಅಪರನ್ತಂ ಆರಬ್ಭ ‘‘ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಅನಾಗತಮದ್ಧಾನಂ, ನ ನು ಖೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ಅನಾಗತಮದ್ಧಾನಂ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ಅನಾಗತಮದ್ಧಾನಂ, ಕಥಂ ನು ಖೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ಅನಾಗತಮದ್ಧಾನಂ, ಕಿಂ ಹುತ್ವಾ ಕಿಂ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಅನಾಗತಮದ್ಧಾನ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ವುತ್ತಾ, ಯಾಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಆರಬ್ಭ ‘‘ಏತರಹಿ ವಾ ಪನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಕಥಂಕಥೀ ಹೋತಿ – ಅಹಂ ನು ಖೋಸ್ಮಿ, ನೋ ನು ಖೋಸ್ಮಿ, ಕಿಂ ನು ಖೋಸ್ಮಿ, ಕಥಂ ನು ಖೋಸ್ಮಿ, ಅಯಂ ನು ಖೋ ಸತ್ತೋ ಕುತೋ ಆಗತೋ, ಸೋ ಕುಹಿಂ ಗಾಮೀ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮) ಛಬ್ಬಿಧಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪಹೀಯತಿ।
೬೮೧. ಅಪರೋ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣವಸೇನ ದುವಿಧಂ ನಾಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಕಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ರೂಪಸ್ಸ। ದುವಿಧೋ ಹಿ ನಾಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಾಧಾರಣೋ ಅಸಾಧಾರಣೋ ಚ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಛ ದ್ವಾರಾನಿ, ರೂಪಾದೀನಿ ಛ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ನಾಮಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ಕುಸಲಾದಿಭೇದತೋ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಸ್ಸಾಪಿ ತತೋ ಪವತ್ತಿತೋ। ಮನಸಿಕಾರಾದಿಕೋ ಅಸಾಧಾರಣೋ। ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾದಿಕೋ ಹಿ ಕುಸಲಸ್ಸೇವ ಹೋತಿ, ವಿಪರೀತೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಕಮ್ಮಾದಿಕೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಭವಙ್ಗಾದಿಕೋ ಕಿರಿಯಸ್ಸಾತಿ।
ರೂಪಸ್ಸ
ಸೋ ಏವಂ ಪಚ್ಚಯತೋ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಯಥಾ ಇದಂ ಏತರಹಿ, ಏವಂ ಅತೀತೇಪಿ ಅದ್ಧಾನೇ ಪಚ್ಚಯತೋ ಪವತ್ತಿತ್ಥ, ಅನಾಗತೇಪಿ ಪಚ್ಚಯತೋ ಪವತ್ತಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ತಸ್ಸೇವಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ತೀಸುಪಿ ಅದ್ಧಾಸು ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪಹೀಯತಿ।
೬೮೨. ಅಪರೋ ತೇಸಂಯೇವ ನಾಮರೂಪಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಜರಾಪತ್ತಿಂ ಜಿಣ್ಣಾನಞ್ಚ ಭಙ್ಗಂ ದಿಸ್ವಾ ಇದಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಜರಾಮರಣಂ ನಾಮ ಜಾತಿಯಾ ಸತಿ ಹೋತಿ, ಜಾತಿ ಭವೇ ಸತಿ, ಭವೋ ಉಪಾದಾನೇ ಸತಿ, ಉಪಾದಾನಂ ತಣ್ಹಾಯ ಸತಿ, ತಣ್ಹಾ ವೇದನಾಯ ಸತಿ, ವೇದನಾ ಫಸ್ಸೇ ಸತಿ, ಫಸ್ಸೋ ಸಳಾಯತನೇ ಸತಿ, ಸಳಾಯತನಂ ನಾಮರೂಪೇ ಸತಿ, ನಾಮರೂಪಂ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಸತಿ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಸತಿ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸತೀತಿ ಏವಂ ಪಟಿಲೋಮಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಸೇನ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಂ ಕರೋತಿ। ಅಥಸ್ಸ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪಹೀಯತಿ।
