॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗ-ಮಹಾಟೀಕಾ
(ಪಠಮೋ ಭಾಗೋ)
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ
ಸದ್ಧಮ್ಮರಂಸಿಮಾಲೀ
ವಿಬೋಧೇಸಿ ಮಹಾಮೋಹ-ತಮಂ ಹನ್ತ್ವಾನ ಸಬ್ಬಸೋ॥
ಞಾಣಾತಿಸಯಬಿಮ್ಬಂ ತಂ, ವಿಸುದ್ಧಕರುಣಾರುಣಂ।
ವನ್ದಿತ್ವಾ ನಿರುಪಕ್ಲೇಸಂ, ಬುದ್ಧಾದಿಚ್ಚಂ ಮಹೋದಯಂ॥
ಲೋಕಾಲೋಕಕರಂ ಧಮ್ಮಂ, ಗುಣರಸ್ಮಿಸಮುಜ್ಜಲಂ।
ಅರಿಯಸಙ್ಘಞ್ಚ ಸಮ್ಫುಲ್ಲಂ, ವಿಸುದ್ಧಕಮಲಾಕರಂ॥
ವನ್ದನಾಜನಿತಂ
ಹತನ್ತರಾಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ಹುತ್ವಾಹಂ ತಸ್ಸ ತೇಜಸಾ॥
ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾಚಾರೇನ, ಧೀಮತಾ ಸುಚಿವುತ್ತಿನಾ।
ಅಜ್ಝೇಸಿತೋ ದಾಠಾನಾಗತ್ಥೇರೇನ ಥಿರಚೇತಸಾ॥
ವಿಸುದ್ಧಚರಿತೋ ನಾಥೋ, ಯಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮನುತ್ತರಂ।
ಪತ್ವಾ ದೇಸೇಸಿ ಕರುಣಾಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಮಾನಸೋ॥
ತಸ್ಸಾ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯೋ, ವಿಸುದ್ಧನಯಮಣ್ಡಿತೋ।
ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ ಯೋ ವುತ್ತೋ, ಸುವಿಸುದ್ಧಪದಕ್ಕಮೋ॥
ಸುವಿಸುದ್ಧಂ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಂ, ನಿಪುಣತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯಂ।
ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ, ಸಮಯಂ ಅವಿಲೋಮಯಂ॥
ತಸ್ಸ
ತನ್ತಿನಯಾನುಗಂ ಸುದ್ಧಂ, ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನಂ॥
ಇತಿ ಆಕಙ್ಖಮಾನಸ್ಸ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಂ।
ವಿಭಜನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸತ್ಥಂ, ನಿಸಾಮಯಥ ಸಾಧವೋತಿ॥
ನಿದಾನಾದಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧. ಸ್ವಾಯಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ ಯಂ ಸುತ್ತಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಟ್ಠಪೀಯತಿ, ತಂ ತಾವ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ನಿದಾನಾದಿನಿದ್ಧಾರಣಮುಖೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಅತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣೇತುಂ ‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಧಮ್ಮಂ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತೇನ ಹಿ ಆದಿತೋ ತಸ್ಸ ನಿದಾನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತತೋ ಪಯೋಜನಂ ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ ಪದತ್ಥೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಚೋದನಾ ಸೋಧನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಚೇವ ಆಚರಿಯೇನ ಪಟಿಪನ್ನಂ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಭಗವನ್ತಂ ಕಿರಾತಿಆದಿ ದೇಸನಾಯ ನಿದಾನಪಯೋಜನನಿದ್ಧಾರಣಂ, ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಂ ಭಾಸಿಸ್ಸನ್ತಿಆದಿ ಪಿಣ್ಡತ್ಥನಿದ್ಧಾರಣಂ ಸೀಲೇ ಠತ್ವಾತಿಆದಿ ಪದತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧಾಧಿಪ್ಪಾಯವಿಭಾವನಾ, ಕಿಂ ಸೀಲನ್ತಿಆದಿ ಚೋದನಾ, ತತೋ ಪರಂ ಸೋಧನಂ, ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಕಥಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ನ ಪುಚ್ಛಾಗಾಥಾ। ಪುಚ್ಛಾಪುಬ್ಬಿಕಾ ಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ತದತ್ಥಸ್ಸ ಮಙ್ಗಲಭಾವತೋ, ಸಾಸನಸ್ಸ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾದಿಭಾವವಿಭಾವನತೋ, ಭಯಾದಿಉಪದ್ದವನಿವಾರಣೇನ ಅನ್ತರಾಯವಿಧಮನತೋ, ಉಪರಿ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹತೋ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಏತ್ಥಾಹ – ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಕಥಾ ವತ್ಥುಪುಬ್ಬಿಕಾ ಆರದ್ಧಾ, ನ ಸತ್ಥುಥೋಮನಾಪುಬ್ಬಿಕಾತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ವಿಸುಂ ಅಸಂವಣ್ಣನಾದಿಭಾವತೋ। ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನೀಆದಯೋ ವಿಯ ಹಿ ದೀಘನಿಕಾಯಾದೀನಂ ನಾಯಂ ವಿಸುಂ ಸಂವಣ್ಣನಾ, ನ ಪಕರಣನ್ತರಂ ವಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಸುಮತಾವತಾರಾದಿ ವಿಯ। ತಾಸಂಯೇವ ಪನ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನೀಆದೀನಂ ವಿಸೇಸಭೂತಾ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಮಜ್ಝೇ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ’’ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ)। ಅಥ ವಾ ಥೋಮನಾಪುಬ್ಬಿಕಾಪಿ ಚಾಯಂ ಕಥಾ ನ ವತ್ಥುಪುಬ್ಬಿಕಾವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಾಸನೇ ಹಿ ವತ್ಥುಕಿತ್ತನಂ ನ ಲೋಕೇ ವಿಯ ಕೇವಲಂ ಹೋತಿ, ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಕಿತ್ತನತ್ತಾ ಪನ ಸತ್ಥು ಅವಿಪರೀತಧಮ್ಮದೇಸನಾಭಾವವಿಭಾವನೇನ ಸತ್ಥುಗುಣಸಂಕಿತ್ತನಂ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗನ್ತಮೇವ ಪವತ್ತತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿ। ಸೋತಾಪನ್ನಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಚ ಕಾರಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಬ್ಬಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮಿನೋ
ಇತೀತಿಆದೀಸು ಇತೀತಿ ಅಯಂ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಹೇತು ಪರಿಸಮಾಪನಾದಿಪದತ್ಥವಿಪರಿಯಾಯಪಕಾರಾವಧಾರಣನಿದಸ್ಸನಾದಿಅನೇಕತ್ಥಪ್ಪಭೇದೋ। ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಾ ‘ರೂಪ’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೭೯) ಹೇತುಮ್ಹಿ ಆಗತೋ। ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಭವಥ, ಮಾ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ। ಅತ್ಥಿ ಮೇ ತುಮ್ಹೇಸು ಅನುಕಮ್ಪಾ ‘ಕಿನ್ತಿ ಮೇ ಸಾವಕಾ ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ನೋ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೯) ಪರಿಸಮಾಪನೇ। ‘‘ಇತಿ ವಾ ಇತಿ ಏವರೂಪಾ ನಚ್ಚಗೀತವಾದಿತವಿಸೂಕದಸ್ಸನಾ ಪಟಿವಿರತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೯೭) ಆದಿಅತ್ಥೇ। ‘‘ಮಾಗಣ್ಡಿಯೋತಿ ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ ಸಮಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವೋಹಾರೋ ನಾಮಂ ಹೀತಿ ಅವಧಾರಣೇ। ಇದನ್ತಿ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖವಚನಂ ಯಥಾಧಿಗತಸ್ಸ ಸುತ್ತಪದಸ್ಸ ಅಭಿಮುಖೀಕರಣತೋ।
ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಂ ವುತ್ತ-ಸದ್ದೋ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ, ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ಚ ವಪ್ಪನವಾಪಸಮೀಕರಣಕೇಸೋಹಾರಣಜೀವಿತವುತ್ತಿಪಮುತ್ತಭಾವಪಾವಚನಪವತ್ತಿತಅಜ್ಝೇಸನಕಥನಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಅಯಂ –
‘‘ಗಾವೋ
ವುತ್ತಾನಂ ಫಲಮಸ್ನಾತಿ, ಯೋ ಮಿತ್ತಾನಂ ನ ದುಬ್ಭತೀ’’ತಿ॥ –
ಆದೀಸು (ಜಾ॰ ೨.೨೨.೧೯) ವಪ್ಪನೇ ಆಗತೋ। ‘‘ನೋ ಚ ಖೋ ಪಟಿವುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೨೮೯) ಅಟ್ಠದನ್ತಕಾದೀಹಿ ವಾಪಸಮೀಕರಣೇ। ‘‘ಕಾಪಟಿಕೋ ಮಾಣವೋ ದಹರೋ ವುತ್ತಸಿರೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೪೨೬) ಕೇಸೋಹಾರಣೇ। ‘‘ಪನ್ನಲೋಮೋ ಪರದತ್ತವುತ್ತೋ ಮಿಗಭೂತೇನ ಚೇತಸಾ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಚೂಳವ॰ ೩೩೨) ಜೀವಿತವುತ್ತಿಯಂ। ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಪಣ್ಡುಪಲಾಸೋ ಬನ್ಧನಾ ಪವುತ್ತೋ ಅಭಬ್ಬೋ ಹರಿತತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೫೯; ಪಾರಾ॰ ೯೨; ಪಾಚಿ॰ ೬೬೬; ಮಹಾವ॰ ೧೨೯) ಬನ್ಧನತೋ ಪಮುತ್ತಭಾವೇ। ‘‘ಯೇಸಮಿದಂ ಏತರಹಿ ಪೋರಾಣಂ ಮನ್ತಪದಂ ಗೀತಂ ಪವುತ್ತಂ ಸಮಿಹಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೫; ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೪೨೭; ಮಹಾವ॰ ೩೦೦) ಪಾವಚನಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿತೇ। ಲೋಕೇ ಪನ ‘‘ವುತ್ತೋ ಗುಣೋ ವುತ್ತೋ ಪಾರಾಯನೋ’’ತಿಆದೀಸು ಅಜ್ಝೇಸನೇ। ‘‘ವುತ್ತಂ ಖೋ
