೧೦. ಆರುಪ್ಪನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಣ್ಣನಾ
೨೭೫. ಉದ್ದಿಟ್ಠೇಸೂತಿ ‘‘ಚತೂಸು ಆರುಪ್ಪೇಸೂ’’ತಿ। ತತ್ಥ ರೂಪವಿವೇಕೇನ ಅರೂಪಂ, ಅರೂಪಮೇವ ಆರುಪ್ಪಂ ಝಾನಂ, ಇಧ ಪನ ತದತ್ಥಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ತಂ ಭಾವೇತುಕಾಮೋ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ರೂಪಾಧಿಕರಣನ್ತಿ ರೂಪಹೇತು। ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಹಿ ಏತ್ಥ ಅಧಿಕರಣ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಕಾಮಾಧಿಕರಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೬೮-೧೬೯) ವಿಯ। ದಣ್ಡನಟ್ಠೇನ ದಣ್ಡೋ, ಮುಗ್ಗರಾದಿ। ಪರಪೀಳಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ತಸ್ಸ ಆದಾನಂ ದಣ್ಡಾದಾನಂ। ಸತ್ತಾನಂ ಸಸನಟ್ಠೇನ ಸತ್ಥಂ, ಆವುಧಂ। ಭಣ್ಡನಂ ಕಲಹೋ। ವಿರೋಧೋ ವಿಗ್ಗಹೋ। ನಾನಾವಾದೋ ವಿವಾದೋ। ಏತನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ದಣ್ಡಾದಾನಾದಿಕಂ। ಸಬ್ಬಸೋತಿ ಅನವಸೇಸತೋ। ಆರುಪ್ಪೇ ಅರೂಪಭಾವೇ, ಆರುಪ್ಪೇ ವಾ ಭವೇ। ರೂಪಾನಂಯೇವಾತಿ ದಿಟ್ಠಾದೀನವಾನಂ ರೂಪಾನಂಯೇವ, ನ ಅರೂಪಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನಿಬ್ಬಿದಾಯಾತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನತ್ಥಾಯ। ವಿರಾಗಾಯಾತಿ ವಿರಜ್ಜನತ್ಥಾಯ। ನಿರೋಧಾಯಾತಿ ನಿರುಜ್ಝನತ್ಥಾಯ। ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ದಣ್ಡಾದಾನಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾದಿಕಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಹೇತುಕಂ ಅನತ್ಥಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ನ ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕರಜರೂಪೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾದೀನವಾಧಿಕರಣಭಾವಯೋಗ್ಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ, ಓಳಾರಿಕರೂಪೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆದೀನವನ್ತಿ ದೋಸಂ। ತಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಸ್ಸ। ಆಲೋಕೋತಿ ವಣ್ಣವಿಸೇಸೋ ಏವಾತಿ ತತ್ಥ ಪವತ್ತಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ಸಿಯಾ ಆಕಾಸನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಗಹೇತುಂ, ನ ಪನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಸಕಸಿಣಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಉಗ್ಘಾಟನಾ ನಾಮ ರೂಪನಿಮಿತ್ತೇನೇವ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಸಕಸಿಣಂ ನವಸೂ’’ತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಆಲೋಕಕಸಿಣಮ್ಪಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಸೂ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಪನ ಠಪನೇ ಕಾರಣಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಕರಜರೂಪಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಹೋತಿ ತಸ್ಸ ಅನಾಲಮ್ಬನತೋ।
ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನನು ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಿಪಿ ತಸ್ಸ ಅನಾಲಮ್ಬನವಸೇನೇವ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಓಳಾರಿಕಙ್ಗಪ್ಪಹಾನತೋ ಪನ ಸನ್ತಸಭಾವೇನ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ತಪ್ಪಟಿಭಾಗಮೇವಾತಿ ಕರಜರೂಪಪಟಿಭಾಗಮೇವ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹಸಮ್ಭವತೋ। ಸದಿಸಞ್ಚ ನಾಮ ತಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಿಂ ತಸ್ಸ ಸಮತಿಕ್ಕಮನೇನಾತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕಥಂ? ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕಥನ್ತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ। ಯಥಾತಿ ಓಪಮ್ಮತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಲೇಖಾಚಿತ್ತನ್ತಿ ಕಾಳವಣ್ಣಾದಿನಾ ಕತಪರಿಕಮ್ಮಾಯ ಲೇಖಾಯ ಚಿತ್ತಂ। ಫಲಿತನ್ತರನ್ತಿ ವಿವರಂ। ದಿಸ್ವಾತಿ ದೂರತೋ ದಿಸ್ವಾ। ಸಮಾನರೂಪಸದ್ದಸಮುದಾಚಾರನ್ತಿ ಸದಿಸರೂಪಸಣ್ಠಾನಸರಪ್ಪಯೋಗಂ।
ಆರಮ್ಮಣವಸೇನಾತಿ ‘‘ಮಮ ಚಕ್ಖು ಸೋಭನಂ, ಮಮ ಕಾಯೋ ಥಿರೋ, ಮಮ ಪರಿಕ್ಖಾರಾ ಸುನ್ದರಾ’’ತಿ ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ। ಕರಜರೂಪಸಮಙ್ಗಿಕಾಲೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಭಾವರೂಪೇನ ಚೇವ ಆರಮ್ಮಣರೂಪೇನ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತಕಾಲೋ। ತಮ್ಪೀತಿ ಕಸಿಣರೂಪಸ್ಸಪಿ। ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಹಿ ಇದಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ಭಯಸನ್ತಾಸಅದಸ್ಸನಕಾಮತಾ ವಿಯ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತುಕಾಮತಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಇದಞ್ಚ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ನಿಬ್ಬಿದಾವಿರಾಗನಿರೋಧಾನಂ ಸಾಧಾರಣವಚನಂ। ತೇ ಹಿ ತಯೋ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಭಯಸನ್ತಾಸಅದಸ್ಸನಕಾಮತಾ ವುತ್ತಾ। ಏಕೋ ಕಿರ ಸುನಖೋ ವನೇ ಸೂಕರೇನ ಪಹಟಮತ್ತೋ ಪಲಾತೋ, ಸೋ ಅರೂಪದಸ್ಸನವೇಲಾಯ ಭತ್ತಪಚನಉಕ್ಖಲಿಂ ದೂರತೋ ದಿಸ್ವಾ ಸೂಕರಸಞ್ಞಾಯ ಭೀತೋ ಉತ್ತಸನ್ತೋ ಪಲಾಯಿ, ಪಿಸಾಚಭೀರುಕೋ ಪುರಿಸೋ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ಅಪರಿಚಿತೇ ದೇಸೇ ಮತ್ಥಕಚ್ಛಿನ್ನಂ ತಾಲಕ್ಖನ್ಧಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಿಸಾಚಸಞ್ಞಾಯ ಭೀತೋ ಉತ್ತಸನ್ತೋ ಮುಚ್ಛಿತೋ ಪಪತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೂಕರಾ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ।
೨೭೬. ಏವನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಓಪಮ್ಮತ್ಥಂ ನಿಗಮೇನ್ತೋ ಆಹ। ಸೋತಿ ಯೋಗಾವಚರೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಝಾನೇ ಆದೀನವಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ರೂಪನ್ತಿ ಕಸಿಣರೂಪಂ। ಸನ್ತವಿಮೋಕ್ಖತೋತಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನತೋ। ತಾನಿ ಹಿ ‘‘ಯೇ ತೇ ಸನ್ತಾ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ರೂಪೇ ಆರುಪ್ಪಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೭೨; ೧೦.೯) ಸನ್ತವಿಮೋಕ್ಖಾತಿ ಆಗತಾ। ಸನ್ತತಾಸಿದ್ಧಿ ಚಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸುತಿತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಯಥೇವಾತಿ ಏವ-ಕಾರೇನ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಏತಂ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ದುವಙ್ಗಿಕಂ, ಏವಂ ಆರುಪ್ಪಾನಿಪೀತಿ
ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ। ನಿಕನ್ತಿನ್ತಿ ಅಪೇಕ್ಖಂ। ಪರಿಯಾದಾಯಾತಿ ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ‘‘ಸನ್ತತೋ ಅನನ್ತತೋ ಮನಸಿ ಕರಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಪತ್ಥರಿತ್ವಾತಿ ಪಗೇವ ವಡ್ಢಿತಂ, ತದಾ ವಡ್ಢನವಸೇನ ವಾ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ। ತೇನಾತಿ ಕಸಿಣರೂಪೇನ। ಉಗ್ಘಾಟೇತಿ ಕಸಿಣನ್ತಿ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಕಸಿಣರೂಪಂ ಅಪನೇತಿ। ಉಗ್ಘಾಟನವಿಧಿಂ ಪನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಉಗ್ಘಾಟೇನ್ತೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಂವೇಲ್ಲೇತೀತಿ ಪಟಿಸಂಹರತಿ। ಅಞ್ಞದತ್ಥೂತಿ ಏಕಂಸೇನ। ನೇವ ಉಬ್ಬಟ್ಟತೀತಿ ನೇವ ಉಟ್ಠಹತಿ। ನ ವಿವಟ್ಟತೀತಿ ನ ವಿನಿವಟ್ಟತಿ। ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಕಸಿಣರೂಪಸ್ಸ। ಅಮನಸಿಕಾರನ್ತಿ ಮನಸಿ ಅಕರಣಂ ಅಚಿನ್ತನಂ। ಮನಸಿಕಾರಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ‘‘ಆಕಾಸೋ ಆಕಾಸೋ’’ತಿ ಭಾವನಾಮನಸಿಕಾರಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ಕಸಿಣರೂಪಂ ನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ, ತೇನ ಚ ಫುಟ್ಠೋಕಾಸಂ ‘‘ಆಕಾಸೋ ಆಕಾಸೋ’’ತಿ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ ಯದಾ ತಂ ಭಾವನಾನುಭಾವೇನ ಆಕಾಸಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತದಾ ಸೋ ಕಸಿಣಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತಿ ನಾಮ, ತಞ್ಚ ತೇನ ಉಗ್ಘಾಟಿತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಮತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಮೇತನ್ತಿ ತಿವಿಧಮ್ಪೇತಂ ಏಕಮೇವ ಪರಿಯಾಯಭಾವತೋ।
