೨೦. ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸೋ
ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಕಥಾ
೬೯೨. ಅಯಂ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ।
ತಂ ಸಮ್ಪಾದೇತುಕಾಮೇನ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಸಙ್ಖಾತಾಯ ನಯವಿಪಸ್ಸನಾಯ ತಾವ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ। ಕಸ್ಮಾ? ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಓಭಾಸಾದಿಸಮ್ಭವೇ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣಸಮ್ಭವತೋ। ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಹಿ ಓಭಾಸಾದೀಸು ಸಮ್ಭೂತೇಸು ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಹೋತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಂ ಆದಿ। ತಸ್ಮಾ ಏತಂ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಾನನ್ತರಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ। ಅಪಿಚ ಯಸ್ಮಾ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ ವತ್ತಮಾನಾಯ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ಚ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾನನ್ತರಾ, ತಸ್ಮಾಪಿ ತಂ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಾದೇತುಕಾಮೇನ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನೇ ತಾವ ಯೋಗೋ ಕಾತಬ್ಬೋ।
೬೯೩. ತತ್ರಾಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ – ತಿಸ್ಸೋ ಹಿ ಲೋಕಿಯಪರಿಞ್ಞಾ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ ಚ। ಯಾ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾ ಞಾತಟ್ಠೇ ಞಾಣಂ। ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾ ತೀರಣಟ್ಠೇ ಞಾಣಂ। ಪಹಾನಪಞ್ಞಾ ಪರಿಚ್ಚಾಗಟ್ಠೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೭೫)। ತತ್ಥ ‘‘ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ ರೂಪಂ, ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಾ ವೇದನಾ’’ತಿ ಏವಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚತ್ತಲಕ್ಖಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ ನಾಮ। ‘‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚಂ, ವೇದನಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ತೇಸಂಯೇವ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಿಕವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಞ್ಞಾ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ನಾಮ। ತೇಸುಯೇವ ಪನ ಧಮ್ಮೇಸು ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದಿಪಜಹನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಿಕವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ ನಾಮ।
ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಾ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯ ಭೂಮಿ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಅನ್ತರೇ
೬೯೪. ತತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ –
‘‘ಕಥಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವವತ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಞಾ ಸಮ್ಮಸನೇ ಞಾಣಂ? ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾ…ಪೇ॰… ಯಂ ದೂರೇ ಸನ್ತಿಕೇ ವಾ, ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ, ಏಕಂ ಸಮ್ಮಸನಂ। ದುಕ್ಖತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ, ಏಕಂ ಸಮ್ಮಸನಂ। ಅನತ್ತತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ, ಏಕಂ ಸಮ್ಮಸನಂ। ಯಾ ಕಾಚಿ ವೇದನಾ…ಪೇ॰… ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ॰… ಅನತ್ತತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ, ಏಕಂ ಸಮ್ಮಸನಂ।
‘‘ಚಕ್ಖುಂ…ಪೇ॰… ಜರಾಮರಣಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ, ಏಕಂ ಸಮ್ಮಸನಂ। ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ, ಏಕಂ ಸಮ್ಮಸನಂ।
‘‘ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನ, ದುಕ್ಖಂ ಭಯಟ್ಠೇನ, ಅನತ್ತಾ ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವವತ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಞಾ ಸಮ್ಮಸನೇ ಞಾಣಂ। ವೇದನಂ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ… ಚಕ್ಖುಂ…ಪೇ॰… ಜರಾಮರಣಂ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮಸನೇ ಞಾಣಂ।
‘‘ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ಸಙ್ಖತಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ ಖಯಧಮ್ಮಂ ವಯಧಮ್ಮಂ ವಿರಾಗಧಮ್ಮಂ
‘‘ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ
‘‘ತಂ ಞಾತಟ್ಠೇನ ಞಾಣಂ। ಪಜಾನನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾ। ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವವತ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಞಾ ಸಮ್ಮಸನೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೮)।
ಏತ್ಥ ಚ ಚಕ್ಖುಂ…ಪೇ॰… ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪೇಯ್ಯಾಲೇನ ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ಛ ದ್ವಾರಾನಿ, ಛ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ, ಛ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ, ಛ ಫಸ್ಸಾ, ಛ ವೇದನಾ, ಛ ಸಞ್ಞಾ, ಛ ಚೇತನಾ, ಛ ತಣ್ಹಾ, ಛ ವಿತಕ್ಕಾ, ಛ ವಿಚಾರಾ, ಛ ಧಾತುಯೋ, ದಸ ಕಸಿಣಾನಿ, ದ್ವತ್ತಿಂಸಕೋಟ್ಠಾಸಾ, ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ, ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ, ಬಾವೀಸತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ತಿಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ, ನವ ಭವಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ, ಚತಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ, ಚತಸ್ಸೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ದ್ವಾದಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗಾನೀತಿ ಇಮೇ ಧಮ್ಮರಾಸಯೋ ಸಂಖಿತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಿದ್ದೇಸೇ –
‘‘ಸಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ಕಿಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ? ಚಕ್ಖು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ರೂಪಾ… ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ… ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋ… ಯಮ್ಪಿದಂ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವೇದಯಿತಂ ಸುಖಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ವಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವಾ, ತಮ್ಪಿ
‘‘ರೂಪಂ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣಂ… ಚಕ್ಖು…ಪೇ॰… ಮನೋ… ರೂಪಾ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಾ… ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ॰… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ… ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸೋ…ಪೇ॰… ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸೋ…।
‘‘ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ
‘‘ಪಥವೀಧಾತು…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು… ಪಥವೀಕಸಿಣಂ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣಕಸಿಣಂ… ಕೇಸಾ…ಪೇ॰… ಮುತ್ತಂ… ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಂ…।
‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಾಯತನಂ… ಚಕ್ಖುಧಾತು…ಪೇ॰… ಮನೋಧಾತು… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು… ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ…ಪೇ॰… ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ…।
‘‘ಕಾಮಧಾತು… ರೂಪಧಾತು… ಅರೂಪಧಾತು… ಕಾಮಭವೋ… ರೂಪಭವೋ… ಅರೂಪಭವೋ… ಸಞ್ಞಾಭವೋ… ಅಸಞ್ಞಾಭವೋ… ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಭವೋ… ಏಕವೋಕಾರಭವೋ… ಚತುವೋಕಾರಭವೋ… ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೋ…।
‘‘ಪಠಮಂ ಝಾನಂ…ಪೇ॰… ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ… ಮೇತ್ತಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ…ಪೇ॰… ಉಪೇಕ್ಖಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ… ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿ…ಪೇ॰… ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿ… ಅವಿಜ್ಜಾ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ…ಪೇ॰… ಜರಾಮರಣಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೩; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೪೬)।
ತಂ ತತ್ಥ ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇಧ ಸಬ್ಬಂ ಪೇಯ್ಯಾಲೇನ ಸಂಖಿತ್ತಂ। ಏವಂ ಸಂಖಿತ್ತೇ ಪನೇತ್ಥ ಯೇ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಧಮ್ಮಾ ಆಗತಾ, ತೇ ಅಸಮ್ಮಸನುಪಗತ್ತಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಕಾರೇ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಯೇಪಿ ಚ ಸಮ್ಮಸನುಪಗಾ ಯೇ ಯಸ್ಸ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ ಸುಖೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇಸು ತೇನ ಸಮ್ಮಸನಂ ಆರಭಿತಬ್ಬಂ।
೬೯೫. ತತ್ರಾಯಂ ಖನ್ಧವಸೇನ ಆರಬ್ಭವಿಧಾನಯೋಜನಾ – ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ…ಪೇ॰… ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ, ಏಕಂ ಸಮ್ಮಸನಂ। ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ, ಏಕಂ ಸಮ್ಮಸನನ್ತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖು ‘‘ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅನಿಯಮನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ಅತೀತತ್ತಿಕೇನ ಚೇವ ಚತೂಹಿ ಚ ಅಜ್ಝತ್ತಾದಿದುಕೇಹೀತಿ ಏಕಾದಸಹಿ ಓಕಾಸೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ, ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಸಮ್ಮಸತಿ।
ಕಥಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೮)।
ತಸ್ಮಾ ಏಸ ಯಂ ಅತೀತಂ ರೂಪಂ, ತಂ ಯಸ್ಮಾ ಅತೀತೇಯೇವ ಖೀಣಂ, ನಯಿಮಂ ಭವಂ ಸಮ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನ।
ಯಂ ಅನಾಗತಂ ಅನನ್ತರಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ತಮ್ಪಿ ತತ್ಥೇವ ಖೀಯಿಸ್ಸತಿ, ನ ತತೋ ಪರಂ ಭವಂ ಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನ।
ಯಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪಂ, ತಮ್ಪಿ ಇಧೇವ ಖೀಯತಿ, ನ ಇತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನ।
ಯಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವ ಖೀಯತಿ, ನ ಬಹಿದ್ಧಾಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನ।
ಯಂ ಬಹಿದ್ಧಾ…ಪೇ॰… ಓಳಾರಿಕಂ…ಪೇ॰… ಸುಖುಮಂ…ಪೇ॰… ಹೀನಂ…ಪೇ॰… ಪಣೀತಂ…ಪೇ॰… ದೂರೇ…ಪೇ॰… ಸನ್ತಿಕೇ, ತಮ್ಪಿ ತತ್ಥೇವ ಖೀಯತಿ, ನ ದೂರಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಮ್ಮಸತಿ।
ಇದಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಸೇನ ಏಕಂ ಸಮ್ಮಸನಂ। ಭೇದತೋ ಪನ ಏಕಾದಸವಿಧಂ ಹೋತಿ।
ಸಬ್ಬಮೇವ ಚ ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಭಯಟ್ಠೇನ। ಭಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಪ್ಪಟಿಭಯತಾಯ। ಯಞ್ಹಿ ಅನಿಚ್ಚಂ, ತಂ ಭಯಾವಹಂ ಹೋತಿ ಸೀಹೋಪಮಸುತ್ತೇ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೭೮; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೩) ದೇವಾನಂ ವಿಯ। ಇತಿ