ಕಸ್ಮಾತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕಂ। ಪನಾತಿ ವಚನಾಲಙ್ಕಾರಮತ್ತಂ। ಉಭಯೇನಾಪಿ ಕಾರಣಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಏತನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸುತ್ತಪದಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ। ವುತ್ತನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾನಿಮಿತ್ತಂ। ತದತ್ಥಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಿಯಂ ವಿಪರಿವತ್ತಮಾನತಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಇದ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತಾಕಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಕಲೇನ ಪನಾನೇನ ವಚನೇನ ದೇಸನಾಯ ನಿದಾನಂ ಜೋತಿತಂ ಹೋತಿ। ಪರತೋ ತಸ್ಸಾ ದೇಸಕದೇಸಕಾಲಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೇ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಭಗವನ್ತಂ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕಿರಾತಿ ಅನುಸ್ಸವನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ತೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಅನು ಅನು ಸುಯ್ಯಮಾನತಂ ದೀಪೇತಿ। ರತ್ತಿಭಾಗೇತಿ ರತ್ತಿಯಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ, ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವೇಸ್ಸವಣಾದಯೋ ವಿಯ ಅಪಾಕಟನಾಮಧೇಯ್ಯತ್ತಾ ಅಞ್ಞತರೋ। ದೇವೋ ಏವ ದೇವಪುತ್ತೋ। ಸಂಸಯಸಮುಗ್ಘಾಟತ್ಥನ್ತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಲ್ಲಸಮುದ್ಧರಣತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಸಂಸಯಸಮುಗ್ಘಾಟತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಚಸು ಪುಚ್ಛಾಸು ಅಯಂ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾಪುಚ್ಛಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯೇನ ಅತ್ಥೇನ ತಣ್ಹಾ ‘‘ಜಟಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಜಾಲಿನಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಪ್ಪಭೇದೋ ಅತ್ತನೋ ಅವಯವಭೂತೋ ಏವ ಜಾಲೋ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ‘‘ಜಾಲಿನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಇದಾನಿಸ್ಸಾ ‘‘ಸಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ರೂಪಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸೂತಿ ತಸ್ಸಾ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಮಾಹ, ರೂಪಾದಿಛಳಾರಮ್ಮಣವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ತಣ್ಹಾವಿಸಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯವಸೇನಾತಿ ಕದಾಚಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ಕದಾಚಿ ಯಾವ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣೇ ಕದಾಚಿ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣೇ ಕದಾಚಿ ಯಾವ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇತಿ ಏವಂ ಹೇಟ್ಠಾ, ಉಪರಿ ಚ ಪವತ್ತಿವಸೇನ। ದೇಸನಾಕ್ಕಮೇನ ಚೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಕದಾಚಿ ಕಾಮಭವೇ ಕದಾಚಿ ರೂಪಭವೇ ಕದಾಚಿ ಅರೂಪಭವೇ ಕದಾಚಿ ವಾ ಅರೂಪಭವೇ…ಪೇ॰… ಕದಾಚಿ ಕಾಮಭವೇತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಿಜ್ಜನಸಭಾವತ್ತಾ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಂಸಿಬ್ಬನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ’’ತಿ। ‘‘ಸಂಸಿಬ್ಬನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಯೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಜಟಾ ವಿಯಾತಿ ಜಟಾತಿ
‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಭವತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿಮಾನೋತಿ ಅತ್ತಭಾವೋ, ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ। ಸರೀರನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ಮಮ ಅತ್ತಭಾವೋ ಸುನ್ದರೋ, ಅಸುಕಸ್ಸ ವಿಯ ಮಮ ಅತ್ತಭಾವೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ವಾ ಆದಿನಾ ಸಕಅತ್ತಭಾವಾದೀಸು ತಣ್ಹಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಕಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅತ್ತನೋ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಾನಿ। ಅತ್ತನೋ, ಪರೇಸಞ್ಚ ರೂಪಾದೀನಿ ಬಾಹಿರಾಯತನಾನಿ। ಪರೇಸಂ ಸಬ್ಬಾನಿ ವಾ, ಸಪರಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿ ವಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಾನಿ। ತಥಾ ರೂಪಾದೀನಿ ಬಾಹಿರಾಯತನಾನಿ। ಪರಿತ್ತಮಹಗ್ಗತಭವೇಸು ಪವತ್ತಿಯಾಪಿ ತಣ್ಹಾಯ ಅನ್ತೋಜಟಾಬಹಿಜಟಾಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕಾಮಭವೋ ಹಿ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾ ಕಥಞ್ಚಿಪಿ ಅವಿಮುತ್ತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋತಿ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ, ಅನ್ತೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯತೋ ರೂಪಾರೂಪಭವೋ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ, ಬಹೀ’’ತಿ ಚ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಬಹಿದ್ಧಾಸಂಯೋಜನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೨.೩೭)। ವಿಸಯಭೇದೇನ, ಪವತ್ತಿಆಕಾರಭೇದೇನ ಚ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ತಣ್ಹಂ ‘‘ತಾಯ ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ಜಟಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾ ಪನ ‘‘ಪಜಾ’’ತಿ ವುತ್ತಸತ್ತಸನ್ತಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಏವ ಹುತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ತಂ ಜಟೇನ್ತೀ ವಿನನ್ಧನ್ತೀ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಜಟಾಯ ಜಟಿತಾ ಪಜಾ’’ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಯದಿಪಿ ಅವಯವಬ್ಯತಿರೇಕೇನ ಸಮುದಾಯೋ ನತ್ಥಿ, ಏಕದೇಸೋ ಪನ ಸಮುದಾಯೋ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ಅವಯವತೋ ಸಮುದಾಯಂ ಭಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ಉಪಮೂಪಮೇಯ್ಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ನಾಮ ವೇಳುಜಟಾದೀಹಿ…ಪೇ॰… ಸಂಸಿಬ್ಬಿತಾ’’ತಿ ಆಹ। ಇಮಂ ಜಟನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತೀಸು ಧಾತೂಸು ಏಕಮ್ಪಿ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ಸಂಸಿಬ್ಬನೇನ ತೇಧಾತುಕಂ ಜಟೇತ್ವಾ ಠಿತಂ। ತೇನಸ್ಸಾ ಮಹಾವಿಸಯತಂ, ವಿಜಟನಸ್ಸ ಚ ಸುದುಕ್ಕರಭಾವಮಾಹ। ‘‘ವಿಜಟೇತುಂ ಕೋ ಸಮತ್ಥೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ವಿಜಟಯೇ’’ತಿ ಪದಂ ಸತ್ತಿಅತ್ಥಂ, ನ ವಿಧಿಆದಿಅತ್ಥನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಏವಂ ‘‘ಅನ್ತೋಜಟಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಟ್ಠೋ ಪನ ಅಸ್ಸ ದೇವಪುತ್ತಸ್ಸ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಏದಿಸೋವ ಇಮಂ ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಸತ್ಥಾರಂ ಗುಣತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು। ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರೋತಿ ಅನವಸೇಸಞೇಯ್ಯಾವರಣಪ್ಪಹಾನೇನ ನಿಸ್ಸಙ್ಗಚಾರತ್ತಾ ನವಿಹತಞಾಣಪವತ್ತಿಕೋ। ಏತೇನ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣತಾವಿಭಾವನೇನ ಆದಿತೋ ತಿಣ್ಣಂ ಆವೇಣಿಕಧಮ್ಮಾನಂ ಗಹಣೇನೇವ ತದೇಕಲಕ್ಖಣತಾಯ ತದವಿನಾಭಾವತೋ ಚ ಭಗವತೋ ಸೇಸಾವೇಣಿಕಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಗಹಿತಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಕಾಮಗುಣಾದೀಹಿ ಕೀಳನ್ತಿ ಲಳನ್ತಿ, ತೇಸು ವಾ ವಿಹರನ್ತಿ, ವಿಜಯಸಮತ್ಥತಾಯೋಗೇನ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇ ವಿಜೇತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಇಸ್ಸರಿಯಧನಾದಿಸಕ್ಕಾರದಾನಗ್ಗಹಣಂ, ತಂತಂಅತ್ಥಾನುಸಾಸನಞ್ಚ ಕರೋನ್ತಾ ವೋಹರನ್ತಿ, ಪುಞ್ಞಾತಿಸಯಯೋಗಾನುಭಾವಪ್ಪತ್ತಾಯ ಜುತಿಯಾ ಜೋತನ್ತಿ, ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಞ್ಚ ವಿಸಯಂ ಅಪ್ಪಟಿಘಾತೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಯಥಿಚ್ಛಿತನಿಪ್ಫಾದನೇ ಚ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ದೇವಾ। ಅಥ ವಾ ದೇವನೀಯಾ ತಂತಂಬ್ಯಸನನಿತ್ಥರಣತ್ಥಿಕೇಹಿ ಸರಣಂ ಪರಾಯಣನ್ತಿ ಗಮನೀಯಾ, ಅಭಿತ್ಥವನೀಯಾ ವಾ, ಸೋಭಾವಿಸೇಸಯೋಗೇನ ಕಮನೀಯಾತಿ ವಾ ದೇವಾ। ತೇ ತಿವಿಧಾ – ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾ ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾತಿ। ಭಗವಾ ಪನ ನಿರತಿಸಯಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಕೀಳಾಯ ಉತ್ತಮೇಹಿ ದಿಬ್ಬಬ್ರಹ್ಮಅರಿಯವಿಹಾರೇಹಿ ಸಪರಸನ್ತಾನಗತಪಞ್ಚವಿಧಮಾರವಿಜಯಿಚ್ಛಾನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯಸತ್ತಧನಾದಿಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ ಅವೇಚ್ಚಪಸಾದಸಕ್ಕಾರದಾನಗ್ಗಹಣಸಙ್ಖಾತೇನ, ಧಮ್ಮಸಭಾವಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಾನುಸಾಸನೀಸಙ್ಖಾತೇನ ಚ ವೋಹಾರಾತಿಸಯೇನ ಪರಮಾಯ ಪಞ್ಞಾಸರೀರಪ್ಪಭಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಜುತಿಯಾ, ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾಯ ಞಾಣಸರೀರಗತಿಯಾ, ಮಾರವಿಜಯಸಬ್ಬಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣಪರಹಿತನಿಪ್ಫಾದನೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಾಯ ಸತ್ತಿಯಾ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಸದೇವಕೇನ ಲೋಕೇನ ‘‘ಸರಣ’’ನ್ತಿ ಗಮನೀಯತೋ, ಅಭಿತ್ಥವನೀಯತೋ, ಭತ್ತಿವಸೇನ ಕಮನೀಯತೋ ಚ ಸಬ್ಬೇ ದೇವದೇವೋ। ಸಬ್ಬದೇವೇಹಿ ದೇವದೇವೋ।
ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸಕ್ಕಾನಂ, ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನಞ್ಚ ಗುಣಾಭಿಭವನತೋ ಅಧಿಕೋ ಅತಿಸಯೋ ಅತಿರೇಕತರೋ ವಾ ಸಕ್ಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚಾತಿ ಸಕ್ಕಾನಂ ಅತಿಸಕ್ಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅತಿಬ್ರಹ್ಮಾ। ಞಾಣಪ್ಪಹಾನದೇಸನಾವಿಸೇಸೇಸು ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಕೇನಚಿ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭನೀಯಟ್ಠಾನತಾಯ ಕುತೋಚಿಪಿ ಉತ್ರಸ್ತಾಭಾವತೋ ಚತೂಹಿ ವೇಸಾರಜ್ಜೇಹಿ ವಿಸಾರದೋತಿ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜವಿಸಾರದೋ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ತೇ ಪಟಿಜಾನತೋ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾತಿ ತತ್ರ ವತ ಮಂ ಸಮಣೋ ವಾ…ಪೇ॰… ವೇಸಾರಜ್ಜಪ್ಪತ್ತೋ ವಿಹರಾಮೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೦; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೮)। ಠಾನಾಠಾನಞಾಣಾದೀಹಿ ದಸಹಿ ಞಾಣಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ದಸಬಲಧರೋ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋ, ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಾನತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೨೧; ವಿಭ॰ ೮೦೯)। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಞೇಯ್ಯಂ ನಾಮ, ತತ್ಥ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಅನಾವಟಞಾಣತಾಯ ಅನಾವರಣಞಾಣೋ। ತಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಸಮನ್ತತೋ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಹತ್ಥತಲೇ ಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸನಸಮತ್ಥೇನ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು, ಸಬ್ಬಞ್ಞೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮೇಹಿ ಪನ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ದ್ವೇ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ। ಭಾಗ್ಯವನ್ತತಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರತೋ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೨೩ ಆದಯೋ) ವಿತ್ಥಾರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಿಯದ್ಧಾರುಳ್ಹಾನಂ ಪುಚ್ಛಾನಂ ಭಗವತೋ ಬ್ಯಾಕರಣಸಮತ್ಥತಾಯ ದಸ್ಸಿತಾಯ ಕಿಂ ದೇವತಾನಮ್ಪಿ ಪುಚ್ಛಂ ಬ್ಯಾಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಭಗವಾತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ದೇವದೇವೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ದೇವಾನಂ ಅತಿದೇವೋ ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ದೇವತಾನಂ ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ, ‘‘ತತೋ ಇಮಸ್ಸ ಕೋ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಾನಂ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಸಕ್ಕಾನಂ ಅತಿಸಕ್ಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಕ್ಕೇನಪಿ ಪುಚ್ಛಿತಮತ್ಥಂ ಸನಙ್ಕುಮಾರಾದಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿ, ‘‘ತತೋ ಇಮಸ್ಸ ಕೋ ಅತಿಸಯೋ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಾನಂ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅತಿಬ್ರಹ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ಚಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜದಸಬಲಞಾಣೇಹಿ ಪಾಕಟೋ ಜಾತೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಚತು…ಪೇ॰… ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೨೩ ಆದಯೋ) ವಕ್ಖಾಮ।
೨. ಮಹನ್ತೇ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ಏಸೀ ಗವೇಸೀತಿ ಮಹೇಸಿ, ಭಗವಾ। ತೇನ ಮಹೇಸಿನಾ। ವಣ್ಣಯನ್ತೋತಿ ವಿವರನ್ತೋ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತೋ। ಯಥಾಭೂತನ್ತಿ ಅವಿಪರೀತಂ। ಸೀಲಾದಿಭೇದನನ್ತಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾದಿವಿಭಾಗಂ। ಸುದುಲ್ಲಭನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕ್ಖಣವಜ್ಜಿತೇನ ನವಮೇನ ಖಣೇನ ಲದ್ಧಬ್ಬತ್ತಾ ಸುಟ್ಠು ದುಲ್ಲಭಂ। ಸೀಲಾದಿಸಙ್ಗಹನ್ತಿ ಸೀಲಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಸಙ್ಗಹಂ। ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಹಿ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಸಪ್ಪದೇಸತ್ತಾ ನಗರಂ ವಿಯ ರಜ್ಜೇನ, ನ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ನಿಪ್ಪದೇಸತ್ತಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ನ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಅರಿಯೇನ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೇನ ಮಗ್ಗೇನ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ; ತೀಹಿ ಚ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಖನ್ಧೇಹಿ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೬೨)। ಕಿಲೇಸಚೋರೇಹಿ ಅಪರಿಪನ್ಥನೀಯತಾಯ ಖೇಮಂ। ಅನ್ತದ್ವಯಪರಿವಜ್ಜನತೋ, ಮಾಯಾದಿಕಾಯವಙ್ಕಾದಿಪ್ಪಹಾನತೋ ಚ ಉಜುಂ। ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಮಾರಣವಸೇನ ಗಮನತೋ ಪವತ್ತನತೋ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಮಗ್ಗನತೋ, ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಿಕೇಹಿ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬತೋ ಚ ಮಗ್ಗಂ। ವಿಸುದ್ಧಿಯಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾಯ, ವಿಸುದ್ಧಿಭಾವಾಯ ವಾ, ಅರಹತ್ತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯಥಾಭೂತಂ ಅಜಾನನ್ತಾತಿ ಏವಂ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿಆದಿವಿಸುದ್ಧಿಪರಮ್ಪರಾಯ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬೋ ಏವರೂಪೋ ಏವಂಕಿಚ್ಚಕೋ ಏವಮತ್ಥೋತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಅನವಬುಜ್ಝನ್ತಾ। ಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸತೋ, ಸಂಸಾರತೋ ಚ ಸುದ್ಧಿಂ ವಿಮುತ್ತಿಂ ಕಾಮೇನ್ತಿ ಪತ್ಥೇನ್ತೀತಿ ಸುದ್ಧಿಕಾಮಾ। ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಭಾವನೇ। ತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಸೀಲಮತ್ತೇನ ಪರಿತುಟ್ಠಾ, ಅಥ ಖೋ ವಿಸುದ್ಧಿಕಾಮಾಪಿ ಸಮಾನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ। ಭಾವನಾಯ ಯುತ್ತಪಯುತ್ತತಾಯ ಯೋಗಿನೋ ವಾಯಮನ್ತಾಪಿ ವಿಸುದ್ಧಿಂ ವಿಸುದ್ಧಿಂ ನಾಧಿಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇಸನ್ತಿ ಯೋಗೀನಂ। ಕಾಮಞ್ಚಾಯಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ ಸಮನ್ತಭದ್ದಕತ್ತಾ ಸವನಧಾರಣಪರಿಚಯಾದಿಪಸುತಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಪಾಮೋಜ್ಜಕರೋ, ಯೋಗೀನಂ ಪನ ಸಾತಿಸಯಂ ಪಮೋದಹೇತೂತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಸಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಕರಣ’’ನ್ತಿ। ಬಾಹಿರಕನಿಕಾಯನ್ತರಲದ್ಧೀಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸತಾಯ ಸುಟ್ಠು ವಿಸುದ್ಧವಿನಿಚ್ಛಯತ್ತಾ ಸುವಿಸುದ್ಧವಿನಿಚ್ಛಯಂ। ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಅಪಸ್ಸಯಭೂತಂ ನಿಕಾಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ ದೇಸನಾನಯನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಾನಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ತೇಸಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಕರಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಸಂಕಿಲೇಸಮಲವಿಸುದ್ಧತಾಯ ವಿಸುದ್ಧಿಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತ್ಥೇನ್ತಾನಂ ಯೋಗೀನಂ ಏಕಂಸೇನ ತದಾವಹತ್ತಾ ಪಾಮೋಜ್ಜಕರೋ ಞಾಣುತ್ತರೇಹಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನೇಹಿ ಅಧಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಸುಟ್ಠು ಸಮ್ಮಾ ವಿಸುದ್ಧವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ಕಥಾಮಗ್ಗೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಮೇ ಭಾಸತೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ನಿಸಾಮಯಥಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಇಮಿಸ್ಸಾ ದಾನಿ ಗಾಥಾಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಭಾಸನಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಂ, ‘‘ಕಥಿತಾಯ ಮಹೇಸಿನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸ ಪಮಾಣಭಾವಂ, ‘‘ಯಥಾಭೂತಂ ಅತ್ಥಂ ಸೀಲಾದಿಭೇದನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅವಿಪರೀತಪಿಣ್ಡತ್ಥಂ, ‘‘ಸುದುಲ್ಲಭಂ…ಪೇ॰… ಯೋಗಿನೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನಿಮಿತ್ತಂ, ‘‘ತೇಸಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಕರಣ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಯೋಜನಂ, ‘‘ವಣ್ಣಯನ್ತೋ ಅತ್ಥಂ, ಸುವಿಸುದ್ಧವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ದೇಸನಾನಯನಿಸ್ಸಿತಂ, ಸಕ್ಕಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ಕರಣಪ್ಪಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಿಕಾಮಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ, ನಿಸಾಮಯಥ ಸಾಧವೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತತ್ಥ ಸಕ್ಕಚ್ಚಸವನೇ ಸಾಧುಜನೇ ನಿಯೋಜೇತಿ। ಸಾಧುಕಂ ಸವನಪಟಿಬದ್ಧಾ ಹಿ ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿ।