‘‘ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ? ನನು ರೂಪಾವಚರಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇಯೇವ ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನಿ, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚಸ್ಸ ನ ನೇಸಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ। ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಝಾನತೋ ಪರಿಹಾಯೇಯ್ಯ? ಯಂ ಪನೇಕೇ ವದನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ಥೇವ ಸುಖುಮಾನಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇಯ್ಯಾನಿ ನೀವರಣಾನಿ, ತಾನಿ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಮಹಗ್ಗತಕುಸಲೇಸು ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲೇಸು ವಿಯ ಓಧಿಸೋ ಪಹಾನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಯೋ ಪನ ರೂಪಾವಚರೇಹಿ ಆರುಪ್ಪಾನಂ ಉಳಾರಫಲತಾದಿವಿಸೇಸೋ, ಸೋ ಭಾವನಾವಿಸೇಸೇನ ಸನ್ತತರಪಣೀತತರಭಾವೇನ ತೇಸುಯೇವ ಪುರಿಮಪುರಿಮೇಹಿ ಪಚ್ಛಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಸತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಆಕಾಸನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ ಸತಿ ಸಮ್ಮಾ ಸೂಪಟ್ಠಿತಾ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ಸತಿಸೀಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಾನುಗುಣಾನಂ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಚಮಾನಂ ಸಕಿಚ್ಚಯೋಗಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಉಪಚಾರೇನಾತಿ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನೇನ। ಇಧಾಪೀತಿ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನಂ। ತಂ ಹಿ ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ। ಸೇಸನ್ತಿ ‘‘ಸೇಸಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಾನೀ’’ತಿಆದಿ। ಯಂ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬಮವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಪಥವೀಕಸಿಣನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೫೧ ಆದಯೋ) ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ‘‘ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ವುತ್ತನಯಮೇವಾ’’ತಿ।
ಏವಂ ಯಂ ತತ್ಥ ಅವಿಸಿಟ್ಠಂ, ತಂ ಅತಿದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯಾನಪ್ಪುತೋಳಿ ಕುಮ್ಭಿಮುಖಾದೀನನ್ತಿ ಓಗುಣ್ಠನಸಿವಿಕಾದಿಯಾನಾನಂ ಮುಖಂ ಯಾನಮುಖಂ, ಪುತೋಳಿಯಾ ಖುದ್ದಕದ್ವಾರಸ್ಸ ಮುಖಂ ಪುತೋಳಿಮುಖಂ, ಕುಮ್ಭಿಮುಖನ್ತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಮುಖ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ। ಆಕಾಸಂಯೇವ ಯಾನಮುಖಾದಿಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ। ಪರಿಕಮ್ಮಮನಸಿಕಾರೇನಾತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಭೂತೇನ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನೇನ। ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಅನುಲೋಮಂ ಉಪಚಾರೋತಿ ಚ ಅನತ್ಥನ್ತರಞ್ಹೇತಂ। ಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಚಕ್ಖುನಾ।
೨೭೭. ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನಾತಿ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಂ ದಣ್ಡಾದಾನಸಮ್ಭವದಸ್ಸನಾದಿನಾ ಸಬ್ಬೇನ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು, ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿರೂಪನಿಮಿತ್ತೇಸು, ತದಾರಮ್ಮಣಜ್ಝಾನೇಸು ಚ ದೋಸದಸ್ಸನಾಕಾರೇನ, ತೇಸು ಏವ ವಾ ರೂಪಾದೀಸು ನಿಕನ್ತಿಪ್ಪಹಾನಅನಾವಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾದಿನಾ। ರೂಪಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ರೂಪನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ‘‘ರೂಪೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೧೬೦; ವಿಭ॰ ೬೨೫) ಯಥಾ ರೂಪಭವೋ ರೂಪಂ। ರೂಪೀತಿ ಹಿ ರೂಪಜ್ಝಾನಲಾಭೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಕಸಿಣರೂಪಂ ರೂಪನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಪುರಿಮಪದಲೋಪೇನ ಯಥಾ ‘‘ದೇವದತ್ತೋ ದತ್ತೋ’’ತಿ। ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಕಸಿಣರೂಪಾನಿ ಝಾನಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ಪುರಿಮಪದಲೋಪೇನ ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ರೂಪಜ್ಝಾನಕಸಿಣರೂಪೇಸು ರೂಪವೋಹಾರೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ। ರೂಪೇ ರೂಪಜ್ಝಾನೇ ತಂಸಹಗತಾ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ। ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಯಥಾವುತ್ತಂ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ, ತೇನ ವಿರಾಗಾತಿ ಜಿಗುಚ್ಛನತೋ। ನಿರೋಧಾತಿ ತಪ್ಪಟಿಬನ್ಧಛನ್ದರಾಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ನಿರೋಧನತೋ। ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ವಿರಾಗಾ ಅನವಸೇಸಾನಂ ನಿರೋಧಾತಿ ಏವಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
‘‘ಆರಮ್ಮಣೇ ಅವಿರತ್ತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಯಸ್ಮಾ ಇಮಾನಿ ಝಾನಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾತಿಕ್ಕಮೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಾನಿ, ನ ಅಙ್ಗಾತಿಕ್ಕಮೇನಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಸಞ್ಞಾಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮೇನ ವಿನಾ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಾಸು ಚ ಸಞ್ಞಾಸು ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಅವತ್ವಾ ವುತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಾತಿಆದೀಸು ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮವಸೇನಾಪಿ ಅಯಮತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಕತಾ, ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಯ ಸಞ್ಞಾಸಮತಿಕ್ಕಮಮೇವ ಅವತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೨೭೮. ಪಟಿಘಾತೇನಾತಿ ಪಟಿಹನನೇನ ವಿಸಯೀವಿಸಯಸಮೋಧಾನೇನ। ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾತಿಆದೀಸು ಪುರಿಮಂ ಪುರಿಮಂ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋ ಝಾನಸಮಙ್ಗಿಕಾಲೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತೀತಿ ತಸ್ಸ ಇಧೇವ ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ಅನುಯೋಗಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಾಮಞ್ಚೇತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನಕಾನಂ। ಏತಾಸಂ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ। ಏತ್ಥ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಕಥಾಯಂ। ವಚನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮವಸೇನ।