೬೮೩. ಅಪರೋ ‘‘ಇತಿ ಖೋ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨) ಪುಬ್ಬೇ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಅನುಲೋಮಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಸೇನೇವ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಂ ಕರೋತಿ। ಅಥಸ್ಸ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಕಙ್ಖಾ ಪಹೀಯತಿ।
೬೮೪. ಅಪರೋ ‘‘ಪುರಿಮಕಮ್ಮಭವಸ್ಮಿಂ ಮೋಹೋ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಆಯೂಹನಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ನಿಕನ್ತಿ ತಣ್ಹಾ, ಉಪಗಮನಂ ಉಪಾದಾನಂ, ಚೇತನಾ ಭವೋತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಪುರಿಮಕಮ್ಮಭವಸ್ಮಿಂ ಇಧ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾ, ಇಧ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಓಕ್ಕನ್ತಿ ನಾಮರೂಪಂ, ಪಸಾದೋ ಆಯತನಂ, ಫುಟ್ಠೋ ಫಸ್ಸೋ, ವೇದಯಿತಂ ವೇದನಾತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಇಧೂಪಪತ್ತಿಭವಸ್ಮಿಂ ಪುರೇಕತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ। ಇಧ ಪರಿಪಕ್ಕತ್ತಾ ಆಯತನಾನಂ ಮೋಹೋ ಅವಿಜ್ಜಾ…ಪೇ॰… ಚೇತನಾ ಭವೋತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಇಧ ಕಮ್ಮಭವಸ್ಮಿಂ ಆಯತಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೭) ಏವಂ ಕಮ್ಮವಟ್ಟವಿಪಾಕವಟ್ಟವಸೇನ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಂ ಕರೋತಿ।
೬೮೫. ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಧಮ್ಮವೇದನೀಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ತಂ ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ। ತಥಾ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಂ ಪನ ‘‘ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮಂ ನಾಹೋಸಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ, ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ, ನತ್ಥಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೩೪) ಇಮಸ್ಸ ತಿಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಅತ್ಥಸಾಧಿಕಾ ಪನ ಸತ್ತಮಜವನಚೇತನಾ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ತಂ ಅನನ್ತರೇ ಅತ್ತಭಾವೇ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ। ತಥಾ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಉಭಿನ್ನಂ ಅನ್ತರೇ ಪಞ್ಚ ಜವನಚೇತನಾ ಅಪರಾಪರಿಯವೇದನೀಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ತಂ ಅನಾಗತೇ ಯದಾ ಓಕಾಸಂ ಲಭತಿ, ತದಾ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ। ಸತಿ ಸಂಸಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ।
೬೮೬. ಅಪರಮ್ಪಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಕಮ್ಮಂ – ಯಂ ಗರುಕಂ, ಯಂ ಬಹುಲಂ, ಯದಾಸನ್ನಂ, ಕಟತ್ತಾ ವಾ ಪನ ಕಮ್ಮನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಕುಸಲಂ ವಾ ಹೋತು ಅಕುಸಲಂ ವಾ, ಗರುಕಾಗರುಕೇಸು ಯಂ ಗರುಕಂ ಮಾತುಘಾತಾದಿಕಮ್ಮಂ ವಾ ಮಹಗ್ಗತಕಮ್ಮಂ ವಾ, ತದೇವ ಪಠಮಂ ವಿಪಚ್ಚತಿ। ತಥಾ ಬಹುಲಾಬಹುಲೇಸುಪಿ ಯಂ ಬಹುಲಂ ಹೋತಿ ಸುಸೀಲ್ಯಂ ವಾ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ವಾ, ತದೇವ ಪಠಮಂ ವಿಪಚ್ಚತಿ। ಯದಾಸನ್ನಂ ನಾಮ ಮರಣಕಾಲೇ ಅನುಸ್ಸರಿತಕಮ್ಮಂ। ಯಞ್ಹಿ ಆಸನ್ನಮರಣೋ ಅನುಸ್ಸರಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತೇನೇವ ಉಪಪಜ್ಜತಿ। ಏತೇಹಿ ಪನ ತೀಹಿ ಮುತ್ತಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಲದ್ಧಾಸೇವನಂ ಕಟತ್ತಾ ವಾ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತೇಸಂ ಅಭಾವೇ ತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಕಡ್ಢತಿ।
೬೮೭. ಅಪರಮ್ಪಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಕಮ್ಮಂ – ಜನಕಂ, ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ, ಉಪಪೀಳಕಂ, ಉಪಘಾತಕನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಜನಕಂ ನಾಮ ಕುಸಲಮ್ಪಿ ಹೋತಿ ಅಕುಸಲಮ್ಪಿ। ತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಮ್ಪಿ ಪವತ್ತೇಪಿ ರೂಪಾರೂಪವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧೇ ಜನೇತಿ। ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ ಪನ ವಿಪಾಕಂ ಜನೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅಞ್ಞೇನ ಕಮ್ಮೇನ ದಿನ್ನಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಜನಿತೇ ವಿಪಾಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಕಸುಖದುಕ್ಖಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತಿ, ಅದ್ಧಾನಂ ಪವತ್ತೇತಿ। ಉಪಪೀಳಕಂ ಅಞ್ಞೇನ ಕಮ್ಮೇನ ದಿನ್ನಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಜನಿತೇ ವಿಪಾಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಕಸುಖದುಕ್ಖಂ ಪೀಳೇತಿ ಬಾಧತಿ, ಅದ್ಧಾನಂ ಪವತ್ತಿತುಂ ನ ದೇತಿ। ಉಪಘಾತಕಂ ಪನ ಸಯಂ ಕುಸಲಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಅಞ್ಞಂ ದುಬ್ಬಲಕಮ್ಮಂ ಘಾತೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಓಕಾಸಂ ಕರೋತಿ। ಏವಂ ಪನ ಕಮ್ಮೇನ ಕತೇ ಓಕಾಸೇ ತಂ ವಿಪಾಕಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ।
ಇತಿ
೬೮೮. ಇತಿ ಇಮಂ ದ್ವಾದಸವಿಧಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮವಟ್ಟೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಏವಂ ಏಕೋ ಕಮ್ಮವಟ್ಟವಿಪಾಕವಟ್ಟವಸೇನ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಂ ಕರೋತಿ। ಸೋ ಏವಂ ಕಮ್ಮವಟ್ಟವಿಪಾಕವಟ್ಟವಸೇನ ಪಚ್ಚಯತೋ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಯಥಾ ಇದಂ ಏತರಹಿ, ಏವಂ ಅತೀತೇಪಿ ಅದ್ಧಾನೇ ಕಮ್ಮವಟ್ಟವಿಪಾಕವಟ್ಟವಸೇನ ಪಚ್ಚಯತೋ ಪವತ್ತಿತ್ಥ, ಅನಾಗತೇಪಿ ಕಮ್ಮವಟ್ಟವಿಪಾಕವಟ್ಟವಸೇನೇವ ಪಚ್ಚಯತೋ ಪವತ್ತಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ಇತಿ ಕಮ್ಮಞ್ಚೇವ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ ಚ, ಕಮ್ಮವಟ್ಟಞ್ಚ ವಿಪಾಕವಟ್ಟಞ್ಚ, ಕಮ್ಮಪವತ್ತಞ್ಚ ವಿಪಾಕಪವತ್ತಞ್ಚ, ಕಮ್ಮಸನ್ತತಿ ಚ ವಿಪಾಕಸನ್ತತಿ ಚ, ಕಿರಿಯಾ ಚ ಕಿರಿಯಾಫಲಞ್ಚ।
ಕಮ್ಮಾ ವಿಪಾಕಾ ವತ್ತನ್ತಿ, ವಿಪಾಕೋ ಕಮ್ಮಸಮ್ಭವೋ।
ಕಮ್ಮಾ ಪುನಬ್ಭವೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಲೋಕೋ ಪವತ್ತತೀತಿ॥ –
ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ತಸ್ಸೇವಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತೋ ಯಾ ಸಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಾದಯೋ ಆರಬ್ಭ ‘‘ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಾ ಸೋಳಸವಿಧಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ, ಸಾ ಸಬ್ಬಾ ಪಹೀಯತಿ। ಸಬ್ಬಭವಯೋನಿಗತಿಟ್ಠಿತಿನಿವಾಸೇಸು ಹೇತುಫಲಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ನಾಮರೂಪಮತ್ತಮೇವ ಖಾಯತಿ। ಸೋ ನೇವ ಕಾರಣತೋ ಉದ್ಧಂ ಕಾರಕಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಉದ್ಧಂ ವಿಪಾಕಪಟಿಸಂವೇದಕಂ। ಕಾರಣೇ ಪನ ಸತಿ ‘‘ಕಾರಕೋ’’ತಿ, ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ‘‘ಪಟಿಸಂವೇದಕೋ’’ತಿ ಸಮಞ್ಞಾಮತ್ತೇನ ಪಣ್ಡಿತಾ ವೋಹರನ್ತಿಚ್ಚೇವಸ್ಸ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಸುದಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ।
೬೮೯. ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –
‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಕೋ ನತ್ಥಿ, ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ ವೇದಕೋ।
ಸುದ್ಧಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಏವೇತಂ ಸಮ್ಮದಸ್ಸನಂ॥
‘‘ಏವಂ ಕಮ್ಮೇ ವಿಪಾಕೇ ಚ, ವತ್ತಮಾನೇ ಸಹೇತುಕೇ।
ಬೀಜರುಕ್ಖಾದಿಕಾನಂವ, ಪುಬ್ಬಾ ಕೋಟಿ ನ ನಾಯತಿ।
ಅನಾಗತೇಪಿ ಸಂಸಾರೇ, ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ॥
‘‘ಏತಮತ್ಥಂ
ಸತ್ತಸಞ್ಞಂ ಗಹೇತ್ವಾನ, ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಸ್ಸಿನೋ।
ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರೋಧಿತಾ॥
‘‘ದಿಟ್ಠಿಬನ್ಧನಬದ್ಧಾ ತೇ, ತಣ್ಹಾಸೋತೇನ ವುಯ್ಹರೇ।
ತಣ್ಹಾಸೋತೇನ ವುಯ್ಹನ್ತಾ, ನ ತೇ ದುಕ್ಖಾ ಪಮುಚ್ಚರೇ॥
‘‘ಏವಮೇತಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ, ಭಿಕ್ಖು ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾವಕೋ।
ಗಮ್ಭೀರಂ ನಿಪುಣಂ ಸುಞ್ಞಂ, ಪಚ್ಚಯಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ॥
‘‘ಕಮ್ಮಂ ನತ್ಥಿ ವಿಪಾಕಮ್ಹಿ, ಪಾಕೋ ಕಮ್ಮೇ ನ ವಿಜ್ಜತಿ।
ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಭೋ ಸುಞ್ಞಾ, ನ ಚ ಕಮ್ಮಂ ವಿನಾ ಫಲಂ॥
‘‘ಯಥಾ ನ ಸೂರಿಯೇ ಅಗ್ಗಿ, ನ ಮಣಿಮ್ಹಿ ನ ಗೋಮಯೇ।
ನ ತೇಸಂ ಬಹಿ ಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಸಮ್ಭಾರೇಹಿ ಚ ಜಾಯತಿ॥
‘‘ತಥಾ ನ ಅನ್ತೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸ, ವಿಪಾಕೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ।
ಬಹಿದ್ಧಾಪಿ ನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ, ನ ಕಮ್ಮಂ ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜತಿ॥
‘‘ಫಲೇನ ಸುಞ್ಞಂ ತಂ ಕಮ್ಮಂ, ಫಲಂ ಕಮ್ಮೇ ನ ವಿಜ್ಜತಿ।
ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಖೋ ಉಪಾದಾಯ, ತತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತೇ ಫಲಂ॥
‘‘ನ ಹೇತ್ಥ ದೇವೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಾ, ಸಂಸಾರಸ್ಸತ್ಥಿಕಾರಕೋ।
ಸುದ್ಧಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಹೇತುಸಮ್ಭಾರಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ॥
೬೯೦. ತಸ್ಸೇವಂ ಕಮ್ಮವಟ್ಟವಿಪಾಕವಟ್ಟವಸೇನ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಂ ಕತ್ವಾ ತೀಸು ಅದ್ಧಾಸು ಪಹೀನವಿಚಿಕಿಚ್ಛಸ್ಸ ಸಬ್ಬೇ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವಿದಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸಾಸ್ಸ ಹೋತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ।
ಸೋ
ಯಥೇವ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಮನೋಧಾತುಅನನ್ತರಂ।
ನ ಚೇವ ಆಗತಂ ನಾಪಿ, ನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಅನನ್ತರಂ॥
ತಥೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಮ್ಹಿ, ವತ್ತತೇ ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿ।
ಪುರಿಮಂ ಭಿಜ್ಜತೇ ಚಿತ್ತಂ, ಪಚ್ಛಿಮಂ ಜಾಯತೇ ತತೋ॥