ಯಥಾ ಚ ದುಕ್ಖಂ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ತಂ ಅನತ್ತಾ ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನ। ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನಾತಿ ‘‘ಅತ್ತಾ ನಿವಾಸೀ ಕಾರಕೋ ವೇದಕೋ ಸಯಂವಸೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಸ್ಸ ಅತ್ತಸಾರಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ। ಯಞ್ಹಿ ಅನಿಚ್ಚಂ, ದುಕ್ಖಂ, ತಂ ಅತ್ತನೋಪಿ ಅನಿಚ್ಚತಂ ವಾ ಉದಯಬ್ಬಯಪೀಳನಂ ವಾ ವಾರೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಕುತೋ ತಸ್ಸ ಕಾರಕಾದಿಭಾವೋ। ತೇನಾಹ – ‘‘ರೂಪಞ್ಚ ಹಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತ್ತಾ ಅಭವಿಸ್ಸ। ನಯಿದಂ ರೂಪಂ ಆಬಾಧಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೫೯)। ಇತಿ ಇದಮ್ಪಿ ‘‘ಅನತ್ತಾ ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ
೬೯೬. ಯಂ ಪನ ಅನಿಚ್ಚಂ, ತಂ ಯಸ್ಮಾ ನಿಯಮತೋ ಸಙ್ಖತಾದಿಭೇದಂ ಹೋತಿ। ತೇನಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ನಾನಾಕಾರೇಹಿ ವಾ ಮನಸಿಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ಸಙ್ಖತಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ ಖಯಧಮ್ಮಂ ವಯಧಮ್ಮಂ ವಿರಾಗಧಮ್ಮಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಪುನ ಪಾಳಿ ವುತ್ತಾ। ಏಸ ನಯೋ ವೇದನಾದೀಸೂತಿ।
ಚತ್ತಾರೀಸಾಕಾರಅನುಪಸ್ಸನಾಕಥಾ
೬೯೭. ಸೋ ತಸ್ಸೇವ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತಸಮ್ಮಸನಸ್ಸ ಥಿರಭಾವತ್ಥಾಯ, ಯಂ ತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಕತಮೇಹಿ ಚತ್ತಾರೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ಅನುಲೋಮಿಕಂ ಖನ್ತಿಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಕತಮೇಹಿ ಚತ್ತಾರೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ –
‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ, ದುಕ್ಖತೋ, ರೋಗತೋ, ಗಣ್ಡತೋ, ಸಲ್ಲತೋ, ಅಘತೋ, ಆಬಾಧತೋ, ಪರತೋ, ಪಲೋಕತೋ, ಈತಿತೋ, ಉಪದ್ದವತೋ, ಭಯತೋ, ಉಪಸಗ್ಗತೋ, ಚಲತೋ, ಪಭಙ್ಗುತೋ, ಅದ್ಧುವತೋ, ಅತಾಣತೋ, ಅಲೇಣತೋ, ಅಸರಣತೋ, ರಿತ್ತತೋ, ತುಚ್ಛತೋ, ಸುಞ್ಞತೋ, ಅನತ್ತತೋ, ಆದೀನವತೋ, ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮತೋ, ಅಸಾರಕತೋ, ಅಘಮೂಲತೋ, ವಧಕತೋ, ವಿಭವತೋ, ಸಾಸವತೋ, ಸಙ್ಖತತೋ, ಮಾರಾಮಿಸತೋ, ಜಾತಿಧಮ್ಮತೋ, ಜರಾಧಮ್ಮತೋ, ಬ್ಯಾಧಿಧಮ್ಮತೋ, ಮರಣಧಮ್ಮತೋ
ಚತ್ತಾರೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ,
‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅನುಲೋಮಿಕಂ ಖನ್ತಿಂ ಪಟಿಲಭತಿ। ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ನಿರೋಧೋ ನಿಚ್ಚಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೩೮) ನಯೇನ,
ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ ವಿಭಜನ್ತೇನ ಪಭೇದತೋ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಮ್ಮಸನಂ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸಾಪಿ ವಸೇನ ಇಮೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಮ್ಮಸತಿ।
೬೯೮. ಕಥಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ। ಉಪ್ಪಾದವಯಪಟಿಪೀಳನತಾಯ, ದುಕ್ಖವತ್ಥುತಾಯ ಚ ದುಕ್ಖತೋ। ಪಚ್ಚಯಯಾಪನೀಯತಾಯ, ರೋಗಮೂಲತಾಯ ಚ ರೋಗತೋ। ದುಕ್ಖತಾಸೂಲಯೋಗಿತಾಯ, ಕಿಲೇಸಾಸುಚಿಪಗ್ಘರಣತಾಯ, ಉಪ್ಪಾದಜರಾಭಙ್ಗೇಹಿ ಉದ್ಧುಮಾತಪರಿಪಕ್ಕಪಭಿನ್ನತಾಯ ಚ ಗಣ್ಡತೋ। ಪೀಳಾಜನಕತಾಯ, ಅನ್ತೋತುದನತಾಯ, ದುನ್ನೀಹರಣೀಯತಾಯ ಚ ಸಲ್ಲತೋ। ವಿಗರಹಣೀಯತಾಯ, ಅವಡ್ಢಿಆವಹನತಾಯ, ಅಘವತ್ಥುತಾಯ ಚ ಅಘತೋ। ಅಸೇರಿಭಾವಜನಕತಾಯ, ಆಬಾಧಪದಟ್ಠಾನತಾಯ ಚ ಆಬಾಧತೋ। ಅವಸತಾಯ, ಅವಿಧೇಯ್ಯತಾಯ ಚ ಪರತೋ। ಬ್ಯಾಧಿಜರಾಮರಣೇಹಿ ಪಲುಜ್ಜನತಾಯ ಪಲೋಕತೋ। ಅನೇಕಬ್ಯಸನಾವಹನತಾಯ ಈತಿತೋ। ಅವಿದಿತಾನಂಯೇವ ವಿಪುಲಾನಂ ಅನತ್ಥಾನಂ ಆವಹನತೋ, ಸಬ್ಬುಪದ್ದವವತ್ಥುತಾಯ ಚ ಉಪದ್ದವತೋ। ಸಬ್ಬಭಯಾನಂ ಆಕರತಾಯ, ದುಕ್ಖವೂಪಸಮಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪರಮಸ್ಸಾಸಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತತಾಯ ಚ ಭಯತೋ। ಅನೇಕೇಹಿ ಅನತ್ಥೇಹಿ ಅನುಬದ್ಧತಾಯ, ದೋಸೂಪಸಟ್ಠತಾಯ, ಉಪಸಗ್ಗೋ ವಿಯ ಅನಧಿವಾಸನಾರಹತಾಯ ಚ ಉಪಸಗ್ಗತೋ। ಬ್ಯಾಧಿಜರಾಮರಣೇಹಿ ಚೇವ ಲಾಭಾಲಾಭಾದೀಹಿ ಚ ಲೋಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಪಚಲಿತತಾಯ ಚಲತೋ। ಉಪಕ್ಕಮೇನ ಚೇವ ಸರಸೇನ ಚ ಪಭಙ್ಗುಪಗಮನಸೀಲತಾಯ ಪಭಙ್ಗುತೋ। ಸಬ್ಬಾವತ್ಥನಿಪಾತಿತಾಯ, ಥಿರಭಾವಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವತಾಯ ಅದ್ಧುವತೋ। ಅತಾಯನತಾಯ ಚೇವ, ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಖೇಮತಾಯ ಚ ಅತಾಣತೋ। ಅಲ್ಲೀಯಿತುಂ ಅನರಹತಾಯ, ಅಲ್ಲೀನಾನಮ್ಪಿ ಚ ಲೇಣಕಿಚ್ಚಾಕಾರಿತಾಯ ಅಲೇಣತೋ। ನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಭಯಸಾರಕತ್ತಾಭಾವೇನ ಅಸರಣತೋ। ಯಥಾಪರಿಕಪ್ಪಿತೇಹಿ ಧುವಸುಭಸುಖತ್ತಭಾವೇಹಿ ರಿತ್ತತಾಯ ರಿತ್ತತೋ। ರಿತ್ತತಾಯೇವ ತುಚ್ಛತೋ ಅಪ್ಪಕತ್ತಾ ವಾ, ಅಪ್ಪಕಮ್ಪಿ ಹಿ ಲೋಕೇ ತುಚ್ಛನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಾಮಿ-ನಿವಾಸಿ-ಕಾರಕ-ವೇದಕಾಧಿಟ್ಠಾಯಕವಿರಹಿತತಾಯ ಸುಞ್ಞತೋ। ಸಯಞ್ಚ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಭಾವಾದಿತಾಯ ಅನತ್ತತೋ। ಪವತ್ತಿದುಕ್ಖತಾಯ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಆದೀನವತಾಯ ಆದೀನವತೋ, ಅಥ ವಾ ಆದೀನಂ ವಾತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆದೀನವೋ, ಕಪಣಮನುಸ್ಸಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ಖನ್ಧಾಪಿ ಚ ಕಪಣಾಯೇವಾತಿ ಆದೀನವಸದಿಸತಾಯ ಆದೀನವತೋ। ಜರಾಯ ಚೇವ ಮರಣೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೇಧಾ ಪರಿಣಾಮಪಕತಿತಾಯ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮತೋ। ದುಬ್ಬಲತಾಯ, ಫೇಗ್ಗು ವಿಯ ಸುಖಭಞ್ಜನೀಯತಾಯ ಚ ಅಸಾರಕತೋ। ಅಘಹೇತುತಾಯ ಅಘಮೂಲತೋ। ಮಿತ್ತಮುಖಸಪತ್ತೋ ವಧಕತೋ। ವಿಗತಭವತಾಯ, ವಿಭವಸಮ್ಭೂತತಾಯ ಚ ವಿಭವತೋ। ಆಸವಪದಟ್ಠಾನತಾಯ ಸಾಸವತೋ। ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತತಾಯ ಸಙ್ಖತತೋ। ಮಚ್ಚುಮಾರಕಿಲೇಸಮಾರಾನಂ ಆಮಿಸಭೂತತಾಯ ಮಾರಾಮಿಸತೋ। ಜಾತಿ-ಜರಾ-ಬ್ಯಾಧಿಮರಣಪಕತಿತಾಯ ಜಾತಿ-ಜರಾ-ಬ್ಯಾಧಿ-ಮರಣಧಮ್ಮತೋ। ಸೋಕ-ಪರಿದೇವ-ಉಪಾಯಾಸಹೇತುತಾಯ ಸೋಕ-ಪರಿದೇವಉಪಾಯಾಸಧಮ್ಮತೋ। ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಸಯಧಮ್ಮತಾಯ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಧಮ್ಮತೋತಿ ಏವಂ ಪಭೇದತೋ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಮ್ಮಸನಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಮ್ಮಸತಿ।
ಏತ್ಥ ಹಿ ಅನಿಚ್ಚತೋ, ಪಲೋಕತೋ, ಚಲತೋ, ಪಭಙ್ಗುತೋ, ಅದ್ಧುವತೋ, ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮತೋ, ಅಸಾರಕತೋ, ವಿಭವತೋ, ಸಙ್ಖತತೋ, ಮರಣಧಮ್ಮತೋತಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಖನ್ಧೇ ದಸ ದಸ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಸ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾನಿ। ಪರತೋ, ರಿತ್ತತೋ, ತುಚ್ಛತೋ, ಸುಞ್ಞತೋ, ಅನತ್ತತೋತಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಖನ್ಧೇ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾನಿ। ಸೇಸಾನಿ ದುಕ್ಖತೋ, ರೋಗತೋತಿಆದೀನಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಖನ್ಧೇ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚವೀಸತಿಸತಂ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾನೀತಿ।
ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಇಮಿನಾ ದ್ವಿಸತಭೇದೇನ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಮ್ಮಸನೇನ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಮ್ಮಸತೋ ತಂ ನಯವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಂ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತಸಮ್ಮಸನಂ ಥಿರಂ ಹೋತಿ। ಇದಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪಾಳಿನಯಾನುಸಾರೇನ ಸಮ್ಮಸನಾರಮ್ಭವಿಧಾನಂ।
ಇನ್ದ್ರಿಯತಿಕ್ಖಕಾರಣನವಕಕಥಾ
೬೯೯. ಯಸ್ಸ ಪನ ಏವಂ ನಯವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಯೋಗಂ ಕರೋತೋಪಿ ನಯವಿಪಸ್ಸನಾ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ‘‘ನವಹಾಕಾರೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ತಿಕ್ಖಾನಿ ಭವನ್ತಿ – ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಯಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ, ತತ್ಥ ಚ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯಾಯ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ, ಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯಾಯ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ, ಸಪ್ಪಾಯಕಿರಿಯಾಯ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ, ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಚ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೇನ, ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಞ್ಚ ಅನುಪವತ್ತನತಾಯ, ಕಾಯೇ ಚ ಜೀವಿತೇ ಚ ಪಥವೀಕಸಿಣನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಸತ್ತ ಅಸಪ್ಪಾಯಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸತ್ತ ಸಪ್ಪಾಯಾನಿ ಸೇವಮಾನೇನ ಕಾಲೇನ ರೂಪಂ ಸಮ್ಮಸಿತಬ್ಬಂ, ಕಾಲೇನ ಅರೂಪಂ। ರೂಪಂ ಸಮ್ಮಸನ್ತೇನ ರೂಪಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ।
ರೂಪನಿಬ್ಬತ್ತಿಪಸ್ಸನಾಕಾರಕಥಾ
೭೦೦. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ
ತತ್ಥ ರೂಪಂ ದನ್ಧನಿರೋಧಂ ಗರುಪರಿವತ್ತಿ, ಚಿತ್ತಂ ಖಿಪ್ಪನಿರೋಧಂ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞಂ ಏಕಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯಂ ಏವಂ ಲಹುಪರಿವತ್ತಂ ಯಥಯಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೪೮)। ರೂಪೇ ಧರನ್ತೇಯೇವ ಹಿ ಸೋಳಸವಾರೇ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋಪಿ ಠಿತಿಕ್ಖಣೋಪಿ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೋಪಿ ಏಕಸದಿಸಾ। ರೂಪಸ್ಸ ಪನ ಉಪ್ಪಾದಭಙ್ಗಕ್ಖಣಾಯೇವ ಲಹುಕಾ, ತೇಹಿ ಸದಿಸಾ। ಠಿತಿಕ್ಖಣೋ ಪನ ಮಹಾ, ಯಾವ ಸೋಳಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತಾವ ವತ್ತತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಠಾನಪ್ಪತ್ತಂ ಪುರೇಜಾತಂ ವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ದುತಿಯಂ ಭವಙ್ಗಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಠಾನಪ್ಪತ್ತಂ ಪುರೇಜಾತಂ ವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತತಿಯಂ ಭವಙ್ಗಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಯಾವತಾಯುಕಂ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಆಸನ್ನಮರಣಸ್ಸ ಪನ ಏಕಮೇವ ಠಾನಪ್ಪತ್ತಂ ಪುರೇಜಾತಂ ವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸೋಳಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ।
ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಸೋಳಸಮೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಠಾನಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸತ್ತರಸಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸತ್ತರಸಮಸ್ಸ ಠಾನಕ್ಖಣಂ ಪತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಯಾವ ಪವತ್ತಿ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಏವಮೇವ ಪವತ್ತತಿ। ಓಪಪಾತಿಕಾನಮ್ಪಿ ಸತ್ತಸನ್ತತಿವಸೇನ ಸತ್ತತಿ ರೂಪಾನಿ ಏವಮೇವ ಪವತ್ತನ್ತಿ।