ಕಿಂ ವಾ ಪಸಂಸಾಕಿತ್ತನೇನ, ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಪನ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋ ಇಧೇವ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ನಾಮ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಪಹೀನತಾಯ ವಾ ಪಚ್ಚಯಾಭಾವೇನ ವಾ। ತೇಸು ರೂಪಜ್ಝಾನಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅಭಾವೋ ಪಚ್ಚಯಾಭಾವಮತ್ತೇನ, ನ ಪಟಿಪಕ್ಖಾಧಿಗಮೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ತಾತಿ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ ರೂಪಾವಚರನ್ತಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಂ। ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತಸ್ಸ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ಸನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ನ ಪಹೀನತ್ತಾ ನ ಸನ್ತೀತಿ ನ ತದಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ ಪಹೀನಭಾವೇನ ನ ಸನ್ತಿ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ನ ಹಿ ರೂಪವಿರಾಗಾಯ ರೂಪಾವಚರಭಾವನಾ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿ। ನನು ಚ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾಪಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಏವಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ರೂಪಾಯತ್ತಾ ಚ ಏತಾಸಂ ಪವತ್ತೀ’’ತಿ। ಅಯಂ ಪನ ಭಾವನಾತಿ ಅರೂಪಭಾವನಮಾಹ। ಧಾರೇತುನ್ತಿ ಅವಧಾರೇತುಂ। ಇಧಾತಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇ। ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಚನಾದೀಹಿ ಆನೇಞ್ಜತಾ। ‘‘ಯೇ ತೇ ಸನ್ತಾ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ರೂಪೇ ಆರುಪ್ಪಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೭೨; ೧೦.೯) ಸನ್ತವಿಮೋಕ್ಖತಾ ಚ ವುತ್ತಾ।
೨೭೯. ದೋಸದಸ್ಸನಪುಬ್ಬಕಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವನಾವಸೇನ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಮಹತಾಪಿ ಸದ್ದೇನ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ನ ವುಟ್ಠಾತಿ। ತಥಾ ಪನ ನ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಸಬ್ಬರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಸಿಯಾ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಪನ ಅಪ್ಪಕಮ್ಪಿ ಸದ್ದಂ ನ ಸಹತೀತಿ ತಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸದ್ದೋ ಕಣ್ಟಕೋತಿ
ತೇನ ಚ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಹೇತೂನಂ ರೂಪಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಥಿರಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಙ್ಖೇಪತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪಿಚ ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಣ್ಣೋ ಕಥಿತೋ ಸೋತೂನಂ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಂ, ಪಲೋಭನತ್ಥಞ್ಚ। ಯೇ ಹಿ ಅಕುಸಲಾ ಏವಂಗಾಹಿನೋ ‘‘ಸಬ್ಬಸ್ಸಾದರಹಿತೇ ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತಿತಸಞ್ಞಾಯ ಕೋ ಆನಿಸಂಸೋ’’ತಿ, ತೇ ತತೋ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹತೋ ನಿವತ್ತೇತುಂ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಝಾನಸ್ಸ ಆನಿಸಂಸೋ ಕಥಿತೋ। ತಂ ಹಿ ಸುತ್ವಾ ತೇಸಂ ಏವಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತಾ ಕಿರಾಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಏವಂ ಪಣೀತಾ, ಹನ್ದಸ್ಸಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನತ್ಥಂ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ।
೨೮೦. ಅಸ್ಸಾತಿ ಉಪ್ಪಾದನ್ತೋ, ತಥಾ ವಯನ್ತೋ। ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ಹಿ ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭವತೋ, ಹುತ್ವಾ ಚ ವಿನಸ್ಸನತೋ ಉದಯವಯಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ। ಆಕಾಸೋ ಪನ ಅಸಭಾವಧಮ್ಮತ್ತಾ ತದುಭಯಾಭಾವತೋ ಅನನ್ತೋ ವುತ್ತೋ। ಅಜಟಾಕಾಸಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಸಾನಂ ಇಧ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ಆಕಾಸೋತಿ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಕಸಿಣಂ ಉಗ್ಘಾಟೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟೋ, ತದೇವ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಂ। ಮನಸಿಕಾರವಸೇನಾಪೀತಿ ರೂಪವಿವೇಕಮತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣತೋ ಅನನ್ತಫರಣಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಪರಿಕಮ್ಮಮನಸಿಕಾರವಸೇನಾಪಿ। ಅನನ್ತಂ ಫರತೀತಿ ಅಗ್ಗಹಿತಪರಿಚ್ಛೇದತಾಯ ಅನನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಸಮ್ಫಸ್ಸಪುಬ್ಬಕೇನ ಝಾನಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ಫುಸತಿ। ಯಥಾ ಭಿಸಗ್ಗಮೇವ ಭೇಸಜ್ಜಂ, ಏವಂ ಆಕಾಸಾನನ್ತಮೇವ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಂ ಸಂಯೋಗಪರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ಚ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ। ಝಾನಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ‘‘ಆಯತನಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇ ಆಯತನ-ಸದ್ದಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ। ಕಾರಣಾಕರಸಞ್ಜಾತಿದೇಸನಿವಾಸತ್ಥೇಪಿ ಆಯತನ-ಸದ್ದೋ ಇಧ ಯುಜ್ಜತೇವ।
ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೮೧. ಚಿಣ್ಣೋ ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವೇನ। ರೂಪಾವಚರಸಞ್ಞಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅನಧಿಗನ್ತಬ್ಬತೋ, ತಂಸಹಗತಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಸಮುದಾಚಾರಸ್ಸ ಹಾನಭಾಗಿಯಭಾವಾವಹತೋ, ತಂಸಮತಿಕ್ಕಮೇನೇವ ತದಞ್ಞೇಸಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಸಿದ್ಧಿತೋ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಸನ್ನರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ’’ತಿ। ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಾಯ ಭಾವನಾಯ ಉಪರೂಪರಿವಿಸೇಸಾವಹಭಾವತೋ, ಪಣೀತಭಾವಸಿದ್ಧಿತೋ ಚ ಪಠಮಾರುಪ್ಪತೋ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಂ ಸನ್ತತರಸಭಾವನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನೋ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಮಿವ ಸನ್ತಾ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಸುಪ್ಪಣೀತತರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪಚ್ಛಿಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಇಧಾ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೯೦)। ಅನನ್ತಂ ಅನನ್ತನ್ತಿ ಕೇವಲಂ ‘‘ಅನನ್ತಂ ಅನನ್ತ’’ನ್ತಿ ನ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ ನ ಭಾವೇತಬ್ಬಂ, ‘‘ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಪನ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ, ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವಾ।
ತಸ್ಮಿಂ ನಿಮಿತ್ತೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇ ವಿಞ್ಞಾಣನಿಮಿತ್ತೇ। ಚಿತ್ತಂ ಚಾರೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ। ಆಕಾಸಫುಟೇ ವಿಞ್ಞಾಣೇತಿ ಅಪ್ಪೇತೀತಿ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ। ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮಭಾವನಾಭಾವತೋ ಇದಂ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಂ ಹೋತಿ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಂ ವಿಯ। ಅಪ್ಪನಾನಯೋ ಪನೇತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಜ್ಝಾನೇ ಪುರಿಮಭಾಗೇ ತೀಣಿ, ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಜವನಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಾನಿ ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ। ‘‘ಚತುತ್ಥಂ ಪಞ್ಚಮಂ ವಾ ಅರೂಪಾವಚರ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೭೬) ಪಠಮಾರುಪ್ಪಜ್ಝಾನೇ ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ, ಅಥ ವಾ ಅಪ್ಪನಾನಯೋತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಝಾನಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾನಯೋ ಆರಮ್ಮಣಾತಿಕ್ಕಮಭಾವನಾವಸೇನ ಆರುಪ್ಪಂ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ‘‘ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಸ್ಸೇವ ಹಿ ಝಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮನಮತ್ತಂ ತತ್ಥ ಹೋತೀ’’ತಿ ಮರಣಾನುಸ್ಸತಿನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೭೭) ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨೮೨. ಸಬ್ಬಸೋತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಪಠಮಾರುಪ್ಪೇ ‘‘ಆಸನ್ನರೂಪಜ್ಝಾನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕತಾ, ಅಸನ್ತಸಭಾವತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಸಬ್ಬೇನ ದೋಸದಸ್ಸನಾಕಾರೇನ, ತತ್ಥ ವಾ ನಿಕನ್ತಿಪಹಾನಅನಾವಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾದಿಆಕಾರೇನ, ಸಬ್ಬಂ ವಾ ಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾಭೇದತೋ ಅನವಸೇಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಞಾತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಸೋತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನಯಮೇವಾ’’ತಿ। ಝಾನಸ್ಸ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನತಾ ಬಾಹಿರತ್ಥಸಮಾಸವಸೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಝಾನಮ್ಪಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನ’’ನ್ತಿ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ನಾಸ್ಸ ಅನ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪದಸಿದ್ಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ, ಏವಂ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನಪಿ ಆಯತನ-ಸದ್ದೇನ ಇಧ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಞ್ಜಾಯತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಞ್ಜಾತಿ, ಸಞ್ಜಾತಿ ಏವ ದೇಸೋ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸೋ। ಝಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ। ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಮನಸಿಕರಣೇನ। ಉಭಯಮ್ಪಿ ವಾ ಉಭಯತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಝಾನಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಅನಾವಜ್ಜನಂ, ಜವನಪಟಿಪಾದಕೇನ ವಾ ಭವಙ್ಗಮನಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅಕರಣಂ ಅಮನಸಿಕರಣಂ, ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೇನ, ಏಕಸೇಸನಯೇನ ವಾ।
ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ವಾ ಅನನ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸಬ್ಬಸೋ ಮನಸಿಕರಣವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನವಸೇಸತೋ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ ‘ಅನನ್ತ’ನ್ತಿ ಮನಸಿ ಕರೋತೀ’’ತಿ। ಝಾನವಿಭಙ್ಗೇಪಿ ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಪನ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ಏವಂ ವಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ತಂಯೇವ ಆಕಾಸಂ ಫುಟಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ। ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ಯುತ್ತೋ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಂಯೇವ ಆಕಾಸಂ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಫುಟಂ ತೇನ ಗಹಿತಾಕಾರಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ। ಏವಂ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನನ್ತಂ ಫರತೀತಿ। ಯಂ ಹಿ ಆಕಾಸಂ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಸಮಙ್ಗೀ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಅನನ್ತಂ ಫರತಿ, ತಂ ಫರಣಾಕಾರಸಹಿತಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಸಮಙ್ಗೀ ಅನನ್ತಂ ಫರತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ಅನನ್ತಫರಣಾಕಾರೇನ ಇಧ ಅನನ್ತತಾ, ನ ಆಕಾಸಸ್ಸ ವಿಯ ಉಪ್ಪಾದನ್ತಾದಿಅಭಾವೇನಾತಿ ‘‘ನಾಸ್ಸ ಅನ್ತೋತಿ ಅನನ್ತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವಾಹ। ‘‘ರುಳ್ಹೀಸದ್ದೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಾನಞ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೇ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ-ಸದ್ದೋ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಜ್ಝಾನೇನ ಅಞ್ಚೀಯತಿ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ ಆಲಮ್ಬೀಯತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚನ್ತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸೇಸಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಮೇವಾ’’ತಿ।
ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೮೩. ತತಿಯಾರುಪ್ಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಯಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಸದಿಸಂ, ತಂ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಅಪುಬ್ಬಮೇವ ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಯಂ ಆರಬ್ಭ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಪವತ್ತಂ, ತಸ್ಸೇವ। ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಏತೇನ ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ತತಿಯಾರುಪ್ಪಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಆರಮ್ಮಣಭೂತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸ ಅನಾರಮ್ಮಣಭೂತಂ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಅಭಾವೋತಿ ನತ್ಥಿತಾ। ಸುಞ್ಞತಾತಿ ರಿತ್ತತಾ। ವಿವಿತ್ತಾಕಾರೋತಿ ವಿವೇಕೋ। ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅಪಗಮಮೇವ ವದತಿ। ‘‘ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಮನಸಿಕರಿತ್ವಾತಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಮನಸಿ ಅಕತ್ವಾ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ। ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ, ತೇನ ತೀಸು ಪಕಾರೇಸು ಏಕೇನಪಿ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ತಸ್ಮಿಂ ನಿಮಿತ್ತೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅಭಾವಸಙ್ಖಾತೇ ಝಾನುಪ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತೇ। ಆಕಾಸೇ ಫುಟೇತಿ ಆಕಾಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ಪವತ್ತೇ। ‘‘ಆಕಾಸಫುಟೇ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ। ಸುಞ್ಞವಿವಿತ್ತನತ್ಥಿಭಾವೇತಿ ಸುಞ್ಞಭಾವೇ, ವಿವಿತ್ತಭಾವೇ, ನತ್ಥಿಭಾವೇ ಚಾತಿ ಯೇನ ಆಕಾರೇನ ಭಾವಿತಂ, ತಸ್ಸ ಗಹಣತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಸುಞ್ಞವಿವಿತ್ತನತ್ಥಿಭಾವೇತಿ ಸುಞ್ಞವಿವಿತ್ತತಾಸಙ್ಖಾತೇ ನತ್ಥಿಭಾವೇ, ತೇನ ವಿನಾಸಾಭಾವಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಪುರೇ ಅಭಾವಾದಿಕೇ।
ತಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಅಪ್ಪನಾಚಿತ್ತೇತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಜ್ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತೇ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಸ್ಸ ಅಪಗಮಸಙ್ಖಾತೇ ನತ್ಥಿಭಾವೇ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಅಪ್ಪನಾಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ। ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಅಭಾವಮೇವ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ವಿಹರತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪುರಿಸೋ ಕತ್ಥಚಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಸುಞ್ಞಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ, ನತ್ಥಿಭಾವಮೇವ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತಂ ಠಾನನ್ತಿ ತಂ ಸನ್ನಿಪಾತಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಪರಿಕಮ್ಮಮನಸಿಕಾರೇನ ಅನ್ತರಹಿತೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಾಭಾವೇನ ತಸ್ಸ ಅನ್ತರಧಾನಂ ನ ನಟ್ಠತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ರಿದಂ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ – ಯಥಾ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ತತ್ಥ ಸನ್ನಿಪತಿತಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ದಿಸ್ವಾ ಗತೋ, ತತೋ ಸಬ್ಬೇಸು ಭಿಕ್ಖೂಸು ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನ ಅಪಗತೇಸು ಆಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ಠಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸುಞ್ಞಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ತತೋಪಿ ಅಪಗತಕಾರಣಂ, ಏವಮಯಂ ಯೋಗಾವಚರೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಜ್ಝಾನಚಕ್ಖುನಾ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ನತ್ಥೀತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಮನಸಿಕಾರೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಅಪಗತೇ ತತಿಯಾರುಪ್ಪಜ್ಝಾನಚಕ್ಖುನಾ ತಸ್ಸ ನತ್ಥಿಭಾವಮೇವ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ವಿಹರತಿ, ನ ತಸ್ಸ ಅಪಗಮನಕಾರಣಂ ವೀಮಂಸತಿ ಝಾನಸ್ಸ ತಾದಿಸಾಭೋಗಾಭಾವತೋತಿ। ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೨೮೪. ನತ್ಥಿತಾ ‘‘ಯಮ್ಪಿ ವಿಭಙ್ಗೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತಞ್ಞೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಭಾವೇತೀತಿ ಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಮನಸಿ ಕತಂ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಂಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಖಯತೋ ಸಮ್ಮಸನನ್ತಿ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಮಾಹ। ಸಾ ಹಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಭಙ್ಗಾಭಾವಮೇವ ಪಸ್ಸನ್ತೀ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಅಭಾವೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಖಯತೋ ಸಮ್ಮಸನಂ ವಿಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಪಾಠಸ್ಸ। ಪುನ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ। ಅಭಾವೇತೀತಿ ಅಭಾವಂ ಕರೋತಿ। ಯಥಾ ಞಾಣಸ್ಸ ನ ಉಪತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಂ ಕರೋತಿ ಅಮನಸಿಕರಣತೋ। ತತೋ ಏವ ವಿಭಾವೇತಿ ವಿಗತಭಾವಂ ಕರೋತಿ, ವಿನಾಸೇತಿ ವಾ ಯಥಾ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ಕರಣತೋ। ತೇನೇವ ಅನ್ತರಧಾಪೇತಿ ತಿರೋಭಾವಂ ಗಮೇತಿ। ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ಏವಮತ್ಥೋ, ನ ಇತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಅಯುಜ್ಜಮಾನಕತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಅಸ್ಸಾತಿ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಾಭಾವಸ್ಸ। ಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ। ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಪ್ಪಾವಸೇಸತಾ ನಾಮ ಭಙ್ಗೋ ಏವ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಭಙ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಸ್ಸ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ಸತಿ ಹಿ ಭಙ್ಗಮತ್ತೇಪಿ ತಸ್ಸ ಸಕಿಞ್ಚನತಾ ಸಿಯಾ। ಅಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಕಾರಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ವಿಭಾವನಮಾಹ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೮೫. ನೋ ಚ ಸನ್ತಾತಿ ಯಥಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸವಿಸೇಸಾ ಸನ್ತಾ, ಏವಮಯಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿ ನೋ ಚ ಸನ್ತಾ ತದಭಾವತೋ। ಯಾ ಅಯಂ ಖನ್ಧೇಸು ಪಚ್ಚಯಯಾಪನೀಯತಾಯ, ರೋಗಮೂಲತಾಯ ಚ ರೋಗಸರಿಕ್ಖತಾ, ದುಕ್ಖತಾಸೂಲಯೋಗಾದಿನಾ ಗಣ್ಡಸರಿಕ್ಖತಾ, ಪೀಳಾಜನನಾದಿನಾ ಸಲ್ಲಸರಿಕ್ಖತಾ ಚ, ಸಾ ಸಞ್ಞಾಯ ಸತಿ ಹೋತಿ, ನಾಸತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಞ್ಞಾ ರೋಗೋ, ಸಞ್ಞಾ ಗಣ್ಡೋ, ಸಞ್ಞಾ ಸಲ್ಲ’’ನ್ತಿ। ಸಾ ಚೇತ್ಥ ಪಟುಕಿಚ್ಚಾ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವತೋ ಓಳಾರಿಕಸಞ್ಞಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ನ ಕೇವಲಂ ಸಞ್ಞಾ ಏವ, ಅಥ ಖೋ ವೇದನಾಚೇತನಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ಪನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ। ಏತಂ ಸನ್ತನ್ತಿ ಏತಂ ಅಸನ್ತಭಾವಕರರೋಗಾದಿಸರಿಕ್ಖಸಞ್ಞಾವಿರಹತೋ ಸನ್ತಂ। ತತೋ ಏವ ಪಣೀತಂ। ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ‘‘ಆದೀನವ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ರೋಗಾದಿಸರಿಕ್ಖಸಞ್ಞಾದಿಸಬ್ಭಾವೋಪಿ ಆದೀನವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ನ ಆಸನ್ನವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕತಾವ। ಉಪರೀತಿ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪೇ। ಸಾ ವಾತಿ ಸಾ ಏವ। ವತ್ತಿತಾತಿ ಪವತ್ತಿತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಾ ವಳಞ್ಜಿತಾ।
ತಸ್ಮಿಂ ನಿಮಿತ್ತೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತತಿಯಾರುಪ್ಪಸಮಾಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇ ಝಾನನಿಮಿತ್ತೇ। ಮಾನಸನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ ‘‘ಮನೋ ಏವ ಮಾನಸ’’ನ್ತಿ ಕತ್ವಾ, ಭಾವನಾಮನಸಿಕಾರಂ ವಾ। ತಂ ಹಿ ಮನಸಿ ಭವನ್ತಿ ಮಾನಸನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಝಾನಾನುಗುಣತಾಯ ಸಮಾಪತ್ತಿಪರಿಯಾಯೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇಸು ಚತೂಸು ಖನ್ಧೇಸೂ’’ತಿ, ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇಸೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೨೮೬. ಯಥಾವುತ್ತಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಆಯತನಂ ಕಾರಣಮಸ್ಸಾತಿ ಝಾನಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ, ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಝಾನಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಏವಂ ವಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಯಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಭಾವತೋತಿ ಯಾದಿಸಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನ। ಯಾ ಹಿ ಸಾ ಪಟುಸಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಸಞ್ಞಾತಿಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಸಞ್ಞಾಸಭಾವಾನಾತಿವತ್ತನತೋ ಅಸಞ್ಞಾತಿಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಸಾ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತನ್ತಿ ತಂ ಝಾನಂ। ತಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತನ್ತಿ ತಂ ಸಸಾಪಟಿಪದಂ, ಯಥಾವುತ್ತಸಞ್ಞಂ, ತಸ್ಸಾ ಚ ಅಧಿಗಮುಪಾಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀತಿ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಧಮ್ಮಂ ಉದ್ಧರನ್ತೇನ ಸಞ್ಞಾವನ್ತಮುಖೇನ ಸಞ್ಞಾ ಉದ್ಧಟಾ, ಅಞ್ಞಥಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ಸಾ ಪನ ಪಟಿಪದಾ ಯತ್ಥ ಪವತ್ತತಿ, ಯಥಾ ಚ ಪವತ್ತತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಹಿ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಭಾವನಾಯ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ, ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸಮಾಪತ್ತಿ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋತಿ। ಯತ್ರ ಹಿ ನಾಮಾತಿ ಯಾ ನಾಮ। ನತ್ಥಿಭಾವಮ್ಪೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸುಞ್ಞತಮ್ಪಿ, ಏವಂ ಸುಖುಮಮ್ಪೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸನ್ತಾರಮ್ಮಣತಾಯಾತಿ ಸನ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಸನ್ತಾರಮ್ಮಣಾ, ತಬ್ಭಾವೋ ಸನ್ತಾರಮ್ಮಣತಾ, ತಾಯ, ನ ಝಾನಸನ್ತತಾಯ। ನ ಹಿ ತತಿಯಾರುಪ್ಪಸಮಾಪತ್ತಿ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಜ್ಝಾನತೋ ಸನ್ತಾ।