ತೇಸಂ ಅನ್ತರಿಕಾ ನತ್ಥಿ, ವೀಚಿ ತೇಸಂ ನ ವಿಜ್ಜತಿ।
ನ ಚಿತೋ ಗಚ್ಛತಿ ಕಿಞ್ಚಿ, ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಚ ಜಾಯತೀತಿ॥
೬೯೧. ಏವಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವಿದಿತಸಬ್ಬಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಞಾಣಂ ಥಾಮಗತಂ ಹೋತಿ, ಸೋಳಸವಿಧಾ ಕಙ್ಖಾ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಪಹೀಯತಿ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಸಾ ಏವ, ‘‘ಸತ್ಥರಿ ಕಙ್ಖತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೦೮) ಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾ ಅಟ್ಠವಿಧಾಪಿ ಕಙ್ಖಾ ಪಹೀಯತಿಯೇವ, ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನ್ತಿ। ಏವಂ ನಾನಾನಯೇಹಿ ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಣೇನ ತೀಸು ಅದ್ಧಾಸು ಕಙ್ಖಂ ವಿತರಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ಞಾಣಂ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣನ್ತಿಪಿ ಯಥಾಭೂತಞಾಣನ್ತಿಪಿ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನನ್ತಿಪಿ ಏತಸ್ಸೇವಾಧಿವಚನಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ
‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಯಥಾಭೂತಂ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ, ಕಥಂ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಂ ಹೋತಿ, ಕಥಂ ತದನ್ವಯೇನ ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಸುದಿಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತಿ, ಕತ್ಥ ಕಙ್ಖಾ ಪಹೀಯತಿ? ದುಕ್ಖತೋ…ಪೇ॰… ಅನತ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಯಥಾಭೂತಂ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ…ಪೇ॰… ಕತ್ಥ ಕಙ್ಖಾ ಪಹೀಯತೀತಿ?
‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ
‘‘ಯಞ್ಚ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಂ ಯಞ್ಚ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಂ ಯಾ ಚ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ನಾನತ್ಥಾ ಚೇವ ನಾನಾಬ್ಯಞ್ಜನಾ ಚ, ಉದಾಹು ಏಕತ್ಥಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನನ್ತಿ? ಯಞ್ಚ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಂ ಯಞ್ಚ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಂ ಯಾ ಚ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕತ್ಥಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೨೭)।
ಇಮಿನಾ ಪನ ಞಾಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ವಿಪಸ್ಸಕೋ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಲದ್ಧಸ್ಸಾಸೋ ಲದ್ಧಪತಿಟ್ಠೋ ನಿಯತಗತಿಕೋ ಚೂಳಸೋತಾಪನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ।
ತಸ್ಮಾ ಭಿಕ್ಖು ಸದಾ ಸತೋ, ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ।
ಪಚ್ಚಯೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ, ಕಙ್ಖಾವಿತರಣತ್ಥಿಕೋತಿ॥
ಇತಿ ಸಾಧುಜನಪಾಮೋಜ್ಜತ್ಥಾಯ ಕತೇ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ
ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾಧಿಕಾರೇ
ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ
ಏಕೂನವೀಸತಿಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।