೭೦೧. ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ। ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾ ಚ, ಚಕ್ಖುದಸಕಾದಿ ಸಮಸತ್ತತಿರೂಪಞ್ಚ। ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಂ ನಾಮ ತದೇವ, ಕಮ್ಮಂ ಹಿ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಹೋತಿ। ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ। ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪೇಸು ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಕಮ್ಮಜತೇಜೋಧಾತು ಠಾನಪ್ಪತ್ತಾ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಓಜಟ್ಠಮಕಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಉತು ಅಞ್ಞಂ ಓಜಟ್ಠಮಕನ್ತಿ ಏವಂ ಚತಸ್ಸೋ ವಾ ಪಞ್ಚ ವಾ ಪವತ್ತಿಯೋ ಘಟೇತಿ। ಏವಂ ತಾವ ಕಮ್ಮಜರೂಪಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ।
೭೦೨. ಚಿತ್ತಜೇಸುಪಿ ಚಿತ್ತಂ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಚಿತ್ತಪಚ್ಚಯಂ, ಚಿತ್ತಪಚ್ಚಯಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಚಿತ್ತಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏಸ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ಏಕೂನನವುತಿಚಿತ್ತಾನಿ।
ತೇಸು ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಚಿತ್ತಾನಿ, ಛಬ್ಬೀಸೇಕೂನವೀಸತಿ।
ಸೋಳಸ ರೂಪಿರಿಯಾಪಥವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಕಾ ಮತಾ॥
ಕಾಮಾವಚರತೋ ಹಿ ಅಟ್ಠ ಕುಸಲಾನಿ, ದ್ವಾದಸಾಕುಸಲಾನಿ, ಮನೋಧಾತುವಜ್ಜಾ ದಸ ಕಿರಿಯಾ, ಕುಸಲಕಿರಿಯತೋ ದ್ವೇ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಾನೀತಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ರೂಪಂ, ಇರಿಯಾಪಥಂ, ವಿಞ್ಞತ್ತಿಞ್ಚ ಜನೇನ್ತಿ। ವಿಪಾಕವಜ್ಜಾನಿ ಸೇಸದಸರೂಪಾವಚರಾನಿ, ಅಟ್ಠ ಅರೂಪಾವಚರಾನಿ, ಅಟ್ಠ ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಛಬ್ಬೀಸತಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ರೂಪಂ, ಇರಿಯಾಪಥಞ್ಚ ಜನಯನ್ತಿ, ನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ। ಕಾಮಾವಚರೇ ದಸ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಾನಿ, ರೂಪಾವಚರೇ ಪಞ್ಚ, ತಿಸ್ಸೋ ಮನೋಧಾತುಯೋ, ಏಕಾ ವಿಪಾಕಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾತಿ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ರೂಪಮೇವ ಜನಯನ್ತಿ, ನ ಇರಿಯಾಪಥಂ, ನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ। ದ್ವೇಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ, ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ, ಚತ್ತಾರಿ ಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕಾನೀತಿ ಸೋಳಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ನೇವ ರೂಪಂ ಜನಯನ್ತಿ, ನ ಇರಿಯಾಪಥಂ, ನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ। ಯಾನಿ ಚೇತ್ಥ ರೂಪಂ ಜನೇನ್ತಿ, ತಾನಿ ನ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ, ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಾ, ತದಾ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ದುಬ್ಬಲಂ ಹೋತಿ। ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಪನ ಬಲವಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ತದಾ ಪುರೇಜಾತಂ ವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ।
ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಚಿತ್ತಪಚ್ಚಯಂ ನಾಮ ‘‘ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೧೧) ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ। ಚಿತ್ತಪಚ್ಚಯಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪೇಸು ಠಾನಪ್ಪತ್ತಾ ಚಿತ್ತಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಉತು ಠಾನಪ್ಪತ್ತೋ ಅಞ್ಞಂ ಓಜಟ್ಠಮಕಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಏವಂ ದ್ವೇ ತಿಸ್ಸೋ ಪವತ್ತಿಯೋ ಘಟೇತಿ। ಏವಂ ಚಿತ್ತಜರೂಪಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ।
೭೦೩. ಆಹಾರಜೇಸುಪಿ ಆಹಾರೋ, ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಂ, ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏಸ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಆಹಾರೋ ನಾಮ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ। ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಉಪಾದಿಣ್ಣಂ ಕಮ್ಮಜರೂಪಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಠಾನಪ್ಪತ್ತಾಯ ಓಜಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿತಂ ಓಜಟ್ಠಮಕಂ, ಆಕಾಸಧಾತು, ಲಹುತಾ, ಮುದುತಾ, ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ, ಉಪಚಯೋ, ಸನ್ತತೀತಿ ಚುದ್ದಸವಿಧಂ ರೂಪಂ। ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಂ ನಾಮ ‘‘ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೧೫) ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ। ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನೇಸು ರೂಪೇಸು ಠಾನಪ್ಪತ್ತಾ ಓಜಾ ಅಞ್ಞಂ ಓಜಟ್ಠಮಕಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಓಜಾ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಏವಂ ದಸದ್ವಾದಸವಾರೇ ಪವತ್ತಿಂ ಘಟೇತಿ। ಏಕದಿವಸಂ ಪರಿಭುತ್ತಾಹಾರೋ ಸತ್ತಾಹಮ್ಪಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತಿ। ದಿಬ್ಬಾ ಪನ ಓಜಾ ಏಕಮಾಸಂ ದ್ವೇಮಾಸಮ್ಪಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತಿ। ಮಾತರಾ ಪರಿಭುತ್ತಾಹಾರೋಪಿ ದಾರಕಸ್ಸ ಸರೀರಂ ಫರಿತ್ವಾ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಸರೀರೇ ಮಕ್ಖಿತಾಹಾರೋಪಿ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಕಮ್ಮಜಾಹಾರೋ ಉಪಾದಿಣ್ಣಕಾಹಾರೋ ನಾಮ। ಸೋಪಿ ಠಾನಪ್ಪತ್ತೋ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಓಜಾ ಅಞ್ಞಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಏವಂ ಚತಸ್ಸೋ ವಾ ಪಞ್ಚ ವಾ ಪವತ್ತಿಯೋ ಘಟೇತಿ। ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾ ತೇಜೋಧಾತು ಠಾನಪ್ಪತ್ತಾ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಓಜಟ್ಠಮಕಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ತತ್ರಾಯಂ ಆಹಾರೋ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಜನಕೋ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸೇಸಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಾಹಾರಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನಾತಿ ಏವಂ ಆಹಾರಜರೂಪಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ।
೭೦೪. ಉತುಜೇಸುಪಿ ಉತು, ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಉತುಪಚ್ಚಯಂ, ಉತುಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಉತುಪಚ್ಚಯಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏಸ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಉತು ನಾಮ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ ತೇಜೋಧಾತು, ಉಣ್ಹಉತು ಸೀತಉತೂತಿ ಏವಂ ಪನೇಸ ದುವಿಧೋ ಹೋತಿ। ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಉತು ಉಪಾದಿಣ್ಣಕಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಠಾನಪ್ಪತ್ತೋ ಸರೀರೇ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ತಂ ಸದ್ದನವಕಂ, ಆಕಾಸಧಾತು ಉತುಪಚ್ಚಯಂ ನಾಮ ಉತು ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಾನಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ಚ ವಿನಾಸಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಉತುಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ ತೇಜೋಧಾತು ಠಾನಪ್ಪತ್ತಾ ಅಞ್ಞಂ ಓಜಟ್ಠಮಕಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಉತು ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಏವಂ ದೀಘಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನಂ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಪಕ್ಖೇ ಠತ್ವಾಪಿ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಪವತ್ತತಿಯೇವ। ಉತುಪಚ್ಚಯಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಠಾನಪ್ಪತ್ತಾ ಓಜಾ ಅಞ್ಞಂ ಓಜಟ್ಠಮಕಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಓಜಾ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಏವಂ ದಸದ್ವಾದಸವಾರೇ ಪವತ್ತಿಂ ಘಟೇತಿ। ತತ್ರಾಯಂ ಉತು ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಜನಕೋ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸೇಸಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನಾತಿ ಏವಂ ಉತುಜರೂಪಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ। ಏವಞ್ಹಿ ರೂಪಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಕಾಲೇನ ರೂಪಂ ಸಮ್ಮಸತಿ ನಾಮ।
ಅರೂಪನಿಬ್ಬತ್ತಿಪಸ್ಸನಾಕಾರಕಥಾ
೭೦೫. ಯಥಾ ಚ ರೂಪಂ ಸಮ್ಮಸನ್ತೇನ ರೂಪಸ್ಸ, ಏವಂ ಅರೂಪಂ ಸಮ್ಮಸನ್ತೇನಪಿ ಅರೂಪಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ। ಸಾ ಚ ಖೋ ಏಕಾಸೀತಿ ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನೇವ।
ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಇದಞ್ಹಿ ಅರೂಪಂ ನಾಮ ಪುರಿಮಭವೇ ಆಯೂಹಿತಕಮ್ಮವಸೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ತಾವ ಏಕೂನವೀಸತಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪ್ಪಭೇದಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ। ನಿಬ್ಬತ್ತನಾಕಾರೋ ಪನಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತದೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಚಿತ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭವಙ್ಗವಸೇನ, ಆಯುಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚುತಿವಸೇನ। ಯಂ ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರಂ, ತಂ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಬಲವಾರಮ್ಮಣೇ ತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ।
ಪವತ್ತೇ ಪನ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾಥಗತತ್ತಾ ರೂಪಾನಂ ಆಲೋಕಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಮನಸಿಕಾರಹೇತುಕಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ। ಚಕ್ಖುಪಸಾದಸ್ಸ ಹಿ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಮೇವ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖುಂ ಘಟ್ಟೇತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಘಟ್ಟಿತೇ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಭವಙ್ಗಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ತತೋ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತು ಆವಜ್ಜನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತದನನ್ತರಂ ತದೇವ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸಮಾನಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ವಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ। ತತೋ ತದೇವ ರೂಪಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಮಾನಾ ವಿಪಾಕಮನೋಧಾತು। ತತೋ ತದೇವ ರೂಪಂ ಸನ್ತೀರಯಮಾನಾ ವಿಪಾಕಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು। ತತೋ ತದೇವ ರೂಪಂ ವವತ್ಥಾಪಯಮಾನಾ ಕಿರಿಯಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಅರೂಪಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ। ಏವಞ್ಹಿ ಅರೂಪಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಕಾಲೇನ ಅರೂಪಂ ಸಮ್ಮಸತಿ ನಾಮ।
ಏವಂ ಕಾಲೇನ ರೂಪಂ ಕಾಲೇನ ಅರೂಪಂ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾಪಿ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ಏಕೋ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ।
ರೂಪಸತ್ತಕಸಮ್ಮಸನಕಥಾ