ಚೋದಕೋ ‘‘ಸನ್ತತೋ ಚೇ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಕಥಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಇತರೋ ‘‘ಅಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾಯಾ’’ತಿ ಪರಿಹಾರಮಾಹ, ತೇನ ಆದೀನವದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೋ ಹೀತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಂ ಝಾನೇ ಅಭಿರತಿ, ತತ್ಥ ಆವಜ್ಜನಸಮಾಪಜ್ಜನಾದಿಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಸಾ ಪನಸ್ಸ ತತಿಯಾರುಪ್ಪೇ ಸಬ್ಬಸೋ ನತ್ಥಿ, ಕೇವಲಂ ಅಞ್ಞಾಭಾವತೋ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಮತ್ತಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಗಚ್ಛತೀತಿ ತೇಸಂ ಸಿಪ್ಪೀನಂ ಜೀವಿಕಂ ತಿಣಾಯಪಿ ಅಮಞ್ಞಮಾನೋ ತೇ ವೀತಿವತ್ತತಿಯೇವ। ಸೋತಿ ಯೋಗಾವಚರೋ। ತನ್ತಿ ತತಿಯಾರುಪ್ಪಸಮಾಪತ್ತಿಂ। ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಸನ್ತಾ ವತಾಯಂ ಸಮಾಪತ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ। ತನ್ತಿ ಯಾಯ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಭಾವೇತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಸಞ್ಞಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ಹಿ ದೇಸನಾ। ಪರಮಸುಖುಮನ್ತಿ ಉಕ್ಕಂಸಗತಸುಖುಮಭಾವಂ। ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸಮಾಪತ್ತಿನ್ತಿ ಉಕ್ಕಂಸಗತಸುಖುಮತಾಯ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸೇಸತಾಮತ್ತಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತಸಙ್ಖಾರ’’ನ್ತಿ। ಅನ್ತಮತಿಚ್ಚ ಅಚ್ಚನ್ತಂ। ಯತೋ ಸುಖುಮತಮಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತಸುಖುಮಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಠಮಜ್ಝಾನೂಪಚಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ತಚ್ಛನ್ತಿಯಾ ವಿಯ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಭಾವನಾಯ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಸಙ್ಖಾರಾ ತತ್ಥ ಅನ್ತಿಮಕೋಟ್ಠಾಸತಂ ಪಾಪಿತಾ, ತತೋ ಪರಂ ನಿರೋಧೋ ಏವ, ನ ಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತೀತಿ। ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸಮಾಪತ್ತೀ’’ತಿ।
೨೮೭. ಯಂ ತಂ ಚತುಕ್ಖನ್ಧಂ। ಅತ್ಥತೋತಿ ಕುಸಲಾದಿವಿಸೇಸವಿಸಿಟ್ಠಪರಮತ್ಥತೋ। ವಿಸೇಸತೋ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇಧ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ’’ತಿ। ಓಳಾರಿಕಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವತೋತಿ ಯದಿಪಿ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪವಿಪಾಕಸಞ್ಞಾಯ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಕುಸಲಸಞ್ಞಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ತಥಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲಸಞ್ಞಾಹಿ, ತಥಾಪಿ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾ ನಾಮ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಾಯ ವಿಯ ಚತುವೋಕಾರೇಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ತೀಸು ಭೂಮೀಸು ಸಞ್ಞಾಯ ವಿಯ ಓಳಾರಿಕಾಯ ಅಭಾವತೋ। ಸುಖುಮಾಯಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸುಖುಮಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಭಾವತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ। ನೇವಸಞ್ಞಾತಿ ಏತ್ಥ ನ-ಕಾರೋ ಅಭಾವತ್ಥೋ, ನಾಸಞ್ಞನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನ-ಕಾರೋ ಅಞ್ಞತ್ಥೋ, ಅ-ಕಾರೋ ಅಭಾವತ್ಥೋವ, ಅಸಞ್ಞಂ ಅನಸಞ್ಞಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾತಿ ಏಕದೇಸಭಾವೇನ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ। ಏತ್ಥಾತಿ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪೇ। ದುತಿಯೇ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ನೇವಸಞ್ಞಾತಿ ಏತ್ಥ ನ-ಕಾರೋ ಅಞ್ಞತ್ಥೋ। ತಥಾ ನಾಸಞ್ಞಾತಿ ಏತ್ಥ ನ-ಕಾರೋ, ಅ-ಕಾರೋ ಚ ಅಞ್ಞತ್ಥೋ ಏವಾತಿ ತೇನ ದ್ವಯೇನ ಸಞ್ಞಾಭಾವೋ ಏವ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಧಮ್ಮಾಯತನಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ‘‘ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ।
ಕಿಂ ಪನ ಕಾರಣಂ, ಯೇನೇತ್ಥ ಸಞ್ಞಾವ ಏದಿಸೀ ಜಾತಾತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ನ ಕೇವಲ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನಾಯಂ ದೇಸನಾ ಕತಾ ‘‘ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೪೧, ೩೫೯; ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೨೪) ವಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಏಸ ಅತ್ಥೋತಿ ಕಞ್ಚಿ ವಿಸೇಸಂ ಉಪಾದಾಯ ಸಭಾವತೋ ಅತ್ಥೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಞ್ಚಿ ವಿಸೇಸಂ ಉಪಾದಾಯ ನತ್ಥೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ।
ಅತಿಥೋಕಮ್ಪಿ ಯಂ ತೇಲಮತ್ಥಿ ಭನ್ತೇತಿ ಆಹ ಅಕಪ್ಪಿಯಭಾವಂ ಉಪಾದಾಯ, ತದೇವ ನತ್ಥಿ, ಭನ್ತೇ, ತೇಲನ್ತಿ ಆಹ ನಾಳಿಪೂರಣಂ ಉಪಾದಾಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ।
ಯದಿ ಆರಮ್ಮಣಸಞ್ಜಾನನಂ ಸಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ, ತಂ ಸಞ್ಞಾ ಸಮಾನಾ ಕಥಮಯಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದಹನಕಿಚ್ಚಮಿವಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏವ ಹೇಸಾ ಪಟುಸಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತತೋ ಏವ ಚ ಞಾಣಸ್ಸ ಸುಗಯ್ಹಾಪಿ ನ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಿದಾಜನನಮ್ಪಿ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ। ಅಕತಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಅಕತವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸೋ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತಸಮ್ಮಸನಚಾರೋ। ಪಕತಿವಿಪಸ್ಸಕೋತಿ ಪಕತಿಯಾ ವಿಪಸ್ಸಕೋ। ಖನ್ಧಾದಿಮುಖೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ದ್ವಾರಾಲಮ್ಬನೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಸ್ಸಕೋ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ ತಬ್ಬಿಸಯಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ, ಯಥಾ ಪನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನವಸೇನೇವಾತಿ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮೇ ಅವಿನಿಬ್ಭುಜ್ಜ ಏಕತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಲಾಪತೋ ಸಮೂಹತೋ ಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ನಯವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನವಸೇನ। ಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮೇ ವಿನಿಬ್ಭುಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಸರೂಪತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಸಮ್ಮಸನಂ ಅನುಪದಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾ ಏವಂ ಸುಖುಮತ್ತಂ ಗತಾ ಯಥಾ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾಪಿ ನಾಮ ಅನುಪದಂ ನ ವಿಪಸ್ಸನೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಥೇರಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ। ಅಞ್ಞಾಹಿಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಮಪರಾ ಉಪಮಾ – ಏಕೋ ಕಿರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಪುರಿಸಂ ಮನುಞ್ಞಂ ಮತ್ತಿಕಭಾಜನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತಂ ದಿಸ್ವಾ ಯಾಚಿ ‘‘ದೇಹಿ ಮೇ ಇಮಂ ಭಾಜನ’’ನ್ತಿ। ಸೋ ಸುರಾಸಿತ್ತತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನಾಯ್ಯೋ ಸಕ್ಕಾ ದಾತುಂ, ಸುರಾ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಆಹ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ
ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಯಥಾ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಅನನ್ತೋ ಆಕಾಸೋ, ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭಾವನಾಕಾರೋ ಗಹಿತೋ, ಏವಂ ಕೋಚಿ ಭಾವನಾಕಾರೋ ನ ಗಹಿತೋತಿ? ಕೇಚಿ ತಾವ ಆಹು – ‘‘ಭಾವನಾಕಾರೋ ನಾಮ ಸೋಪಚಾರಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಯಥಾಸಕಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋ, ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಧಮ್ಮಾ। ತೇ ಪನ ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಏಕಸ್ಸ ವಾ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ, ಸಬ್ಬೇ ಏವ ವಾ। ತತ್ಥ ಪಠಮಪಕ್ಖೇ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಆಪನ್ನನ್ತಿ ‘ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣ’ನ್ತಿ ಮನಸಿಕಾರೇ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ। ದುತಿಯಪಕ್ಖೇ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಝಾನಸ್ಸ ‘ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞ’ನ್ತಿ ಮನಸಿಕಾರೇ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನತಾ ವಾ ಸಿಯಾ, ಅಭಾವಾರಮ್ಮಣತಾ ವಾ। ಸಬ್ಬಥಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಭಾವೋ ನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ। ತದಿದಮಕಾರಣಂ ತಥಾ ಝಾನಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ। ನ ಹಿ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಭಾವನಾ ವಿಞ್ಞಾಣಮಾಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ ವಾ ಆಮಸನ್ತೀ ಪವತ್ತತಿ, ಕಿಞ್ಚರಹಿ? ತತಿಯಾರುಪ್ಪಸ್ಸ ಸನ್ತತಂ।
ಯದಿ ಏವಂ, ಕಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸನ್ತ’’ನ್ತಿ ನ ಗಹಿತನ್ತಿ? ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ಗಹಿತತಂ ಸುತ್ತೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೨೯; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೫೨), ವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೬೦೬ ಆದಯೋ) ಪನ ಗಹಿತಮೇವ। ಯಥಾಹ – ‘‘ತಞ್ಞೇವ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೬೧೯)। ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಯ ಸುತ್ತೇ ಭಾವನಾಕಾರೋ ನ ಗಹಿತೋತಿ? ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯತೋ, ದೇಸನಾವಿಲಾಸತೋ ಚ। ಯೇ ಹಿ ವೇನೇಯ್ಯಾ ಯಥಾ ಹೇಟ್ಠಾ ತೀಸು ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ (ವಿಭ॰ ೬೦೫ ಆದಯೋ) ಉದ್ದೇಸದೇಸನಾ। ಯೇ ಪನ ವೇನೇಯ್ಯಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವುತ್ತೇಯೇವ ತಸ್ಮಿಂ ತಮತ್ಥಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ವಿಭಙ್ಗೇ ಭಾವನಾಕಾರೋ ವುತ್ತೋ। ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರೋ ಪನ ಭಗವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ದೇಸೇತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಂ ಜಾನನ್ತೋ ಕತ್ಥಚಿ ಭಾವನಾಕಾರಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಭಾವನಾಕಾರಂ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸಾ ಚ ದೇಸನಾ ಯಾವದೇವ ವೇನೇಯ್ಯವಿನಯತ್ಥಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋ। ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾ ವಾ ಪರಿಯಾಯಕಥಾತಿ ತತ್ಥ ಭಾವನಾಕಾರೋ
ಅಪರೇ ಪನ ಭಣನ್ತಿ – ‘‘ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪೇ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸುತ್ತೇ ಭಾವನಾಕಾರಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣಂ, ಸ್ವಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಅನುಪುಬ್ಬಭಾವನಾಜನಿತೋ। ಸಾ ಚ ಅನುಪುಬ್ಬಭಾವನಾ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋಪಜನಿತಾ ಪಹಾತಬ್ಬಸಮತಿಕ್ಕಮೇನ ಝಾನಾನಂ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬತೋ। ತಥಾ ಹಿ ಕಾಮಾದಿವಿವೇಕವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವೂಪಸಮಪೀತಿವಿರಾಗಸೋಮನಸ್ಸತ್ಥಙ್ಗಮಮುಖೇನ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ ದೇಸಿತಾನಿ, ರೂಪಸಞ್ಞಾದಿಸಮತಿಕ್ಕಮಮುಖೇನ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾನಿ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಝಾನಾನಿಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸೀಲಂ, ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪಞ್ಞಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಪ್ಪಹಾನವಸೇನೇವ ಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬತೋ ಪಹಾತಬ್ಬಧಮ್ಮಸಮತಿಕ್ಕಮದಸ್ಸನಮುಖೇನೇವ ದೇಸನಾ ಆರುಳ್ಹಾ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ಪಹಾಯ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೮, ೧೯೪) ಸೀಲಸಂವರೋ, ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ನ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೀ ಹೋತಿ ನಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಾಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೧೩; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೧೧, ೪೨೧; ೩.೧೫, ೭೫) ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ, ‘‘ನೇವ ದವಾಯ ನ ಮದಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩, ೪೨೨; ೨.೨೪; ೩.೭೫; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೬೩; ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೫೮; ಮಹಾನಿ॰ ೨೦೬; ವಿಭ॰ ೫೧೮) ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ, ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಂ ಪಹಾಯ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೇನ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೮) ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿ, ‘‘ಅಭಿಜ್ಝಂ ಲೋಕೇ ಪಹಾಯ ವಿಗತಾಭಿಜ್ಝೇನ ಚೇತಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೧೭; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೧೨, ೪೨೫; ೩.೧೬, ೭೫) ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗೋ, ‘‘ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಅಸ್ಮಿಮಾನಸಮುಗ್ಘಾತಾಯ, ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಿನೋ, ಮೇಘಿಯ, ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾ
ಸತಿಪಿ ಧಮ್ಮತೋ, ಮಹಗ್ಗತಭಾವೇನಾಪಿ ಚ ಅಭೇದೇ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥತೋ ಆರುಪ್ಪಂ ಅಙ್ಗತೋಪಿ ಸನ್ತಮೇವ, ಯತಸ್ಸ ಸನ್ತವಿಮೋಕ್ಖತಾ ವುತ್ತಾ। ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಾದೀನಿ ಪನ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಾದಿತೋ ಅಙ್ಗತೋ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ಸನ್ತಸನ್ತತರಸನ್ತತಮಭಾವಪ್ಪತ್ತಾನಿ ತಥಾ ಭಾವನಾವಿಸೇಸಸಮಾಯೋಗತೋ, ಸ್ವಾಯಂ ಭಾವನಾವಿಸೇಸೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನೂಪಚಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತಂತಂಪಹಾತಬ್ಬಸಮತಿಕ್ಕಮನವಸೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಸನ್ತಸುಖುಮಭಾವಂ ಆಪಾದೇನ್ತೋ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪೇ ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸುಖುಮಭಾವಂ ಪಾಪೇತಿ। ಯತೋ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಂ ಯಥಾ ಅನುಪದಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭಾವಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಪಕತಿವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸಾಪಿ ನಿಬ್ಬಿದುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತಿತೋ, ತಥಾ ಸಯಂ ತತಿಯಾರುಪ್ಪಧಮ್ಮೇಸು ಪವತ್ತಮಾನಂ ತೇ ಯಾಥಾವತೋ ವಿಭಾವೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಯಥಾ ತದಞ್ಞಜ್ಝಾನಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಆರಮ್ಮಣಂ। ಕೇವಲಂ ಪನ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿಮತ್ತಮೇವಸ್ಸ ತತ್ಥ ಹೋತಿ ಸುತ್ತೇ ಭಾವನಾಕಾರಂ ಪರಿಯಾಯದೇಸನತ್ತಾ ನ ಕಥೇಸಿ।