೩. ವಚನತ್ಥವಿಭಾವನೇನ ಪವೇದಿತವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸಾಮಞ್ಞತ್ಥಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಕಥಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಅಭಿರುಚಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಪದತ್ಥತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ವಿಸುದ್ಧೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಯದಿದಂ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಂ ಭಾಸಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಪದಂ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ। ಸಬ್ಬಮಲವಿರಹಿತನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ರಾಗಾದಿಮಲೇಹಿ, ಸಬ್ಬೇಹಿ ಸಂಕಿಲೇಸಮಲೇಹಿ ಚ ವಿರಹಿತಂ ವಿವಿತ್ತಂ। ತತೋ ಏವ ಅಚ್ಚನ್ತಪರಿಸುದ್ಧಂ, ಸಬ್ಬದಾ ಸಬ್ಬಥಾ ಚ ವಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಂ ಮಗ್ಗತಿ ಗವೇಸತಿ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮಗ್ಗೋತಿ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋತಿ ಚ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ತದುಪಾಯತ್ತಾ ಪನ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗೋ, ತನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ಕಥಾಪಬನ್ಧೋ ಚ ತಥಾ ವುಚ್ಚತಿ।
ಸ್ವಾಯಂ ‘‘ಸೋ ಪನಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಕತ್ಥಚೀತಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಸುತ್ತೇ। ವಿಪಸ್ಸನಾಮತ್ತವಸೇನೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ಸಮಥಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಸೋ ಹಿ ತಸ್ಸಾ ಪಟಿಯೋಗೀ, ನ ಸೀಲಾದಿ। ಮತ್ತ-ಸದ್ದೇನ ಚ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ಸವಿಸೇಸಂ ಸಮಾಧಿಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಸೋ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಿಕಸ್ಸ ದೇಸನಾತಿ ಕತ್ವಾ ನ ಸಮಾಧಿಮತ್ತಂ। ನ ಹಿ
ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಸಬ್ಬೇ ತೇಭೂಮಕಸಙ್ಖಾರಾ, ತೇ ಹಿ ಸಮ್ಮಸನೀಯಾ। ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ನ ನಿಚ್ಚಾ ಅದ್ಧುವಾ ಇತ್ತರಾ ಖಣಭಙ್ಗುರಾತಿ। ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ। ಪಸ್ಸತಿ ಸಮ್ಮಸತಿ। ಅಥ ಪಚ್ಛಾ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉತ್ತರಕಾಲಂ। ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ ದುಕ್ಖೇತಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅನಿಚ್ಚಾಕಾರತೋ ದಿಟ್ಠೇ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ತೇಭೂಮಕೇ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸಙ್ಖಾತೇ ದುಕ್ಖೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣಂ ಪಟಿಲಭತಿ। ಏಸ ಮಗ್ಗೋ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾತಿ ಏಸ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತೋ ವಿರಾಗಾದೀನಂ ಕಾರಣಭೂತೋ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯೋ।
ಝಾನಪಞ್ಞಾವಸೇನಾತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ। ಝಾನನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಾದಕಭೂತಂ ಝಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಯಮ್ಹೀತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ। ಝಾನಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಏತ್ಥಾಯಮತ್ಥೋ – ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ತಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತಿ। ಸ ವೇ ನಿಬ್ಬಾನಸನ್ತಿಕೇತಿ ಸೋ ಬ್ಯತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಮೀಪೇ ಏಕನ್ತತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತೀತಿ।
ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಮಗ್ಗಚೇತನಾ। ಸಾ ಹಿ ಅಪಚಯಗಾಮಿತಾಯ ಸತ್ತಾನಂ ಸುದ್ಧಿಂ ಆವಹತಿ। ವಿಜ್ಜಾತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ। ಸೀಲನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾ। ಜೀವಿತಮುತ್ತಮನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ। ಧಮ್ಮೋತಿ ಅವಸೇಸಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ। ಅಥ ವಾ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಸ್ಸ ಗಹಣಂ। ‘‘ಯಾ ಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಯೋ ಚ ವಿಜ್ಜಾತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾನಂ ಗಹಣಂ। ಧಮ್ಮೋತಿ ಸಮಾಧಿ ‘‘ಏವಂಧಮ್ಮಾ ತೇ ಭಗವನ್ತೋ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩೭೮) ವಿಯ। ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ‘‘ಯೋ ಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ, ಯಾ ಚ ಸಮ್ಮಾಸತಿ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಸತೀನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸೀಲನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಜೀವಾನಂ। ಜೀವಿತಮುತ್ತಮನ್ತಿ ಏವರೂಪಸ್ಸ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಜೀವಿತಂ ಉತ್ತಮಂ ಜೀವಿತನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಸೀಲಾದಿವಸೇನಾತಿ ಸಬ್ಬದಾತಿ ಸಮಾದಾನತೋ ಪಭುತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ। ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಸಮ್ಪದಾಯ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಪಞ್ಞವಾತಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಸುಸಮಾಹಿತೋತಿ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಸುಟ್ಠು ಸಮಾಹಿತೋ। ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋತಿ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಾಯ, ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ಪಗ್ಗಹಿತವೀರಿಯೋ। ಪಹಿತತ್ತೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತಿಪೇಸಿತತ್ತತಾಯ ಕಾಯೇ ಚ ಜೀವಿತೇ ಚ ನಿರಪೇಕ್ಖಚಿತ್ತೋ। ಓಘನ್ತಿ ಕಾಮೋಘಾದಿಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಓಘಂ, ಸಂಸಾರಮಹೋಘಮೇವ ವಾ।
ಏಕಾಯನೋತಿ ಏಕಮಗ್ಗೋ। ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಯೋ ಹಿ ಇಧ ಅಯನ-ಸದ್ದೋ, ತಸ್ಮಾ ಏಕಪಥಭೂತೋ ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಗ್ಗೋ, ನ ದ್ವೇಧಾಪಥಭೂತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಂ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಯತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಏಕಾಯನೋ, ಏಕೇನ ವಾ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಂ ಪಹಾಯ ವಿವೇಕಟ್ಠೇನ ಅಯಿತಬ್ಬೋ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ ಏಕಾಯನೋ, ಅಯನ್ತಿ ತೇನಾತಿ ವಾ ಅಯನೋ, ಏಕಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಯನೋತಿ ಏಕಾಯನೋ, ತೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತತ್ತಾ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಅಯನೋತಿ ಏಕಾಯನೋ। ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾತಿ ರಾಗಾದಿಮಲೇಹಿ, ಅಭಿಜ್ಝಾವಿಸಮಲೋಭಾದಿಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧತ್ಥಾಯ ವಿಸುಜ್ಝನತ್ಥಾಯ। ಯದಿದನ್ತಿ ನಿಪಾತೋ, ಯೇ ಇಮೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುಬ್ಬೇ ಸರಣಲಕ್ಖಣೇನ ಮಗ್ಗಟ್ಠೇನ ಚ ಮಗ್ಗೋತಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ಕಾಯಾದಿವಿಸಯಭೇದೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧತ್ತಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾದೀಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಪ್ಪಮಾದಾಭಿರತಿಆದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ
‘‘ಅಪ್ಪಮಾದರತೋ ಭಿಕ್ಖು, ಪಮಾದೇ ಭಯದಸ್ಸಿ ವಾ।
ಅಭಬ್ಬೋ ಪರಿಹಾನಾಯ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ಸನ್ತಿಕೇ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೩೨)।
೪. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ। ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಗಾಥಾಯ ವಿತ್ಥಾರಸಂವಣ್ಣನಾ ನಿದ್ದೇಸಪಟಿನಿದ್ದೇಸಟ್ಠಾನಿಯಾ, ತತೋ ಸಂಖಿತ್ತತರಾ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಉದ್ದೇಸಟ್ಠಾನಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪವಣ್ಣನಾ’’ತಿ। ಯಥಾಉದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಹಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸಪಟಿನಿದ್ದೇಸಾ ಸುಕರಾ, ಸುಬೋಧಾ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಸೀಲೇತಿ ಕುಸಲಸೀಲೇ। ಯದಿಪಿ ‘‘ಕತಮೇ ಚ, ಥಪತಿ, ಅಕುಸಲಾ ಸೀಲಾ’’ತಿಆದೀಸು ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾಪಿ ಸೀಲನ್ತಿ ಆಗತಾ। ವುಚ್ಚಮಾನಾಯ ಪನ ಚಿತ್ತಪಞ್ಞಾಭಾವನಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಯೋಗ್ಯತಾಯ ಕಿರಿಯಸೀಲಾನಮ್ಪಿ ಅಸಮ್ಭವೋ, ಕುತೋ ಇತರೇಸನ್ತಿ ಕುಸಲಸೀಲಮೇವೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಸೀಲಂ ಪರಿಪೂರಯಮಾನೋತಿಆದೀಸು ಪರಿಪೂರಯಮಾನೋತಿ ಪರಿಪಾಲೇನ್ತೋ, ಪರಿವಡ್ಢೇನ್ತೋ ವಾ, ಸಬ್ಬಭಾಗೇಹಿ ಸಂವರನ್ತೋ ಪತಿಟ್ಠಾಯಾತಿ ದುವಿಧಾ ಪತಿಟ್ಠಾ ನಿಸ್ಸಯೂಪನಿಸ್ಸಯಭೇದತೋ। ತತ್ಥ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪತಿಟ್ಠಾ ಲೋಕಿಯಾ, ಇತರಾ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹಣೇ। ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪನ ಗಹಣೇ ಯಥಾ ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಸಹಜಾತಾನಂ, ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ನಿಸ್ಸಯೂಪನಿಸ್ಸಯಪತಿಟ್ಠಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ಏವಂ ಲೋಕುತ್ತರೇಸು ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗಫಲಸೀಲವಸೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪತಿಟ್ಠಾಪಿ ಸಮ್ಭವತಿ। ‘‘ಪತಿಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ ಚ ಪದಸ್ಸ ಯದಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪತಿಟ್ಠಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತದಾ ‘‘ಸದ್ಧಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೨೩) ವಿಯ ಪುರಿಮಕಾಲಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇವ ಖೋ ಪನಸ್ಸ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಆಜೀವೋ ಸುಪರಿಸುದ್ಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೪೩೧)। ಯದಾ ಪನ ನಿಸ್ಸಯಪತಿಟ್ಠಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತದಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೦೪; ೩.೪೨೧; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೬೦) ವಿಯ ಸಮಾನಕಾಲಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಮ್ಮಾವಾಚಾದಯೋ ಹಿ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಸಹಜಾತವಸೇನೇವ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ।
ನರತಿ ನರೋ, ಪುರಿಸೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಪಠಮಪಕತಿಭೂತೋ ಸತ್ತೋ, ಇತರಾಯ ಪಕತಿಯಾ ಸೇಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಪುರಿ ಉಚ್ಚೇ ಠಾನೇ ಸೇತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ‘‘ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ನಯನಟ್ಠೇನ ‘‘ನರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪುತ್ತಭಾತುಭೂತೋಪಿ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಾತುಜೇಟ್ಠಭಗಿನೀನಂ ನೇತುಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ, ಪಗೇವ ಇತರೋ ಇತರಾಸಂ। ನರೇನ ಯೋಗತೋ, ನರಸ್ಸ ಅಯನ್ತಿ ವಾ ನಾರೀ, ಇತ್ಥೀ। ಸಾಪಿ ಚೇತ್ಥ ಕಾಮಂ ತಣ್ಹಾಜಟಾವಿಜಟನಸಮತ್ಥತಾ ಅತ್ಥಿ, ಪಧಾನಮೇವ ಪನ ಸತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನರೋ’’ತಿ ಆಹ ಯಥಾ ‘‘ಸತ್ಥಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೭, ೨೫೫)। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಅವಿಭಾಗೇನ ಪುಗ್ಗಲಪರಿಯಾಯೋ ಅಯನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನರೋತಿ ಸತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಪಞ್ಞೋತಿ ವಿಪಾಕಭೂತಾಯ ಸಹ ಪಞ್ಞಾಯ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಪಞ್ಞೋ। ತಾಯ ಹಿ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಅಯಂ ಸತ್ತೋ ಸವಿಸೇಸಂ ‘‘ಸಪಞ್ಞೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ। ವಿಪಾಕಪಞ್ಞಾಪಿ ಹಿ ಸನ್ತಾನವಿಸೇಸನೇನ ಭಾವನಾಪಞ್ಞುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ ಅಹೇತುಕದ್ವಿಹೇತುಕಾನಂ ತದಭಾವತೋ। ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸಙ್ಖಾತಾಯ ಚ ತಂತಂಕಿಚ್ಚಕಾರಿಕಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ವಸೇನ ‘‘ಸಪಞ್ಞೋ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ನಿಪಕ-ಸದ್ದೇನ ಪಾರಿಹಾರಿಕಪಞ್ಞಾ ಗಯ್ಹತೀತಿ ವಿಪಾಕಪಞ್ಞಾವಸೇನೇವೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ಕಮ್ಮಜತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಕಮ್ಮಜಾಯ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಏವಂ ತಿಹೇತುಕ-ಸದ್ದೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ, ನ ಪಞ್ಞಾ-ಸದ್ದೇನ। ನ ಹಿ ಪಞ್ಞಾ ತಿಹೇತುಕಾ ಅತ್ಥಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಭುತಿ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಪಞ್ಞಾ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ತಂಮೂಲಕತ್ತಾ, ನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಾ ಏವ।
ಚಿನ್ತೇತಿ ಚಿತ್ತಂ, ಸಮಾಧಿ। ಸೋ ಹಿ ಸಾತಿಸಯಂ ಉಪನಿಜ್ಝಾನಕಿಚ್ಚೋ। ನ ಹಿ ವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ವಿನಾ ಸಮಾಧಿನಾ ತಮತ್ಥಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ, ಸಮಾಧಿ ಪನ ತೇಹಿ ವಿನಾಪಿ ಸಾಧೇತೀತಿ। ಪಗುಣಬಲವಭಾವಾಪಾದನೇನ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚಿತಂ, ತಥಾ ಸನ್ತಾನಂ ಚಿನೋತೀತಿಪಿ ಚಿತ್ತಂ, ಸಮಾಧಿ। ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿವಸೇನ ಚಿತ್ತವಿಚಿತ್ತತಾಯ, ಇದ್ಧಿವಿಧಾದಿಚಿತ್ತಕರಣೇನ ಚ ಸಮಾಧಿ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವಿನಾಪಿ ಪರೋಪದೇಸೇನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಪರಿಯಾಯೋ ಲಬ್ಭತೇವ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಚಿತ್ತ-ಸದ್ದೋ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸೀಸೇನ ಹೇತ್ಥ ಸಮಾಧಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ। ಯಥಾಸಭಾವಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಪಞ್ಞಾ। ಸಾ ಯದಿಪಿ ಕುಸಲಾದಿಭೇದತೋ ಬಹುವಿಧಾ। ‘‘ಭಾವಯ’’ನ್ತಿ ಪನ ವಚನತೋ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಭಾವಯ’’ನ್ತಿ ಚ ಇದಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ‘‘ಸಮಾಧಿಞ್ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸನಞ್ಚ ಭಾವಯಮಾನೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಯದಾ ಲೋಕಿಯಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತದಾ ‘‘ಭಾವಯ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಭಾವನಾಕಿರಿಯಾಯ ಹೇತುಭಾವಕಥನಂ, ಭಾವನಾಹೇತೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂಭಾವನಾಹೇತುಕಾ ಹಿ ವಿಜಟನಕಿರಿಯಾತಿ। ಯದಾ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತದಾ ಕೇವಲಂ ವತ್ತಮಾನಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ। ತದುಭಯಭಾವನಾಸಮಕಾಲಮೇವ ಹಿ ತಣ್ಹಾಜಟಾವಿಜಟನಂ।
‘‘ಆತಾಪೀ ನಿಪಕೋ’’ತಿ ಇದಂ ಯಥಾವುತ್ತಭಾವನಾಯ ಉಪಕಾರಕಧಮ್ಮಕಿತ್ತನಂ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ವೀರಿಯಂ ಸತಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞನ್ತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಬಹೂಪಕಾರಾ। ವೀರಿಯೂಪತ್ಥದ್ಧಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾನುಪಾಲಿತಂ ನ ಪರಿಪತತಿ, ಉಪರಿ ಚ ವಿಸೇಸಂ ಆವಹತಿ। ಪತಿಟ್ಠಾಸಿದ್ಧಿಯಾ ಚೇತ್ಥ ಸದ್ಧಾಸಿದ್ಧಿ, ಸದ್ಧೂಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ಸೀಲಸ್ಸ, ವೀರಿಯಾದಿಸಿದ್ಧಿಯಾ ಚ। ನ ಹಿ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುಂ ಅಸದ್ದಹನ್ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತವೀರಿಯಾದಯೋ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಥಾ ಸಮಾಧಿಪಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಹೇತುಭಾವತೋ ವೀರಿಯಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಾಸಿದ್ಧಿ, ಏವಂ ಫಲಭಾವತೋ ತೇಹಿ ಸಮಾಧಿಸಿದ್ಧಿ। ವೀರಿಯಾದೀಸು ಹಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಸು ಸಮಾಧಿ ಸಮ್ಪನ್ನೋವ ಹೋತಿ ಅಸಮಾಹಿತಸ್ಸ ತದಭಾವತೋ। ಕಥಂ ಪನೇತ್ಥ ಸತಿಸಿದ್ಧಿ? ನಿಪಕಗ್ಗಹಣತೋ। ತಿಕ್ಖವಿಸದಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ ಹಿ ಸತಿ ‘‘ನೇಪಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾಹ ‘‘ಪರಮೇನ ಸತಿನೇಪಕ್ಕೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ನೇಪಕ್ಕಂ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ‘‘ಆತಾಪೀತಿ ವೀರಿಯವಾ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಪ್ಪಹಾನೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅಬ್ಭುಸ್ಸಹನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಸಾತಿಸಯಂ ತದಾತಾಪನನ್ತಿ ವೀರಿಯಮೇವ ತಥಾ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇ ಧಮ್ಮಾ। ಆತಾಪೀತಿ ಚಾಯಮೀಕಾರೋ ಪಸಂಸಾಯ, ಅತಿಸಯಸ್ಸ ವಾ ದೀಪಕೋ। ವೀರಿಯವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೋಪಿ ತದತ್ಥೋ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತೇನ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸಮಙ್ಗಿತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆತಾಪನಪರಿತಾಪನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ। ಆತಾಪನಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಆರಮ್ಭ ಧಾತುಮಾಹ ಆದಿತೋ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋತಿ ಕತ್ವಾ, ಪರಿತಾಪನಗ್ಗಹಣೇನ ನಿಕ್ಕಮಪರಕ್ಕಮಧಾತುಯೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತಂ, ಉಪರೂಪರಿ ವಿಸೇಸಪ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯ। ನಿಪಯತಿ ವಿಸೋಸೇತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ, ತತೋ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ನಿಪಾತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ನಿಪಕೋ, ಸಮ್ಪಜಾನೋ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪರಿಹರಣೇ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ಪಾರಿಹಾರಿಕಾ।
ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾನಿ ಸಾತ್ಥಕಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ನೇತೀತಿ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಪರಿಣಾಯಿಕಾ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ವಾ ಉಗ್ಗಹೋ ಪರಿಪುಚ್ಛಾ ಭಾವನಾರಮ್ಭೋ ಮನಸಿಕಾರವಿಧಿ, ತತ್ಥ ಚ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರಿತಾ ಸಾತಚ್ಚಕಾರಿತಾ ಸಪ್ಪಾಯಕಾರಿತಾ ನಿಮಿತ್ತಕುಸಲತಾ ಪಹಿತತ್ತತಾ ಅನ್ತರಾಅಸಙ್ಕೋಚೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತಪಟಿಪಾದನಾ ವೀರಿಯಸಮತಾಪಾದನಂ ವೀರಿಯಸಮತಾಯೋಜನನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಿಚ್ಚಾನಂ ಪರಿಣಾಯಿಕಾ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಪರಿಣಾಯಿಕಾ। ಭಯಂ ಇಕ್ಖತೀತಿ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಸಾಧಾರಣತೋ ಭಿಕ್ಖುಲಕ್ಖಣಕಥನೇನ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾವ ಭಿಕ್ಖುಭಾವೋ, ನ ಭಿಕ್ಖಕಭಿನ್ನಪಟಧರಾದಿಭಾವೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏವಂ ಹಿ ಕತಕಿಚ್ಚಾನಂ ಸಾಮಣೇರಾದೀನಂ, ಪಟಿಪನ್ನಾನಞ್ಚ ಅಪಬ್ಬಜಿತಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಕತೋ ಹೋತಿ। ಇಧ ಪನ ಪಟಿಪಜ್ಜನಕವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಭಿನ್ದತಿ ಪಾಪಕೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ವಾ ಭಿಕ್ಖು। ಸೋ ಇಮಂ ವಿಜಟಯೇತಿ ಯೋ ನರೋ ಸಪ್ಪಞ್ಞೋ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಆತಾಪೀ ನಿಪಕೋ ಚಿತ್ತಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಭಾವಯನ್ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಂ ತಣ್ಹಾಜಟಂ ವಿಜಟಯೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇದಾನಿ ತಮ್ಪಿ ವಿಜಟನಂ ವೇಳುಗುಮ್ಬವಿಜಟನೇನ ಉಪಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಗಾಥಾಯ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮೇ ‘‘ಇಮಿನಾ ಚ ಸೀಲೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಯೋಗಾವಚರಸನ್ತಾನಗತಾ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಾ ಮಿಸ್ಸಕಾ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಾ ಗಾಥಾಯ ಗಹಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಏಕಚ್ಚಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ಛಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ ಆಹ। ನ ಹಿ ತೇ ಛ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ ಸುನಿಸಿತನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ನಿಸಿತಂ, ಅತಿವಿಯ ತಿಖಿಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸತ್ಥಸ್ಸ ನಿಸಾನಸಿಲಾಯಂ ನಿಸಿತತರಭಾವಕರಣಂ, ಬಾಹುಬಲೇನ ಚಸ್ಸ ಉಕ್ಖಿಪನನ್ತಿ ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಅತ್ಥಾಪನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ಉಪಮಾ ವುತ್ತಾತಿ ತದುಭಯಂ ಉಪಮೇಯ್ಯೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮಾಧಿಸಿಲಾಯಂ ಸುನಿಸಿತಂ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಞಾಹತ್ಥೇನ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ’’ತಿ ಆಹ। ಸಮಾಧಿಗುಣೇನ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಯ ತಿಕ್ಖಭಾವೋ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೫; ೪.೯೯; ೫.೧೦೭೧; ನೇತ್ತಿ॰ ೪೦; ಮಿ॰ ಪ॰ ೨.೧.೧೪)। ವೀರಿಯಞ್ಚಸ್ಸಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹನತೋ। ವಿಜಟೇಯ್ಯಾತಿ ವಿಜಟೇತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ। ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಹಿ ವತ್ತಮಾನಾಯ ಯೋಗಾವಚರೋ ತಣ್ಹಾಜಟಂ ವಿಜಟೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮ। ವಿಜಟನಂ ಚೇತ್ಥ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪಹಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಞ್ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ ಸಮ್ಪದಾಲೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ದಕ್ಖಿಣಂ ಅರಹತೀತಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ, ಅಗ್ಗೋ ಚ ಸೋ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ ಚಾತಿ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ, ಅಗ್ಗಾ ವಾ ದಕ್ಖಿಣಾ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣಾ, ತಂ ಅರಹತೀತಿ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ।
೫. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ। ಅಯನ್ತಿ ‘‘ನರೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೋ ಯೋಗಾವಚರೋ। ಪುನ ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಸಂ ಪಞ್ಞಾಯಂ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ। ಕತ್ತರಿ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಅನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕರಣೀಯಂ ನತ್ಥಿ ವಿಸೇಸಾಧಾನಸ್ಸ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಪಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುರಿಮಕಮ್ಮಾನುಭಾವೇನೇವ ಹಿಸ್ಸ ಸಾ ಸಿದ್ಧಾ’’ತಿ। ತೇನಾತಿ ಯೋಗಿನಾ। ಭಾವನಾಯಂ ಸತತಪವತ್ತಿತವೀರಿಯತಾಯ ಸಾತಚ್ಚಕಾರಿನಾ। ಪಞ್ಞಾವಸೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತನೇಪಕ್ಕಸಙ್ಖಾತಪಞ್ಞಾವಸೇನ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸಮ್ಪಜಾನವಸೇನೇವ ಕರಣಸೀಲೋ, ತತ್ಥ ವಾ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ, ಸಮ್ಪಜಾನಸ್ಸ ವಾ ಅಸಮ್ಮೋಹಸ್ಸ ಕಾರಕೋ ಉಪ್ಪಾದಕೋತಿ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೀ, ತೇನ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರಿನಾ। ಅತ್ರಾತಿ ಅಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ। ಸೀಲಾದಿಸಮ್ಪಾದನೇ ವೀರಿಯಸ್ಸ ತೇಸಂ ಅಙ್ಗಭಾವತೋ ತಂ ವಿಸುಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಮುಖೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ಅವಿಭಾಗತೋ ದೇಸನಾಯ ಪಿಣ್ಡತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ತಂ ವಿಭಾಗತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಏತ್ತಾವತಾತಿ ಏತ್ತಕಾಯ ದೇಸನಾಯ। ಸಿಕ್ಖಾತಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಸಿಕ್ಖಾ। ಸಿಕ್ಖನಂ ಚೇತ್ಥ ಆಸೇವನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಂವರಣಾದಿವಸೇನ ಆಸೇವನ್ತೋ ತೇ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಸಾಸನನ್ತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಸಾಸನಂ। ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಬಲವಕಾರಣಂ। ವಜ್ಜನಂ ಅನುಪಗಮನಂ। ಸೇವನಾ ಭಾವನಾ। ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ಪಹಾಯಕಪಟಿಪಕ್ಖೋ। ಯದಿಪಿ ಗಾಥಾಯಂ ‘‘ಸೀಲೇ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಂ, ನ ‘‘ಅಧಿಸೀಲೇ’’ತಿ। ತಂ ಪನ ತಣ್ಹಾಜಟಾವಿಜಟನಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾಭೂತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಲೇನ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ ಪಕಾಸಿತಾ’’ತಿ। ಭವಗಾಮಿ ಹಿ ಸೀಲಂ ಸೀಲಮೇವ, ವಿಭವಗಾಮಿ
ಸೀಲೇನಾತಿ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾಭೂತೇನ ಸೀಲೇನ। ತಂ ಹಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತಾಯ ಸಾಸನಸ್ಸ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣತಂ ಪಕಾಸೇತಿ, ನ ಯಮನಿಯಮಾದಿಮತ್ತಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೀಲಞ್ಚ ಸುವಿಸುದ್ಧಂ, ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣ’’ನ್ತಿ ಚ। ಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಮಗ್ಗಕುಸಲಾನಂ। ಕುಸಲಾನನ್ತಿ ವಾ ಅನವಜ್ಜಾನಂ। ತೇನ ಅರಿಯಫಲಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ। ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಸಾವಜ್ಜಸ್ಸ ಅಕಿರಿಯಾ ಅನಜ್ಝಾಪಜ್ಜನಂ। ಏತೇನ ಚಾರಿತ್ತವಾರಿತ್ತಭೇದಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಕತಂ ಹೋತಿ। ಕತ್ತಬ್ಬಾಕರಣಮ್ಪಿ ಹಿ ಸಾವಜ್ಜಮೇವಾತಿ। ಆದಿವಚನತೋತಿ ಗಾಥಾಯಂ ವುತ್ತಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾನಂ ಆದಿಮ್ಹಿ ವಚನತೋ। ಆದಿಭಾವೋ ಚಸ್ಸ ತಮ್ಮೂಲಕತ್ತಾ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾನಂ। ಆದೀನಂ ವಾ ವಚನಂ ಆದಿವಚನಂ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಸೀಲಂ ಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಞಾ ಚ, ವಿಮುತ್ತಿ ಚ ಅನುತ್ತರಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೮೬) ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸೀಲಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಿಹೇತೂನಂ ದೂರೀಕರಣತೋ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಿಗುಣಾವಹಂ। ‘‘ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಿಗುಣಾವಹತ್ತಾ’’ತಿ ಏತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಸೀಲಸ್ಸ ಕಲ್ಯಾಣತಾವ ವಿಭಾವಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ಆದಿಭಾವೋಪೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಸುತ್ತೇ (ಪರಿ॰ ೩೬೬) ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದೀನಂ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ಪರಮ್ಪರಪಚ್ಚಯತಾ ವುತ್ತಾ। ಸಮಾಧಿನಾತಿ ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾಭೂತೇನ ಸಮಾಧಿನಾ। ಸಕಲಂ ಸಾಸನಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾಯ ಗಾಥಾಯ ಆದಿಪದೇನ ಆದಿಮ್ಹಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ, ತತಿಯಪದೇನ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಗಹಿತತ್ತಾ ಮಜ್ಝೇ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ ಸಮಾಧಿ ಪಾರಿಸೇಸತೋ ದುತಿಯಪದೇನ ಗಯ್ಹತೀತಿ ‘‘ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾತಿಆದಿವಚನತೋ ಹಿ ಸಮಾಧಿ ಸಾಸನಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಕುಸಲಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಪರಿಯಾಯತ್ತಾ। ಪುಬ್ಬೂಪನಿಸ್ಸಯವತೋ ಹಿ ಸಮಾಹಿತತಾದಿಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗಮೇನ ಅಭಿನೀಹಾರಕ್ಖಮತಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಇದ್ಧಿವಿಧಾದಿಗುಣಾವಹತ್ತಂ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಅಧಿಗತಾಯ ಯದತ್ಥಂ ಪಬ್ಬಜತಿ, ತಂ ಪರಿಯೋಸಿತನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಂ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾನಿಸಂಸಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವುಸ್ಸತಿ ಸದ್ಧಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ ಪಞ್ಞುತ್ತರಂ ವಿಮುತ್ತಿಸಾರ’’ನ್ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೨೪೫)। ಸಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಚಿತ್ತಂ, ಸಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೇನ ವಿಸೋಧನಂ ಸಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಾಪನಂ। ಏವಂ ಪನ ಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚೇ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತೇ ಉತ್ತರಿ ಕರಣೀಯಾಭಾವತೋ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪಞ್ಞುತ್ತರತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಾದಿಭಾವಾವಹನತೋತಿ ಯಾದಿಸೋ ಇಟ್ಠೇಸು, ಲಾಭಾದೀಸು ಚ ಅನುನಯಾಭಾವತೋ, ತಾದಿಸೋ ಅನಿಟ್ಠೇಸು, ಅಲಾಭಾದೀಸು ಚ ಪಟಿಘಾಭಾವತೋ। ತತೋ ಏವ ವಾ ಯಾದಿಸೋ ಅನಾಪಾಥಗತೇಸು ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು, ತಾದಿಸೋ ಆಪಾಥಗತೇಸುಪೀತಿ ತಾದೀ। ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ತಾದಿಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ಆವಹನತೋ। ವಾತೇನಾತಿ ನ ಸಮೀರತೀತಿ ನ ಚಲತಿ। ನ ಸಮಿಞ್ಜನ್ತೀತಿ ನ ಫನ್ದನ್ತಿ, ಕುತೋ ಚಲನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ತಥಾತಿ ಯಥಾ ಸೀಲಾದಯೋ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದೀನಂ ಪಕಾಸಕಾ, ತಥಾ ತೇವಿಜ್ಜತಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸಾತಿ ತೇಸಂ ಪಕಾಸನಾಕಾರೂಪಸಂಹಾರತ್ಥೋ ತಥಾ-ಸದ್ದೋ। ಯಸ್ಮಾ ಸೀಲಂ ವಿಸುಜ್ಝಮಾನಂ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಬಲೇನ, ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞಾಣಬಲೇನ ಚ ಸಂಕಿಲೇಸಮಲತೋ ವಿಸುಜ್ಝತಿ ಪಾರಿಪೂರಿಞ್ಚ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾ ಸಿಜ್ಝಮಾನಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಭಾವೇನ ಸತಿಬಲಂ, ಞಾಣಬಲಞ್ಚ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತೀತಿ ತಸ್ಸಾ ವಿಜ್ಜತ್ತಯೂಪನಿಸ್ಸಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಸಭಾಗಹೇತುಸಮ್ಪಾದನತೋ। ಸತಿನೇಪಕ್ಕೇನ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸವಿಜ್ಜಾಸಿದ್ಧಿ, ಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚೇಸು ಸುದಿಟ್ಠಕಾರಿತಾಪರಿಚಯೇನ ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣಾನುಬನ್ಧಾಯ ದುತಿಯವಿಜ್ಜಾಸಿದ್ಧಿ, ವೀತಿಕ್ಕಮಾಭಾವೇನ ಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಸಬ್ಭಾವತೋ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯತಾವಸೇನ ಅಜ್ಝಾಸಯಸುದ್ಧಿಯಾ ತತಿಯವಿಜ್ಜಾಸಿದ್ಧಿ। ಪುರೇತರಂ ಸಿದ್ಧಾನಂ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾನಂ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ವಿನಾ ಸೀಲಸ್ಸ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣೂಪನಿಸ್ಸಯತಾ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಖೀಣಾಸವೇಹಿ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ। ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾ ವಿಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಂ ಸೀಲಂ ನ ಸಭಾಗಹೇತೂತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ತತೋ ಪರ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೫; ೪.೯೯; ನೇತ್ತಿ॰ ೪೦; ಮಿ॰ ಪ॰ ೨.೧.೧೪) ವಚನತೋ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾ ಛಳಭಿಞ್ಞತಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ। ಪಞ್ಞಾ ವಿಯ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಂ ಸಮಾಧಿ ನ ಸಭಾಗಹೇತೂತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ತತೋ ಪರ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಯೋಗಾ ವೇ ಜಾಯತೇ ಭೂರೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೮೨) ವಚನತೋ ಪುಬ್ಬಯೋಗೇನ, ಗರುವಾಸದೇಸಭಾಸಾಕಓಸಲ್ಲಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾದೀಹಿ ಚ ಪರಿಭಾವಿತಾ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪತ್ತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಭೇದಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ‘‘ನ ಅಞ್ಞೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಞ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯಸ್ಸ ಸಮಾಧಿವಿಜಮ್ಭನಭೂತಾ ಅನವಸೇಸಾ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ನ ಇಜ್ಝನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ನ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾ ಅತ್ಥೀತಿ। ಸತಿಪಿ ವಿಜ್ಜಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಕದೇಸಭಾವೇ ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮುದಾಗತಾ ಏವ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಗಹಿತಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮುದಾಗತಾ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಮಗ್ಗೇನೇವ ಇಜ್ಝನ್ತಿ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಏವ ತಾಸಂ ಪಟಿಲಭಿತಬ್ಬತೋ, ಏವಂ ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮುದಾಗತಾ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮುದಾಗತಾ ಚ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಮಗ್ಗೇನೇವ ಇಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನೇವ
ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಸ್ಸ ಕಾಮಸೇವನಾಭಾವತೋ ಸೀಲೇನ ಪಠಮನ್ತವಿವಜ್ಜನಂ ವುತ್ತಂ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಕಾಮಹೇತು ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಸೇನಾಪಿ ಅಸುದ್ಧಪಯೋಗಾ ಹೋನ್ತಿ। ಝಾನಸುಖಲಾಭಿನೋ ಕಾಯಕಿಲಮಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ಏವ ನತ್ಥೀತಿ ಸಮಾಧಿನಾ ದುತಿಯನ್ತವಿವಜ್ಜನಂ ವುತ್ತಂ ಝಾನಸಮುಟ್ಠಾನಪಣೀತರೂಪಫುಟಕಾಯತ್ತಾ। ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ। ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇನ ಹಿ ಏಕಂಸತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋವ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ ನಾಮ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಲೋಕಿಯಪಞ್ಞಾವಸೇನಪಿ ಅನ್ತದ್ವಯವಿವಜ್ಜನಂ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಂ।
ಸೀಲಂ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಕಾಮಸುಗತೀಸುಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪನತೋ ಚತೂಹಿ ಅಪಾಯೇಹಿ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಲೇನ ಅಪಾಯಸಮತಿಕ್ಕಮನುಪಾಯೋ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಟಿವಿರತಿ ದುಗ್ಗತಿಪರಿಕಿಲೇಸಂ ಆವಹತಿ। ಸಮಾಧಿ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಮಹಗ್ಗತಭೂಮಿಯಂಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪನೇನ ಸಕಲಕಾಮಭವತೋ ವಿಮೋಚೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮಾಧಿನಾ ಕಾಮಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮನುಪಾಯೋ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಕಾಮಾವಚರಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾಯೀನಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಕಂ ಝಾನಂ ಕಾಮಧಾತುಪರಿಕಿಲೇಸಾವಹಂ ಹೋತಿ। ನ ಚೇತ್ಥ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಂ, ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಸಬ್ಬಭವಸಮತಿಕ್ಕಮನುಪಾಯೋತಿ ಕಾಮಭವಾದೀನಂ ನವನ್ನಮ್ಪಿ ಭವಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮನುಪಾಯೋ ಸೀಲಸಮಾಧೀಹಿ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾಪಿ ಭವಾ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತಾ ಏವ, ಕಾರಣಸ್ಸ ಅಪಹೀನತ್ತಾ। ಪಞ್ಞಾಯ ಪನಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ತೇ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಾ ಏವ।
ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನವಸೇನಾತಿ ದೀಪಾಲೋಕೇನೇವ ತಮಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುಗತೇನ ತೇನ ತೇನ ಕುಸಲಙ್ಗೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅಕುಸಲಙ್ಗಸ್ಸ ಪಹಾನವಸೇನ। ಸಮಾಧಿನಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನವಸೇನಾತಿ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಪವತ್ತಿನಿವಾರಣೇನ ಘಟಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಜಲತಲೇ ಸೇವಾಲಸ್ಸ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ನೀವರಣಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನವಸೇನ। ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ। ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನವಸೇನಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನಂ ಭಾವಿತತ್ತಾ ತಂತಂಮಗ್ಗವತೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೨೭೭) ವುತ್ತಸ್ಸ
ಕಿಲೇಸಾನಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ, ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಾನಂ ವಾ ಯೋ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಸು ವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಸೀಲೇನ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತಿ, ಅವೀತಿಕ್ಕಮಸಭಾವತ್ತಾ ಸೀಲಸ್ಸ। ಓಕಾಸಾದಾನವಸೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಚಿತ್ತೇ ಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ। ತಂ ಸಮಾಧಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾಧಿನಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ, ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾಯಕತ್ತಾ। ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ ಸನ್ತಾನೇ ಅನು ಅನು ಸಯನತೋ ಕಾರಣಲಾಭೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಾ ಅನುಸಯಾ, ತೇ ಪನ ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲದ್ಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾ ಥಾಮಗತಾ ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ಸತ್ತ ಕಿಲೇಸಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಸಯಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿ ದುಟ್ಠು ಚರಿತಂ, ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಾ ದೂಸಿತಂ ಚರಿತನ್ತಿ ದುಚ್ಚರಿತಂ, ತಮೇವ ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಂ ಸನ್ತಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸೇತಿ ವಿಬಾಧತಿ, ಉಪತಾಪೇತಿ ಚಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸೋ, ತಸ್ಸ ವಿಸೋಧನಂ ಸೀಲೇನ ತದಙ್ಗವಸೇನ ಪಹಾನಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಸೀಲಸ್ಸ। ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ ವಿಸೋಧನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ
ಕಾರಣನ್ತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ। ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀತಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಆದಿಭೂತತ್ತಾ ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಾನಂ ಪಾರಾಜಿಕಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಮಹಾಸೀಲಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನತೋ ಖುದ್ದಾನುಖುದ್ದಕಾನಂ ಆಪಜ್ಜನೇ ಸಹಸಾವ ತೇಹಿ ವುಟ್ಠಾನೇನ ಸೀಲೇಸು ಯಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರಿಪೂರಂ ಸಮತ್ಥಂ ಕರೋತೀತಿ ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ। ತಥಾ ಸಕದಾಗಾಮೀತಿ ‘‘ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ’’ತಿ ಏತಂ ಉಪಸಂಹರತಿ ತಥಾ-ಸದ್ದೇನ। ಏತೇ ಹಿ ದ್ವೇ ಅರಿಯಾ ಸಮಾಧಿಪಾರಿಪನ್ಥಿಕಾನಂ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾನಂ ಪಞ್ಞಾಪಾರಿಪನ್ಥಿಕಸ್ಸ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕಮೋಹಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಸಮೂಹತತ್ತಾ ಸಮಾಧಿಂ, ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಭಾವೇನ್ತಾಪಿ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸು ಯಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಮತ್ತಸೋ ಪಮಾಣೇನ ಪದೇಸಮತ್ತಮೇವ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಮತ್ತಸೋ ಕಾರಿನೋ ‘‘ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿನೋ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅನಾಗಾಮೀ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ। ಅರಹಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಮ್ಮೋಹಸ್ಸ ಸುಸಮೂಹತತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ।
ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ ಭಗವತಾ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೮೭) –
‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ ಹೋತಿ, ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಮತ್ತಸೋ ಕಾರೀ, ಪಞ್ಞಾಯ ಮತ್ತಸೋ ಕಾರೀ। ಸೋ ಯಾನಿ ತಾನಿ ಖುದ್ದಾನುಖುದ್ದಕಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ, ತಾನಿ ಆಪಜ್ಜತಿಪಿ ವುಟ್ಠಾತಿಪಿ। ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ನ ಹಿ ಮೇತ್ಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಭಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾ। ಯಾನಿ ಚ ಖೋ ತಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಾನಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸಾರುಪ್ಪಾನಿ, ತತ್ಥ ಧುವಸೀಲೋ ಚ ಹೋತಿ ಠಿತಸೀಲೋ ಚ, ಸಮಾದಾಯ ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು। ಸೋ ತಿಣ್ಣಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹೋತಿ ಅವಿನಿಪಾತಧಮ್ಮೋ ನಿಯತೋ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ। ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲೇಸು…ಪೇ॰… ಸೋ ತಿಣ್ಣಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ ರಾಗದೋಸಮೋಹಾನಂ ತನುತ್ತಾ ಸಕದಾಗಾಮೀ ಹೋತಿ। ಸಕಿದೇವ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರೋತಿ। ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ
‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಾದಿಕೇ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ನಿಗಮೇತುಂ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಞ್ಞೇ ಚಾತಿ ತಯೋ ವಿವೇಕಾ, ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ, ತೀಣಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾನಿ, ತೀಣಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಏವಮಾದಯೋ, ಸಿಕ್ಖತ್ತಿಕಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಚ ಗುಣತ್ತಿಕಾ। ಏವರೂಪಾತಿ ಯಾದಿಸಕಾ ಸಿಕ್ಖತ್ತಿಕಾದಯೋ ಇಧ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏದಿಸಾ।
ಏತ್ಥ ಹಿ ವಿವಟ್ಟಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಸೀಲೇನ ಕಾಯವಿವೇಕೋ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತಿ, ಸಮಾಧಿನಾ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ, ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪಧಿವಿವೇಕೋ। ತಥಾ ಸೀಲೇನ ಅದೋಸೋ ಕುಸಲಮೂಲಂ ಪಕಾಸಿತಂ ಹೋತಿ, ತಿತಿಕ್ಖಪ್ಪಧಾನತಾಯ, ಅಪರೂಪಘಾತಸಭಾವತಾಯ ಚ ಸೀಲಸ್ಸ। ಸಮಾಧಿನಾ ಅಲೋಭೋ