೭೦೬. ಅಪರೋ ರೂಪಸತ್ತಕಅರೂಪಸತ್ತಕವಸೇನ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸತಿ। ತತ್ಥ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪನತೋ, ವಯೋವುಡ್ಢತ್ಥಙ್ಗಮತೋ, ಆಹಾರಮಯತೋ, ಉತುಮಯತೋ, ಕಮ್ಮಜತೋ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನತೋ, ಧಮ್ಮತಾರೂಪತೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ರೂಪಸತ್ತಕವಸೇನ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸತಿ ನಾಮ। ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –
‘‘ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪನತೋ, ವಯೋವುಡ್ಢತ್ಥಗಾಮಿತೋ।
ಆಹಾರತೋ ಚ ಉತುತೋ, ಕಮ್ಮತೋ ಚಾಪಿ ಚಿತ್ತತೋ।
ಧಮ್ಮತಾರೂಪತೋ ಸತ್ತ, ವಿತ್ಥಾರೇನ ವಿಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ಆದಾನನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿ। ನಿಕ್ಖೇಪನನ್ತಿ ಚುತಿ। ಇತಿ ಯೋಗಾವಚರೋ ಇಮೇಹಿ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪೇಹಿ ಏಕಂ ವಸ್ಸಸತಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ। ಕಥಂ? ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ। ಕಸ್ಮಾ? ಉಪ್ಪಾದವಯವತ್ತಿತೋ, ವಿಪರಿಣಾಮತೋ, ತಾವಕಾಲಿಕತೋ, ನಿಚ್ಚಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ಚ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಠಿತಿಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ಠಿತಿಯಂ ಜರಾಯ ಕಿಲಮನ್ತಿ, ಜರಂ ಪತ್ವಾ ಅವಸ್ಸಂ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಿಣ್ಹಸಮ್ಪಟಿಪೀಳನತೋ, ದುಕ್ಖಮತೋ ದುಕ್ಖವತ್ಥುತೋ, ಸುಖಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ಚ ದುಕ್ಖಾ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಠಿತಿಂ ಮಾ ಪಾಪುಣನ್ತು, ಠಾನಪ್ಪತ್ತಾ ಮಾ ಜೀರನ್ತು, ಜರಪ್ಪತ್ತಾ ಮಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತೂ’’ತಿ ಇಮೇಸು ತೀಸು
೭೦೭. ಏವಂ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪನವಸೇನ ವಸ್ಸಸತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ರೂಪೇ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ವಯೋವುಡ್ಢತ್ಥಙ್ಗಮತೋ ಆರೋಪೇತಿ। ತತ್ಥ ವಯೋವುಡ್ಢತ್ಥಙ್ಗಮೋ ನಾಮ ವಯವಸೇನ ವುಡ್ಢಸ್ಸ ವಡ್ಢಿತಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋ। ತಸ್ಸ ವಸೇನ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕಥಂ? ಸೋ ತಮೇವ ವಸ್ಸಸತಂ ಪಠಮವಯೇನ ಮಜ್ಝಿಮವಯೇನ ಪಚ್ಛಿಮವಯೇನಾತಿ ತೀಹಿ ವಯೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ। ತತ್ಥ ಆದಿತೋ ತೇತ್ತಿಂಸ ವಸ್ಸಾನಿ ಪಠಮವಯೋ ನಾಮ। ತತೋ ಚತುತ್ತಿಂಸ ಮಜ್ಝಿಮವಯೋ ನಾಮ। ತತೋ ತೇತ್ತಿಂಸ ಪಚ್ಛಿಮವಯೋ ನಾಮಾತಿ। ಇತಿ ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ವಯೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ, ‘‘ಪಠಮವಯೇ ಪವತ್ತಂ ರೂಪಂ ಮಜ್ಝಿಮವಯಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅನಿಚ್ಚಂ। ಯದನಿಚ್ಚಂ, ತಂ ದುಕ್ಖಂ। ಯಂ ದುಕ್ಖಂ, ತದನತ್ತಾ। ಮಜ್ಝಿಮವಯೇ ಪವತ್ತರೂಪಮ್ಪಿ ಪಚ್ಛಿಮವಯಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ। ಪಚ್ಛಿಮವಯೇ ತೇತ್ತಿಂಸ ವಸ್ಸಾನಿ ಪವತ್ತರೂಪಮ್ಪಿ ಮರಣತೋ ಪರಂ ಗಮನಸಮತ್ಥಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ।
೭೦೮. ಏವಂ ಪಠಮವಯಾದಿವಸೇನ ವಯೋವುಡ್ಢತ್ಥಙ್ಗಮತೋ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಮನ್ದದಸಕಂ, ಖಿಡ್ಡಾದಸಕಂ, ವಣ್ಣದಸಕಂ, ಬಲದಸಕಂ, ಪಞ್ಞಾದಸಕಂ, ಹಾನಿದಸಕಂ, ಪಬ್ಭಾರದಸಕಂ, ವಙ್ಕದಸಕಂ, ಮೋಮೂಹದಸಕಂ, ಸಯನದಸಕ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ದಸನ್ನಂ ದಸಕಾನಂ ವಸೇನ ವಯೋವುಡ್ಢತ್ಥಙ್ಗಮತೋ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ।
ತತ್ಥ ದಸಕೇಸು ತಾವ ವಸ್ಸಸತಜೀವಿನೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಠಮಾನಿ ದಸ ವಸ್ಸಾನಿ ಮನ್ದದಸಕಂ ನಾಮ, ತದಾ ಹಿ ಸೋ ಮನ್ದೋ ಹೋತಿ ಚಪಲೋ ಕುಮಾರಕೋ। ತತೋ ಪರಾನಿ ದಸ ಖಿಡ್ಡಾದಸಕಂ ನಾಮ, ತದಾ ಹಿ ಸೋ ಖಿಡ್ಡಾರತಿಬಹುಲೋ ಹೋತಿ। ತತೋ ಪರಾನಿ ದಸ ವಣ್ಣದಸಕಂ ನಾಮ, ತದಾ ಹಿಸ್ಸ ವಣ್ಣಾಯತನಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ತತೋ ಪರಾನಿ ದಸ ಬಲದಸಕಂ ನಾಮ, ತದಾ ಹಿಸ್ಸ ಬಲಞ್ಚ ಥಾಮೋ ಚ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ತತೋ ಪರಾನಿ ದಸ ಪಞ್ಞಾದಸಕಂ ನಾಮ, ತದಾ ಹಿಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ, ಪಕತಿಯಾ ಕಿರ ದುಬ್ಬಲಪಞ್ಞಸ್ಸಾಪಿ ಹಾನಿದಸಕಂ ನಾಮ, ತದಾ ಹಿಸ್ಸ ಖಿಡ್ಡಾರತಿವಣ್ಣಬಲಪಞ್ಞಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ। ತತೋ ಪರಾನಿ ಪಬ್ಭಾರದಸಕಂ ನಾಮ, ತದಾ ಹಿಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವೋ ಪುರತೋ ಪಬ್ಭಾರೋ ಹೋತಿ। ತತೋ ಪರಾನಿ ದಸ ವಙ್ಕದಸಕಂ ನಾಮ, ತದಾ ಹಿಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವೋ ನಙ್ಗಲಕೋಟಿ ವಿಯ ವಙ್ಕೋ ಹೋತಿ। ತತೋ ಪರಾನಿ ದಸ ಮೋಮೂಹದಸಕಂ ನಾಮ। ತದಾ ಹಿ ಸೋ ಮೋಮೂಹೋ ಹೋತಿ, ಕತಂ ಕತಂ ಪಮುಸ್ಸತಿ। ತತೋ ಪರಾನಿ ದಸ ಸಯನದಸಕಂ ನಾಮ, ವಸ್ಸಸತಿಕೋ ಹಿ ಸಯನಬಹುಲೋವ ಹೋತಿ।
ತತ್ರಾಯಂ ಯೋಗೀ ಏತೇಸಂ ದಸಕಾನಂ ವಸೇನ ವಯೋವುಡ್ಢತ್ಥಙ್ಗಮತೋ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತುಂ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ – ‘‘ಪಠಮದಸಕೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ದುತಿಯದಸಕಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ। ದುತಿಯದಸಕೇ…ಪೇ॰… ನವಮದಸಕೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ದಸಮದಸಕಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ದಸಮದಸಕೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಪುನಬ್ಭವಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಇಧೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ।
೭೦೯. ಏವಂ ದಸಕವಸೇನ ವಯೋವುಡ್ಢತ್ಥಙ್ಗಮತೋ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಪುನ ತದೇವ ವಸ್ಸಸತಂ ಪಞ್ಚಪಞ್ಚವಸ್ಸವಸೇನ ವೀಸತಿಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ ವಯೋವುಡ್ಢತ್ಥಙ್ಗಮತೋ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ। ಕಥಂ? ಸೋ ಹಿ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ – ‘‘ಪಠಮೇ ವಸ್ಸಪಞ್ಚಕೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ದುತಿಯಂ ವಸ್ಸಪಞ್ಚಕಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ। ದುತಿಯೇ ವಸ್ಸಪಞ್ಚಕೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ತತಿಯಂ…ಪೇ॰… ಏಕೂನವೀಸತಿಮೇ ವಸ್ಸಪಞ್ಚಕೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ವೀಸತಿಮಂ ವಸ್ಸಪಞ್ಚಕಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ವೀಸತಿಮೇ ವಸ್ಸಪಞ್ಚಕೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಮರಣತೋ ಪರಂ ಗಮನಸಮತ್ಥಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ।
ಏವಂ ವೀಸತಿಕೋಟ್ಠಾಸವಸೇನ ವಯೋವುಡ್ಢತ್ಥಙ್ಗಮತೋ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಪುನ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ ಚತುನ್ನಂ ಚತುನ್ನಂ ವಸ್ಸಾನಂ ವಸೇನ ಆರೋಪೇತಿ। ತತೋ ತೇತ್ತಿಂಸ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಸ್ಸಾನಂ ವಸೇನ, ಪಞ್ಞಾಸ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಸ್ಸಾನಂ ವಸೇನ, ಸತಂ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ ಏಕೇಕವಸ್ಸವಸೇನ। ತತೋ ಏಕಂ ವಸ್ಸಂ ತಯೋ
ಕಥಂ? ‘‘ವಸ್ಸಾನೇ ಚತುಮಾಸಂ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಹೇಮನ್ತಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುದ್ಧಂ। ಹೇಮನ್ತೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಗಿಮ್ಹಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುದ್ಧಂ। ಗಿಮ್ಹೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಪುನ ವಸ್ಸಾನಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುದ್ಧಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ। ಏವಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಪುನ ಏಕಂ ವಸ್ಸಂ ಛ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ – ‘‘ವಸ್ಸಾನೇ ಸರದೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಹೇಮನ್ತಂ। ಹೇಮನ್ತೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಸಿಸಿರಂ। ಸಿಸಿರೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ವಸನ್ತಂ। ವಸನ್ತೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಗಿಮ್ಹಂ। ಗಿಮ್ಹೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಪುನ ವಸ್ಸಾನಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುದ್ಧಂ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ತಸ್ಮಿಂ ವಯೋವುಡ್ಢತ್ಥಙ್ಗಮರೂಪೇ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ।
ಏವಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ತತೋ ಕಾಳಜುಣ್ಹವಸೇನ – ‘‘ಕಾಳೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಜುಣ್ಹಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ। ಜುಣ್ಹೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಕಾಳಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುದ್ಧಂ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ। ತತೋ ರತ್ತಿನ್ದಿವವಸೇನ – ‘‘ರತ್ತಿಂ ಪವತ್ತರೂಪಂ ದಿವಸಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುದ್ಧಂ। ದಿವಸಂ ಪವತ್ತರೂಪಮ್ಪಿ ರತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುದ್ಧಂ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ। ತತೋ ತದೇವ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಾದಿವಸೇನ ಛ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ – ‘‘ಪುಬ್ಬಣ್ಹೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಮಜ್ಝನ್ಹಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ। ಮಜ್ಝನ್ಹೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಸಾಯನ್ಹಂ। ಸಾಯನ್ಹೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಪಠಮಯಾಮಂ। ಪಠಮಯಾಮೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮಂ। ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುದ್ಧಂ। ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಪುನ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುದ್ಧಂ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ।
೭೧೦. ಏವಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಪುನ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ರೂಪೇ ಅಭಿಕ್ಕಮಪಟಿಕ್ಕಮಆಲೋಕನವಿಲೋಕನಸಮಿಞ್ಜನಪಸಾರಣವಸೇನ – ‘‘ಅಭಿಕ್ಕಮೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಪಟಿಕ್ಕಮಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಪಟಿಕ್ಕಮೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಆಲೋಕನಂ। ಆಲೋಕನೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ವಿಲೋಕನಂ। ವಿಲೋಕನೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಸಮಿಞ್ಜನಂ। ಸಮಿಞ್ಜನೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಪಸಾರಣಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ।
ತತೋ ಏಕಪದವಾರಂ ಉದ್ಧರಣ ಅತಿಹರಣವೀತಿಹರಣವೋಸ್ಸಜ್ಜನಸನ್ನಿಕ್ಖೇಪನಸನ್ನಿರುಮ್ಭನವಸೇನ ಛ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕರೋತಿ।
ತತ್ಥ ಉದ್ಧರಣಂ ನಾಮ ಪಾದಸ್ಸ ಭೂಮಿತೋ ಉಕ್ಖಿಪನಂ। ಅತಿಹರಣಂ ನಾಮ ಪುರತೋ ಹರಣಂ। ವೀತಿಹರಣಂ ನಾಮ ಖಾಣುಕಣ್ಟಕದೀಘಜಾತಿಆದೀಸು ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ದಿಸ್ವಾ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಪಾದಸಞ್ಚಾರಣಂ। ವೋಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನಾಮ ಪಾದಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಓರೋಪನಂ। ಸನ್ನಿಕ್ಖೇಪನಂ ನಾಮ ಪಥವೀತಲೇ ಠಪನಂ। ಸನ್ನಿರುಮ್ಭನಂ ನಾಮ ಪುನ ಪಾದುದ್ಧರಣಕಾಲೇ ಪಾದಸ್ಸ ಪಥವಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಅಭಿನಿಪ್ಪೀಳನಂ। ತತ್ಥ ಉದ್ಧರಣೇ ಪಥವೀಧಾತು
ಕಥಂ? ಸೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ – ‘‘ಯಾ ಉದ್ಧರಣೇ ಪವತ್ತಾ ಧಾತುಯೋ, ಯಾನಿ ಚ ತದುಪಾದಾಯರೂಪಾನಿ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಅತಿಹರಣಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಏತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ಅನತ್ತಾ। ತಥಾ ಅತಿಹರಣೇ ಪವತ್ತಾ ವೀತಿಹರಣಂ। ವೀತಿಹರಣೇ ಪವತ್ತಾ ವೋಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ವೋಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಪವತ್ತಾ ಸನ್ನಿಕ್ಖೇಪನಂ। ಸನ್ನಿಕ್ಖೇಪನೇ ಪವತ್ತಾ ಸನ್ನಿರುಮ್ಭನಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಏತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ। ಇತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಇತರಂ ಇತರಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಪಬ್ಬಂ ಪಬ್ಬಂ ಸನ್ಧಿ ಸನ್ಧಿ ಓಧಿ ಓಧಿ ಹುತ್ವಾ ತತ್ತಕಪಾಲೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತತಿಲಾ ವಿಯ ತಟತಟಾಯನ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ। ತಸ್ಸೇವಂ ಪಬ್ಬಪಬ್ಬಗತೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಿಪಸ್ಸತೋ ರೂಪಸಮ್ಮಸನಂ ಸುಖುಮಂ ಹೋತಿ।
೭೧೧. ಸುಖುಮತ್ತೇ ಚ ಪನಸ್ಸ ಇದಂ ಓಪಮ್ಮಂ। ಏಕೋ ಕಿರ ದಾರುತಿಣುಕ್ಕಾದೀಸು ಕತಪರಿಚಯೋ ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಪದೀಪೋ ಪಚ್ಚನ್ತವಾಸಿಕೋ ನಗರಮಾಗಮ್ಮ ಅನ್ತರಾಪಣೇ ಜಲಮಾನಂ ಪದೀಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಏಕಂ ಪುರಿಸಂ ಪುಚ್ಛಿ ಅಮ್ಭೋ ‘‘ಕಿಂ ನಾಮೇತಂ ಏವಂ ಮನಾಪ’’ನ್ತಿ? ತಮೇನಂ ಸೋ ಆಹ ‘‘ಕಿಮೇತ್ಥ ಮನಾಪಂ, ಪದೀಪೋ ನಾಮೇಸ ತೇಲಕ್ಖಯೇನ ವಟ್ಟಿಕ್ಖಯೇನ ಚ ಗತಮಗ್ಗೋಪಿಸ್ಸ ನ ಪಞ್ಞಾಯಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ತಮಞ್ಞೋ ಏವಮಾಹ ‘‘ಇದಂ ಓಳಾರಿಕಂ, ಇಮಿಸ್ಸಾ ಹಿ ವಟ್ಟಿಯಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಡಯ್ಹಮಾನಾಯ ತತಿಯಭಾಗೇ ತತಿಯಭಾಗೇ ಜಾಲಾ ಇತರೀತರಂ ಪದೇಸಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾವ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ತಮಞ್ಞೋ ಏವಮಾಹ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಓಳಾರಿಕಂ, ಇಮಿಸ್ಸಾ ಹಿ ಅಙ್ಗುಲಙ್ಗುಲನ್ತರೇ ಅಡ್ಢಙ್ಗುಲಡ್ಢಙ್ಗುಲನ್ತರೇ
ತತ್ಥ ‘‘ತೇಲಕ್ಖಯೇನ ವಟ್ಟಿಕ್ಖಯೇನ ಚ ಪದೀಪಸ್ಸ ಗತಮಗ್ಗೋಪಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಞಾಣಂ ವಿಯ ಯೋಗಿನೋ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪನತೋ ವಸ್ಸಸತೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನರೂಪೇ ತಿಲಕ್ಖಣಾರೋಪನಂ। ‘‘ವಟ್ಟಿಯಾ ತತಿಯಭಾಗೇ ತತಿಯಭಾಗೇ ಜಾಲಾ ಇತರೀತರಂ ಪದೇಸಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾವ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ
೭೧೨. ಸೋ ಏವಂ ನಾನಾಕಾರೇಹಿ ವಯೋವುಡ್ಢತ್ಥಙ್ಗಮರೂಪೇ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಪುನ ತದೇವ ರೂಪಂ ವಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಆಹಾರಮಯಾದಿವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ ಏಕೇಕಕೋಟ್ಠಾಸೇ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ। ತತ್ರಾಸ್ಸ ಆಹಾರಮಯಂ ರೂಪಂ ಛಾತಸುಹಿತವಸೇನ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ। ಛಾತಕಾಲೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ರೂಪಂ ಹಿ ಝತ್ತಂ ಹೋತಿ ಕಿಲನ್ತಂ, ಝಾಮಖಾಣುಕೋ ವಿಯ, ಅಙ್ಗಾರಪಚ್ಛಿಯಂ ನಿಲೀನಕಾಕೋ ವಿಯ ಚ ದುಬ್ಬಣ್ಣಂ ದುಸ್ಸಣ್ಠಿತಂ। ಸುಹಿತಕಾಲೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಧಾತಂ ಪೀಣಿತಂ ಮುದು ಸಿನಿದ್ಧಂ ಫಸ್ಸವನ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೋ ತಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಛಾತಕಾಲೇ
೭೧೩. ಉತುಮಯಂ ಸೀತುಣ್ಹವಸೇನ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ। ಉಣ್ಹಕಾಲೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ರೂಪಂ ಹಿ ಝತ್ತಂ ಹೋತಿ ಕಿಲನ್ತಂ ದುಬ್ಬಣ್ಣಂ। ಸೀತಉತುನಾ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ರೂಪಂ ಧಾತಂ ಪೀಣಿತಂ ಸಿನಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ಸೋ ತಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಉಣ್ಹಕಾಲೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಸೀತಕಾಲಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಏತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಸೀತಕಾಲೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಉಣ್ಹಕಾಲಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಏತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ತತ್ಥ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ।
೭೧೪. ಕಮ್ಮಜಂ ಆಯತನದ್ವಾರವಸೇನ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ। ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಚಕ್ಖುಕಾಯಭಾವದಸಕವಸೇನ
ಸೋ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ತಂ ರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಸೋತದ್ವಾರಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಏತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಸೋತದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಘಾನದ್ವಾರಂ। ಘಾನದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಜಿವ್ಹಾದ್ವಾರಂ। ಜಿವ್ಹಾದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಕಾಯದ್ವಾರಂ। ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಮನೋದ್ವಾರಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಏತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ತತ್ಥ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ।
೭೧೫. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿತದೋಮನಸ್ಸಿತವಸೇನ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ಸೋಮನಸ್ಸಿತಕಾಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹಿ ರೂಪಂ ಸಿನಿದ್ಧಂ ಮುದು ಪೀಣಿತಂ ಫಸ್ಸವನ್ತಂ ಹೋತಿ। ದೋಮನಸ್ಸಿತಕಾಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಝತ್ತಂ ಕಿಲನ್ತಂ ದುಬ್ಬಣ್ಣಂ ಹೋತಿ। ಸೋ ತಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಿತಕಾಲೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ದೋಮನಸ್ಸಿತಕಾಲಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಏತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ದೋಮನಸ್ಸಿತಕಾಲೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿತಕಾಲಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಏತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ತತ್ಥ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ।
ತಸ್ಸೇವಂ
ಜೀವಿತಂ ಅತ್ತಭಾವೋ ಚ, ಸುಖದುಕ್ಖಾ ಚ ಕೇವಲಾ।
ಏಕಚಿತ್ತಸಮಾಯುತ್ತಾ, ಲಹುಸೋ ವತ್ತತೇ ಖಣೋ॥
ಚುಲ್ಲಾಸೀತಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಕಪ್ಪಂ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಯೇ ಮರೂ।
ನ ತ್ವೇವ ತೇಪಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ದ್ವೀಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಮೋಹಿತಾ॥
ಯೇ ನಿರುದ್ಧಾ ಮರನ್ತಸ್ಸ, ತಿಟ್ಠಮಾನಸ್ಸ ವಾ ಇಧ।
ಸಬ್ಬೇವ ಸದಿಸಾ ಖನ್ಧಾ, ಗತಾ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ॥
ಅನನ್ತರಾ
ತದನ್ತರಾ ನಿರುದ್ಧಾನಂ, ವೇಸಮಂ ನತ್ಥಿ ಲಕ್ಖಣೇ॥
ಅನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ನ ಜಾತೋ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇನ ಜೀವತಿ।
ಚಿತ್ತಭಙ್ಗಾ ಮತೋ ಲೋಕೋ, ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪರಮತ್ಥಿಯಾ॥
ಅನಿಧಾನಗತಾ ಭಗ್ಗಾ, ಪುಞ್ಜೋ ನತ್ಥಿ ಅನಾಗತೇ।
ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಯೇಪಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಆರಗ್ಗೇ ಸಾಸಪೂಪಮಾ॥
ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ, ಭಙ್ಗೋ ನೇಸಂ ಪುರಕ್ಖತೋ।
ಪಲೋಕಧಮ್ಮಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಪುರಾಣೇಹಿ ಅಮಿಸ್ಸಿತಾ॥
ಅದಸ್ಸನತೋ ಆಯನ್ತಿ, ಭಗ್ಗಾ ಗಚ್ಛನ್ತುದಸ್ಸನಂ।
ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದೋವ ಆಕಾಸೇ, ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ವಯನ್ತಿ ಚಾತಿ॥ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೦)।
೭೧೬. ಏವಂ ಆಹಾರಮಯಾದೀಸು ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಪುನ ಧಮ್ಮತಾರೂಪೇ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ। ಧಮ್ಮತಾರೂಪಂ ನಾಮ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಂ ಅಯಲೋಹತಿಪುಸೀಸಸುವಣ್ಣರಜತಮುತ್ತಾಮಣಿವೇಳುರಿಯಸಙ್ಖಸಿಲಾಪವಾಳಲೋಹಿತಙ್ಗಮಸಾರಗಲ್ಲಭೂಮಿಪಾಸಾಣಪಬ್ಬತತಿಣರುಕ್ಖಲತಾದಿಭೇದಂ ವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕರೂಪಂ। ತದಸ್ಸ ಅಸೋಕಙ್ಕುರಾದಿವಸೇನ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ।
ಅಸೋಕಙ್ಕುರಂ ಹಿ ಆದಿತೋವ ತನುರತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತತೋ ದ್ವೀಹತೀಹಚ್ಚಯೇನ ಘನರತ್ತಂ, ಪುನ ದ್ವೀಹತೀಹಚ್ಚಯೇನ ಮನ್ದರತ್ತಂ, ತತೋ ತರುಣಪಲ್ಲವವಣ್ಣಂ, ತತೋ
ಸೋ ತಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತನುರತ್ತಕಾಲೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಘನರತ್ತಕಾಲಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಘನರತ್ತಕಾಲೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ಮನ್ದರತ್ತಕಾಲಂ। ಮನ್ದರತ್ತಕಾಲೇ ಪವತ್ತರೂಪಂ ತರುಣಪಲ್ಲವವಣ್ಣಕಾಲಂ। ತರುಣಪಲ್ಲವವಣ್ಣಕಾಲೇ ಪವತ್ತಂ ಪರಿಣತಪಲ್ಲವವಣ್ಣಕಾಲಂ। ಪರಿಣತಪಲ್ಲವವಣ್ಣಕಾಲೇ ಪವತ್ತಂ ಹರಿತಪಣ್ಣವಣ್ಣಕಾಲಂ
ಏವಂ ತಾವ ರೂಪಸತ್ತಕವಸೇನ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸತಿ।
ಅರೂಪಸತ್ತಕಸಮ್ಮಸನಕಥಾ
೭೧೭. ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅರೂಪಸತ್ತಕವಸೇನಾ’’ತಿ, ತತ್ಥ ಅಯಂ ಮಾತಿಕಾ – ಕಲಾಪತೋ, ಯಮಕತೋ, ಖಣಿಕತೋ, ಪಟಿಪಾಟಿತೋ, ದಿಟ್ಠಿಉಗ್ಘಾಟನತೋ, ಮಾನಸಮುಗ್ಘಾಟನತೋ, ನಿಕನ್ತಿಪರಿಯಾದಾನತೋತಿ।
ತತ್ಥ ಕಲಾಪತೋತಿ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ। ಕಥಂ ಕಲಾಪತೋ ಸಮ್ಮಸತೀತಿ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ – ‘‘ಯೇ ಇಮೇ ‘ಕೇಸಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ಅನತ್ತಾ’ತಿ ಸಮ್ಮಸನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ಯೇ ಚ ‘ಲೋಮಾ…ಪೇ॰… ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’ತಿ ಸಮ್ಮಸನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಇತರೀತರಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಪಬ್ಬಂಪಬ್ಬಂ ಓಧಿಓಧಿ ಹುತ್ವಾ ತತ್ತಕಪಾಲೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತತಿಲಾ ವಿಯ ತಟತಟಾಯನ್ತಾ ವಿನಟ್ಠಾ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ। ಅಯಂ ತಾವ ವಿಸುದ್ಧಿಕಥಾಯಂ ನಯೋ।
ಅರಿಯವಂಸಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ರೂಪಸತ್ತಕೇ ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’ತಿ ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಪರೇನ ಚಿತ್ತೇನ ‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’ತಿ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ‘ಕಲಾಪತೋ
೭೧೮. ಯಮಕತೋತಿ ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪರೂಪಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ತಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಅಪರೇನ ಚಿತ್ತೇನ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮಸತಿ। ವಯೋವುಡ್ಢತ್ಥಙ್ಗಮರೂಪಂ, ಆಹಾರಮಯಂ, ಉತುಮಯಂ, ಕಮ್ಮಜಂ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಧಮ್ಮತಾರೂಪಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ
೭೧೯. ಖಣಿಕತೋತಿ ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪರೂಪಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ತಂ ಪಠಮಚಿತ್ತಂ ದುತಿಯಚಿತ್ತೇನ, ದುತಿಯಂ ತತಿಯೇನ, ತತಿಯಂ ಚತುತ್ಥೇನ, ಚತುತ್ಥಂ ಪಞ್ಚಮೇನ ‘‘ಏತಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮಸತಿ। ವಯೋವುಡ್ಢತ್ಥಙ್ಗಮರೂಪಂ, ಆಹಾರಮಯಂ, ಉತುಮಯಂ, ಕಮ್ಮಜಂ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಧಮ್ಮತಾರೂಪಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ತಂ ಪಠಮಚಿತ್ತಂ ದುತಿಯಚಿತ್ತೇನ, ದುತಿಯಂ ತತಿಯೇನ, ತತಿಯಂ ಚತುತ್ಥೇನ, ಚತುತ್ಥಂ ಪಞ್ಚಮೇನ ‘‘ಏತಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮಸತಿ। ಏವಂ ರೂಪಪರಿಗ್ಗಾಹಕಚಿತ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಖಣಿಕತೋ ಸಮ್ಮಸತಿ ನಾಮ।
೭೨೦. ಪಟಿಪಾಟಿತೋತಿ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪರೂಪಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ತಂ ಪಠಮಚಿತ್ತಂ ದುತಿಯಚಿತ್ತೇನ, ದುತಿಯಂ ತತಿಯೇನ, ತತಿಯಂ ಚತುತ್ಥೇನ…ಪೇ॰… ದಸಮಂ ಏಕಾದಸಮೇನ ‘‘ಏತಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮಸತಿ। ವಯೋವುಡ್ಢತ್ಥಙ್ಗಮರೂಪಂ, ಆಹಾರಮಯಂ, ಉತುಮಯಂ, ಕಮ್ಮಜಂ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಧಮ್ಮತಾರೂಪಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ತಂ ಪಠಮಚಿತ್ತಂ ದುತಿಯಚಿತ್ತೇನ, ದುತಿಯಂ ತತಿಯೇನ, ತತಿಯಂ ಚತುತ್ಥೇನ…ಪೇ॰… ದಸಮಂ ಏಕಾದಸಮೇನ ‘‘ಏತಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸಕಲಮ್ಪಿ ದಿವಸಭಾಗಂ ಸಮ್ಮಸಿತುಂ ವಟ್ಟೇಯ್ಯ। ಯಾವ ದಸಮಚಿತ್ತಸಮ್ಮಸನಾ ಪನ ರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಪಗುಣಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ದಸಮೇಯೇವ ಠಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಪಟಿಪಾಟಿತೋ ಸಮ್ಮಸತಿ ನಾಮ।
೭೨೧. ದಿಟ್ಠಿಉಗ್ಘಾಟನತೋ ಮಾನಉಗ್ಘಾಟನತೋ ನಿಕನ್ತಿಪರಿಯಾದಾನತೋತಿ ಇಮೇಸು ತೀಸು ವಿಸುಂ ಸಮ್ಮಸನನಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಯಂ ಪನೇತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ದಿಟ್ಠಿ ಉಗ್ಘಾಟಿತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ದಿಟ್ಠಿಉಗ್ಘಾಟಿತಚಿತ್ತೇನ ಸಙ್ಖಾರೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹತೋ ಮಾನೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಮಾನೇ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೇ ಮಾನೋ ಸಮುಗ್ಘಾಟಿತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಮಾನಸಮುಗ್ಘಾಟಿತಚಿತ್ತೇನ ಸಙ್ಖಾರೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹತೋ ತಣ್ಹಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಣ್ಹಾಯ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿಯಾ ನಿಕನ್ತಿ ಪರಿಯಾದಿಣ್ಣಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ತಾವ ವಿಸುದ್ಧಿಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ।
ಅರಿಯವಂಸಕಥಾಯಂ
‘‘ಅಹಂ ವಿಪಸ್ಸಾಮಿ, ಮಮ ವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮುಗ್ಘಾಟನಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾವ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಿ ಸಮ್ಮಸನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ಪನ ದಿಟ್ಠಿಉಗ್ಘಾಟನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ।
‘‘ಸುಟ್ಠು ವಿಪಸ್ಸಾಮಿ, ಮನಾಪಂ ವಿಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ಮಾನಸಮುಗ್ಘಾಟೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾವ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಿ ಸಮ್ಮಸನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ಪನ ಮಾನಸಮುಗ್ಘಾಟೋ ನಾಮ ಹೋತಿ।
‘‘ವಿಪಸ್ಸಿತುಂ ಸಕ್ಕೋಮೀ’’ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಸ್ಸ ನಿಕನ್ತಿಪರಿಯಾದಾನಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾವ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಿ ಸಮ್ಮಸನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ಪನ ನಿಕನ್ತಿಪರಿಯಾದಾನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ।
ಸಚೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ಅತ್ತಾತಿ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟೇಯ್ಯುಂ, ಅನತ್ತಾ ಚ ಪನ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಅವಸವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಅನತ್ತಾ, ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಉಪ್ಪಾದವಯಪಟಿಪೀಳನಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖಾತಿ ಪಸ್ಸತೋ ದಿಟ್ಠಿಉಗ್ಘಾಟನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ।
ಸಚೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿಚ್ಚಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ನಿಚ್ಚಾತಿ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟೇಯ್ಯುಂ, ಅನಿಚ್ಚಾ ಚ ಪನ ನಿಚ್ಚಾತಿ ಗಹಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಉಪ್ಪಾದವಯಪಟಿಪೀಳನಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖಾ, ಅವಸವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಅನತ್ತಾತಿ ಪಸ್ಸತೋ ಮಾನಸಮುಗ್ಘಾಟೋ ನಾಮ ಹೋತಿ।
ಸಚೇ ನಿಕನ್ತಿಪರಿಯಾದಾನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ।
ಏವಂ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅನತ್ತತೋ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಸಮುಗ್ಘಾಟನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಅನಿಚ್ಚತೋ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಮಾನಸಮುಗ್ಘಾಟನಂ ನಿಕನ್ತಿಪರಿಯಾದಾನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಇತಿ ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಠಾನೇಯೇವ ತಿಟ್ಠತೀತಿ।
ಏವಂ ಅರೂಪಸತ್ತಕವಸೇನಾಪಿ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಪನಸ್ಸ ರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಪಗುಣಂ ಹೋತಿ।
೭೨೨. ಸೋ ಏವಂ ಪಗುಣರೂಪಾರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೋ ಯಾ ಉಪರಿ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಪತ್ತಬ್ಬಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಮಹಾವಿಪಸ್ಸನಾ, ತಾಸಂ ಇಧೇವ ತಾವ ಏಕದೇಸಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಜಹತಿ।
ಅಟ್ಠಾರಸ ಮಹಾವಿಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಕಾ ಪಞ್ಞಾ। ಯಾಸು ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತಿ, ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಸುಖಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತಿ, ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಅತ್ತಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತಿ, ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ನನ್ದಿಂ ಪಜಹತಿ, ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ರಾಗಂ ಪಜಹತಿ, ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಸಮುದಯಂ ಪಜಹತಿ, ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಆದಾನಂ ಪಜಹತಿ, ಖಯಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಘನಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತಿ, ವಯಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಆಯೂಹನಂ ಪಜಹತಿ, ವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಧುವಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತಿ, ಅನಿಮಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪಜಹತಿ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಪಣಿಧಿಂ ಪಜಹತಿ, ಸುಞ್ಞತಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಪಜಹತಿ, ಅಧಿಪಞ್ಞಾಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಸಾರಾದಾನಾಭಿನಿವೇಸಂ ಪಜಹತಿ, ಯಥಾಭೂತಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಸಮ್ಮೋಹಾಭಿನಿವೇಸಂ ಪಜಹತಿ, ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಆಲಯಾಭಿನಿವೇಸಂ ಪಜಹತಿ, ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಂ ಪಜಹತಿ, ವಿವಟ್ಟಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಸಂಯೋಗಾಭಿನಿವೇಸಂ ಪಜಹತಿ।
ತಾಸು
ಅಧಿಪಞ್ಞಾಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾ
ಯದೇವ ಹಿ ಪಟಿವಿದ್ಧಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ಪಗುಣರೂಪಾರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೋ ಯಾ ಉಪರಿ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಪತ್ತಬ್ಬಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಮಹಾವಿಪಸ್ಸನಾ। ತಾಸಂ ಇಧೇವ ತಾವ ಏಕದೇಸಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಜಹತೀ’’ತಿ।
ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಕಥಾ
೭೨೩. ಸೋ ಏವಂ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಾನಂ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದೀನಂ ಪಹಾನೇನ ವಿಸುದ್ಧಞಾಣೋ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಸ್ಸ ಪಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ಯಂ ತಂ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಾನನ್ತರಂ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಮಾತಿಕಾ ೧.೬) ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯ ಯೋಗಂ ಆರಭತಿ। ಆರಭಮಾನೋ ಚ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ತಾವ ಆರಭತಿ। ತತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ –
‘‘ಕಥಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನೇ ಞಾಣಂ? ಜಾತಂ ರೂಪಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಉದಯೋ, ವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಂ ವಯೋ, ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಞಾಣಂ। ಜಾತಾ ವೇದನಾ… ಸಞ್ಞಾ… ಸಙ್ಖಾರಾ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ… ಜಾತಂ ಚಕ್ಖು…ಪೇ॰… ಜಾತೋ ಭವೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ, ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಉದಯೋ, ವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಂ ವಯೋ, ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೯)।
ಸೋ
೭೨೪. ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಉದಯಬ್ಬಯಮನಸಿಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ಯಾನಿ ಏತಸ್ಸೇವ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ –
‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯಟ್ಠೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ। ತಣ್ಹಾಸಮುದಯಾ… ಕಮ್ಮಸಮುದಯಾ… ಆಹಾರಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯಟ್ಠೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ। ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ। ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ।
‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ ರೂಪನಿರೋಧೋತಿ ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧಟ್ಠೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಯಂ ಪಸ್ಸತಿ। ತಣ್ಹಾನಿರೋಧಾ… ಕಮ್ಮನಿರೋಧಾ… ಆಹಾರನಿರೋಧಾ ರೂಪನಿರೋಧೋತಿ ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧಟ್ಠೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಯಂ ಪಸ್ಸತಿ। ವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಯಂ ಪಸ್ಸತಿ। ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ’’ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೫೦)।
ತಥಾ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ವೇದನಾಸಮುದಯೋತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯಟ್ಠೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ। ತಣ್ಹಾಸಮುದಯಾ… ಕಮ್ಮಸಮುದಯಾ… ಫಸ್ಸಸಮುದಯಾ ವೇದನಾಸಮುದಯೋತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯಟ್ಠೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ। ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ
ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ
ಏವಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನೇ ದಸ ದಸ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಸ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ತೇಸಂ ವಸೇನ ಏವಮ್ಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ಉದಯೋ ಏವಮ್ಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ವಯೋ, ಏವಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ಉದೇತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ವೇತೀತಿ ಪಚ್ಚಯತೋ ಚೇವ ಖಣತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಮನಸಿಕಾರಂ ಕರೋತಿ।
೭೨೫. ತಸ್ಸೇವಂ ಮನಸಿಕರೋತೋ ‘‘ಇತಿ ಕಿರಿಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭೋನ್ತಿ, ಹುತ್ವಾ ಪಟಿವೇನ್ತೀ’’ತಿ ಞಾಣಂ ವಿಸದತರಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸೇವಂ ಪಚ್ಚಯತೋ ಚೇವ ಖಣತೋ ಚ ದ್ವೇಧಾ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಪಸ್ಸತೋ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದನಯಲಕ್ಖಣಭೇದಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ।
೭೨೬. ಯಞ್ಹಿ ಸೋ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಸಮುದಯಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಸಮುದಯಂ, ಅವಿಜ್ಜಾದಿನಿರೋಧಾ ಚ ಖನ್ಧಾನಂ ನಿರೋಧಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಇದಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತೋ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನಂ। ಯಂ ಪನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಇದಮಸ್ಸ ಖಣತೋ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನಂ, ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇಯೇವ ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ। ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚ ವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಂ।
೭೨೭. ಇಚ್ಚಸ್ಸೇವಂ ಪಚ್ಚಯತೋ ಚೇವ ಖಣತೋ ಚ ದ್ವೇಧಾ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಪಸ್ಸತೋ ಪಚ್ಚಯತೋ ಉದಯದಸ್ಸನೇನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ಜನಕಾವಬೋಧತೋ। ಖಣತೋ ಉದಯದಸ್ಸನೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ಜಾತಿದುಕ್ಖಾವಬೋಧತೋ। ಪಚ್ಚಯತೋ ವಯದಸ್ಸನೇನ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ಪಚ್ಚಯಾನುಪ್ಪಾದೇನ ಪಚ್ಚಯವತಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾವಬೋಧತೋ। ಖಣತೋ ವಯದಸ್ಸನೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಮೇವ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ಮರಣದುಕ್ಖಾವಬೋಧತೋ। ಯಞ್ಚಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ತತ್ರ ಸಮ್ಮೋಹವಿಘಾತತೋ।
೭೨೮. ಪಚ್ಚಯತೋ ಚಸ್ಸ ಉದಯದಸ್ಸನೇನ ಅನುಲೋಮೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇದಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೦೪; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೧; ಉದಾ॰ ೧) ಅವಬೋಧತೋ। ಪಚ್ಚಯತೋ ವಯದಸ್ಸನೇನ ಪಟಿಲೋಮೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಇಮಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ಇದಂ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೦೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೧; ಉದಾ॰ ೨) ಅವಬೋಧತೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಾವಬೋಧತೋ। ಉದಯಬ್ಬಯವನ್ತೋ ಹಿ ಸಙ್ಖತಾ, ತೇ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾತಿ।
೭೨೯. ಪಚ್ಚಯತೋ ಚಸ್ಸ ಉದಯದಸ್ಸನೇನ ಏಕತ್ತನಯೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ ಹೇತುಫಲಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅನುಪಚ್ಛೇದಾವಬೋಧತೋ। ಅಥ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಂ ಪಜಹತಿ। ಖಣತೋ ಉದಯದಸ್ಸನೇನ ನಾನತ್ತನಯೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ ನವನವಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾವಬೋಧತೋ। ಅಥ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಂ ಪಜಹತಿ। ಪಚ್ಚಯತೋ ಚಸ್ಸ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನೇನ ಅಬ್ಯಾಪಾರನಯೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಸವತ್ತಿಭಾವಾವಬೋಧತೋ। ಅಥ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಂ ಪಜಹತಿ। ಪಚ್ಚಯತೋ ಪನ ಉದಯದಸ್ಸನೇನ ಏವಂಧಮ್ಮತಾನಯೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ ಪಚ್ಚಯಾನುರೂಪೇನ ಫಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾವಬೋಧತೋ। ಅಥ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಅಕಿರಿಯದಿಟ್ಠಿಂ ಪಜಹತಿ।
೭೩೦. ಪಚ್ಚಯತೋ ಚಸ್ಸ ಉದಯದಸ್ಸನೇನ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಿರೀಹಕತ್ತಪಚ್ಚಯಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾವಬೋಧತೋ। ಖಣತೋ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನೇನ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಾವಬೋಧತೋ, ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತವಿವೇಕಾವಬೋಧತೋ ಚ। ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಮ್ಪಿ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ಉದಯಬ್ಬಯೇಹಿ ಪಟಿಪೀಳನಾವಬೋಧತೋ। ಸಭಾವಲಕ್ಖಣಮ್ಪಿ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾವಬೋಧತೋ। ಸಭಾವಲಕ್ಖಣೇ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ತಾವಕಾಲಿಕತ್ತಮ್ಪಿ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ಉದಯಕ್ಖಣೇ ವಯಸ್ಸ, ವಯಕ್ಖಣೇ ಚ ಉದಯಸ್ಸ ಅಭಾವಾವಬೋಧತೋತಿ।
೭೩೧. ತಸ್ಸೇವಂ ಪಾಕಟೀಭೂತಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದನಯಲಕ್ಖಣಭೇದಸ್ಸ ‘‘ಏವಂ ಕಿರ ನಾಮಿಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ನಿಚ್ಚನವಾವ ಹುತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರಾ
ಏತ್ತಾವತಾನೇನ ‘‘ವಯಧಮ್ಮಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ವಯಂ ಉಪೇತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಆಕಾರೇನ ಸಮಪಞ್ಞಾಸ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಂ ನಾಮ ತರುಣವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಅಧಿಗತಂ ಹೋತಿ, ಯಸ್ಸಾಧಿಗಮಾ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕೋತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ।
ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಕಥಾ
೭೩೨. ಅಥಸ್ಸ ದಸ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಹಿ ಪಟಿವೇಧಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಚೇವ ವಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನಕಸ್ಸ ಚ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕುಸೀತಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನಕಸ್ಸ ಪನ ಯುತ್ತಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿಯೇವ।
ಕತಮೇ ಪನ ತೇ ದಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾತಿ? ಓಭಾಸೋ, ಞಾಣಂ, ಪೀತಿ, ಪಸ್ಸದ್ಧಿ, ಸುಖಂ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ, ಪಗ್ಗಹೋ, ಉಪಟ್ಠಾನಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾ, ನಿಕನ್ತೀತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಕಥಂ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚವಿಗ್ಗಹಿತಮಾನಸಂ ಹೋತಿ? ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ‘ಓಭಾಸೋ ಧಮ್ಮೋ’ತಿ ಓಭಾಸಂ ಆವಜ್ಜತಿ, ತತೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ। ತೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ವಿಗ್ಗಹಿತಮಾನಸೋ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ। ದುಕ್ಖತೋ… ಅನತ್ತತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ’’।
ತಥಾ ‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ॰… ಪೀತಿ… ಪಸ್ಸದ್ಧಿ… ಸುಖಂ… ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ… ಪಗ್ಗಹೋ… ಉಪಟ್ಠಾನಂ… ಉಪೇಕ್ಖಾ… ನಿಕನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ‘ನಿಕನ್ತಿ ಧಮ್ಮೋ’ತಿ ನಿಕನ್ತಿಂ ಆವಜ್ಜತಿ, ತತೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ। ತೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ವಿಗ್ಗಹಿತಮಾನಸೋ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ। ದುಕ್ಖತೋ… ಅನತ್ತತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೬)।
೭೩೩. ತತ್ಥ ಓಭಾಸೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನೋಭಾಸೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಯೋಗಾವಚರೋ ‘‘ನ ವತ ಮೇ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಏವರೂಪೋ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬೋ, ಅದ್ಧಾ ಮಗ್ಗಪ್ಪತ್ತೋಸ್ಮಿ ಫಲಪತ್ತೋಸ್ಮೀ’’ತಿ ಅಮಗ್ಗಮೇವ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ, ಅಫಲಮೇವ ಚ ‘‘ಫಲ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಸ್ಸ ಅಮಗ್ಗಂ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಅಫಲಂ ‘‘ಫಲ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿ ಉಕ್ಕನ್ತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಮೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಓಭಾಸಮೇವ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೋ ನಿಸೀದತಿ।
ಸೋ ಖೋ ಪನಾಯಂ ಓಭಾಸೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಲ್ಲಙ್ಕಟ್ಠಾನಮತ್ತಮೇವ ಓಭಾಸೇನ್ತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಕಸ್ಸಚಿ
ಏವಂ ವೇಮತ್ತತಾಯ ಚಸ್ಸ ಇದಂ ವತ್ಥು – ಚಿತ್ತಲಪಬ್ಬತೇ ಕಿರ ದ್ವಿಕುಟ್ಟಗೇಹಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ದ್ವೇ ಥೇರಾ ನಿಸೀದಿಂಸು। ತಂದಿವಸಞ್ಚ ಕಾಳಪಕ್ಖುಪೋಸಥೋ ಹೋತಿ, ಮೇಘಪಟಲಚ್ಛನ್ನಾ ದಿಸಾ, ರತ್ತಿಭಾಗೇ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ತಮಂ ಪವತ್ತತಿ। ಅಥೇಕೋ ಥೇರೋ ಆಹ – ‘‘ಭನ್ತೇ, ಮಯ್ಹಂ ಇದಾನಿ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣಮ್ಹಿ ಸೀಹಾಸನೇ ಪಞ್ಚವಣ್ಣಾನಿ ಕುಸುಮಾನಿ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತೀ’’ತಿ। ತಂ ಇತರೋ ಆಹ – ‘‘ಅನಚ್ಛರಿಯಂ, ಆವುಸೋ, ಕಥೇಸಿ, ಮಯ್ಹಂ ಪನೇತರಹಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದಮ್ಹಿ ಯೋಜನಟ್ಠಾನೇ ಮಚ್ಛಕಚ್ಛಪಾ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತೀ’’ತಿ।
ಅಯಂ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಲಾಭಿನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸೋ ಸಮಾಪತ್ತಿವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಸಮುದಾಚಾರತೋ ‘‘ಅರಹಾ ಅಹ’’ನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ಉಚ್ಚವಾಲಿಕವಾಸೀ ಮಹಾನಾಗತ್ಥೇರೋ ವಿಯ ಹಂಕನಕವಾಸೀ ಮಹಾದತ್ತತ್ಥೇರೋ ವಿಯ ಚಿತ್ತಲಪಬ್ಬತೇ ನಿಙ್ಕಪೇಣ್ಣಕಪಧಾನಘರವಾಸೀ ಚೂಳಸುಮನತ್ಥೇರೋ ವಿಯ ಚ।
ತತ್ರಿದಂ ಏಕವತ್ಥುಪರಿದೀಪನಂ – ತಲಙ್ಗರವಾಸೀ ಧಮ್ಮದಿನ್ನತ್ಥೇರೋ ಕಿರ ನಾಮ ಏಕೋ ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದೋ ಮಹಾಖೀಣಾಸವೋ ಮಹತೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಓವಾದದಾಯಕೋ
ಥೇರೋ ಪುಚ್ಛಿತಪುಚ್ಛಿತಂ ಅಸಜ್ಜಮಾನೋವ ಕಥೇಸಿ। ತತೋ ‘‘ಅತಿತಿಕ್ಖಂ ವೋ, ಭನ್ತೇ, ಞಾಣಂ, ಕದಾ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಗತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಇತೋ ಸಟ್ಠಿವಸ್ಸಕಾಲೇ, ಆವುಸೋ’’ತಿ ಆಹ। ಸಮಾಧಿಮ್ಪಿ, ಭನ್ತೇ, ವಳಞ್ಜೇಥಾತಿ, ನ ಯಿದಂ, ಆವುಸೋ, ಭಾರಿಯನ್ತಿ। ತೇನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಏಕಂ ಹತ್ಥಿಂ ಮಾಪೇಥಾತಿ
ಸೋ ತಮ್ಹಿ ಕಾಲೇ ಅತ್ತನೋ ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ‘‘ಅವಸ್ಸಯೋ ಮೇ, ಆವುಸೋ, ಧಮ್ಮದಿನ್ನ ಹೋಹೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಾದಮೂಲೇ ಉಕ್ಕುಟಿಕಂ ನಿಸೀದಿ। ‘‘ಭನ್ತೇ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅವಸ್ಸಯೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿಚ್ಚೇವಾಹಂ ಆಗತೋ, ಮಾ ಚಿನ್ತಯಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇಸಿ। ಥೇರೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಚಙ್ಕಮಂ ಆರುಯ್ಹ ತತಿಯೇ ಪದವಾರೇ ಅಗ್ಗಫಲಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ। ಥೇರೋ ಕಿರ ದೋಸಚರಿತೋ ಅಹೋಸಿ। ಏವರೂಪಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಓಭಾಸೇ ಕಮ್ಪನ್ತಿ।
೭೩೪. ಞಾಣನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ। ತಸ್ಸ ಕಿರ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ತುಲಯನ್ತಸ್ಸ ತೀರೇನ್ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಇನ್ದವಜಿರಮಿವ ಅವಿಹತವೇಗಂ ತಿಖಿಣಂ ಸೂರಂ ಅತಿವಿಸದಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
ಪೀತೀತಿ
ಪಸ್ಸದ್ಧೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಸ್ಸದ್ಧಿ। ತಸ್ಸ ಕಿರ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನೇ ವಾ ದಿವಾಟ್ಠಾನೇ ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ನೇವ ದರಥೋ, ನ ಗಾರವಂ, ನ ಕಕ್ಖಳತಾ, ನ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ, ನ ಗೇಲಞ್ಞಂ, ನ ವಙ್ಕತಾ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪನಸ್ಸ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಾನಿ ಲಹೂನಿ ಮುದೂನಿ ಕಮ್ಮಞ್ಞಾನಿ ಸುವಿಸದಾನಿ ಉಜುಕಾನಿಯೇವ ಹೋನ್ತಿ। ಸೋ ಇಮೇಹಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಅನುಗ್ಗಹಿತಕಾಯಚಿತ್ತೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಮಾನುಸಿಂ ನಾಮ ರತಿಂ ಅನುಭವತಿ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಸುಞ್ಞಾಗಾರಂ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ, ಸನ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ।
ಅಮಾನುಸೀ ರತಿ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಂ ವಿಪಸ್ಸತೋ॥
‘‘ಯತೋ
ಲಭತೀ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ, ಅಮತಂ ತಂ ವಿಜಾನತ’’ನ್ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೩೭೩-೩೭೪)।
ಏವಮಸ್ಸ ಇಮಂ ಅಮಾನುಸಿಂ ರತಿಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ ಲಹುತಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
ಸುಖನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಸುಖಂ। ತಸ್ಸ ಕಿರ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸಕಲಸರೀರಂ ಅಭಿಸನ್ದಯಮಾನಂ ಅತಿಪಣೀತಂ ಸುಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಸದ್ಧಾ। ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯೇವ ಹಿಸ್ಸ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಅತಿಸಯಪಸಾದಭೂತಾ ಬಲವತೀ ಸದ್ಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
ಪಗ್ಗಹೋತಿ ವೀರಿಯಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವ ಹಿಸ್ಸ ಅಸಿಥಿಲಂ ಅನಚ್ಚಾರದ್ಧಂ ಸುಪಗ್ಗಹಿತಂ ವೀರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
ಉಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯೇವ ಹಿಸ್ಸ ಸುಪಟ್ಠಿತಾ ಸುಪತಿಟ್ಠಿತಾ ನಿಖಾತಾ ಅಚಲಾ ಪಬ್ಬತರಾಜಸದಿಸಾ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸೋ ಯಂ ಯಂ ಠಾನಂ ಆವಜ್ಜತಿ ಸಮನ್ನಾಹರತಿ ಮನಸಿಕರೋತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ತಂ ತಂ ಠಾನಮಸ್ಸ ಓಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾ ಪಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನೋ ಪರಲೋಕೋ ವಿಯ ಸತಿಯಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ।
ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ
ನಿಕನ್ತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಕನ್ತಿ। ಏವಂ ಓಭಾಸಾದಿಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾಯ ಹಿಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆಲಯಂ ಕುರುಮಾನಾ ಸುಖುಮಾ ಸನ್ತಾಕಾರಾ ನಿಕನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯಾ ನಿಕನ್ತಿ ಕಿಲೇಸೋತಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಮ್ಪಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ।
ಯಥಾ
೭೩೫. ಏತ್ಥ ಚ ಓಭಾಸಾದಯೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವತ್ಥುತಾಯ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಅಕುಸಲತ್ತಾ। ನಿಕನ್ತಿ ಪನ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ ಚೇವ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವತ್ಥು ಚ। ವತ್ಥುವಸೇನೇವ ಚೇತೇ ದಸ। ಗಾಹವಸೇನ ಪನ ಸಮತಿಂಸ ಹೋನ್ತಿ। ಕಥಂ? ‘‘ಮಮ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗಾಹೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಮನಾಪೋ ವತ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ಮಾನಗಾಹೋ, ಓಭಾಸಂ ಅಸ್ಸಾದಯತೋ ತಣ್ಹಾಗಾಹೋ, ಇತಿ ಓಭಾಸೇ ದಿಟ್ಠಿಮಾನತಣ್ಹಾವಸೇನ ತಯೋ ಗಾಹಾ। ತಥಾ ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ ಏವಂ ಗಾಹವಸೇನ ಸಮತಿಂಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸಂ ವಸೇನ ಅಕುಸಲೋ ಅಬ್ಯತ್ತೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಓಭಾಸಾದೀಸು ಕಮ್ಪತಿ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಓಭಾಸಾದೀಸು ಏಕೇಕಂ ‘‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೧) ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –
‘‘ಓಭಾಸೇ ಚೇವ ಞಾಣೇ ಚ, ಪೀತಿಯಾ ಚ ವಿಕಮ್ಪತಿ।
ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಸುಖೇ ಚೇವ, ಯೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಪವೇಧತಿ॥
‘‘ಅಧಿಮೋಕ್ಖೇ
ಉಪೇಕ್ಖಾವಜ್ಜನಾಯಞ್ಚ, ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ನಿಕನ್ತಿಯಾ’’ತಿ॥ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೭)।
ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗವವತ್ಥಾನಕಥಾ
೭೩೬. ಕುಸಲೋ ಪನ ಪಣ್ಡಿತೋ ಬ್ಯತ್ತೋ ಬುದ್ಧಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಓಭಾಸಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ‘‘ಅಯಂ ಖೋ ಮೇ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ಸೋ ಖೋ ಪನಾಯಂ ಅನಿಚ್ಚೋ ಸಙ್ಖತೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ ಖಯಧಮ್ಮೋ ವಯಧಮ್ಮೋ ವಿರಾಗಧಮ್ಮೋ ನಿರೋಧಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಇತಿ ವಾ ತಂ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖತಿ। ಅಥ ವಾ ಪನಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ, ‘‘ಸಚೇ ಓಭಾಸೋ ಅತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯ, ‘ಅತ್ತಾ’ತಿ ಗಹೇತುಂ
ಸೋ ಏವಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಓಭಾಸಂ ‘‘ನೇತಂ ಮಮ, ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೧) ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ಞಾಣಂ…ಪೇ॰… ನಿಕನ್ತಿಂ ‘‘ನೇತಂ ಮಮ, ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೧) ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ಏವಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಓಭಾಸಾದೀಸು ನ ಕಮ್ಪತಿ ನ ವೇಧತಿ। ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –
‘‘ಇಮಾನಿ ದಸ ಠಾನಾನಿ, ಪಞ್ಞಾಯಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಚಿತಾ।
ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಕುಸಲೋ ಹೋತಿ, ನ ಚ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ॥ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೭)।
ಸೋ ಏವಂ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಅಗಚ್ಛನ್ತೋ ತಂ ಸಮತಿಂಸವಿಧಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಜಟಂ ವಿಜಟೇತ್ವಾ ಓಭಾಸಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ನ ಮಗ್ಗೋ। ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತಂ ಪನ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಮಗ್ಗೋತಿ ಮಗ್ಗಞ್ಚ ಅಮಗ್ಗಞ್ಚ ವವತ್ಥಪೇತಿ। ತಸ್ಸೇವಂ ‘‘ಅಯಂ ಮಗ್ಗೋ, ಅಯಂ ನ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಮಗ್ಗಞ್ಚ ಅಮಗ್ಗಞ್ಚ ಞತ್ವಾ ಠಿತಂ ಞಾಣಂ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಪನ ತೇನ ತಿಣ್ಣಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ವವತ್ಥಾನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ। ಕಥಂ? ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಯಂ ತಾವ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ವವತ್ಥಾಪನೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ವವತ್ಥಾನಂ ಕತಂ। ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿಯಂ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಣೇನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಸ್ಸ ವವತ್ಥಾನಂ। ಇಮಿಸ್ಸಂ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಯಂ ಸಮ್ಮಾಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅವಧಾರಣೇನ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಸ್ಸ ವವತ್ಥಾನಂ
ಇತಿ ಸಾಧುಜನಪಾಮೋಜ್ಜತ್ಥಾಯ ಕತೇ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ
ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾಧಿಕಾರೇ
ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ
ವೀಸತಿಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।