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ಅತಿಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತಂ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಂಯೇವ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೬೧೯) ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತಂ ಯಥಾಧಮ್ಮಸಾಸನಭಾವತೋ, ಪುಬ್ಬಭಾಗವಸೇನ ವಾ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ತದಾ ಯೋಗಿನೋ ತಸ್ಸ ವಿಭೂತಭಾವತೋ। ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಪನ ಸುತ್ತೇ ಭಾವನಾಕಾರೋ ನ ಗಹಿತೋ ಅವಿಭೂತಭಾವತೋ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಆದಿತೋ ಅವಿಭೂತಂ ಹೋತಿ, ಯಥಾ ತಂ? ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಆದಿ। ಕಿಞ್ಚಿ ಮಜ್ಝೇ, ಯಥಾ ತಂ? ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ। ಕಿಞ್ಚಿ ಉಭಯತ್ಥ, ಯಥಾ ತಂ? ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿಆದಿ। ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪನ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಅವಿಭೂತಂ ಭಾವನಾಯ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಸುತ್ತೇ ಭಾವನಾಕಾರೋ ನ ಗಹಿತೋ, ನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಭಾವತೋತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ।
ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೮೮. ಅಸದಿಸರೂಪೋತಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಅಸೀತಿಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾಕೇತುಮಾಲಾದೀಹಿ ರೂಪಗುಣೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣರೂಪಕಾಯೋ, ಸಭಾವತ್ಥೋ ವಾ ರೂಪ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಯಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೪೦೦; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩೩; ವಿಭ॰ ೨೦೩) ವಿಯ। ತಸ್ಮಾ ಅಸದಿಸರೂಪೋತಿ ಅಸದಿಸಸಭಾವೋ, ತೇನ ದಸಬಲಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಸಮಾಯೋಗದೀಪನತೋ ಸತ್ಥು ಧಮ್ಮಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾಪಿ ಅಸದಿಸತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ। ಇತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ। ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಆರುಪ್ಪೇ। ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾಪಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ಅಸಾಧಾರಣಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಝಾನೇ ಪತಿನಿಯತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಾಧಾರಣಭಾವತೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ ವಿಸಟಂ ಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾಪಿ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಾ।
೨೮೯. ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾತಿಕ್ಕಮತೋತಿ ಆಕಾಸಾತಿಕ್ಕಮತೋತಿ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕಮನತೋ। ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತಿತವಿಞ್ಞಾಣಾತಿಕ್ಕಮತೋತಿ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕಮನತೋ, ನ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಾತಿಕ್ಕಮನತೋ। ತದತಿಕ್ಕಮತೋ ಹಿ ತಸ್ಸೇವ ವಿಭಾವನಂ ಹೋತಿ। ದುತಿಯಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣವಿಭಾವನೇ ಹಿ ತದೇವ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಸಿಯಾ, ನ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ, ನ ಚ ಆರಮ್ಮಣೇ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಅನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಿಭಾವನಾತಿಕ್ಕಮೋ ಯುಜ್ಜತಿ। ಪಾಳಿಯಞ್ಚ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಸತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ॰… ಸತೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ತಂಯೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಭಾವೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಂಯೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಅಭಾವೇತೀ’’ತಿ, ‘‘ತಂಯೇವ ಅಭಾವೇತೀ’’ತಿ ವಾ। ‘‘ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ದ್ವಯಂ ವುತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಞ್ಚ। ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಯೇ ಯೇನ ಕೇನಚಿ, ಯತೋ ವಾ ವುಟ್ಠಿತೋ, ತೇನೇವ ಪಧಾನನಿದ್ದಿಟ್ಠೇನ ತಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಆಪನ್ನೇ ‘‘ಅಯಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಾತಿಕ್ಕಮಭಾವನಾ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸ್ಸ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ವಿಞ್ಞಾಣವಚನಂ। ತಸ್ಮಾ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇವ ಅಭಾವನಾತಿಕ್ಕಮೋ ವುತ್ತೋ।
೨೯೦. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀತಿ ಅಙ್ಗಾತಿಕ್ಕಮೇ ಅಸತಿಪಿ। ಸುಪ್ಪಣೀತತರಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಪಣೀತತರಾ, ಸುನ್ದರಾ ಪಣೀತತರಾ ಚಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ಸತಿಪಿ ಚತುನ್ನಂ ಪಾಸಾದತಲಾನಂ, ಸಾಟಿಕಾನಞ್ಚ ತಬ್ಭಾವತೋ, ಪಮಾಣತೋ ಚ ಸಮಭಾವೇ ಉಪರೂಪರಿ ಪನ ಕಾಮಗುಣಾನಂ, ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಾದೀನಞ್ಚ ವಿಸೇಸೇನ ಪಣೀತತರಾದಿಭಾವೋ ವಿಯ ಏತಾಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಆರುಪ್ಪಭಾವತೋ, ಅಙ್ಗತೋ ಚ ಸತಿಪಿ ಸಮಭಾವೇ ಭಾವನಾವಿಸೇಸಸಿದ್ಧೋ ಪನ ಸಾತಿಸಯೋ ಉಪರೂಪರಿ ಪಣೀತತರಾದಿಭಾವೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ।
೨೯೧. ನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಿತೋ। ದುಟ್ಠಿತಾತಿ ನ ಸಮ್ಮಾ ಠಿತಾ, ದುಕ್ಖಂ ವಾ ಠಿತಾ। ತನ್ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ತೇನ ನಿಸ್ಸಿತಂ, ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತನ್ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವಾ ತಂ ಮಣ್ಡಪಲಗ್ಗಂ ಪುರಿಸಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಿತಂ ಪುರಿಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಣ್ಡಪಲಗ್ಗಞ್ಹಿ ಅನಿಸ್ಸಾಯ ತೇನ ವಿನಾಭೂತೇ ವಿವಿತ್ತೇ ಬಹಿ ಓಕಾಸೇ ಠಾನಂ ವಿಯ ಆಕಾಸಲಗ್ಗವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿವೇಕೇ ತದಪಗಮೇ ತತಿಯಾರುಪ್ಪಸ್ಸ ಠಾನನ್ತಿ।
೨೯೨. ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತೇವ, ಅಞ್ಞಾಭಾವೇನ ತಂ ಇದನ್ತಿ ‘‘ಆಸನ್ನವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕರೂಪಾಸನ್ನಾಕಾಸಾರಮ್ಮಣವಿಞ್ಞಾಣಾಪಗಮಾರಮ್ಮಣಂ, ನೋ ಚ ಸನ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ ದಿಟ್ಠಾದೀನವಮ್ಪಿ ತಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಇದಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಜ್ಝಾನಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭಾವಯೋಗ್ಯಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅಲಾಭೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ ಏವ। ‘‘ಸಬ್ಬದಿಸಮ್ಪತಿ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಜನಸ್ಸ ಅಗತಿಕಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ವುತ್ತಿನ್ತಿ ಜೀವಿಕಂ। ವತ್ತತೀತಿ ಜೀವತಿ।
೨೯೩. ಆರುಳ್ಹೋತಿಆದೀಸು ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಕೋಚಿ ಪುರಿಸೋ ಅನೇಕಪೋರಿಸಂ ದೀಘನಿಸ್ಸೇಣಿಂ ಆರುಳ್ಹೋ ತಸ್ಸ ಉಪರಿಮಪದೇ ಠಿತೋ ತಸ್ಸಾ ನಿಸ್ಸೇಣಿಯಾ ಬಾಹುಮೇವ ಓಲುಬ್ಭತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಲಾಭತೋ, ಯಥಾ ಚ ಪಂಸುಪಬ್ಬತಸ್ಸ, ಮಿಸ್ಸಕಪಬ್ಬತಸ್ಸ ವಾ ಅಗ್ಗಕೋಟಿಂ ಆರುಳ್ಹೋ ತಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಮೇವ ಓಲುಬ್ಭತಿ, ಯಥಾ ಚ ಗಿರಿಂ ಸಿಲಾಪಬ್ಬತಂ ಆರುಳ್ಹೋ ಪರಿಪ್ಫನ್ದಮಾನೋ ಅಞ್ಞಾಭಾವತೋ ಅತ್ತನೋ ಜಣ್ಣುಕಮೇವ ಓಲುಬ್ಭತಿ, ತಥಾ ಏತಂ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಜ್ಝಾನಂ ತಂ ತತಿಯಾರುಪ್ಪಂ ಓಲುಬ್ಭಿತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ಅವಿಭತ್ತಂ, ತಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
ಆರುಪ್ಪನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ದಸಮಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ।