೧೧. ಸಮಾಧಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
ಆಹಾರೇಪಟಿಕ್ಕೂಲಭಾವನಾವಣ್ಣನಾ
೨೯೪. ಉದ್ದೇಸೋ ‘‘ಏಕಾ ಸಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾಯ ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞಾಯ ಭಾವನಾನಿದ್ದೇಸೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ। ತತ್ಥಾಯಂ ಸಞ್ಞಾ-ಸದ್ದೋ ‘‘ರೂಪಸಞ್ಞಾ ಸದ್ದಸಞ್ಞಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾನಿ॰ ೧೪) ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣೇ ಧಮ್ಮೇ ಆಗತೋ, ‘‘ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ ದುಕ್ಖಸಞ್ಞಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಯಂ ಆಗತೋ, ‘‘ಉದ್ಧುಮಾತಕಸಞ್ಞಾತಿ ವಾ ಸೋಪಾಕರೂಪಸಞ್ಞಾತಿ ವಾ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕತ್ಥಾ ಉದಾಹು ನಾನತ್ಥಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಮಥೇ ಆಗತೋ। ಇಧ ಪನ ಸಮಥಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಆಹಾರೇ ಹಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರಗ್ಗಹಣಂ, ತಪ್ಪಭಾವಿತಂ ವಾ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ ಇಧ ‘‘ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಂ ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ, ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬೇದವಿರಾಗುಪ್ಪಾದನಾಯ ತಪ್ಪಸಙ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಆಹಾರಂ ಕಿಚ್ಚಪ್ಪಭೇದಾದೀನವೋಪಮ್ಮೇಹಿ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಆಹರತೀತಿ ಆಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ।
ತತ್ಥ ಆಹರತೀತಿ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಠಿತಿಯಾ ವಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಆನೇತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ ಪವತ್ತೇತಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಬಳಂ ಕರೀಯತೀತಿ ಕಬಳೀಕಾರೋ, ವತ್ಥುವಸೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ, ಲಕ್ಖಣತೋ ಪನ ಓಜಾಲಕ್ಖಣೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಕಬಳೀಕಾರೋ ಚ ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಆಹಾರೋ ಚಾತಿ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಫುಸತೀತಿ ಫಸ್ಸೋ। ಅಯಂ ಹಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಫುಸನಾಕಾರೇನೇವ ಪವತ್ತತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಫುಸನಲಕ್ಖಣೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಚೇತಯತೀತಿ ಚೇತನಾ, ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಭಿಸನ್ದಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಮನೋಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ಚೇತನಾ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ। ಉಪಪತ್ತಿಪರಿಕಪ್ಪನವಸೇನ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಏವಮೇತ್ಥ ಸಾಮಞ್ಞತ್ಥತೋ, ವಿಸೇಸತ್ಥತೋ ಚ ಆಹಾರಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತೇ ಚತ್ತಾರೋವ ವುತ್ತಾ, ಅಞ್ಞೇ ಧಮ್ಮಾ ಕಿಂ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ? ನೋ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಇಮೇ ಪನ ತಥಾ
ಕಥಂ? ಏತೇಸು ಹಿ ಪಠಮೋ ಸಯಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಲಾಪೇ ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೋವ ಓಜಟ್ಠಮಕಂ ರೂಪಂ ಆಹರತಿ, ದುತಿಯೋ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಆಹರತಿ, ತತಿಯೋ ತೀಸು ಭವೇಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಹರತಿ, ಚತುತ್ಥೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ನಾಮರೂಪಂ ಆಹರತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಮ್ಮಜಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾ ಓಜಾ ಸತಿ ಪಚ್ಚಯಲಾಭೇ ದ್ವೇ ತಿಸ್ಸೋ ಪವೇಣಿಯೋ ಘಟೇನ್ತೀ ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪಂ ಆಹರತಿ, ಸುಖವೇದನೀಯಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೋ ಫಸ್ಸಾಹಾರೋ ಯಥಾರಹಂ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಆಹರತಿ, ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೋ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೋ ಕಾಮಭವಾದೀಸು ತೀಸು ಭವೇಸು ಯಥಾರಹಂ ಸವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಅವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಹರತಿ, ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೋ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ನಾಮಂ ರೂಪಂ, ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ಆಹರತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಟ್ಠೇನ ಇಮೇ ಏವ ಧಮ್ಮಾ ಆಹಾರಾತಿ ವುತ್ತಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಏವಂ ಅರೂಪಿನೋ ಆಹಾರಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ಅರೂಪಿನೋ ಆಹಾರಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೧೫)। ಅಪರೋ ನಯೋ – ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸನ್ತತಿಯಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ, ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಚ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಆಹಾರಾತಿ ವುತ್ತಾ। ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ ಹಿ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಭಕ್ಖಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ, ನಾಮಕಾಯೇ ವೇದನಾಯ ಫಸ್ಸೋ, ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ, ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಯಥಾಹ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಯಂ ಕಾಯೋ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕೋ, ಆಹಾರಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅನಾಹಾರೋ ನೋ ತಿಟ್ಠತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೮೩)। ತಥಾ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ, ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ (ಉದಾ॰ ೧; ಮಹಾವ॰ ೧; ನೇತ್ತಿ॰ ೨೪)।
ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೇತಿ ಕಬಳೀಕಾರೇ ಆಹಾರೇ ನಿಕನ್ತಿ ತಣ್ಹಾ, ತಂ ಭಯಂ ಅನತ್ಥಾವಹತೋ। ಗಧಿತಸ್ಸ ಹಿ ಆಹಾರಪರಿಭೋಗೋ ಅನತ್ಥಾಯ ಹೋತಿ। ಹೇತುಅತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮಂ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸು। ನಿಕನ್ತೀತಿ ನಿಕಾಮನಾ ಛನ್ದರಾಗೋ ನಿಕನ್ತಿಭಯಂ। ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಹೇತು ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಛನ್ದರಾಗೋ ಭಯಂ ಭಯಾನಕಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಭೇದಸ್ಸ ಅನತ್ಥಸ್ಸ ಸಕಲಸ್ಸಾಪಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕಬಳೀಕಾರೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ ಅತ್ಥಿ ರಾಗೋ, ಅತ್ಥಿ ನನ್ದೀ, ಅತ್ಥಿ ತಣ್ಹಾ, ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿರುಳ್ಹ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೬೪; ಕಥಾ॰ ೨೯೬; ಮಹಾನಿ॰ ೭)। ಉಪಗಮನಂ ಭಯಂ ಭಯಾನಕಂ ತೀಹಿ ದುಕ್ಖತಾಹಿ ಅಪರಿಮುಚ್ಚನತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಖವೇದನೀಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖಾ ವೇದನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೧೨೯), ತಸ್ಸ ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾ…ಪೇ॰… ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಉದಾ॰ ೧)। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಉಪಪಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ಉಪಪತ್ತಿ, ಉಪಪಜ್ಜನಂ ವಾ ಉಪಪತ್ತಿ, ಖಿಪನಂ ಭಯಂ ಭಯಾನಕಂ ಉಪಪತ್ತಿಮೂಲಕೇಹಿ ಬ್ಯಸನೇಹಿ ಅಪರಿಮುತ್ತತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಿದ್ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಞ್ಞಞ್ಚೇ ಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ, ಪುಞ್ಞುಪಗಂ ಭವತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಅಪುಞ್ಞಞ್ಚೇ ಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ, ಅಪುಞ್ಞುಪಗಂ ಭವತಿ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೫೧)। ಪಟಿಸನ್ಧೀತಿ ಭವನ್ತರಾದೀಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಾನಂ, ತಂ ಭಯಂ ಭಯಾನಕಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ದುಕ್ಖೇಹಿ ಅವಿಮುಚ್ಚನತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರೇ ಅತ್ಥಿ ರಾಗೋ, ಅತ್ಥಿ ನನ್ದೀ, ಅತ್ಥಿ ತಣ್ಹಾ, ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿರುಳ್ಹ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೬೪)।
ಪುತ್ತಮಂಸೂಪಮೇನ ಓವಾದೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ ನಿಚ್ಛನ್ದರಾಗಪರಿಭೋಗಾಯ। ಏವಂ ಹಿ ತತ್ಥ ನಿಕನ್ತಿಭಯಂ ನ ಹೋತಿ। ನಿಚ್ಚಮ್ಮಾ ಗಾವೀ ಯಂ ಯಂ ಠಾನಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ನಂ ಪಾಣಿನೋ ಖಾದನ್ತಿಯೇವ। ಏವಂ ಫಸ್ಸೇ ಸತಿ ವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ವೇದನಾ ಚ ದುಕ್ಖಸಲ್ಲಾದಿತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ ಫಸ್ಸೇ ಆದೀನವಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಉಪಗಮನಭಯಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಫಸ್ಸಾಹಾರೋ ನಿಚ್ಚಮ್ಮಗಾವೂಪಮೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ಏಕಾದಸಹಿ ಅಗ್ಗೀಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಆದಿತ್ತಾ ಭವಾ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಸದಿಸಾತಿ ಪಸ್ಸತೋ ಉಪಪತ್ತಿಭಯಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೋ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸೂಪಮೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ಚೋರಸದಿಸಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನತ್ಥಪಾತತೋ, ಪಹಾರಸದಿಸೀ ವೇದನಾ ದುರಧಿವಾಸತೋತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಸ್ಸತೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭಯಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೋ ಸತ್ತಿಸತೂಪಮೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ।
ಏವಂ ‘‘ಇಮೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಉಪಾದಾಯರೂಪನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ‘‘ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೫೯೫) ಆಗತತ್ತಾ ತತೋ ವಿಸೇಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಸಿತಪೀತಖಾಯಿತಸಾಯಿತಪ್ಪಭೇದೋ’’ತಿ ಆಹ, ಭೂತಕಥನಂ ವಾ ಏತಂ। ತತ್ಥ ಅಸಿತಪೀತಖಾಯಿತಸಾಯಿತಪ್ಪಭೇದೋತಿ ಅಸಿತಬ್ಬಪಾತಬ್ಬಖಾಯಿತಬ್ಬಸಾಯಿತಬ್ಬವಿಭಾಗೋ ಕಾಲಭೇದವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಅಭಾವತೋ ಯಥಾ ‘‘ದುದ್ಧ’’ನ್ತಿ। ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ವಾತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಯಥಾ ಫಸ್ಸಾಹಾರಾದಿನಿವತ್ತನಂ, ಏವಂ ಓಜಾಹಾರನಿವತ್ತನಮ್ಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸವತ್ಥುಕೋ ಏವ ಹಿ ಆಹಾರೋ ಇಧ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭೂತೋ, ತೇನ ಆಹರೀಯತೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಅತ್ಥೇ। ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸಞ್ಞಾತಿ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ಭಾವನಂ ವದತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೩೦೫)।
ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮತೋ, ಅತ್ಥತೋ ಚ ಸುಗ್ಗಹಿತಂ ಸುಮನಸಿಕತಂ ಸೂಪಧಾರಿತಂ ಕತ್ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಗ್ಗಹತೋ ಏಕಪದಮ್ಪಿ ಅವಿರಜ್ಝನ್ತೇನಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಉಗ್ಗಹತೋತಿ ಆಚರಿಯುಗ್ಗಹತೋ। ಏಕಪದಮ್ಪೀತಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಪದಂ, ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸಮ್ಪಿ ವಾ, ಪದೇಸಮತ್ತಮ್ಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಸಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಅನ್ತಿಮಜೀವಿಕಾಭಾವತೋ, ಪಿಣ್ಡಪಾತಸ್ಸ ಅಲಾಭಲಾಭೇಸು ಪರಿತಸ್ಸನಗೇಧಾದಿಸಮುಪ್ಪತ್ತಿತೋ, ಭುತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮದಜನನತೋ, ಕಿಮಿಕುಲಸಂವದ್ಧನತೋತಿ ಏವಮಾದೀಹಿಪಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕ್ಕೂಲತಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ? ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ ‘‘ಅನ್ತಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಜೀವಿಕಾನಂ ಯದಿದಂ ಪಿಣ್ಡೋಲ್ಯಂ, ಅಭಿಸಾಪೋಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ‘ಪಿಣ್ಡೋಲೋ ವಿಚರಸಿ ಪತ್ತಪಾಣೀ’’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೮೦), ‘‘ಅಲದ್ಧಾ ಚ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಪರಿತಸ್ಸತಿ, ಲದ್ಧಾ ಚ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಗಧಿತೋ ಮುಚ್ಛಿತೋ ಅಜ್ಝೋಸನ್ನೋ ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಾವೀ ಅನಿಸ್ಸರಣಪಞ್ಞೋ ಪರಿಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೪), ‘‘ಭುತ್ತೋ ಚ ಆಹಾರೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಕದಾಚಿ ಮರಣಂ ವಾ ಮರಣಮತ್ತಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ಆವಹತಿ, ಉಕ್ಕೋಚಕಾದಯೋ, ತಕ್ಕೋಟಕಾದಯೋ ಚ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಕುಲಪ್ಪಭೇದಾ ಕಿಮಯೋ ಚ ನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಜೀವನ್ತೀ’’ತಿ।
ವುಚ್ಚತೇ
ಗಮನತೋತಿಆದೀಸು ಪಚ್ಚಾಗಮನಮ್ಪಿ ಗಮನಸಭಾಗತ್ತಾ ಗಮನೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಂ। ಪಟಿಕ್ಕಮನಸಾಲಾದಿಉಪಸಙ್ಕಮನಂ ಗಮನತೋತಿ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವಸೇನ ಗೋಚರಗಾಮಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಗಮನತೋ। ಪರಿಯೇಸನತೋತಿ ಗೋಚರಗಾಮೇ ಭಿಕ್ಖತ್ಥಂ ಆಹಿಣ್ಡನತೋ। ಪರಿಭೋಗತೋತಿ ಆಹಾರಸ್ಸ ಪರಿಭುಞ್ಜನತೋ। ಉಭಯಂ ಉಭಯೇನ ಆಸಯತಿ, ಏಕಜ್ಝಂ ಪವತ್ತಮಾನೋಪಿ ಕಮ್ಮಬಲವವತ್ಥಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಮರಿಯಾದವಸೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಸಯತಿ ತಿಟ್ಠತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಸಯೋ, ಆಮಾಸಯಸ್ಸ ಉಪರಿ ತಿಟ್ಠನಕೋ ಪಿತ್ತಾದಿಕೋ। ಮರಿಯಾದತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಮಾಕಾರೋ, ತತೋ ಆಸಯತೋ। ನಿದಧಾತಿ ಯಥಾಭುತ್ತೋ ಆಹಾರೋ ನಿಚಿತೋ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ನಿಧಾನಂ, ಆಮಾಸಯೋ, ತತೋ ನಿಧಾನತೋ। ಅಪರಿಪಕ್ಕತೋತಿ ಗಹಣೀಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಮ್ಮಜತೇಜೇನ ಅಪರಿಪಕ್ಕತೋ। ಪರಿಪಕ್ಕತೋತಿ ಯಥಾಭುತ್ತಸ್ಸ ಆಹಾರಸ್ಸ ವಿಪಕ್ಕಭಾವತೋ। ಫಲತೋತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ। ನಿಸ್ಸನ್ದತೋತಿ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಸ್ಸನ್ದನತೋ। ಸಮ್ಮಕ್ಖನತೋತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಮಕ್ಖನತೋ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕ್ಕೂಲತಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ ಯೋಜನಾ। ತಂತಂಕಿರಿಯಾನಿಪ್ಫತ್ತಿಪಟಿಪಾಟಿವಸೇನ ಚಾಯಂ ಗಮನತೋತಿಆದಿಕಾ ಅನುಪುಬ್ಬೀ ಠಪಿತಾ, ಸಮ್ಮಕ್ಖನಂ ಪನ ಪರಿಭೋಗಾದೀಸು ಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ನಿಸ್ಸನ್ದವಸೇನ ವಿಸೇಸತೋ ಪಟಿಕ್ಕೂಲನ್ತಿ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಾ ಠಪಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೨೯೫. ಏವಂ ಮಹಾನುಭಾವೇತಿ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಮಹಾನುಭಾವೇತಿ ವದನ್ತಿ, ಸಬ್ಬತ್ಥಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪರಿಹರಣಾದಿಸಿದ್ಧಂ ವಾ ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಯೋಗಾವಚರೇನ ‘‘ಏವಂ ಮಹಾನುಭಾವೇ ನಾಮ ಸಾಸನೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ನಾಮ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಭಾವನೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪಬ್ಬಜಿತೇನ ಗಾಮಾಭಿಮುಖೇನ ಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಯಞ್ಚ ಗಮನಾದಿತೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಯೋಗಿನೋ ನ ಅತ್ತುದ್ದೇಸಿಕಾವ, ಅಥ ಖೋ ಅನುದ್ದೇಸಿಕಾಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಕಲರತ್ತಿ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಧುರದ್ವಯಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇಸಿ। ಪರಿವೇಣನ್ತಿ ಪರಿವೇಣಙ್ಗಣಂ। ವೀಸತಿಂಸವಾರೇತಿ ಏತ್ಥ ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ವಾರಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಕೇಚಿ, ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಉಣ್ಹಾಸನೇನಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ನೀವರಣವಿಕ್ಖಮ್ಭನಞ್ಹಿ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ಭಾವನಾ ಫರಣಪೀತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ನಿಸಜ್ಜಾವಸೇನ ಕಾಯಕಿಲಮಥಂ ನ ವಿನೋದತಿಯೇವಾತಿ ಇರಿಯಾಪಥಚಲನಂ ಹೋತಿಯೇವ। ವೀಸತಿಂಸಗ್ಗಹಣಂ ಪನ ಯಥಾಸಲ್ಲಕ್ಖಿತಭಿಕ್ಖಾಚರಣವೇಲಾವಸೇನ। ಅಥ ವಾ ಗಮನತೋ ಯಾವ ಸಮ್ಮಕ್ಖನಮನಸಿಕಾರೋ ಏಕೋ ವಾರೋ, ಏವಂ ವೀಸತಿಂಸವಾರೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿ ಕರಿತ್ವಾ। ನಿಜನಸಮ್ಬಾಧಾನೀತಿ ಜನಸಮ್ಬಾಧರಹಿತಾನಿ, ತೇನ ಅಪ್ಪಾಕಿಣ್ಣತಂ, ಅಪ್ಪಸದ್ದತಂ, ಅಪ್ಪನಿಗ್ಘೋಸತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತೋ ಏವ ಪವಿವೇಕಸುಖಾನಿ ಜನವಿವೇಕೇನ ಇಟ್ಠಾನಿ, ಪವಿವೇಕಸ್ಸ ವಾ ಝಾನಾನುಯೋಗಸ್ಸ ಉಪಕಾರಾನಿ। ಯಸ್ಮಾ ಛಾಯೂದಕಸಮ್ಪನ್ನಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೀತಲಾನಿ। ಯಸ್ಮಾ ಸುಚೀನಿ, ತಸ್ಮಾ ರಮಣೀಯಭೂಮಿಭಾಗಾನೀತಿ ಪುರಿಮಾನಿ ದ್ವೇ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕಾರಣವಚನಾನಿ। ಅರಿಯನ್ತಿ ನಿದ್ದೋಸಂ। ವಿವೇಕರತಿನ್ತಿ ಝಾನಾನುಯೋಗರತಿಂ।
ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಯೋಗಾವಚರಾನಂ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಸುಜಗ್ಗಿತಂ ಸುಸಮ್ಮಟ್ಠಮೇವ ಹೋತಿ, ಕದಾಚಿ ಪನ ಜಗ್ಗನತೋ ಪಚ್ಛಾ ಏವಮ್ಪಿ ಸಿಯಾತಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲತಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಸಮ್ಭವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಪಾದರಜಘರಗೋಲಿಕವಚ್ಚಾದಿಸಮ್ಪರಿಕಿಣ್ಣ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಪಚ್ಚತ್ಥರಣನ್ತಿ ಭೂಮಿಯಾ ಛವಿರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ಅತ್ಥರಿತಬ್ಬಂ ಚಿಮಿಲಿಕಾದಿಅತ್ಥರಣಮಾಹ। ಜತುಕಾ ಖುದ್ದಕವಗ್ಗುಲಿಯೋ। ಉಪಹತತ್ತಾತಿ ದೂಸಿತತ್ತಾ। ತತೋತಿ ತತೋ ತತೋ। ಅಪ್ಪೇಕದಾ ಉಲೂಕಪಾರಾವತಾದೀಹೀತಿ ಇಧಾಪಿ ‘‘ಅಪ್ಪೇಕದಾ’’ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಉದಕಚಿಕ್ಖಲ್ಲಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಕಚವರಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪರಿವೇಣತೋ ವಿಹಾರಙ್ಗಣಪ್ಪವೇಸಮಗ್ಗೋ ವಿಹಾರರಚ್ಛಾ।
ವಿತಕ್ಕಮಾಳಕೇತಿ ‘‘ಕತ್ಥ ನು ಖೋ ಅಜ್ಜ ಭಿಕ್ಖಾಯ ಚರಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿತಕ್ಕನಮಾಳಕೇ। ಗಾಮಮಗ್ಗನ್ತಿ ಗಾಮಗಾಮಿಮಗ್ಗಂ। ಖಾಣುಕಣ್ಟಕಮಗ್ಗೋತಿ ಖಾಣುಕಣ್ಟಕವನ್ತೋ ಮಗ್ಗೋ। ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನೇನ ಗಮನಂ ಉಪಲಕ್ಖೇತಿ।
ಗಣ್ಡಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇನ್ತೇನಾತಿಆದಿ ಏವಮಜ್ಝಾಸಯೇನ ನಿವಾಸನಾದಿ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ವತ್ತದಸ್ಸನಂ, ಗಣ್ಡರೋಗಿನಾ ವಾತಾತಪಾದಿಪರಿಸ್ಸಯವಿನೋದನತ್ಥಂ ಗಣ್ಡಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದಯಮಾನೇನ ವಿಯ। ಅಥ ವಾ ಗಣ್ಡಂ ವಿಯ ಗಣ್ಡಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದಯಮಾನೇನಾತಿ ಏಕಂ ಗಣ್ಡ-ಸದ್ದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ ಭವತಿ। ‘‘ಗಣ್ಡೋತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚನ್ನೇತಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೧೫; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೧೦೩) ವಚನತೋ ಗಣ್ಡೋತಿ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯೋ, ವಿಸೇಸತೋ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖತಾಸೂಲಯೋಗತೋ, ಅಸುಚಿಪಗ್ಘರಣತೋ, ಉಪ್ಪಾದಜರಾಭಙ್ಗೇಹಿ ಉದ್ಧುಮಾತಕಪಕ್ಕಪಭಿಜ್ಜನತೋ। ವಣಚೋಳಕನ್ತಿ ವಣಪಟಿಚ್ಛಾದಕವತ್ಥಖಣ್ಡಂ। ನೀಹರಿತ್ವಾತಿ ಥವಿಕತೋ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ। ಕುಣಪಾನಿಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಗರಹಾಯಂ ಏವರೂಪಾನಿಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ, ಸಮ್ಭವದಸ್ಸನೇ ವಾ ಇದಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಸಮ್ಭವತೀತಿ। ಅಧಿವಾಸೇತಬ್ಬೋತಿ ಖಮಿತಬ್ಬೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಆಹಾರಸ್ಸ ಅನುಪಲಬ್ಭನತೋ। ಗಾಮದ್ವಾರೇತಿ ಗಾಮದ್ವಾರಸಮೀಪೇ, ಉಮ್ಮಾರಬ್ಭನ್ತರೇ ವಾ। ಗಾಮರಚ್ಛಾ ವಿನಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಠಿತಾ ಓಲೋಕೇತಬ್ಬಾ ಹೋನ್ತಿ ಯುಗಮತ್ತದಸ್ಸಿನಾಪಿ ಸತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಪಚ್ಚತ್ಥರಣಾದೀತಿ ಘರಗೋಲಿಕವಚ್ಚಾದಿಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಪಚ್ಚತ್ಥರಣಾದಿಕಂ। ಅನೇಕಕುಣಪಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಹೋ ವತಾತಿ ಗರಹನೇ ನಿಪಾತೋ। ಭೋತಿ ಧಮ್ಮಾಲಪನಂ। ಯಾವಞ್ಚಿದಂ ಪಟಿಕ್ಕೂಲೋ ಆಹಾರೋ ಯದತ್ಥಂ ಗಮನಮ್ಪಿ ನಾಮ ಏವಂ ಜೇಗುಚ್ಛಂ, ದುರಧಿವಾಸನಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨೯೬. ಗಮನಪಟಿಕ್ಕೂಲನ್ತಿ ಗಮನಮೇವ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಂ ಗಮನಪಟಿಕ್ಕೂಲಂ। ಅಧಿವಾಸೇತ್ವಾಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ತೇನ ‘‘ಏತ್ತಕೇನಾಪಿ ಮುತ್ತಿ ನತ್ಥಿ, ಇತೋ ಪರಮ್ಪಿ ಮಹನ್ತಂ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಂ ಸಕಲಂ ಅಧಿವಾಸೇತಬ್ಬಮೇವಾ’’ತಿ ವಕ್ಖಮಾನಂ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ। ಸಙ್ಘಾಟಿಪಾರುತೇನಾತಿ ಸಙ್ಘಾಟಿಯಾ ಕಪ್ಪನಪಾರುಪನೇನ ಪಾರುತಸರೀರೇನ। ಯತ್ಥಾತಿ ಯಾಸು ವೀಥೀಸು। ಯಾವ ಪಿಣ್ಡಿಕಮಂಸಾಪೀತಿ ಯಾವ ಜಙ್ಘಪಿಣ್ಡಿಕಮಂಸಪ್ಪದೇಸಾಪಿ। ಉದಕಚಿಕ್ಖಲ್ಲೇತಿ ಉದಕಮಿಸ್ಸೇ ಕದ್ದಮೇ। ಏಕೇನ ಚೀವರನ್ತಿ ಏಕೇನ ಹತ್ಥೇನ ನಿವತ್ಥಚೀವರಂ। ಮಚ್ಛಾ ಧೋವೀಯನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಮಚ್ಛಧೋವನಂ, ಉದಕಂ। ಸಮ್ಮಿಸ್ಸ-ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ। ಓಳಿಗಲ್ಲಾನಿ ಉಚ್ಛಿಟ್ಠೋದಕಗಬ್ಭಮಲಾದೀನಂ ಸಕದ್ದಮಾನಂ ಸನ್ದನಟ್ಠಾನಾನಿ, ಯಾನಿ ಜಣ್ಣುಮತ್ತಅಸುಚಿಭರಿತಾನಿಪಿ ಹೋನ್ತಿ। ಚನ್ದನಿಕಾನಿ ಕೇವಲಾನಂ ಉಚ್ಛಿಟ್ಠೋದಕಗಬ್ಭಮಲಾದೀನಂ ಸನ್ದನಟ್ಠಾನಾನಿ ಯತೋತಿ ಓಳಿಗಲ್ಲಾದಿತೋ। ತಾ ಮಕ್ಖಿಕಾತಿ ತತ್ಥ ಸಣ್ಡಸಣ್ಡಚಾರಿನೋ ನೀಲಮಕ್ಖಿಕಾ। ನಿಲೀಯನ್ತೀತಿ ಅಚ್ಛನ್ತಿ।
ದದಮಾನಾಪೀತಿಆದಿ ಸತಿಪಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸದ್ಧಾನಂ ವಸೇನ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರೇ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯೋಗ್ಯಂ ಪನ ಅಸದ್ಧಾನಂ ವಸೇನ ಪವತ್ತನಕಅಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆರದ್ಧಂ। ತುಣ್ಹೀ ಹೋನ್ತಿ ಸಯಮೇವ ರಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸತೀತಿ। ಗಚ್ಛಾತಿ ಅಪೇಹಿ। ರೇತಿ ಅಮ್ಭೋ। ಮುಣ್ಡಕಾತಿ ಅನಾದರಾಲಪನಂ। ಸಮುದಾಚರನ್ತೀತಿ ಕಥೇನ್ತಿ। ಪಿಣ್ಡೋಲ್ಯಸ್ಸ ಅನ್ತಿಮಜೀವಿಕಾಭಾವೇನಾಹ ‘‘ಕಪಣಮನುಸ್ಸೇನ ವಿಯ ಗಾಮೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
೨೯೭. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪತ್ತಗತೇ ಆಹಾರೇ। ಲಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ ‘‘ಉಚ್ಛಿಟ್ಠಂ ನು ಖೋ ಅಯಂ ಮಯ್ಹಂ ದಾತುಕಾಮೋ’’ತಿ ಆಸಙ್ಕೇಯ್ಯಾತಿ, ಸೇದೋ ಪಗ್ಘರಮಾನೋ ಆಹಾರಸ್ಸ ವಾ ಉಣ್ಹತಾಯ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಾ ಸಪರಿಳಾಹತಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸುಕ್ಖಥದ್ಧಭತ್ತಮ್ಪೀತಿ ಸುಕ್ಖತಾಯ ಥದ್ಧಮ್ಪಿ ಭತ್ತಂ, ಪಗೇವ ತಕ್ಕಕಞ್ಜಿಕಾದಿನಾ ಉಪಸಿತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನ ಸೇದೇನ ಕಿಲಿನ್ನತಾಯ ಪಟಿಕ್ಕೂಲತಂ ವದತಿ।
ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಿಣ್ಡಪಾತೇ। ಸಮ್ಭಿನ್ನಸೋಭೇತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿನಟ್ಠಸೋಭೇ। ವೇಮಜ್ಝತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಜಿವ್ಹಾಯ ಮಜ್ಝತೋ ಪಟ್ಠಾಯ। ದನ್ತಗೂಥಕೋ ದನ್ತಮಲಂ। ವಿಚುಣ್ಣಿತಮಕ್ಖಿತೋತಿ ಉಭಯೇಹಿ ದನ್ತೇಹಿ ವಿಚುಣ್ಣಿತೋ ‘‘ಅನ್ತರಹಿತವಣ್ಣಗನ್ಧಸಙ್ಖಾರವಿಸೇಸೋ’’ತಿ। ಸುವಾನದೋಣಿಯನ್ತಿ ಸಾರಮೇಯ್ಯಾನಂ ಭುಞ್ಜನಕಅಮ್ಬಣೇ। ಸುವಾನವಮಥು ವಿಯಾತಿ ವನ್ತಸುನಖಛಡ್ಡನಂ ವಿಯ। ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಅತೀತತ್ತಾ ಅಜ್ಝೋಹರಿತಬ್ಬೋ ಹೋತೀತಿ ಉಕ್ಕಂಸಗತಂ ತಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತಿ।
೨೯೮. ಪರಿಭೋಗನ್ತಿ ಅಜ್ಝೋಹರಣಂ। ಏಸ ಆಹಾರೋ ಅನ್ತೋ ಪವಿಸಮಾನೋ ಬಹಲಮಧುಕತೇಲಮಕ್ಖಿತೋ ವಿಯ ಪರಮಜೇಗುಚ್ಛೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅನ್ತೋತಿ ಕೋಟ್ಠಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ। ನಿಧಾನಮನುಪಗತೋ ಆಮಾಸಯಂ ಅಪ್ಪತ್ತೋಯೇವ ಆಹಾರೋ ಪಿತ್ತಾದೀಹಿ ವಿಮಿಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪವಿಸಮಾನೋ’’ತಿ। ಆಮಾಸಯಪಕ್ಕಾಸಯವಿನಿಮುತ್ತೋ ಕೋಯಮಾಸಯೋ ನಾಮಾತಿ ‘‘ಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಿತ್ತಮೇವಾಸಯೋ ಪಿತ್ತಾಸಯೋ। ಅಧಿಕೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಮನ್ದಪುಞ್ಞಬಾಹುಲ್ಲತೋ ಲೋಕಸ್ಸ। ಏವಂ ಆಸಯತೋತಿ ಜೇಗುಚ್ಛೋ ಹುತ್ವಾ ಅನ್ತೋ ಪವಿಟ್ಠೋ ಜೇಗುಚ್ಛತರೇಹಿ ಪಿತ್ತಾದೀಹಿ ವಿಮಿಸ್ಸಿತೋ ಅತಿವಿಯ ಜೇಗುಚ್ಛೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಆಸಯತೋ ಪಟಿಕ್ಕೂಲತಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ।
೨೯೯. ನಿಧಾನತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸೋತಿ ಆಹಾರೋ। ದಸವಸ್ಸಿಕೇನಾತಿ ಜಾತಿಯಾ ದಸವಸ್ಸೇನ ಸತ್ತೇನ। ಓಕಾಸೇತಿ ಆಮಾಸಯಸಙ್ಖಾತೇ ಪದೇಸೇ।
೩೦೦. ಏವರೂಪೇತಿ ಏದಿಸೇ, ದಸವಸ್ಸಾನಿ ಯಾವ ವಸ್ಸಸತಂ ಅಧೋತವಚ್ಚಕೂಪಸದಿಸೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಧಾನನ್ತಿ ನಿಧಾತಬ್ಬತಂ। ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇತಿ ಸಚೇ ಪನ ‘‘ದಸವಸ್ಸಿಕೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೯೯) ಯಥಾವುತ್ತೋ ಪಕಾರೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ, ತಸ್ಮಿಂ। ಪರಮನ್ಧಕಾರತಿಮಿಸೇತಿ ಅತಿವಿಯ ಅನ್ಧಕರಣಮಹಾತಮಸಿ। ಅತಿದುಗ್ಗನ್ಧಜೇಗುಚ್ಛೇ ಪದೇಸೇ ಪರಮಜೇಗುಚ್ಛಭಾವಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕತ್ಥ ಕಿಂ ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ। ಕಾಲಮೇಘೇನ ಅಭಿವುಟ್ಠೇ ಆವಾಟೇ ಬಹುಸೋ ವಸ್ಸನೇನ ಏಕಚ್ಚಂ ಅಸುಚಿಜಾತಂ ಉಪ್ಪಿಲವಿತ್ವಾ ವಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ ಅಕಾಲಮೇಘ-ಗ್ಗಹಣಂ। ತಿಣಪಣ್ಣಕಿಲಞ್ಜಖಣ್ಡ-ಗ್ಗಹಣಂ ನ ಅಸುಭಸ್ಸಾಪಿ ಅಸುಭೇನ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸತಾಯ ಅಸುಭಭಾವಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಕಾಯಗ್ಗಿಸನ್ತಾಪಕುಥಿತಕುಥನಸಞ್ಜಾತಫೇಣಪುಬ್ಬುಳಕಾಚಿತೋತಿ ಗಹಣಿತೇಜೇನ ಪಕ್ಕುಥಿತನಿಪ್ಪಕ್ಕತಾಯ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಫೇಣಪುಬ್ಬುಳನಿಚಿತೋ। ಅಪರಿಪಕ್ಕತೋತಿ ಅಪರಿಪಕ್ಕಭಾವತೋ।
೩೦೧. ಸುವಣ್ಣರಜತಾದಿಧಾತುಯೋ ವಿಯಾತಿ ಯಥಾ ಸುವಣ್ಣರಜತಾದಿಧಾತುಯೋ ವಿಧಿನಾ ತಾಪಿಯಮಾನಾ ಸುವಣ್ಣರಜತಾದಿಕೇ
೩೦೨. ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸ್ಸ ನಾಮ ಫಲೇನ ಪಟಿಕ್ಕೂಲೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಪಚ್ಚಮಾನೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನಖದನ್ತಾದೀನೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನ ಕೇವಲಂ ತಚಾದೀನಿ ಏವ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರಪಾಳಿಯಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೫೪; ಖು॰ ಪಾ॰ ೩.ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರ) ಆಗತಾನಿ, ಅಥ ಖೋ ಅಕ್ಖಿಗೂಥಕಣ್ಣಗೂಥದನ್ತಮಲಜಲ್ಲಿಕಾಸಮ್ಭವಾದೀನಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸಕೋಟ್ಠಾಸವಿನಿಮುತ್ತಾನಿ ಅಸುಭಾನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ನಾನಾಕುಣಪಾನೀ’’ತಿ ಆಹಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೩೦೩. ನಿಸ್ಸನ್ದಮಾನೋತಿ ವಿಸ್ಸವನ್ತೋ, ಪಗ್ಘರನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆದಿನಾ ಪಕಾರೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನಾಸಿಕಾಯ ಸಿಙ್ಘಾಣಿಕಾ, ಮುಖೇನ ಖೇಳೋ, ಕದಾಚಿ ಪಿತ್ತಂ, ಸೇಮ್ಹಂ, ಲೋಹಿತಂ ವಮತಿ, ವಚ್ಚಮಗ್ಗೇನ ಉಚ್ಚಾರೋ, ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗೇನ ಪಸ್ಸಾವೋ, ಸಕಲಕಾಯೇ ಲೋಮಕೂಪೇಹಿ ಸೇದಜಲ್ಲಿಕಾತಿ ಏವಂಪಕಾರಂ ಅಸುಚಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ‘‘ಪಠಮದಿವಸೇ’’ತಿ ಇದಂ ನಿಸ್ಸನ್ದದಿವಸಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ದುತಿಯದಿವಸೇ ನಿಸ್ಸನ್ದೇನ್ತೋ’’ತಿ। ವಿಕುಣಿತಮುಖೋತಿ ಜಿಗುಚ್ಛಾವಸೇನ ಸಙ್ಕುಚಿತಮುಖೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಜೇಗುಚ್ಛೀ’’ತಿ। ಮಙ್ಕುಭೂತೋತಿ ವಿಮನಕಜಾತೋ ‘‘ಇಮಮ್ಪಿ ನಾಮ ಪೋಸೇಮೀ’’ತಿ। ರತ್ತೋತಿ ವತ್ಥಂ ವಿಯ ರಙ್ಗಜಾತೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಪರಿಣಾಮಾಕಾರೇನ ಛನ್ದರಾಗೇನ ರತ್ತೋ। ಗಿದ್ಧೋತಿ ಅಭಿಕಙ್ಖನಸಭಾವೇನ ಅಭಿಗಿಜ್ಝನೇನ ಗಿದ್ಧೋ ಗೇಧಂ ಆಪನ್ನೋ। ಗಧಿತೋತಿ ದುಮ್ಮೋಚನೀಯಭಾವೇನ ಗನ್ಥಿತೋ ವಿಯ ತತ್ಥ ಪಟಿಬದ್ಧೋ। ಮುಚ್ಛಿತೋತಿ ರಸತಣ್ಹಾಯ ಮುಚ್ಛಂ ಮೋಹಂ ಆಪನ್ನೋ। ವಿರತ್ತೋತಿ ವಿಗತರಾಗೋ। ಅಟ್ಟೀಯಮಾನೋತಿ ದುಕ್ಖಿಯಮಾನೋ। ಹರಾಯಮಾನೋತಿ ಲಜ್ಜಮಾನೋ। ಜಿಗುಚ್ಛಮಾನೋತಿ ಹೀಳೇನ್ತೋ।
ನವದ್ವಾರೇಹೀತಿ ಪಾಕಟಾನಂ ಮಹನ್ತಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಲೋಮಕೂಪವಿವರೇಹಿಪಿ ಸನ್ದತೇವಾತಿ। ನಿಲೀಯತೀತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಅದಸ್ಸೇನ್ತೋ ನಿಗೂಹತಿ, ಸಙ್ಕುಚತಿ ವಾ। ಏವನ್ತಿ ಏಕೇನ ದ್ವಾರೇನ ಪವೇಸನಂ ಅನೇಕೇಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಅನೇಕಧಾ ನಿಕ್ಖಾಮನಂ, ಪಕಾಸನಂ ಪವೇಸನಂ, ನಿಗೂಳ್ಹಂ ನಿಕ್ಖಾಮನಮ್ಪೀತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಜಾತೇನ
೩೦೪. ಪರಿಭೋಗಕಾಲೇಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಪವಿಟ್ಠಮತ್ತೋಪಿ ನಾಮ ಪವೇಸದ್ವಾರಂ ಜೇಗುಚ್ಛಂ ಕರೋತಿ, ಪಗೇವ ಲದ್ಧಪರಿವಾಸೋ ಪರಿಪಾಕಪ್ಪತ್ತೋ ಇತರದ್ವಾರಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏಸ ಆಹಾರೋ। ಗನ್ಧಹರಣತ್ಥನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಗನ್ಧಾಪನಯನತ್ಥಂ। ಕಾಯಗ್ಗಿನಾತಿ ಗಹಣಿತೇಜಾನುಗತೇನ ಕಾಯುಸ್ಮಾನಾ। ಫೇಣುದ್ದೇಹಕನ್ತಿ ಫೇಣಾನಿ ಉಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಉಟ್ಠಪೇತ್ವಾ। ಪಚ್ಚಿತ್ವಾತಿ ಪರಿಪಾಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ। ಉತ್ತರಮಾನೋತಿ ಉಪ್ಪಿಲವನ್ತೋ। ಸೇಮ್ಹಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಿತ್ತಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಕರೀಸಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸೇದಜಲ್ಲಿಕಾದಿಕೇ। ಇಮಾನಿ ದ್ವಾರಾನಿ ಮುಖಾದೀನಿ। ಏಕಚ್ಚನ್ತಿ ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಚೋಕ್ಖಜಾತಿಕಾ ಪನ ಮುಖಾದೀನಿಪಿ ಧೋವಿತ್ವಾ ಹತ್ಥಂ ಪುನ ಧೋವನ್ತಿಯೇವ। ಪುನ ಏಕಚ್ಚನ್ತಿ ವಚ್ಚಮಗ್ಗಂ। ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುನ್ತಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ, ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಆಹಾರತ್ಥಾಯ ಗಮನಪರಿಯೇಸನಾನಂ ಪಟಿಕ್ಕೂಲತಾ ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕ್ಕೂಲತಾ ವುತ್ತಾ। ಪರಿಭೋಗಸ್ಸ ತನ್ನಿಸ್ಸಯತೋ, ಆಸಯನಿಧಾನಾನಂ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧತೋ, ಇತರೇಸಂ ತಬ್ಬಿಕಾರತೋತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕಿಮಿಭಕ್ಖಭಾವೋಪಿ ಹಿಸ್ಸ ವಿಕಾರಪಕ್ಖೇಯೇವ ಠಪೇತಬ್ಬೋತಿ।
೩೦೫. ತಂ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸಞ್ಞಿತಂ ಭಾವನಾಯ ನಿಮಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ, ನ ಉಗ್ಗಹಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ। ಯದಿ ಹಿ ತತ್ಥ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತೇನಪಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತೇನ ಝಾನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ನ ಚ ಭವತಿ, ಕಸ್ಮಾ? ಭಾವನಾಯ ನಾನಾಕಾರತೋ, ಸಭಾವಧಮ್ಮಭಾವೇನ ಚ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ಸಭಾವಧಮ್ಮತಾಯ ಗಮ್ಭೀರತ್ತಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಯದಿಪಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರವಸೇನ ಭಾವನಾ ಪವತ್ತತಿ। ಯೇ ಪನ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತೇ ಏವ ಧಮ್ಮಾ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾ, ನ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರಗ್ಗಹಣಮುಖೇನಪಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಯೇವ ಆರಬ್ಭ ಭಾವನಾಯ ಪವತ್ತನತೋ, ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಸಭಾವೇನೇವ ಗಮ್ಭೀರಭಾವತೋ ನ ತತ್ಥ ಝಾನಂ ಅಪ್ಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಗಮ್ಭೀರಭಾವತೋ ಹಿ ಪುರಿಮಸಚ್ಚದ್ವಯಂ ದುದ್ದಸಂ ಜಾತನ್ತಿ। ಯದಿ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿನಾ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ಕಥಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ‘‘ಸಞ್ಞಾ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವೋಹರೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ।
ಇದಾನಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಭಾವನಾಯ ಆನಿಸಂಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಮಞ್ಚ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ರಸತಣ್ಹಾಯಾತಿ ಮಧುರಾದಿರಸವಿಸಯಾಯ ತಣ್ಹಾಯ। ಪತಿಲೀಯತೀತಿ ಸಙ್ಕುಚತಿ ಅನೇಕಾಕಾರಂ ತತ್ಥ ಪಟಿಕ್ಕೂಲತಾಯ ಪತಿಕುಟತೀತಿ ಅಪಸಕ್ಕತಿ ಪತಿವತ್ತತೀತಿ ನಿವತ್ತತಿ। ಕನ್ತಾರನಿತ್ಥರಣತ್ಥಿಕೋತಿ ಮಹತೋ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಕನ್ತಾರಸ್ಸ ನಿತ್ಥರಣಪ್ಪಯೋಜನೋ। ವಿಗತಮದೋತಿ ಮಾನಮದಾದೀನಂ ಅಭಾವೇನ ನಿಮ್ಮದೋ, ಮದಾಭಾವಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚಸ್ಸ ದವಮಣ್ಡನವಿಭೂಸನಾದೀನಮ್ಪಿ ಅಭಾವೋ ಗಹಿತೋಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಪರಿಞ್ಞಾಮುಖೇನಾತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರತೋ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಜಾನನದ್ವಾರೇನ। ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕೋ ರಾಗೋತಿ ಅನತಿವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ನಿಯುತ್ತೋ, ತಪ್ಪಯೋಜನೋ ವಾ ರಾಗೋ। ಪರಿಞ್ಞಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಂ ಗಚ್ಛತಿ। ರಸತಣ್ಹಾಯ ಹಿ ಸಮ್ಮದೇವ ವಿಗತಾಯ ರೂಪತಣ್ಹಾದಯೋಪಿ ವಿಗತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾಯ ಉಕ್ಕಂಸಗಮನತೋ। ಸತಿ ಚ ವಿಸಯಿಸಮತಿಕ್ಕಮೇ ವಿಸಯೋ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಪರಿಞ್ಞಾಮುಖೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ। ರೂಪಾಯತನಾದೀಸು ಹಿ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತೇಸು ತನ್ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಿ, ತಗ್ಗಾಹಕಾ ಪಸಾದಾ ಚ ಸುಖೇನೇವ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ। ಅಪರಿಪಕ್ಕಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆಸಯನಿಧಾನಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಅಪರಿಪಕ್ಕಂ ತಾವ ಉದರಿಯಮೇವ। ಆಸಯಗ್ಗಹಣೇನ ಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಪುಬ್ಬಲೋಹಿತಾನಂ, ಪರಿಪಕ್ಕಗ್ಗಹಣೇನ ಕರೀಸಮುತ್ತಾನಂ, ಫಲಗ್ಗಹಣೇನ ಕೇಸಾದೀನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಯಗತಾಸತಿಭಾವನಾಪಿ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ಅಸುಭಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅಸುಭಭಾವನಾಯ, ಅವಿಞ್ಞಾಣಕಅಸುಭಭಾವನಾನುಯೋಗಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನುಲೋಮಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಸುಚಿದುಗ್ಗನ್ಧಜೇಗುಚ್ಛಭಾವಸಲ್ಲಕ್ಖಣತೋ। ಇಮಂ ಪನ ಪಟಿಪತ್ತಿನ್ತಿ ಇಮಂ ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞಾಭಾವನಂ। ಅಮತಪರಿಯೋಸಾನತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನನಿಟ್ಠಿತಂ ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞಾಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತಂ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಆಹಾರೇಪಟಿಕ್ಕೂಲಭಾವನಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಭಾವನಾವಣ್ಣನಾ
೩೦೬. ‘‘ಏಕಂ ವವತ್ಥಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಸ್ಸ ಭಾವನಾನಿದ್ದೇಸೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ ಉದ್ದೇಸೋ ನಾಮ ನಿದ್ದೇಸತ್ಥೋ ಮುದುಮಜ್ಝಪಞ್ಞಾಬಾಹುಲ್ಲತೋ ‘‘ಏಕಂ ವವತ್ಥಾನ’’ನ್ತಿ, ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಾ ಸತಿಪಿ ವಿಸಯಭೇದೇ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿಯಂ ‘‘ಸಭಾವೂಪಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ಕಿಂ ವಾ ಏತೇನ ಪಪಞ್ಚೇನ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ಏಕೂನಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಹಿ ಅಸಂಸಟ್ಠಂ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಂ ನಾಮ ಏಕಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕಂ ವವತ್ಥಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಸ್ಸ ಭಾವನಾನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಂ ಭಾವನಾವ? ಸಚ್ಚಂ ಭಾವನಾವ, ಸಕಿಂ ಪವತ್ತಂ ಪನ ವವತ್ಥಾನಂ, ತಸ್ಸ ಬಹುಲೀಕಾರೋ ಭಾವನಾತಿ ವಚನಭೇದೇನ ವುತ್ತಂ। ಕಥಂ ಪನ ಭಾವನಾ ನಿದ್ದಿಸೀಯತಿ ತಸ್ಸಾ ವಚೀಗೋಚರಾತಿಕ್ಕನ್ತಭಾವತೋತಿ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ ಭಾವನತ್ಥೇ ಭಾವನಾವೋಹಾರತೋ। ಭಾವನತ್ಥೋ ಹಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪರಿಗ್ಗಹೋ ಇಧ ‘‘ಭಾವನಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ।
ಸಭಾವೂಪಲಕ್ಖಣವಸೇನಾತಿ ಕಕ್ಖಳತ್ತಾದಿಕಸ್ಸ ಸಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಉಪಧಾರಣವಸೇನ। ಇದಂ ಹಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ನ ಪಣ್ಣತ್ತಿಮತ್ತಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ, ನೀಲಕಸಿಣಾದಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ನ ನೀಲಾದಿವಣ್ಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ, ನಾಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪಥವೀಆದೀನಂ ಸಭಾವಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಭಾವೂಪಲಕ್ಖಣವಸೇನಾ’’ತಿ, ಕಕ್ಖಳತ್ತಾದಿಕಸ್ಸ ಸಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಉಪಧಾರಣವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಞಾಣವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಯೇವಾಪನಕವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ನಾಪಿ ವಿತಕ್ಕಾದಿವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಧಾತುಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಧಾತೂಸು ಮನಸಿಕಾರೋ, ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ ಆರಬ್ಭ ಭಾವನಾಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾತಬ್ಬತೋ ಕಮ್ಮಂ, ಯೋಗಿನೋ ಸುಖವಿಸೇಸಾನಂ ಕಾರಣಭಾವತೋ ಠಾನಞ್ಚಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಸಭಾವಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಯೋಗಕಮ್ಮಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಧಾತುಮನಸಿಕಾರೋ, ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕ’’ನ್ತಿ। ತಯಿದಂ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಂ। ‘‘ದ್ವಿಧಾ ಆಗತ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಧಾತುವಿಭಙ್ಗೇ ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ಆಗತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಿಧಾ ಆಗತ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ನ, ತತ್ಥಾಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಂ ಧಾತೂನಂ ಪಭೇದತೋ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ, ಬಾಹಿರಾನಞ್ಚ ಧಾತೂನಂ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ದ್ವಿಧಾ ಆಗತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವಿಧಾವ ಆಗತನ್ತಿ ನ ಏವಂ ನಿಯಮೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಅಥ ಖೋ ದ್ವಿಧಾ ಆಗತಮೇವಾತಿ, ತೇನ ತತಿಯಸ್ಸಾಪಿ ಪಕಾರಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ಚ ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರನಯೋ ‘‘ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆವುತ್ತಿವಸೇನ, ಚ-ಸದ್ದೇನೇವ ವಾ ಸಙ್ಗಹೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಥ ವಾ ಯೋ ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರನಯೇನ ಅತಿಸಙ್ಖೇಪಪಟಿಕ್ಖೇಪಮುಖೇನ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ವಿತ್ಥಾರಭಾಗೋ, ತಂ ವಿತ್ಥಾರನಯನ್ತೋಗಧಮೇವ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವಿಧಾ ಆಗತ’’ನ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ನಾತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ ವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಆಗತ’’ನ್ತಿ ಇದಞ್ಚ ವಚನಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ ಚ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಸತಿಪಟ್ಠಾನ(ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೭೮ ಆದಯೋ; ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೧೧ ಆದಯೋ) ಕಾಯಗತಾಸತಿಸುತ್ತಾದೀಸುಪಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೫೩ ಆದಯೋ) ತಥೇವ ಆಗತತ್ತಾ। ರಾಹುಲೋವಾದೇತಿ ಮಹಾರಾಹುಲೋವಾದೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೧೩ ಆದಯೋ)। ಧಾತುವಿಭಙ್ಗೇತಿ ಧಾತುವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೪೨ ಆದಯೋ), ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಧಾತುವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೧೭೨ ಆದಯೋ) ಚ।
ಕಾಮಂ ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಅತ್ಥೇನ ಉಪಮಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ದೇಸನಾ ಆಗತಾ, ಉಪಮಾ ಚ ನಾಮ ಯಾವದೇವ ಉಪಮೇಯ್ಯತ್ಥವಿಭಾವನತ್ಥಾತಿ ಉಪಮಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಉಪಮೇಯ್ಯತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಳಿ ಆನೀತಾ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಧಾತುವಸೇನ, ತತ್ಥಪಿ ಚತುಮಹಾಭೂತವಸೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ? ಸತ್ತಸುಞ್ಞತಾಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಏತ್ಥ ಧಾತುವಸೇನ, ತತ್ಥಾಪಿ ಓಳಾರಿಕಭಾವೇನ ಸುಪಾಕಟತಾಯ, ಏಕಚ್ಚವೇನೇಯ್ಯಜನಚರಿತಾನುಕುಲತಾಯ ಚ ಮಹಾಭೂತವಸೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಪಥವೀಧಾತೂತಿಆದೀಸು ಧಾತುತ್ಥೋ ನಾಮ ಸಭಾವತ್ಥೋ, ಸಭಾವತ್ಥೋ ಪಥವೀಧಾತು। ಆಪೋಧಾತುಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪಥವೀಧಾತೂತಿ ಸಹಜರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾ ಧಾತು, ತಥಾ ಆಪೋಧಾತೂತಿ ಆಬನ್ಧನಧಾತು, ತೇಜೋಧಾತೂತಿ ಪರಿಪಾಚನಧಾತು, ವಾಯೋಧಾತೂತಿ ವಿತ್ಥಮ್ಭನಧಾತೂತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಸಮಾಸೋ, ಭಾವತ್ಥೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ।
ಏವಂ ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸಾತಿಆದೀಸು ಏವನ್ತಿ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಂ ಪಾಳಿಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ। ನಾತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಾತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಯಥಾ ವತ್ಥಯುಗಂ ಅರಹತೀತಿ ವತ್ಥಯುಗಿಕೋ, ಏವಂ ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅರಹತಿ, ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪಯೋಜನೋತಿ ವಾ ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕೋ, ತಸ್ಸ ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ।
ಛೇಕೋತಿ ಗೋಘಾತಕೋತಿ ಜೀವಿಕತ್ಥಾಯ ಗುನ್ನಂ ಘಾತಕೋ। ಅನ್ತೇವಾಸೀತಿ ಕಮ್ಮಕರಣವಸೇನ ತಸ್ಸ ಸಮೀಪವಾಸೀ ತಸ್ಸ ತನ್ನಿಸ್ಸಾಯ ಜೀವನತೋ। ವಿನಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಅಞ್ಞಂ ವಿನಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ। ಮಹಾಪಥಾನಂ ವೇಮಜ್ಝಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತೇತಿ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಪಥಾನಂ ತಾಯ ಏವ ವಿನಿವಿಜ್ಝನಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತೇ। ಯಸ್ಮಾ ತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಪಥಾ ಚತೂಹಿ ದಿಸಾಹಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಸಮೋಹಿತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಠಾನಂ ಚತುಮಹಾಪಥಾನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಚತುಮಹಾಪಥೇ। ವಿಲೀಯನ್ತಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ ವಿಭಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಬೀಲಾ, ಭಾಗಾ, ವ-ಕಾರಸ್ಸ ಬ-ಕಾರಂ, ಇ-ಕಾರಸ್ಸ ಚ ಈ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ। ತಮೇವ ಹಿ ಭಾಗತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಠಿತ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಠಿತೋ ವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೨೮) ವಿಯ ಠಾನಸಙ್ಖಾತಇರಿಯಾಪಥಸಮಙ್ಗಿತಾಯ, ಗತಿನಿವತ್ತಿಅತ್ಥತಾಯ ವಾ ಠಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಠಪೇತ್ವಾ ಗಮನಂ ಸೇಸಇರಿಯಾಪಥಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಬೋಧಕೋ, ಇಧ ಪನ ಯಥಾ ತಥಾ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಬೋಧಕೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಇರಿಯಾಪಥಾನಂ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನ ಠಿತತ್ತಾ ಯಥಾಠಿತ’’ನ್ತಿ ಆಕಾರೇನಾತಿ ಠಾನಾದಿನಾ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೇನ। ಠಾನಾದಯೋ ಹಿ ಇರಿಯಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಾಯ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ‘‘ಇರಿಯಾಪಥಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಯಥಾಠಿತನ್ತಿ ಯಥಾಪವತ್ತಂ। ಯಥಾವುತ್ತಟ್ಠಾನಮೇವೇತ್ಥ ಪಣಿಧಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಠಿತತ್ತಾವ ಯಥಾಪಣಿಹಿತ’’ನ್ತಿ। ಠಿತನ್ತಿ ವಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಠಾನಸಙ್ಖಾತಇರಿಯಾಪಥಸಮಾಯೋಗಪರಿದೀಪನಂ। ಪಣಿಹಿತನ್ತಿ ತದಞ್ಞಇರಿಯಾಪಥಸಮಾಯೋಗಪರಿದೀಪನಂ। ಠಿತನ್ತಿ ವಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾತಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಸಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಅವಟ್ಠಾನಪರಿದೀಪನಂ। ಪಣಿಹಿತನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚವಸೇನ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಕಾರತೋ ನಿಹಿತಂ ಪಣಿಹಿತನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಧಾತುಸೋತಿ ಧಾತುಂ ಧಾತುಂ ಪಥವೀಆದಿಧಾತುಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೀತಿ ಪತಿ ಪತಿ ಅವೇಕ್ಖತಿ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ವಿನಿಬ್ಭುಜಿತ್ವಾ ಪಸ್ಸತಿ।
ಯಥಾ ಛೇಕೋತಿಆದಿನಾ ಪಾಳಿಯಾ ಸದ್ದತ್ಥವಿವರಣವಸೇನ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಇದಾನಿ ಭಾವತ್ಥವಿಭಾವನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಗೋಘಾತಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪೋಸೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಮಂಸೂಪಚಯಪರಿಬ್ರೂಹನಾಯ ಕುಣ್ಡಕಭತ್ತಕಪ್ಪಾಸಟ್ಠಿಆದೀಹಿ ಸಂವಡ್ಢೇನ್ತಸ್ಸ। ವಧಿತಂ ಮತನ್ತಿ ಹಿಂಸಿತಂ ಹುತ್ವಾ ಮತಂ। ಮತನ್ತಿ ಚ ಮತಮತ್ತಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಾವದೇವಾ’’ತಿ। ಗಾವೀತಿ ಸಞ್ಞಾ ನ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ ಯಾನಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಿ ಉಪಾದಾಯ ಗಾವೀಸಮಞ್ಞಾ, ಮತಮತ್ತಾಯಪಿ ಗಾವಿಯಾ ತೇಸಂ ಸನ್ನಿವೇಸಸ್ಸ ಅವಿನಟ್ಠತ್ತಾ। ಬಿಲಾಸೋತಿ ಬಿಲಂ ಬಿಲಂ ಕತ್ವಾ। ವಿಭಜಿತ್ವಾತಿ ಅಟ್ಠಿಸಙ್ಘಾತತೋ ಮಂಸಂ ವಿವೇಚೇತ್ವಾ, ತತೋ ವಾ ವಿವೇಚಿತಂ ‘‘ಮಂಸಸಞ್ಞಾ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ। ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸಪಿ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ। ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗನ್ತಿ ಸನ್ತತಿಸಮೂಹಕಿಚ್ಚಘನಾನಂ ವಿನಿಬ್ಭುಜನಂ ವಿವೇಚನಂ। ಧಾತುಸೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ಧಾತುಸೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ। ಸತ್ತಸಞ್ಞಾತಿ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಸತ್ತಸಞ್ಞಾತಿ ವದನ್ತಿ, ವೋಹಾರವಸೇನ ಪವತ್ತಸತ್ತಸಞ್ಞಾಯಪಿ ತದಾ ಅನ್ತರಧಾನಂ ಯುತ್ತಮೇವ ಯಾಥಾವತೋ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಸ್ಸ ಸಮ್ಪಾದನತೋ। ಏವಂ ಹಿ ಸತಿ ಯಥಾವುತ್ತಓಪಮ್ಮತ್ಥೇನ ಓಪಮೇಯ್ಯತ್ಥೋ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಸಂಸನ್ದತಿ ಸಮೇತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಧಾತುವಸೇನೇವ ಚಿತ್ತಂ ಸನ್ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ।
೩೦೭. ಏವಂ ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಆಗತಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಆಗತಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಹಾಹತ್ಥಿಪದೂಪಮೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ರಾಹುಲೋವಾದ- (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೧೩ ಆದಯೋ) ಧಾತುವಿಭಙ್ಗೇಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೪೨ ಆದಯೋ; ವಿಭ॰ ೧೭೨ ಆದಯೋ) ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಆಗಮನಮೇವ ಉಪಸಂಹರತಿ, ನ ಸಬ್ಬಂ ದೇಸನಾನಯಂ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ತತ್ಥ ದೇಸನಾನಯಸ್ಸ ಆಗತತ್ತಾ।
ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಯಥಾದಸ್ಸಿತೇ ಮಹಾಹತ್ಥಿಪದೂಪಮಪಾಠೇ। ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾತಿ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಾ। ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಪಚ್ಚತ್ತನ್ತಿ ಪದದ್ವಯೇನಾಪಿ ತಂತಂಪಾಟಿಪುಗ್ಗಲಿಕಧಮ್ಮೋ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಭಯಮ್ಪಿ ನಿಯಕಸ್ಸ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ। ಸಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಪನ ಅತ್ತನಿ ಗಹೇತಬ್ಬಭಾವೂಪಗಮನವಸೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಪವತ್ತಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ। ತಂತಂಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಪಚ್ಚತ್ತಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅತ್ತನಿ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ, ಅತ್ತಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಪಚ್ಚತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಕಕ್ಖಳನ್ತಿ ಕಥಿನಂ। ಯಸ್ಮಾ ತಂ ಥದ್ಧಭಾವೇನ ಸಹಜಾತಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಥದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಖರಿಗತನ್ತಿ ಖರೀಸು ಖರಸಭಾವೇಸು ಗತಂ ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನಂ, ಖರಸಭಾವಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಖರಸಭಾವಂ ಫರುಸಾಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ ಫರುಸಾಕಾರಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಫರುಸ’’ನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ದುತಿಯಂ ಆಕಾರವಚನ’’ನ್ತಿ। ಉಪಾದಿನ್ನಂ ನಾಮ ಸರೀರಟ್ಠಕಂ। ತಂ ಪನ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಉಪಾದಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ ಅನುಪಾದಿನ್ನಮ್ಪಿ, ತಣ್ಹಾದೀಹಿ ಆದಿನ್ನಗಹಿತಪರಾಮಟ್ಠವಸೇನ ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ಉಪಾದಿನ್ನಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನನ್ತಿ ದಳ್ಹಂ ಆದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಮಮ’’ನ್ತಿ ಗಹಿತಂ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ಪರಾಮಟ್ಠನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಸೇಯ್ಯಥಿದನ್ತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾವಾಚೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ಕತಮನ್ತಿ ಚೇತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ತತೋತಿ ಪಚ್ಛಾ। ತನ್ತಿ ತಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾದಿಭೇದತೋ ದಸ್ಸಿತಂ ಪಥವೀಧಾತುಂ। ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ವತ್ಥುವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಂ ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜೇನೇವ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ವಿಸುಂ ನ ಉದ್ಧಟಂ, ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ‘‘ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವೀಸತಿಯಾ ಆಕಾರೇಹಿ ಪಥವೀಧಾತು ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಆಹ। ‘‘ಯಂ ವಾ ಪನಞ್ಞಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ವಾ ಇಮಿನಾ ಪಾಳಿಯಂ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಸ್ಮಾ ಇಧ ‘‘ಯಂ ವಾ ಪನಞ್ಞಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಾಪೇಕ್ಖಂ ‘‘ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವೀಸತಿಯಾ ಆಕಾರೇಹಿ ಪಥವೀಧಾತು ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಯಂ ವಾ ಪನಞ್ಞಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ವಚನತೋ। ಪುನ ಯಂ ವಾ ಪನಞ್ಞಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಅವಸೇಸೇಸು ತೀಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸೂತಿ ತೀಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸೂತಿ ತಿಪ್ಪಕಾರೇಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು। ನ ಹಿ ತೇ ತಯೋ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ।
ವಿಸ್ಸನ್ದನಭಾವೇನಾತಿ ಪಗ್ಘರಣಸಭಾವೇನ। ಅಪ್ಪೋತೀತಿ ವಿಸರತಿ। ಪಪ್ಪೋತೀತಿ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಸಸಮ್ಭಾರಆಪವಸೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಹಿ ವಿಸ್ಸನ್ದನಭಾವೇನ ಸಸಮ್ಭಾರಪಥವೀಸಙ್ಖಾತಂ ತಂ ತಂ ಠಾನಂ ವಿಸರತಿ, ಪಾಪುಣಾತಿ ಚ, ಲಕ್ಖಣಾಪವಸೇನೇವ ವಾ। ಸೋಪಿ ಹಿ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಾದಿಪಚ್ಚಯತಾಯ ಸೇಸಭೂತತ್ತಯಸಙ್ಖಾತಂ ತಂ ತಂ ಠಾನಂ ದ್ರವಭಾವಸಿದ್ಧೇನ ವಿಸ್ಸನ್ದನಭಾವೇನ ಆಬನ್ಧತ್ತಂ, ಆಸತ್ತತ್ತಂ, ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಞ್ಚ ಕರೋನ್ತಂ ‘‘ಅಪ್ಪೋತಿ ಪಪ್ಪೋತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತೀತಿ।
ತೇಜನವಸೇನಾತಿ ನಿಸಿತಭಾವೇನ ತಿಕ್ಖಭಾವೇನ। ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ‘‘ನಾನಾವಿಧೇಸೂ’’ತಿ ಆಪೋಧಾತುಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ। ಕುಪಿತೇನಾತಿ ಖುಭಿತೇನ। ಉಸುಮಜಾತೋತಿ ಉಸ್ಮಾಭಿಭೂತೋ। ಜೀರತೀತಿ ಜಿಣ್ಣೋ ಹೋತಿ। ತೇಜೋಧಾತುವಸೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಜರಾಪವತ್ತಿ ಪಾಕಟಜರಾವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯವೇಕಲ್ಲತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸರೀರೇ ಪಕತಿಉಸುಮಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಉಣ್ಹಭಾವೋ ಸನ್ತಾಪೋ, ಸರೀರಸ್ಸ ದಹನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಮಹಾದಾಹೋ ಪರಿದಾಹೋತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ಯೇನ ಜೀರೀಯತೀತಿ ಚ ಏಕಾಹಿಕಾದಿಜರರೋಗೇನ ಜರೀಯತೀತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ। ಸತಕ್ಖತ್ತುಂ ತಾಪೇತ್ವಾ ತಾಪೇತ್ವಾ ಸೀತುದಕೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉದ್ಧಟಾ ಸಪ್ಪಿ ‘‘ಸತಧೋತಸಪ್ಪೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಸಿತನ್ತಿ ಭುತ್ತಂ। ಖಾಯಿತನ್ತಿ ಖಾದಿತಂ। ಸಾಯಿತನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾದಿತಂ। ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಪಾಕಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಮವೇಪಾಕಿನಿಯಾ ಗಹಣಿಯಾ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಅಸಮ್ಮಾಪರಿಪಾಕೋಪಿ ಪನ ವಿಸಮವೇಪಾಕಿನಿಯಾ ತಸ್ಸಾ ಏವ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ರಸಾದಿಭಾವೇನಾತಿ ರಸರುಧಿರಮಂಸಮೇದನ್ಹಾರುಅಟ್ಠಿಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಸುಕ್ಕವಸೇನ। ವಿವೇಕನ್ತಿ ಪುಥುಭಾವಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸದಿಸಭಾವಂ। ಅಸಿತಾದಿಭೇದಸ್ಸ ಹಿ ಆಹಾರಸ್ಸ ಪರಿಣಾಮೇ ರಸೋ ಹೋತಿ, ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ರಸಧಾತು ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ‘‘ರಸಸ್ಸ ಪರಿಣಾಮೇ ರುಧಿರ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಂ ನೇತಬ್ಬಂ।
ವಾಯನವಸೇನಾತಿ ಉಗ್ಗಾರಹಿಕ್ಕಾದೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಉದ್ದೇಕಖಿಪನಾದಿಪವತ್ತನಕವಾತಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಉಚ್ಚಾರಪಸ್ಸಾವಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಲಸಿಕಾಕೇವಲದುಗ್ಗನ್ಧಾದಿನೀಹರಣಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯದಿಪಿ ಕುಚ್ಛಿ-ಸದ್ದೋ ಉದರಪರಿಯಾಯೋ, ಕೋಟ್ಠ-ಸದ್ದೇನ ಪನ ಅನ್ತನ್ತರಸ್ಸ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ತದವಸಿಟ್ಠೋ ಉದರಪ್ಪದೇಸೋ ಇಧ ಕುಚ್ಛಿ-ಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕುಚ್ಛಿಸಯಾ ವಾತಾತಿ ಅನ್ತಾನಂ ಬಹಿವಾತಾ’’ತಿ। ಸಮಿಞ್ಜನಪಸಾರಣಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆಲೋಕನವಿಲೋಕನಉದ್ಧರಣಾತಿಹರಣಾದಿಕಾ ಸಬ್ಬಾ ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಸರೀರಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ನ ಹಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ಅತ್ಥೀತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ‘‘ಪಸ್ಸಾಸೋತಿ ಬಹಿನಿಕ್ಖಮನನಾಸಿಕವಾತೋ, ದೀಘನಾಸಿಕಸ್ಸ ನಾಸಿಕಗ್ಗಂ, ಇತರಸ್ಸ ಉತ್ತರೋಟ್ಠಂ ಫುಸನ್ತೋ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ವಚನಂ? ತಂ ನಿಕ್ಖಮನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ, ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಆಪೋಧಾತುಆದೀನಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ನಿದ್ದೇಸಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತತ್ಥ ಆಪೋಧಾತುನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಯಂ ವಾ ಪನಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಭವಸ್ಸ, ತೇಜೋಧಾತುನಿದ್ದೇಸೇ ಸರೀರೇ ಪಾಕತಿಕಉಸ್ಮಾಯ, ವಾಯೋಧಾತುನಿದ್ದೇಸೇ ಧಮನಿಜಾಲಾನುಸಟಸ್ಸ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಚಮ್ಮಖೀಲಪೀಳಕಾದಿನಿಬ್ಬತ್ತಕವಾಯುನೋ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಮಿಞ್ಜನಾದಿನಿಬ್ಬತ್ತಕವಾತಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾವ। ಯದಿ ಏವಂ, ಕಥಂ ‘‘ಪುರಿಮಾ ಪಞ್ಚ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ವಚನಂ? ನ ಹಿ ಸಮಿಞ್ಜನಾದಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಾ ಏವ ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾನುಸಾರಿನೋ ವಾತಾ, ಅಥ ಖೋ ತದಞ್ಞೇಪೀತಿ ನತ್ಥಿ ವಿರೋಧೋ।
ಇತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪರಾಮಸನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ವೀಸತಿಯಾ ಆಕಾರೇಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಆಗತೇ ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ಅಯಂ ವಣ್ಣನಾ ನ ಕೇವಲಂ ಮಹಾಹತ್ಥಿಪದೂಪಮಸ್ಸೇವ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೦೦ ಆದಯೋ), ಅಥ ಖೋ ಮಹಾರಾಹುಲೋವಾದ- (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೧೩ ಆದಯೋ) ಧಾತುವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತಾನಮ್ಪಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೪೨ ಆದಯೋ) ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ಭಾವನಾನಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ರಾಹುಲೋವಾದಧಾತುವಿಭಙ್ಗೇಸುಪೀ’’ತಿ।
೩೦೮. ಭಾವನಾನಯೇತಿ ಭಾವನಾಯ ನಯೇ। ಯೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾ ಇಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಭಾವನಾವಿಧಿಮ್ಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥಾತಿ ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ। ಯಸ್ಮಾ ಯೇಸಂ ‘‘ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋ ನಾತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋ’’ತಿ ಇಮೇಸಂ ದುವಿಧಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಸೇನ ಇದಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ದ್ವಿಧಾ ಆಗತಂ ದ್ವಿಧಾ ದೇಸಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾಭಿನಿವೇಸೋಪಿ ತೇಸಂ ದ್ವಿಧಾವ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ತಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ’’ತಿಆದಿ ಲೋಮಾ ಪಥವೀಧಾತೂತೀತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಧಾತುಪರಿಗ್ಗಹೋತಿ ‘‘ಕೇಸಾ ಪಥವೀಧಾತು, ಲೋಮಾ ಪಥವೀಧಾತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಏವಂ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪರಿಗ್ಗಹೋ। ಪಪಞ್ಚತೋತಿ ದನ್ಧತೋ ಸಣಿಕತೋ। ಯಂ ಥದ್ಧಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಕೇಸಾದೀಸು ಯಂ ಥದ್ಧಲಕ್ಖಣಂ ಕಕ್ಖಳಭಾವೋ। ಯಂ ಆಬನ್ಧನಲಕ್ಖಣನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏವಂ ಮನಸಿ ಕರೋತೋತಿ ವತ್ಥುಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಏವಂ ಲಕ್ಖಣಮತ್ತತೋ ಮನಸಿಕಾರಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ। ಅಸ್ಸಾತಿ ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತೀತಿ ಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ ತದೇವ ಲಕ್ಖಣಂ ವಿಭೂತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ವಾ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಉಪಟ್ಠಾನತೋ ತಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಮನಸಿಕಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿಭೂತಂ ವಿಸದಂ ಹೋತಿ, ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಾಟವೇನ ಸಂಖಿತ್ತರುಚಿಭಾವತೋ। ಸಬ್ಬಸೋ ಮನ್ದಪಞ್ಞಸ್ಸ ಭಾವನಾವ ನ ಇಜ್ಝತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಾತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಏವಂ ಮನಸಿ ಕರೋತೋತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ। ಅನ್ಧಕಾರಂ ಅವಿಭೂತಂ ಹೋತೀತಿ ಅನುಪಟ್ಠಾನತೋ ಅನ್ಧಂ ವಿಯ ಕರೋನ್ತಂ ಅಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಪುರಿಮನಯೇನಾತಿ ‘‘ಕೇಸಾ ಪಥವೀಧಾತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ। ವತ್ಥುಆಮಸನೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ನಾತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ ಅಖಿಪ್ಪನಿಸನ್ತಿತಾಯ ವಿತ್ಥಾರರುಚಿಭಾವತೋ।
ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ದ್ವೀಸು ಭಿಕ್ಖೂಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪೇಯ್ಯಾಲಮುಖನ್ತಿ ಪೇಯ್ಯಾಲಪಾಳಿಯಾ ಮುಖಭೂತಂ ದ್ವಾರಭೂತಂ ಆದಿತೋ ವಾರಂ, ವಾರದ್ವಯಂ ವಾ। ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾತಿ ಅನವಸೇಸತೋ ಸಜ್ಝಾಯಿತ್ವಾ। ಉಭತೋಕೋಟಿವಸೇನೇವಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಾರಸ್ಸ ಆದಿಅನ್ತಗ್ಗಹಣವಸೇನೇವ। ಓಟ್ಠಪರಿಯಾಹತಮತ್ತನ್ತಿ ಓಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಫುಸನಮತ್ತಂ। ಯಥಾ ಗನ್ಥಪರಿವತ್ತನೇ ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸಙ್ಖೇಪೋ ರುಚ್ಚತಿ, ನ ವಿತ್ಥಾರೋ। ಇತರಸ್ಸ ಚ ವಿತ್ಥಾರೋ ರುಚ್ಚತಿ, ನ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ಏವಂ ಭಾವನಾನಯೇಪೀತಿ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ನಾತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ವಿತ್ಥಾರೋ ಸಪ್ಪಾಯೋ, ತಸ್ಮಾ। ಯಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಯುಞ್ಜಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಸೀಲವಿಸೋಧನಾದಿಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರಸಮ್ಪನ್ನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ಇಧ ನ ಆಮಟ್ಠಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ವಿವೇಕಟ್ಠಕಾಯಸ್ಸ, ವಿವೇಕಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಚ ಭಾವನಾ ಇಜ್ಝತಿ ‘‘ರಹೋಗತೇನ ಪಟಿಸಲ್ಲೀನೇನಾ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ರಹೋಗತೇನಾತಿ ರಹಸಿ ಗತೇನ, ಏಕಾಕಿನಾ ಭಾವನಾನುಕೂಲಟ್ಠಾನಂ ಉಪಗತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಟಿಸಲ್ಲೀನೇನಾತಿ ಪತಿ ಪತಿ ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣತೋ ಚಿತ್ತಂ ನಿಸೇಧೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಸಲ್ಲೀನೇನ, ತತ್ಥ ಸಂಸಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಕಲಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ರೂಪಕಾಯಂ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಉದ್ಧಂ ಪಾದತಲಾ, ಅಧೋ ಕೇಸಮತ್ಥಕಾ, ತಿರಿಯಂ ತಚಪರಿಯನ್ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ‘‘ಯೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಥದ್ಧಭಾವೋತಿ ಲಕ್ಖಣಮಾಹ। ಥದ್ಧತ್ತಲಕ್ಖಣಾ ಹಿ ಪಥವೀಧಾತು। ಖರಭಾವೋತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರಂ, ಞಾಣೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾಕಾರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ದ್ರವಭಾವೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಆಪೋಧಾತುಯಾ ಪಗ್ಘರಣಸಭಾವತ್ತಾ। ಆಬನ್ಧನಂ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರೋ। ಉಣ್ಹಭಾವೋ ಲಕ್ಖಣಂ ತೇಜೋಧಾತುಯಾ ಉಸ್ಮಾಸಭಾವತ್ತಾ। ಪರಿಪಾಚನಂ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರೋ। ವಿತ್ಥಮ್ಭನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಸಭಾವತ್ತಾ। ಸಮುದೀರಣಂ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರೋ, ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರೋ ಚ ನಾಮ ಧಾತೂನಂ ಸಕಿಚ್ಚಕರಣವಸೇನ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಭೂತಾಕಾರೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಉಭಯಗ್ಗಹಣಂ? ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯತೋ। ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಹಿ ಧಾತುಯೋ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ತಾ ಸಭಾವತೋ ಗಹೇತಬ್ಬತಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಸಕಿಚ್ಚಕರಣತೋ, ಯೋ ರಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತತ್ರಾಯಂ ಯೋಗೀ ಧಾತುಯೋ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ ಆದಿತೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಲಕ್ಖಣತೋ, ಸರಸತೋಪಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಥದ್ಧಭಾವೋ ವಾ ಖರಭಾವೋ ವಾ…ಪೇ॰… ಏವಂ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಧಾತುಯೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಪರಿಗ್ಗಾಹಕಭೂತೇನ ಞಾಣೇನ ಧಾತುಯೋ ಲಕ್ಖಣತೋ, ರಸತೋ ವಾ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಗಹೇತ್ವಾ। ಅಯಂ ತಾವ ಸಂಖಿತ್ತತೋ ಭಾವನಾನಯೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾಭಿನಿವೇಸೋ।
ಏವಂ ಪನ ಧಾತುಯೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಪಥವೀಧಾತು ಥದ್ಧಭಾವೋ ವಾ ಖರಭಾವೋ ವಾ, ಆಪೋಧಾತು ದ್ರವಭಾವೋ ವಾ ಆಬನ್ಧನಭಾವೋ ವಾ, ತೇಜೋಧಾತು ಉಣ್ಹಭಾವೋ ವಾ ಪರಿಪಾಚನಭಾವೋ ವಾ, ವಾಯೋಧಾತು ವಿತ್ಥಮ್ಭನಭಾವೋ
ತತ್ಥ ಅನುಪುಬ್ಬತೋತಿ ಅನುಪಟಿಪಾಟಿತೋ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಉಗ್ಗಹಿತಪಟಿಪಾಟಿತೋ, ಸಾ ಚ ದೇಸನಾಪಟಿಪಾಟಿಯೇವ ನಾತಿಸೀಘತೋ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಚ ನಾತಿಸೀಘತೋ, ಏವಂ ನಾತಿಸಣಿಕತೋಪಿ। ಅತಿಸಣಿಕತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ ಹಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ। ಅತಿಸೀಘಂ ಅತಿಸಣಿಕಞ್ಚ ಮಗ್ಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ಪುರಿಸಾ ಏತ್ಥ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ। ವಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಬಾಹನತೋತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಚೇತಸೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಪಟಿಬಾಹಿತಬ್ಬೋ। ಬಹಿದ್ಧಾ ವಿಕ್ಖೇಪೇ ಹಿ ಸತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾ ಪರಿಹಾಯತಿ ಪರಿಧಂಸತಿ। ಏಕಪದಿಕಮಗ್ಗಗಾಮೀ ಪುರಿಸೋ ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ। ಪಣ್ಣತ್ತಿಸಮತಿಕ್ಕಮನತೋತಿ ‘‘ಯಾ ಅಯಂ ಪಥವೀಧಾತೂ’’ತಿಆದಿಕಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿ, ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಲಕ್ಖಣೇಸು ಏವ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತಬ್ಬಂ।
ಏವಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ಏವ ಮನಸಿಕಾರಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಸುಪಾಕಟಾನಿ ಸುವಿಭೂತಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ। ತಸ್ಸೇವಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಆಸೇವನಂ ಲಭತಿ। ಸಬ್ಬೋ ರೂಪಕಾಯೋ ಧಾತುಮತ್ತತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ ಸುಞ್ಞೋ ನಿಸ್ಸತ್ತೋ ನಿಜ್ಜೀವೋ ಯನ್ತಂ ವಿಯ ಯನ್ತಸುತ್ತೇನ ಅಪರಾಪರಂ ಪರಿವತ್ತಮಾನೋ। ಸಚೇ ಪನ ಬಹಿದ್ಧಾಪಿ ಮನಸಿಕಾರಂ ಉಪಸಂಹರತಿ, ಅಥಸ್ಸ ಆಹಿಣ್ಡನ್ತಾ ಮನುಸ್ಸತಿರಚ್ಛಾನಾದಯೋ ಸತ್ತಾಕಾರಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ಅಧಿಚಿತ್ತಸುತ್ತಂ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೧೦೩), ಅನುತ್ತರಸೀತಿಭಾವಸುತ್ತಂ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೮೫), ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸುತ್ತನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೯೪-೧೯೫) ಇಮೇಸು ತೀಸು ಸುತ್ತೇಸು ಆಗತನಯೇನ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಯೋ ಚ ಸುತ್ತನ್ತಾ’’ತಿ। ಏವಂ ಪನ ವೀರಿಯಸಮತಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಲಕ್ಖಣೇ ಮನಸಿಕಾರಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಯದಾ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಲದ್ಧಸಮತಾನಿ ಸುವಿಸದಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತದಾ ಅಸದ್ಧಿಯಾದೀನಂ ದೂರೀಭಾವೇನ ಸಾತಿಸಯಂ ಥಾಮಪ್ಪತ್ತೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಬಲೇಹಿ ಲದ್ಧೂಪತ್ಥಮ್ಭಾನಿ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಪಟುತರಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಪಾತುಭವನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕತಾಯ ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನಿಯೇವ ಹೋನ್ತಿ ಸದ್ಧಿಂ ತದೇಕಟ್ಠೇಹಿ ಪಾಪಧಮ್ಮೇಹಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಚಾನೇನ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ ಸಮಧಿಗತಂ ಹೋತಿ ಧಾತುಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಂ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪಥವೀಧಾತು ಆಪೋಧಾತೂತಿ…ಪೇ॰… ಉಪಚಾರಮತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ।
ತತ್ಥ ಧಾತುಮತ್ತತೋತಿ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೋ ಮತ್ತ-ಸದ್ದೋ। ತೇನ ಯಂ ಇತೋ ಬಾಹಿರಕಾ, ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನೋ ಚ ‘‘ಸತ್ತೋ ಜೀವೋ’’ತಿಆದಿಕಂ ವಿಸೇಸಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ವಿಕಪ್ಪನಾಮತ್ತೇನೇವ ಸಮಾರೋಪೇನ್ತಿ, ತಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನಿಸ್ಸತ್ತತೋ ನಿಜ್ಜೀವತೋ’’ತಿ। ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮನ್ನಾಹರಿತಬ್ಬಂ। ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭಾವನಾವಸೇನ ಧಾತುಮತ್ತತೋ ಧಾತುಲಕ್ಖಣಂ ಮನಸಿ ಠಪೇತಬ್ಬಂ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬನ್ತಿ ತದೇವ ಧಾತುಲಕ್ಖಣಂ ಪತಿ ಪತಿ ಅವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ಭಾವನಾಸಿದ್ಧೇನ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಅಪರಾಪರಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ।
ತಸ್ಸೇವಂ ವಾಯಮಮಾನಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಭಾವನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ, ತತ್ಥ ಚ ಭಾವನಾಅನುಯೋಗೇ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರಿತಾಯ, ಸಾತಚ್ಚಕಾರಿತಾಯ, ಸಪ್ಪಾಯಸೇವಿತಾಯ, ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇನ, ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಅನುಪವತ್ತನೇನ, ಕಾಯೇ ಚ ಜೀವಿತೇ ಚ ನಿರಪೇಕ್ಖವುತ್ತಿತಾಯ, ಅನ್ತರಾ ಸಙ್ಕೋಚಂ ಅನಾಪಜ್ಜನ್ತೇನ ಭಾವನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಉಸ್ಸೋಳ್ಹಿಯಂ ಅವಟ್ಠಾನೇನ ಧಾತುಪ್ಪಭೇದಾವಭಾಸನಪಞ್ಞಾಪರಿಗ್ಗಹಿತೋತಿ ಪಥವೀಆದೀನಂ ಧಾತೂನಂ ಸಭಾವಲಕ್ಖಣಾವಭಾಸನೇನ ಅವಭಾಸನಕಿಚ್ಚಾಯ ಭಾವನಾಪಞ್ಞಾಯ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನೇಸು ಅವಿಜಹನೇನ ಸಬ್ಬತೋ ಗಹಿತೋ ಮಹಗ್ಗತಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತತಾಯ ಉಪಚಾರಮತ್ತೋ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತೋ ಕಾಮಾವಚರಸಮಾಧಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಉಪಚಾರಸಮಾಧೀತಿ ಚ ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಪ್ಪನಂ ಹಿ ಉಪೇಚ್ಚ ಚಾರೀ ಸಮಾಧಿ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿ, ಅಪ್ಪನಾ ಚೇತ್ಥ ನತ್ಥಿ। ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪನ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಯ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಅಪ್ಪನಾ ನ ಹೋತೀತಿ? ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಸಭಾವಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ’’ತಿ। ಸಭಾವಧಮ್ಮೇ ಹಿ ತಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಭಾವತೋ ಅಸತಿ ಭಾವನಾವಿಸೇಸೇ ಅಪ್ಪನಾಝಾನಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಲೋಕುತ್ತರಂ ಪನ ಝಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಭಾವನಾನುಕ್ಕಮವಸೇನ, ಆರುಪ್ಪಂ ಆರಮ್ಮಣಾತಿಕ್ಕಮಭಾವನಾವಸೇನ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಮರಣಾನುಸ್ಸತಿನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೭೭) ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ।
ಏವಂ ರೂಪಕಾಯೇ ಅವಿಸೇಸೇನ ಚತುನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಿಆದೀನಂ ವಿನಿಬ್ಭುಜನವಸೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಂ ಧಾತುಮನಸಿಕಾರವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಥ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಯೇ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ವುತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಠಿತಾ ಸನ್ನಿವೇಸವಿಸಿಟ್ಠಾ ಕಟ್ಠವಲ್ಲಿತಿಣಮತ್ತಿಕಾಯೋ ಉಪಾದಾಯ ಯಥಾ ಅಗಾರಸಮಞ್ಞಾ, ನ ತತ್ಥ ‘‘ನಿಸ್ಸತ್ತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಿಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಪಣ್ಹಿಕಟ್ಠಿಕಾದಿಭೇದಂ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಉಸ್ಸಿತಂ ಹುತ್ವಾ ಠಿತಂ ಅತಿರೇಕತಿಸತಭೇದಂ ಅಟ್ಠಿಂ ಉಪಾದಾಯ। ನ್ಹಾರುಞ್ಚಾತಿ ತಮೇವ ಅಟ್ಠಿಸಙ್ಘಾಟಂ ಆಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ನವಸತಪ್ಪಭೇದಂ ನ್ಹಾರುಂ। ಮಂಸನ್ತಿ ತಮೇವ ಅಟ್ಠಿಸಙ್ಘಾಟಂ ಅನುಲಿಮ್ಪಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ನವಪೇಸಿಸತಪ್ಪಭೇದಂ ಮಂಸಂ। ಚಮ್ಮನ್ತಿ ಮಚ್ಛಿಕಪತ್ತಕಚ್ಛಾಯಾಯ ಛವಿಯಾ ಸಞ್ಛಾದಿತಂ ಸಕಲಸರೀರಂ ಪರಿಯೋನನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ಬಹಲಚಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾಯ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ। ಆಕಾಸೋ ಪರಿವಾರಿತೋತಿ ಯಥಾ ಭಿತ್ತಿಪಾದಾದಿವಸೇನ ಠಪಿತಂ ಕಟ್ಠಂ, ತಸ್ಸೇವ ಆಬನ್ಧನವಲ್ಲಿ, ಅನುಲೇಪನಮತ್ತಿಕಾ, ಛಾದನತಿಣನ್ತಿ ಏತಾನಿ ಕಟ್ಠಾದೀನಿ ಅನ್ತೋ, ಬಹಿ ಚ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಠಿತೋ ಆಕಾಸೋ ಅಗಾರನ್ತ್ವೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಗೇಹನ್ತಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಂ ಲಭತಿ, ಏವಮೇವ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ಅಟ್ಠಿಆದೀನಿ ಅನ್ತೋ, ಬಹಿ ಚ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಠಿತೋ ಆಕಾಸೋ ತಾನೇವ ಅಟ್ಠಿಆದೀನಿ ಉಪಾದಾಯ ರೂಪನ್ತ್ವೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸರೀರನ್ತಿ ವೋಹಾರಂ ಲಭತಿ। ಯಥಾ ಚ ಕಟ್ಠಾದೀನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಙ್ಖಂ ಗತಂ ಅಗಾರಂ ಲೋಕೇ ‘‘ಖತ್ತಿಯಗೇಹಂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗೇಹ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮಿದಮ್ಪಿ ‘‘ಖತ್ತಿಯಸರೀರಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸರೀರ’’ನ್ತಿ ವೋಹರೀಯತಿ, ನತ್ಥೇತ್ಥ ಕೋಚಿ ಸತ್ತೋ ವಾ ಜೀವೋ ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ತೇತಿ ತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ವಿನಿಬ್ಭುಜಿತ್ವಾ ವಿನಿಬ್ಭುಜಿತ್ವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ತಂತಂಅನ್ತರಾನುಸಾರಿನಾತಿ ಅಟ್ಠಿನ್ಹಾರೂನಂ ನ್ಹಾರುಮಂಸಾನಂ ಮಂಸಚಮ್ಮಾನನ್ತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ವಿವರಾನುಪಾತಿನಾ ಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಹತ್ಥೇನ। ವಿನಿಬ್ಭುಜಿತ್ವಾ ವಿನಿಬ್ಭುಜಿತ್ವಾತಿ ಅನೇಕಕ್ಖತ್ತುಂ ವಿನಿವೇಠೇತ್ವಾ। ಅಥ ವಾ ವಿನಿಬ್ಭುಜಿತ್ವಾ ವಿನಿಬ್ಭುಜಿತ್ವಾತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಅನ್ತರಾನುಸಾರಿನಾ ಞಾಣಹತ್ಥೇನ ವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ। ಏತೇಸೂತಿ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ರೂಪಕಾಯಂ ಚತುಧಾ ಕತ್ವಾ ವಿಭತ್ತೇಸು ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಅಟ್ಠಿಆದೀಸು ಚತೂಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು। ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ಯೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಥದ್ಧಭಾವೋ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಭಾವನಾವಿಧಾನಂ, ತಂ ಅನನ್ತರನಯೇ ವುತ್ತಾಕಾರೇನೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
೩೦೯. ವಿತ್ಥಾರತೋ ಆಗತೇ ಪನ ‘‘ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನೇ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜನಾ। ಏವಂ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾಕಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಭಾವನಾನಯೋ। ‘‘ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ಧಾತುಯೋ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಆದಿತೋ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರಾ ಧಾತುಯೋ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ? ವತ್ಥುಸೀಸೇನ ಧಾತೂನಂಯೇವ ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇತಿ ‘‘ಗೋಚರಗಾಮತೋ ನಾತಿದೂರನಾಚ್ಚಾಸನ್ನತಾದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೇ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೫೩) ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ। ಕತಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚೇನಾತಿ ಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದಾದಿಕಂ ಕತಂ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಏತೇನಾತಿ ಕತಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚೋ, ತೇನಸ್ಸ ಸೀಲವಿಸೋಧನಾದಿ ಪನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನುಗ್ಗಹಣತೋ ಪಗೇವ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಸಮ್ಭಾರಸಙ್ಖೇಪತೋತಿ ಸಮ್ಭರೀಯನ್ತಿ ಏತೇನ ಬುದ್ಧಿವೋಹಾರಾತಿ ಸಮ್ಭಾರೋ, ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ। ಕಿಂ ಪನೇತಂ? ಪಥವೀಆದಿ। ಕೇಸಾದೀಸು ಹಿ ವೀಸತಿಯಾ ಆಕಾರೇಸು ‘‘ಪಥವೀ’’ತಿ ಬುದ್ಧಿವೋಹಾರಾ ಪಥವೀನಿಮಿತ್ತಕಾ ಥದ್ಧತಂ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತನತೋ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ವೀಸತಿಯಾ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸೂ’’ತಿಆದಿ।
ಸಸಮ್ಭಾರವಿಭತ್ತಿತೋತಿ ಸಸಮ್ಭಾರಾನಂ ಕೇಸಾದೀನಂ ವಿಭಾಗತೋ ಕೇಸಾದಿಕೇ ವೀಸತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ಏಕಜ್ಝಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಭಾಗತೋ ಪಥವೀಧಾತುಭಾವೇನ ವವತ್ಥಾಪನಂ। ಆಪೋಕೋಟ್ಠಾಸಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಲಕ್ಖಣಸಙ್ಖೇಪತೋತಿ ಲಕ್ಖೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಲಕ್ಖಣಂ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವೋ, ಇಧ ಪನ ಥದ್ಧತಾದಿ। ತಸ್ಮಾ ಥದ್ಧಲಕ್ಖಣಾದಿವನ್ತತಾಯ ಸಹ ಲಕ್ಖಣೇಹೀತಿ ಸಲಕ್ಖಣಾ, ಕೇಸಾದಯೋ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸ ಆಕಾರಾ। ತೇಸಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಕೇಸಾದಿಕೇ ವೀಸತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಥದ್ಧತಾದಿಕಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಲಕ್ಖಣಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಭಾವನಾ ಸಲಕ್ಖಣಸಙ್ಖೇಪತೋ ಭಾವನಾ। ಏಸ ನಯೋ ಆಪೋಕೋಟ್ಠಾಸಾದೀಸುಪಿ। ಸಲಕ್ಖಣವಿಭತ್ತಿತೋತಿ ಥದ್ಧಲಕ್ಖಣಾದಿನಾ ಸಲಕ್ಖಣಾನಂ ಕೇಸಾದೀನಂ ವಿಭಾಗತೋ ಕೇಸಾದೀಸು ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಥದ್ಧತಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಚತುನ್ನಂ ಲಕ್ಖಣಾನಂ ವವತ್ಥಾಪನವಸೇನ ಭಾವನಾ।
ಏವಂ ಚತೂಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಭಾವನಾನಯಂ ನಿದ್ದಿಸಿತುಂ ‘‘ಕಥಂ ಸಸಮ್ಭಾರಸಙ್ಖೇಪತೋ ಭಾವೇತೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತಿಕ್ಖತಾಯ ಪರೋಪರಿಯತ್ತಸಬ್ಭಾವತೋ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಮುದಿನ್ದ್ರಿಯತಾವಸೇನ ದುವಿಧೋತಿ। ತತ್ಥ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಠಮನಯೋ ವುತ್ತೋ, ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ವಸೇನ ದುತಿಯೋ। ಏವಂ ನಾತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋಪಿ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ। ತತ್ಥ ಯೋ ವಿಸದಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಸಮ್ಭಾರಸಙ್ಖೇಪತೋ, ಸಲಕ್ಖಣಸಙ್ಖೇಪತೋ ಚ ಭಾವನಾನಯೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಯೋ ಪನ ನಾತಿವಿಸದಿನ್ದ್ರಿಯೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಸಮ್ಭಾರವಿಭತ್ತಿತೋ, ಸಲಕ್ಖಣವಿಭತ್ತಿತೋ ಚ ಭಾವನಾನಯೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ
೩೧೦. ಯಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಭಾವಯತೋತಿ ಸಸಮ್ಭಾರಸಙ್ಖೇಪತೋ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ। ಯೇನ ವಿಧಿನಾ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಕುಸಲೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಸತ್ತವಿಧೋ ವಿಧಿ ‘‘ಉಗ್ಗಹಕೋಸಲ್ಲ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ವಾ ಞಾಣಂ। ಏವಂ ಮನಸಿಕಾರಕೋಸಲ್ಲಮ್ಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರೇತಿ ಧಾತುಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ ಕೇಸಾದಿಕೇ ದ್ವತ್ತಿಂಸವಿಧೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ। ‘‘ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರೇ’’ತಿ ಚ ಇದಂ ತೇಜವಾಯುಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ವಣ್ಣಾದಿವಸೇನ ವವತ್ಥಾನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಂ ತತ್ಥ ವುತ್ತವಿಧಾನಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ವಚಸಾ ಮನಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಉಗ್ಗಹಕೋಸಲ್ಲುದ್ದೇಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ‘‘ಅನುಪುಬ್ಬಮುಞ್ಚನಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿ ಪದಂ, ತಾವ ಆಗತಂ ಸಬ್ಬಂ ಭಾವನಾವಿಧಾನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ। ವಣ್ಣಾದಿವಸೇನಾತಿ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನದಿಸೋಕಾಸಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ। ಅಯಞ್ಚ ವಣ್ಣಾದಿವಸೇನ ಮನಸಿಕಾರೋ ಧಾತುಪಟಿಕ್ಕೂಲವಣ್ಣಮನಸಿಕಾರಾನಂ ಸಾಧಾರಣೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಧಾತುಮನಸಿಕಾರಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅವಸಾನೇ ಏವಂ ಮನಸಿಕಾರೋ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೩೧೧. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆಭೋಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣರಹಿತಾ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಏತೇ ‘‘ಸೀಸಕಟಾಹಪಲಿವೇಠನಚಮ್ಮಂ ಕೇಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ವೋಹರಿಯಮಾನಾ ಭೂತುಪಾದಾಯಧಮ್ಮಾ ‘‘ಮಯಿ ಕೇಸಾ ಜಾತಾ, ಮಯಮೇತ್ಥ ಜಾತಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆಭೋಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಸುಞ್ಞಾ। ಇಮಿನಾ ಕಾರಣಸ್ಸ ಚ ಫಲಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಯಾಪಾರತಾಯ ಧಾತುಮತ್ತತಂ ಸನ್ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನ ಚ ಆಭೋಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಮ್ಪಿ ಏವಮೇವ ಅಬ್ಯಾಪಾರತಾ ದೀಪಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ತಾನಿ, ತೇಸಂ ಕಾರಣಾನಿ ಚ ತಥಾ ತಥಾ ಆಭುಜಿತ್ವಾ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ। ಇತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪರಾಮಸನಂ। ಅಚೇತನೋತಿ ನ ಚೇತನೋ, ಚೇತನಾರಹಿತೋ ವಾ। ಅಬ್ಯಾಕತೋತಿ ಅಬ್ಯಾಕತರಾಸಿಪರಿಯಾಪನ್ನೋ। ಸುಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ತಸುಞ್ಞೋ। ತತೋ ಏವ ನಿಸ್ಸತ್ತೋ। ಥದ್ಧಲಕ್ಖಣಾಧಿಕತಾಯ ಥದ್ಧೋ। ತತೋ ಏವ ಪಥವೀಧಾತೂತಿ ಏವಂ ಮನಸಿಕಾರೋ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ।
೩೧೨. ಸುಞ್ಞಗಾಮಟ್ಠಾನೇತಿ ಏತ್ಥ ಸುಞ್ಞಗಾಮಗ್ಗಹಣಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ವೇದಕವಿರಹದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕಾಯಸ್ಸ।
೩೧೩. ಮಧುಕಟ್ಠಿಕೇತಿ ಮಧುಕಬೀಜಾನಿ।
೩೧೪. ಗೇಹಥಮ್ಭಾನಂ ಪಾಸಾಣಉದುಕ್ಖಲಕಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ।
೩೧೫. ದುಗ್ಗನ್ಧಾದಿಭಾವೇ ಚಸ್ಸ ಸದಿಸಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಲ್ಲಗೋಚಮ್ಮಗ್ಗಹಣಂ।
೩೧೬. ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಮಂಸಪೇಸೀನಂ ಬಹಲತಾಯ ಮಹಾಮತ್ತಿಕಗ್ಗಹಣಂ।
೩೧೭. ಕುಟ್ಟದಾರೂಸೂತಿ ದಾರುಕುಟ್ಟಿಕಾಯ ಕುಟಿಯಾ ಭಿತ್ತಿಪಾದಭೂತೇಸು ಕಟ್ಠೇಸು।
೩೧೮. ಪಣ್ಹಿಕಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಆಧಾರಭಾವೋ ವಿಯ ಗೋಪ್ಫಕಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಆಧೇಯ್ಯಭಾವೋಪಿ ಅಸಮನ್ನಾಹಾರಸಿದ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಪಣ್ಹಿಕಟ್ಠಿಗೋಪ್ಫಕಟ್ಠಿಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಿತ’’ನ್ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಸೀಸಟ್ಠಿಗೀವಟ್ಠಿಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
೩೧೯. ಸಿನ್ನವೇತ್ತಗ್ಗಾದೀಸೂತಿ ಸೇದಿತವೇತ್ತಕಳೀರಾದೀಸು।
೩೨೧. ಉರಟ್ಠಿಸಙ್ಘಾಟೋ ಪಞ್ಜರಸದಿಸತಾಯ ‘‘ಉರಟ್ಠಿಪಞ್ಜರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ। ತಸ್ಸ ಅಥಿರಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಜಿಣ್ಣಸನ್ದಮಾನಿಕಪಞ್ಜರಂ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನ ಗಹಿತಂ।
೩೨೨. ಯಮಕಮಂಸಪಿಣ್ಡೇತಿ ಮಂಸಪಿಣ್ಡಯುಗಳೇ।
೩೨೩. ಕಿಲೋಮಕಸ್ಸ ಸೇತವಣ್ಣತಾಯ ‘‘ಪಿಲೋತಿಕಪಲಿವೇಠಿತೇ’’ತಿ ಪಿಲೋತಿಕಂ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ। ಏವಮೇವ ನ ವಕ್ಕಹದಯಾನಿ ಸಕಲಸರೀರೇ ಚ ಮಂಸಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ನ ವಕ್ಕಹದಯಾನಿ ಜಾನನ್ತಿ ‘‘ಮಯಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಕಿಲೋಮಕೇನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾನೀ’’ತಿ, ನ ಸಕಲಸರೀರೇ ಚ ಮಂಸಂ ಜಾನಾತಿ ‘‘ಅಹಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಕಿಲೋಮಕೇನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನ’’ನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
೩೨೪. ಕೋಟ್ಠಮತ್ಥಕಪಸ್ಸನ್ತಿ ಕುಸೂಲಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಮತ್ಥಕಪಸ್ಸಂ।
೩೨೫. ದ್ವಿನ್ನಂ ಥನಾನಮನ್ತರೇತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಥನಪ್ಪದೇಸಾನಂ ವೇಮಜ್ಝೇ, ಥನಪ್ಪದೇಸೋ ಚ ಅಬ್ಭನ್ತರವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೩೨೭. ಏಕವೀಸತಿಅನ್ತಭೋಗೇತಿ
೩೨೮. ಆಮಾಸಯೇ ‘‘ಉದರಿಯಂ ಉದರೇ ಠಿತಂ ಅಸಿತಪೀತಖಾಯಿತಸಾಯಿತ’’ನ್ತಿ।
೩೩೧. ಅಬದ್ಧಪಿತ್ತಂ ಸಂಸರಣಲೋಹಿತಂ ವಿಯ, ಕಾಯುಸ್ಮಾ ವಿಯ ಚ ಕಮ್ಮಜರೂಪಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆಬದ್ಧಪಿತ್ತಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಬದ್ಧಂ ಸಕಲಸರೀರಂ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಠಿತ’’ನ್ತಿ। ಪಟಿಬದ್ಧತಾವಚನೇನ ಚಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಸತಿ ಸಬ್ಭಾವಮೇವ ದೀಪೇತಿ, ನ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ವಿಯ ಏಕನ್ತಕಮ್ಮಜತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಿತ್ತಕೋಸಕೇತಿ ಮಹಾಕೋಸಾಟಕೀಕೋಸಸದಿಸೇ ಪಿತ್ತಾಧಾರೇ। ಯೂಸಭೂತೋತಿ ರಸಭೂತೋ।
೩೩೨. ಉಚ್ಛಿಟ್ಠೋದಕಗಬ್ಭಮಲಾದೀನಂ ಛಡ್ಡನಟ್ಠಾನಂ ಚನ್ದನಿಕಾ, ತಸ್ಸಂ ಚನ್ದನಿಕಾಯಂ।
೩೩೩. ಪುಬ್ಬಾಸಯೋ ಮನ್ದಪಞ್ಞಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿದೇವ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಅಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೋ ಅನಿಬದ್ಧೋಕಾಸೋ’’ತಿ।
೩೩೪. ಪಿತ್ತಂ ವಿಯಾತಿ ಅಬದ್ಧಪಿತ್ತಂ ವಿಯ। ಸಕಲಸರೀರನ್ತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಬದ್ಧಂ ಸಬ್ಬಂ ಸರೀರಪ್ಪದೇಸಂ। ವಕ್ಕಹದಯಯಕನಪಪ್ಫಾಸಾನಿ ತೇಮೇನ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಕನಂ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗಪೂರಣೇನ, ಇತರಾನಿ ತೇಸಂ ಉಪರಿ ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ಪಗ್ಘರಣೇನ ಚ ತೇಮೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಹೇಟ್ಠಾ ಲೇಡ್ಡುಖಣ್ಡಾದೀನಿ ತೇಮಯಮಾನೇತಿ ತೇಮಕತೇಮಿತಬ್ಬಾನಂ ಅಬ್ಯಾಪಾರತಾಸಾಮಞ್ಞನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏವ ಉಪಮಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ನ ಠಾನಸಾಮಞ್ಞನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಸನ್ನಿಚಿತಲೋಹಿತೇನ ಹಿ ತೇಮೇತಬ್ಬಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಹೇಟ್ಠಾ, ಕಸ್ಸಚಿ ಉಪರಿ ಠಿತತಾ ಕಾಯಗತಾಸತಿನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೦೬) ದಸ್ಸಿತಾತಿ। ಯಕನಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗಟ್ಠಾನಂ ‘‘ಮಯಿ ಲೋಹಿತಂ ಠಿತ’’ನ್ತಿ ನ ಜಾನಾತಿ, ವಕ್ಕಾದೀನಿ ‘‘ಅಮ್ಹೇ ತೇಮಯಮಾನಂ ಲೋಹಿತಂ ಠಿತ’’ನ್ತಿ ನ ಜಾನನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೩೩೬. ಪತ್ಥಿನ್ನಸಿನೇಹೋತಿ ಥಿನಭಾವಂ ಘನಭಾವಂ ಗತಸಿನೇಹೋ। ಸಕಲಸರೀರೇ ಮಂಸನ್ತಿ ಯೋಜನಾ, ತಞ್ಚ ಥೂಲಸರೀರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಮೇದಸ್ಸ ಸತಿಪಿ ಪತ್ಥಿನ್ನತಾಯ ಘನಭಾವೇ ಮಂಸಸ್ಸ ವಿಯ ನ ಬದ್ಧತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪತ್ಥಿನ್ನಯೂಸೋ’’ತಿ। ತೇನೇವಸ್ಸ ಆಪೋಕೋಟ್ಠಾಸತಾ।
೩೩೭. ಉದಕಪುಣ್ಣೇಸು ತರುಣತಾಲಟ್ಠಿಕೂಪಕೇಸೂತಿ ನಾತಿಪರಿಣತಾನಂ ಸಜಲಕಾನಂ ಅಗ್ಗತೋ ಛಿನ್ನಾನಂ ತಾಲಸಲಾಟುಕಾನಂ ವಿವರಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।
೩೩೮. ವಸಾಯ ಅತ್ತನೋ ಆಧಾರೇ ಅಭಿಬ್ಯಾಪನಮುಖೇನ ಅಬ್ಯಾಪಾರತಾಸಾಮಞ್ಞಂ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಚಾಮಗತತೇಲಂ ನಿದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೩೩೯. ಖೇಳುಪ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯೇ ಅಮ್ಬಿಲಗ್ಗಮಧುರಗ್ಗಾದಿಕೇ।
೩೪೩. ಕೇಸಾದೀಸು ಮನಸಿಕಾರಂ ಪವತ್ತೇತ್ವಾ ತೇಜೋಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ವಿಭತ್ತಿಂ ಪರಿಣಾಮೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಯೇನ ಸನ್ತಪ್ಪತೀತಿ ಯೇನ ಕಾಯೋ ಸನ್ತಪ್ಪತಿ, ಅಯಂ ಸನ್ತಪ್ಪನಕಿಚ್ಚೋ। ತೇಜೋತಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಾಕಾರೋ ಏವ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠೋ। ಯೇನ ಜೀರೀಯತೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
೩೪೪. ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿ ಅನ್ತೋಪವಿಸನಬಹಿನಿಕ್ಖಮನನಾಸಿಕಾವಾತಭಾವೇನ। ‘‘ಏವಂ ಪವತ್ತಮನಸಿಕಾರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ ಸಸಮ್ಭಾರವಿಭತ್ತಿತೋ ಪವತ್ತಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ। ಧಾತುಯೋ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಧಾತುಯೋ ವಿಭೂತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಇಧಾಪಿ ಭಾವನಾವಿಧಾನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೩೪೫. ತತ್ಥೇವಾತಿ ತೇಸುಯೇವ ವೀಸತಿಯಾ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು। ಪರಿಪಾಚನಲಕ್ಖಣಂ ವಿತ್ಥಮ್ಭನಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ತತ್ಥೇವಾ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ।
ಪುನ ತತ್ಥೇವಾತಿ ತೇಸುಯೇವ ದ್ವಾದಸಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಕೇಸಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ಸಂವಿಗ್ಗಹತಾಯ ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಆಪೋಧಾತುಆದಯೋ ನ್ಹಾನಿಯಚುಣ್ಣಾದೀಸು ಉದಕಾದಯೋ ವಿಯ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ತತ್ಥೇವ ಆಬನ್ಧನಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಸನ್ತಪ್ಪನಾದಿತೇಜೋಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಪನ ವಾಯೋಧಾತುಆದಯೋ ನ ತಥಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ತೇನ ಅವಿನಿಭುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ತತ್ಥೇವಾತಿ। ಯದಿ ಏವಂ, ವಾಯುಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಕಥಂ ತತ್ಥೇವಾತಿ? ವಾಯುಕೋಟ್ಠಾಸಾಪಿ ಹಿ ಉದ್ಧಙ್ಗಮವಾತಾದಯೋ ಪಿಣ್ಡಾಕಾರೇನೇವ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ, ನ ಪನ ಸನ್ತಪ್ಪನಾದಿತೇಜೋಕೋಟ್ಠಾಸಾತಿ ತೇನಾತಿ ತೇನ ತೇಜೇನ। ಅವಿನಿಭುತ್ತನ್ತಿ ಅವಿನಾಭೂತಂ, ತಂತಂಕಲಾಪಗತವಸೇನ ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ವವತ್ಥಾಪಯತೋತಿ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ ಸಲಕ್ಖಣಸಙ್ಖೇಪತೋ ಧಾತುಯೋ ವವತ್ಥಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ತಸ್ಸೇವಂ ವಾಯಮಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೩೦೮) ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ।
೩೪೬. ಏವಮ್ಪಿ ಭಾವಯತೋತಿ ಸಲಕ್ಖಣಸಙ್ಖೇಪತೋ ಧಾತುಯೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ। ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಸಸಮ್ಭಾರವಿಭತ್ತಿತೋ ಭಾವನಾಯಂ ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ। ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ಕೇಸೇ, ಏವಂ। ಸಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸೇಸೂತಿ ಏಕಚತ್ತಾಲೀಸಭೇದೇಸು ಸೇಸಸಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಏವಮೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಸಟ್ಠಿಧಾತುಸತಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ। ಭಾವನಾವಿಧಾನಂ ಪನೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಇದಾನಿ ವಚನತ್ಥಾದಿಮುಖೇನಪಿ ಧಾತೂಸು ಮನಸಿಕಾರವಿಧಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಚನತ್ಥತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ವಚನತ್ಥತೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹಣಂ ವಚನವಸೇನ ಹೋತಿ ವಚನದ್ವಾರೇನ ತದತ್ಥಸ್ಸ ಆದಿತೋ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ, ತಸ್ಮಾ ವಚನತ್ಥತೋಪಿ ಧಾತೂನಂ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾ। ಕಲಾಪತೋತಿ ವಚನತ್ಥವಸೇನ ವಿಸೇಸತೋ, ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಚ ಧಾತುಯೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ಯಸ್ಮಾ ತಾ ಪಿಣ್ಡಸೋ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ನ ಪಚ್ಚೇಕಂ, ತಸ್ಮಾ ಕಲಾಪತೋಪಿ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾ। ತೇ ಪನ ಕಲಾಪಾ ಪರಮಾಣುಪರಿಮಾಣಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಪಥವೀಧಾತುಆದೀನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸರೀರೇ ಪರಿಮೇಯ್ಯಪರಿಚ್ಛೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಚುಣ್ಣತೋ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾ। ಸೋ ಪನಾಯಂ ತಾಸಂ ಚುಣ್ಣತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಸಙ್ಘಾಟವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ನಿಬ್ಬಟ್ಟಿತಸರೂಪಮೇವ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ವುತ್ತೋ। ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಧಾತುಯೋ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೇನ ಸಲಕ್ಖಣವಿಭತ್ತಿತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾಭಿನಿವೇಸೇ ಯಸ್ಮಾ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ವಸೇನ ಧಾತೂಸು ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹಮಾನಾಸು ‘‘ಏತ್ತಕಾ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ, ಏತ್ತಕಾ ಚಿತ್ತಾದಿಸಮುಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ಅಯಂ ವಿಭಾಗೋ ಞಾತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಮುಟ್ಠಾನತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ವುತ್ತೋ।
ಏವಂ ಪರಿಞ್ಞಾತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಮ್ಪಿ ತಾಸಂ ಸದ್ದಾನುಸಾರೇನ ವಿನಾ ವಿಸೇಸಸಾಮಞ್ಞಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ನಾನತ್ತೇಕತ್ತತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ವುತ್ತೋ। ಲಕ್ಖಣವಿಸೇಸತೋ ವಿನಿಭುತ್ತರೂಪಾಪಿ ಏತಾ ಅನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನತಾಯ ಪದೇಸೇನ ಅವಿನಿಭುತ್ತಾತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವಿನಿಬ್ಭೋಗಾವಿನಿಬ್ಭೋಗತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ವುತ್ತೋ। ಸತಿಪಿ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗವುತ್ತಿಯಂ ಕಾಚಿದೇವ ಕಾಸಞ್ಚಿ ಸಭಾಗಾ, ಕಾಚಿ ವಿಸಭಾಗಾತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ವುತ್ತೋ। ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಾಪಿ ಧಾತುಯೋ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾ ಈದಿಸಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಯುತ್ತಾ, ಬಾಹಿರಾ ತಬ್ಬಿಪರೀತಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರವಿಸೇಸತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ವುತ್ತೋ। ಸಜಾತಿಸಙ್ಗಹಾದಿಕೋ ಧಾತುಸಙ್ಗಹವಿಸೇಸೋಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಙ್ಗಹತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ವುತ್ತೋ। ಸನ್ಧಾರಣಾದೀಹಿ ಯಥಾಸಕಕಿಚ್ಚೇಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೂಪತ್ಥಮ್ಭಭಾವತೋಪಿ ಧಾತುಯೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಚ್ಚಯತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ವುತ್ತೋ। ಅಬ್ಯಾಪಾರನಯತೋ ಧಾತುಯೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಸಮನ್ನಾಹಾರತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ವುತ್ತೋ। ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮವಿಸೇಸತೋ, ಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸತೋ ಚ ಧಾತುಯೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ವುತ್ತೋತಿ ಏವಮೇತೇಸಂ ತೇರಸನ್ನಂ ಆಕಾರಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇ ಕಾರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಪಕಾರೇಹಿ, ಕಾರಣೇಹಿ ವಾ।
೩೪೭. ತತ್ಥ ಪತ್ಥಟತ್ತಾತಿ ಪುಥುತ್ತಾ, ತೇನ ಪುಥುಭಾವತೋ ಪುಥುವೀ, ಪುಥುವೀ ಏವ ಪಥವೀತಿ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಸದ್ದತ್ಥಮಾಹ। ಪತ್ಥನಟ್ಠೇನ ವಾ ಪಥವೀ, ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವೇನ ಪತ್ಥಾಯತಿ ಉಪತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಪ್ಪೋತೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋ ಏವ। ಆಪೀಯತೀತಿ ಸೋಸೀಯತಿ, ಪಿವೀಯತೀತಿ ಕೇಚಿ। ‘‘ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ಸಸಮ್ಭಾರಾಪೇ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಲಕ್ಖಣಾಪೇಪಿ ಯುಜ್ಜತೇವ। ಸೋಪಿ ಹಿ ಫರುಸಪಾಚನವಿಸೋಸನಾಕಾರೇನ ಸೇಸಭೂತತ್ತಯೇನ ಪೀಯಮಾನೋ ವಿಯ ಪವತ್ತತೀತಿ। ಅಪ್ಪಾಯತೀತಿ ಬ್ರೂಹೇತಿ। ಪರಿಬ್ರೂಹನರಸಾ ಹಿ ಆಪೋಧಾತು। ತೇಜತೀತಿ ನಿಸೇತಿ, ತಿಕ್ಖಭಾವೇನ ಸೇಸಭೂತತ್ತಯಂ ಉಸ್ಮಾಪಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಾಯತೀತಿ ಸಮೀರೇತಿ, ದೇಸನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವೇನ ಭೂತಸಙ್ಘಾತಂ ಗಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏವಂ ತಾವ ವಿಸೇಸತೋ ವಚನತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವತ್ತುಂ ‘‘ಅವಿಸೇಸೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಲಕ್ಖಣಧಾರಣತೋತಿ ಯಥಾ ತಿತ್ಥಿಯಪರಿಕಪ್ಪಿತೋ ‘‘ಪಕತಿ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕೋ ಸಭಾವತೋ ನತ್ಥಿ, ನ ಏವಮೇತಾ। ಏತಾ ಪನ ಸಲಕ್ಖಣಂ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಾತುಯೋ। ದುಕ್ಖಾದಾನತೋತಿ ದುಕ್ಖಾಧಾನತೋತಿ ಅನಪ್ಪಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ವಿಧಾನಮತ್ತತೋ ಅವಸವತ್ತನತೋ, ತಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ಏತಾಹಿ ಕಾರಣಭೂತಾಹಿ ಸತ್ತೇಹಿ ಅನುವಿಧೀಯತಿ, ತಥಾವಿಹಿತಞ್ಚ ತಂ ಏತಾಸ್ವೇವ ಧೀಯತಿ ಠಪೀಯತೀತಿ ಏವಂ ದುಕ್ಖಾಧಾನತೋ, ಧಾತುಯೋ। ಅಪಿಚ ‘‘ನಿಜ್ಜೀವಟ್ಠೋ ಧಾತುಟ್ಠೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ। ತಥಾ ಹಿ ಭಗವಾ ‘‘ಛಧಾತುರೋಯಂ ಭಿಕ್ಖು ಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೪೩-೩೪೫) ಜೀವಸಞ್ಞಾಸಮೂಹನನತ್ಥಂ ಧಾತುದೇಸನಂ ಅಕಾಸೀತಿ। ಇತಿ ವಚನತ್ಥಮುಖೇನಪಿ ಅಸಾಧಾರಣತೋ, ಸಾಧಾರಣತೋ ಚ ಧಾತೂನಂ ಸರಸಲಕ್ಖಣಮೇವ ವಿಭಾವೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ವಿಸೇಸಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ವಚನತ್ಥತೋ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ಮನಸಿಕಾರೋ ಪನ ವಚನತ್ಥಮುಖೇನ ಧಾತುಯೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೩೪೮. ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಅಟ್ಠಧಮ್ಮಸಮೋಧಾನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ವಿಸಿಟ್ಠರೂಪಾನಂ ವಣ್ಣಾದೀನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮವಧಾನತೋ ಸನ್ನಿವೇಸವಿಸೇಸವಸೇನ ಸಹಾವಟ್ಠಾನತೋ ತಂ ಉಪಾದಾಯ। ಕೇಸಾತಿ ಸಮ್ಮುತಿ ಸಮಞ್ಞಾಮತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇಸಂಯೇವ ವಿನಿಬ್ಭೋಗಾತಿ ತೇಸಂಯೇವ ವಣ್ಣಾದೀನಂ ವಿನಿಬ್ಭುಜನತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ವಣ್ಣಾದಯೋ ಅಟ್ಠ ಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಯ ವಿನಿಬ್ಭುಜ್ಜಮಾನಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಬ್ಯತಿರೇಕೇನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ವಣ್ಣಾದಿಬ್ಯತಿರೇಕೇನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಕೇಸಾ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಸಮುದಿತೇ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಕೇಸಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮುತಿ, ತೇಸು ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕತೇಸು ನತ್ಥಿ ‘‘ಕೇಸಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮುತಿ, ವೋಹಾರಮತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಅಟ್ಠಧಮ್ಮಕಲಾಪಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪಾದಾಯಭೂತೇ ವಣ್ಣಾದಿಕೇ ಏಕತ್ತೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ನ ತೇಸಂ ಅಟ್ಠಧಮ್ಮಮತ್ತಭಾವತೋ। ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಕೇಸೇಸು ತಾವ ಕೇಸಮೂಲಂ, ಏವಂ ಲೋಮಾದೀಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ದಸಧಮ್ಮಕಲಾಪೋಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಸಿತಾದಿಪರಿಪಾಚಕೋ ತೇಜೋಕೋಟ್ಠಾಸೋ ನವಧಮ್ಮಕಲಾಪೋಪೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಯದಿಮೇ ಕೇಸಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಯಥಾರಹಂ ಅಟ್ಠನವದಸಧಮ್ಮಸಮೂಹಭೂತಾ ‘‘ಉಸ್ಸದವಸೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಧಾತುಮನಸಿಕಾರೋ ಯಾವದೇವ ಸತ್ತಸಞ್ಞಾಸಮುಗ್ಘಾಟನತ್ಥೋ, ಧಮ್ಮವಿನಿಬ್ಭೋಗೋ ಚ ಸಾತಿಸಯಂ ಸತ್ತಸಞ್ಞಾಸಮುಗ್ಘಾಟಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಏವಂ ಧಮ್ಮವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಉದರಿಯಂ ಕರೀಸಂ ಪುಬ್ಬೋ ಮುತ್ತಞ್ಚ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ, ಅಸಿತಾದಿಪರಿಪಾಚಕತೇಜೋ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನೋ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಾತೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋತಿ ಛ ಏಕಸಮುಟ್ಠಾನಾ, ಸೇದೋಅಸ್ಸು ಖೇಳೋ ಸಿಙ್ಘಾಣಿಕಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಉತುಚಿತ್ತವಸೇನ ದ್ವಿಸಮುಟ್ಠಾನಾ, ಸೇಸಾ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ।
ತೇಸು ಅಸಿತಾದಿಪರಿಪಾಚಕೇ ತೇಜೋಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಏಕೋ ಕಲಾಪೋ ಜೀವಿತನವಕೋ, ಅಞ್ಞೇಸು ಏಕಸಮುಟ್ಠಾನೇಸು ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನೋ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ ವಾ ಏಕೇಕೋ ಅಟ್ಠಕೋ, ದ್ವಿಸಮುಟ್ಠಾನೇಸು ಉತುಚಿತ್ತವಸೇನ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಅಟ್ಠಕಾ, ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನೇಸು ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾ ತಯೋ ತಯೋ ಅಟ್ಠಕಾ, ಉತುಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೇಸು ಸದ್ದನವಕಾ, ಅಟ್ಠಸು ತೇಜೋವಾಯೋಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಅಟ್ಠ ಜೀವಿತನವಕಾ, ಸೇಸೇಸು ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಕಾಯಭಾವದಸಕದ್ವಯಸಹಿತಾ, ಚಕ್ಖಾದಿಸಞ್ಞಿತೇಸು ಮಂಸಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾವತ್ಥುದಸಕಸಹಿತಾ ಚಾತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಕೇ ರೂಪಕಾಯೇ ಭೇದಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಏಕತ್ತವಸೇನ ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಸತ್ತಚತ್ತಾಲೀಸಾಧಿಕಸತರೂಪಕಲಾಪಾ ರೂಪವಿಭಾಗತೋ ಸಾಧಿಕಂ ದಿಯಡ್ಢರೂಪಸಹಸ್ಸಂ ಹೋತಿ, ಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ಪನ ಅವಯವವಿಭಾಗೇನ ತದವಯವಕಲಾಪಾನಂ ಭೇದೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಭೇದತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ‘‘ಉಸ್ಸದವಸೇನ ಪನ…ಪೇ॰… ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಮನಸಿಕಾರವಿಧಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೩೪೯. ಮಜ್ಝಿಮೇನ ಪಮಾಣೇನಾತಿ ಆರೋಹಪರಿಣಾಹೇಹಿ ಮಜ್ಝಿಮಸರೀರೇ ಲಬ್ಭಮಾನೇನ ಮಜ್ಝಿಮೇನ ಪರಿಮಾಣೇನ। ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹಮಾನಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿತಕ್ಕೇತ್ವಾ ಗಯ್ಹಮಾನಾ। ಪರಮಾಣುಭೇದಸಞ್ಚುಣ್ಣಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ‘‘ಅಙ್ಗುಲಸ್ಸ ಅಟ್ಠಮೋ ಭಾಗೋ ಯವೋ, ಯವಸ್ಸ ಅಟ್ಠಮೋ ಭಾಗೋ ಊಕಾ, ಊಕಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೫೧೫) ಪನ ‘‘ಸತ್ತಧಞ್ಞಮಾಸಪ್ಪಮಾಣಂ ಏಕಂ ಅಙ್ಗುಲಂ, ಸತ್ತಊಕಾಪಮಾಣೋ ಏಕೋ ಧಞ್ಞಮಾಸೋ, ಸತ್ತಲಿಕ್ಖಾಪಮಾಣಾ ಏಕಾ ಊಕಾ, ಛತ್ತಿಂಸರಥರೇಣುಪ್ಪಮಾಣಾ ಏಕಾ ಲಿಕ್ಖಾ, ಛತ್ತಿಂಸತಜ್ಜಾರಿಪ್ಪಮಾಣೋ ಏಕೋ ರಥರೇಣು, ಛತ್ತಿಂಸಅಣುಪ್ಪಮಾಣಾ ಏಕಾ ತಜ್ಜಾರೀ, ಛತ್ತಿಂಸಪರಮಾಣುಪ್ಪಮಾಣೋ ಏಕೋ ಅಣೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಅಣುನೋ ಛತ್ತಿಂಸತಿಮಭಾಗಮತ್ತೋ ಪರಮಾಣು ನಾಮ ಆಕಾಸಕೋಟ್ಠಾಸಿಕೋ ಮಂಸಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಅಗೋಚರೋ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸೇವ ಗೋಚರಭೂತೋ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಪರಮಾಣುಭೇದಸಞ್ಚುಣ್ಣಾ’’ತಿ, ಯಥಾವುತ್ತಪರಮಾಣುಪ್ಪಭೇದೇನ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಭೂತಾ। ಸುಖುಮರಜಭೂತಾತಿ ತತೋಯೇವ ಅತಿವಿಯ ಸುಖುಮರಜಭಾವಂ ಗತಾ।
ದೋಣಮತ್ತಾ ಸಿಯಾತಿ ಸೋಳಸ ನಾಳಿಮತ್ತಾ। ಇಧಾಪಿ ‘‘ಮಜ್ಝಿಮೇನ ಪಮಾಣೇನಾ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ತೇನ ‘‘ಪಕತಿಯಾ ಚತುಮುಟ್ಠಿಕಂ ಕುಡುವಂ, ಚತುಕುಡುವಂ ನಾಳಿ, ತಾಯ ನಾಳಿಯಾ ಸೋಳಸ ನಾಳಿಯೋ ದೋಣಂ, ತಂ ಪನ ಮಗಧನಾಳಿಯಾ ದ್ವಾದಸ ನಾಳಿಯೋ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಯಥಾ ನ ವಿಪ್ಪಕಿರತಿ, ಏವಂ ಆಬನ್ಧನವಸೇನ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತ್ವಾ ಗಹಿತಾ। ಅನುಪಾಲಿತಾತಿ ಯಥಾ ಪಗ್ಘರಣಸಭಾವಾಯ ಆಪೋಧಾತುಯಾ ವಸೇನ ಕಿಲಿನ್ನಭಾವಂ, ಪಿಚ್ಛಿಲಭಾವಂ ವಾ ನಾಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಅನುರಕ್ಖಿತಾ। ವಿತ್ಥಮ್ಭಿತಾತಿ ಸಙ್ಘಾತವಾಯುನಾ ಅತಿವಿಯ ವಿತ್ಥಮ್ಭನಂ ಪಾಪಿತಾ। ನ ವಿಕಿರತಿ ನ ವಿದ್ಧಂಸತೀತಿ ಸುಖುಮರಜಭೂತಾಪಿ ಪಥವೀಧಾತು ಆಬನ್ಧನಪರಿಪಾಚನಸಮುದೀರಣಕಿಚ್ಚಾಹಿ ಆಪೋತೇಜೋವಾಯೋಧಾತೂಹಿ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಾ ಸಿನೇಹೇನ ತೇಮಿತಾ ತೇಜಸಾ ಪರಿಪಕ್ಕಾ ವಾಯುನಾ ವಿತ್ಥಮ್ಭನಂ ಪಾಪಿತಾ ಪಿಟ್ಠಚುಣ್ಣಾ ವಿಯ ನ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಕಿರತಿ ನ ವಿದ್ಧಂಸತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪಿಣ್ಡಿತಾ ಘನಭೂತಾ ಹುತ್ವಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಿಕಿರಿಯಮಾನಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ವಿಕಪ್ಪನ್ತಿ ವಿಭಾಗಂ। ಯದಿಪಿ ತೇಜೋವಾಯೋಧಾತುಯೋಪಿ ಸವಿಗ್ಗಹಾ ರೂಪಧಮ್ಮಭಾವತೋ, ಯಾದಿಸೋ ಪನ ಘನಭಾವೋ ಪಥವೀಆಪೋಧಾತೂಸು ಲಬ್ಭತಿ
ಯೂಸಗತಾತಿ ಆಬನ್ಧನಾಕಾರಭೂತಾ। ನ ಪಗ್ಘರತೀತಿ ನ ಓಗಳತಿ। ನ ಪರಿಸ್ಸವತೀತಿ ನ ವಿಸ್ಸನ್ದತಿ। ಪೀಣಿತಪೀಣಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಆಪೋಧಾತುಯಾ ಬ್ರೂಹನರಸತಾಯ ವುತ್ತಂ।
ಉಸುಮಾಕಾರಭೂತಾತಿ ಏತೇನ ಕಾಯೇ ಪಾಕತಿಕಉಸ್ಮಾಪಿ ಗಹಣೀಸಙ್ಖಾತಾಯ ತಸ್ಸಾಯೇವ ತೇಜೋಧಾತುಯಾ ವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪರಿಪಾಚೇತೀತಿ ಸನ್ತೇಜೇತಿ। ಸಾ ಹಿ ಯಥಾಭುತ್ತಸ್ಸ ಆಹಾರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಣಾಮನೇನ ರಸಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹೇತುಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ ಇಮಂ ಕಾಯಂ ಪರಿಪಾಚೇತಿ ಸನ್ತೇಜೇತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನ ಪೂತಿಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ। ಕಮ್ಮೂಪನಿಸ್ಸಯಾಯ, ಚಿತ್ತಪ್ಪಸಾದಹೇತುಕಾಯ ಚ ಸರೀರೇ ವಣ್ಣಸಮ್ಪದಾಯ ತೇಜೋಧಾತು ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ, ಪಗೇವ ಉತುಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾಯ ರೂಪಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಯಥಾವುತ್ತತೇಜೋಧಾತೂತಿ ಆಹ ‘‘ವಣ್ಣಸಮ್ಪತ್ತಿಞ್ಚಸ್ಸ ಆವಹತೀ’’ತಿ।
ಸಮುದೀರಣವಿತ್ಥಮ್ಭನಲಕ್ಖಣಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಮುದೀರಣಂ ಅನುಪೇಲ್ಲನಂ, ವಿಸೋಸನನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ವಿತ್ಥಮ್ಭನಂ ಸೇಸಭೂತತ್ತಯಸ್ಸ ಥಮ್ಭಿತತ್ತಾಪಾದನಂ, ಉಪ್ಪೀಲನನ್ತಿ ಏಕೇ। ತಾಯಾತಿ ವಿತ್ಥಮ್ಭನಲಕ್ಖಣಾಯ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ। ಅಪರಾಯಾತಿ ಸಮುದೀರಣಲಕ್ಖಣಾಯ। ಸಾ ಹಿ ಪೇಲ್ಲನಸಭಾವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮಬ್ಭಾಹತೋ’’ತಿ। ಸಮಬ್ಭಾಹನಞ್ಚ ರೂಪಕಲಾಪಸ್ಸ ದೇಸನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹೇತುಭಾವೋ। ಅವಘಟ್ಟನಂ ಆಸನ್ನತರುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ। ಲಾಳೇತೀತಿ ಪರಿವತ್ತೇತಿ। ಇದಾನಿ ಯದತ್ಥಂ ಚುಣ್ಣತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಆಗತೋ, ತಂ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಧಾತುಯನ್ತನ್ತಿ ಸುತ್ತೇನ ವಿಯ ಯನ್ತರೂಪಕಂ ಅಸತಿಪಿ ಕತ್ತುಭೂತೇ ಅತ್ತನಿ ಚಿತ್ತವಸೇನ ಧಾತುಮಯಂ ಯನ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ, ಇಧಾಪಿ ಮನಸಿಕಾರವಿಧಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೩೫೦. ಯದಿಪಿ ಚತುನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಲಕ್ಖಣಾದಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತಾ ಏವ, ತಥಾಪಿ ತೇ ಅನವಸೇಸತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ವಿಸುಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪರಿಗ್ಗಹವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಲಕ್ಖೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಲಕ್ಖಣಂ, ಕಕ್ಖಳತ್ತಂ ಲಕ್ಖಣಮೇತಿಸ್ಸಾತಿ ಕಕ್ಖಳತ್ತಲಕ್ಖಣಾ। ನನು ಚ ಕಕ್ಖಳತ್ತಮೇವ ಪಥವೀಧಾತೂತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ತಥಾಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಾವಿಞ್ಞಾತಸದ್ದತ್ಥತಾವಸೇನ ಅಭಿನ್ನೇಪಿ ಧಮ್ಮೇ ಕಪ್ಪನಾಸಿದ್ಧೇನ ಭೇದೇನ ಏವಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ। ಏವಂ ಹಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾವಬೋಧೋ ಹೋತೀತಿ। ಅಥ ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾನರಸಾತಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವಕಿಚ್ಚಾ। ತತೋ ಏವ ನೇಸಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾಕಾರೇನ ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತೀತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ಪದಟ್ಠಾನಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮತಾಯ ನ ಉದ್ಧಟಂ, ಸಾಧಾರಣಭಾವಸಬ್ಭಾವತೋ ವಾ ದೂರಕಾರಣಂ ವಿಯ। ಯಥಾ ವಾ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾದೀಸು ರಸಾದಿನಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯವನ್ತತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಉದ್ಧಟಂ, ನ ಏವಮಿಧ। ಇಧ ಪನ ಧಾತೂನಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣವಿಸೇಸವಿಭಾವನಪರಾಯ ಚೋದನಾಯ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಭೂತಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನ ಉದ್ಧಟನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಬ್ರೂಹನರಸಾತಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ವಡ್ಢನಕಿಚ್ಚಾ। ತಥಾ ಹಿ ಸಾ ನೇಸಂ ಪೀಣಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಙ್ಗಹಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಬಾಹಿರಉದಕಂ ವಿಯ ನ್ಹಾನೀಯಚುಣ್ಣಸ್ಸ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಗಹಣಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ಮದ್ದವಾನುಪ್ಪದಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಬಾಹಿರಗ್ಗಿ ವಿಯ ಜತುಲೋಹಾದೀನಂ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಮುದುಭಾವಾನುಪ್ಪದಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ಅಭಿನೀಹಾರೋ ಭೂತಸಙ್ಘಾಟಸ್ಸ ದೇಸನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವೋ, ನೀಹರಣಂ ವಾ ಬೀಜತೋ ಅಙ್ಕುರಸ್ಸ ವಿಯ।
೩೫೧. ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾವ ಕಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ಉತುಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಕದಾಚಿ ಉತುತೋ, ಕದಾಚಿ ಚಿತ್ತತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ಅವಸೇಸಾತಿ ವುತ್ತಾವಸೇಸಾ ಕೇಸಾದಯೋ ಚತುವೀಸತಿ, ಆದಿತೋ ತಯೋ ತೇಜೋಕೋಟ್ಠಾಸಾ, ಪಞ್ಚ ವಾಯೋಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಚಾತಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸ। ಸಬ್ಬೇಪೀತಿ ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ। ಕೇಸಾದೀನಮ್ಪಿ ಹಿ ಮಂಸತೋ ಅವಿಮುತ್ತಭಾಗೋ ಕಮ್ಮಾಹಾರಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋವ ಹೋತೀತಿ।
೩೫೨. ನಾನತ್ತೇಕತ್ತತೋತಿ ವಿಸೇಸಸಾಮಞ್ಞತೋ। ಧಮ್ಮಾನಂ ಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸದಿಸತಾ ನಾನತ್ತಂ, ಸಮಾನತಾ ಏಕತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಾಸಮ್ಪೀತಿ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ। ಸಲಕ್ಖಣಾದಿತೋತಿ ಸಕಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಸಲಕ್ಖಣಂ, ತತೋ ಸಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ರಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾನಂ ವಿಯ ಮುದುಸಣ್ಹಫರುಸಭಾವಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ‘‘ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ನಾನತ್ತಭೂತಾನ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಚತುನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಏಕತ್ತಂ ಹೋತಿ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾತಿ? ನ, ‘‘ಅಞ್ಞಾ ಏವ ಧಾತುಯೋ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾ, ಅಞ್ಞಾ ಉತುಆದಿಸಮುಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದಿಕಂ ಭೇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ತಥಾ ವಚನತೋ। ಏತಾಸಂ ಧಾತೂನಂ। ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ ರುಪ್ಪನಸಭಾವಂ। ಕಿಮ್ಪನೇತಂ ರುಪ್ಪನಂ ನಾಮ? ಯಾ ಸೀತಾದಿವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಪಾತೇ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪತ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಸತಿ ಯೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸೇವ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನತೀತತ್ತಾತಿ ಅಪರಿಚ್ಚಜನತೋ।
ಮಹನ್ತಪಾತುಭಾವೋ ಮಹಾವಿಕಾರತಾ ಮಹಾಭೂತಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಧಾತುವಸೇನ, ಮಹಾಪರಿಹಾರತಾ, ಮಹತ್ತವಿಜ್ಜಮಾನತಾ ಚ ಉಭಯವಸೇನಾತಿ। ಭೂತಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ‘‘ಏತಾನೀ’’ತಿ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ। ಮಹನ್ತಾನಿ ಪಾತುಭೂತಾನಿ ಅನೇಕಸತಸಹಸ್ಸ ರೂಪಕಲಾಪಸಙ್ಘಾಟತಾಯ ಸಮೂಹವಸೇನ, ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಚ ಅಪರಿಮಿತಪರಿಮಾಣಾನಂ, ಅನೇಕಯೋಜನಾಯಾಮವಿತ್ಥಾರಾನಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ಚತ್ತಾರಿ ನಹುತಾನೀತಿ ಚತ್ತಾರಿ ದಸಸಹಸ್ಸಾನಿ। ದೇವದಾನವಾದೀನಂ ತಿಗಾವುತಾದಿಸರೀರವಸೇನ ಮಹನ್ತಾನಿ ಪಾತುಭೂತಾನಿ।
ತತ್ಥಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ಮಹನ್ತಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಜಾತಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನೀತಿ ಮಹಾಭೂತಾನೀತಿ। ಅನೇಕಾಭೂತವಿಸೇಸದಸ್ಸನೇನ, ಅನೇಕಬ್ಭುತದಸ್ಸನೇನ ಚ ಅನೇಕಚ್ಛರಿಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಮಹನ್ತೋ ಅಬ್ಭುತೋ, ಮಹನ್ತಾನಿ ವಾ ಅಭೂತಾನಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಮಹಾಭೂತೋ, ಮಾಯಾಕಾರೋ। ಯಕ್ಖಾದಯೋ ಜಾತಿವಸೇನೇವ ಮಹನ್ತಾ ಭೂತಾತಿ ಮಹಾಭೂತಾ, ನಿರುಳ್ಹೋ ವಾ ಅಯಂ ತೇಸು ಮಹಾಭೂತಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪಥವೀಆದಯೋ ಪನ ವಞ್ಚಕತಾಯ, ಅನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನತಾಯ ಚ ಮಹಾಭೂತಾ ವಿಯ ಮಹಾಭೂತಾ। ಭೂತಸದ್ದಸ್ಸ ಉಭಯಲಿಙ್ಗತಾಯ ನಪುಂಸಕತಾ ಕತಾ। ತತ್ಥ ವಞ್ಚಕತಾ ಸಯಂ ಅನೀಲಾದಿಸಭಾವಾನಿ ಹುತ್ವಾ ನೀಲಾದಿಸಭಾವಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾಪನಂ, ಅನಿತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿಸಭಾವಾನೇವ ಚ ಹುತ್ವಾ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿಆಕಾರಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾಪನಂ। ತಥಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅನ್ತೋ, ಬಹಿ ಚ ಅಟ್ಠಿತಾನಂಯೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅವಟ್ಠಾನತೋ ಅನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನತಾ। ಯದಿ ಹಿ ಇಮಾ ಧಾತುಯೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಠಿತಾ, ನ ಸಕಿಚ್ಚಕರಾ ಸಿಯುಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನುಪ್ಪವೇಸನತೋ, ಅಥ ಬಹಿ ಠಿತಾ ವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಾ ಸಿಯುಂ। ತಥಾ ಸತಿ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತವಾದೋ ಹಾಯೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಾ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಾದಿನಾ ಯಥಾಸಕಂ ಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸೇನ ಸೇಸಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ಉಪಕಾರಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಯೇನ ಸಹಜಾತಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ನ ತಿಟ್ಠನ್ತೀ’’ತಿ। ಮನಾಪೇಹೀತಿ ಮನೋಹರೇಹಿ ಚಾತುರಿಯವನ್ತೇಹಿ। ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನವಿಕ್ಖೇಪೇಹೀತಿ ಕಾಳಸಾಮತಾದಿವಣ್ಣೇಹಿ, ಪುಥುಲವಿವರಕಿಸತಾದಿಸಣ್ಠಾನೇಹಿ, ಹತ್ಥಭಮುಕಾದಿವಿಕ್ಖೇಪೇಹಿ ಚ। ಸರಸಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸಭಾವಭೂತಂ ಲಕ್ಖಣಂ, ಸಕಿಚ್ಚಕಂ ವಾ ಸಭಾವಂ।
ಮಹಾಪರಿಹಾರತೋತಿ ‘‘ಮಹನ್ತೇಹಿ…ಪೇ॰… ಭೂತಾನಿ, ಮಹಾಪರಿಹಾರಾನಿ ವಾ ಭೂತಾನೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮತ್ಥೇ ಪುರಿಮಪದೇ ಉತ್ತರಪದಸ್ಸ ಪರಿಹಾರ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಮಹಾಭೂತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ತಥಾ ಹೀತಿ ತತೋ ಏವ ವಿಕಾರಸ್ಸ ಮಹನ್ತತ್ತಾ ಏವಾತಿ ತಂ ವಿಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭೂಮಿತೋ’’ತಿಆದಿ ಅಚ್ಚಿಮತೋತಿ ಅಗ್ಗಿಸ್ಸ। ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಂ ಏಕಂ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸೇಕಂ ಚಕ್ಕವಾಳನ್ತಿ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಆಣಾಖೇತ್ತಭಾವೇನ ಏಕಂ ಕತ್ವಾ ವದತಿ। ವಿಲೀಯತೀತಿ ವಿಪತ್ತಿಕರಮೇಘಾಭಿವುಟ್ಠೇನ ಖಾರುದಕೇನ ಲವಣಂ ವಿಯ ವಿಲಯಂ ಗಚ್ಛತಿ ವಿದ್ಧಂಸತಿ। ಕುಪಿತೇನಾತಿ ಖುಭಿತೇನ। ವಿಕೀರತೀತಿ ವಿಧಮತಿ ವಿದ್ಧಂಸತಿ।
ಅನುಪಾದಿನ್ನೇಸು ವಿಕಾರಮಹತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಉಪಾದಿನ್ನೇಸು ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪತ್ಥದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕಟ್ಠಮುಖೇನ ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಉಪಮತ್ಥೋ। ಯಥಾ ಕಟ್ಠಮುಖೇನ ಸಪ್ಪೇನ ಡಟ್ಠೋ ಪತ್ಥದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪಥವೀಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನ ಸೋ ಕಾಯೋ ಕಟ್ಠಮುಖೇವ ಹೋತಿ, ಕಟ್ಠಮುಖಮುಖಗತೋ ವಿಯ ಪತ್ಥದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅವಧಾರಣತ್ಥೋ। ಸೋ ‘‘ಪಥವೀಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನ ವಾ’’ತಿ ಏವಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಕಟ್ಠಮುಖೇನ ಡಟ್ಠೋಪಿ ಕಾಯೋ ಪಥವೀಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನೇವ ಪತ್ಥದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಅವಿಯುತ್ತೋ ಸೋ ಕಾಯೋ ಸಬ್ಬದಾ ಕಟ್ಠಮುಖಮುಖಗತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ। ವಾ-ಸದ್ದೋ ವಾ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ, ತತ್ರಾಯಮತ್ಥೋ – ಕಟ್ಠಮುಖೇನ ಡಟ್ಠೋ ಕಾಯೋ ಪತ್ಥದ್ಧೋ ಹೋತಿ ವಾ, ನ ವಾ ಹೋತಿ ಮನ್ತಾಗದವಸೇನ, ಪಥವೀಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನ ಪನ ಮನ್ತಾಗದರಹಿತೋ ಸೋ ಕಾಯೋ ಕಟ್ಠಮುಖಮುಖಗತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ ಏಕನ್ತಪತ್ಥದ್ಧೋತಿ।
ಪೂತಿಯೋತಿ ಕುಥಿತೋ। ಸನ್ತತ್ತೋತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ತತ್ತೋ ಸಮುಪ್ಪನ್ನದಾಹೋ। ಸಞ್ಛಿನ್ನೋತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಛಿನ್ನೋ ಪರಮಾಣುಭೇದಸಞ್ಚುಣ್ಣೋ ಆಯಸ್ಮತೋ ಉಪಸೇನತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸರೀರಂ ವಿಯ। ಮಹಾವಿಕಾರಾನಿ ಭೂತಾನೀತಿ ಮಹಾವಿಕಾರವನ್ತಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಮಹಾಭೂತಾನೀತಿ ಪುರಿಮಪದೇ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ‘‘ಪಥವೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಸ ಪಾಕಟಾನಿಪಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇ ಮಹನ್ತೇನ ವಾಯಾಮೇನ ವಿನಾ ನ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸಭಾವತ್ತಾ ‘‘ಮಹನ್ತಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತಾನಿ ಹಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಿ। ‘‘ಅಮಹನ್ತಾನೀ’’ತಿ ಮನ್ತ್ವಾ ಠಿತಾ ತೇಸಂ ದುಪ್ಪರಿಗ್ಗಹತಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಹಾಭೂತಾನಿ। ಏತಾ ಹಿ ಧಾತುಯೋ ಮಹಾಭೂತೇಕದೇಸತೋ, ಮಹಾಭೂತಸಾಮಞ್ಞತೋ, ಮಹಾಭೂತಸನ್ನಿಸ್ಸಯತೋ, ಮಹಾಭೂತಭಾವತೋ, ಮಹಾಭೂತಪರಿಯೋಸಾನತೋ ಚಾತಿ ಇಮೇಹಿಪಿ ಕಾರಣೇಹಿ ‘‘ಮಹಾಭೂತಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಮಹಾಭೂತೇಕದೇಸತೋತಿ ‘‘ಭೂತಮಿದನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮನುಪಸ್ಸಥಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೦೧) ಹಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ‘‘ಭೂತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತತ್ಥ ಯದಿದಂ ಕಾಮಭವೇ, ರೂಪಭವೇ, ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ, ಏಕಚ್ಚೇ ಚ ಸಞ್ಞೀಭವೇ ಪವತ್ತಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ, ತಂ ಮಹಾವಿಸಯತಾಯ ‘‘ಮಹಾಭೂತ’’ನ್ತಿ ಮಹಾಭೂತಸಮಞ್ಞತೋತಿ ತದಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ಭವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪಾದಾರೂಪಾನೀತಿ ಭೂತಾನಿ, ಪಥವೀಆದಯೋ ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ। ಸಾ ಪನಾಯಮೇತಾಸು ಭೂತಸಮಞ್ಞಾ ಅನಞ್ಞತ್ಥವುತ್ತಿತಾಯ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ ಅವಿಪರೀತಟ್ಠಾ, ಲೋಕಸ್ಸ ಚೇತಾ ಬಹೂಪಕಾರಾ, ಚಕ್ಖುಸಮುದ್ದಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ಚಾತಿ ಮಹನ್ತಾನಿ ಭೂತಾನೀತಿ ಸಮಞ್ಞಾಯಿಂಸು। ಮಹಾಭೂತಸನ್ನಿಸ್ಸಯತೋತಿ ಮಹನ್ತಾನಂ ಮಹಾನುಭಾವಾನಂ ಮಹಾಸಮ್ಮತಮನ್ಧಾತುಪ್ಪಭುತೀನಂ ರಞ್ಞಂ, ಸಕ್ಕಾದೀನಂ ದೇವಾನಂ, ವೇಪಚಿತ್ತಿಆದೀನಂ ಅಸುರಾನಂ, ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಂ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ, ಗುಣತೋ ವಾ ಮಹನ್ತಾನಂ ಬುದ್ಧಾನಂ, ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ, ಸಾವಕಾನಂ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ವಾ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಭೂತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಭೂತತಾಯ ಮಹನ್ತಾ ಭೂತಾ ಏತೇಸೂತಿ ಮಹಾಭೂತಾ। ಚಾತುಮಹಾಭೂತಿಕೋ ಹಿ ನೇಸಂ ಕಾಯೋತಿ। ಮಹಾಭೂತಭಾವತೋತಿ ಬಹುಭೂತಭಾವತೋ। ಅಯಂ ಹಿ ಮಹಾ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಮಹಾಜನೋ ಸನ್ನಿಪತಿತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಬಹುಭಾವೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ಪಥವೀಆದಯೋ ಚ ಧಾತುಯೋ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಅತ್ತಭಾವೇ ಅಪರಿಮೇಯ್ಯಪ್ಪಭೇದಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಮಹನ್ತಾ ಬಹೂ ಅನೇಕಸತಸಹಸ್ಸಪ್ಪಭೇದಾ ಭೂತಾತಿ ಮಹಾಭೂತಾ। ಮಹಾಭೂತಪರಿಯೋಸಾನತೋತಿ ಮಹಾಭೂತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪರಿಯೋಸಾನಪ್ಪತ್ತಿತೋ।
‘‘ಕಾಲೋ ಘಸತಿ ಭೂತಾನಿ, ಸಬ್ಬಾನೇವ ಸಹತ್ತನಾ।
ಯೋ ಚ ಕಾಲಘಸೋ ಭೂತೋ, ಸ ಭೂತಪಚನಿಂ ಪಚೀ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೧.೨.೧೯೦) –
ಹಿ ‘‘ಧಾತುಲಕ್ಖಣಂ ಅನತೀತತ್ತಾ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಸಾಮಞ್ಞಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ವಿಸೇಸೋ, ವಿಸೇಸನಿರಪೇಕ್ಖಂ ವಾ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಪವತ್ತತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವದನ್ತಿ –
‘‘ತಮತ್ಥಾಪೇಕ್ಖತೋ
ಗಣ್ಹಾತಿ ಸಂಸಯುಪ್ಪಾದಾ, ಸಮೇವೇಕತ್ಥಕಂ ದ್ವಯ’’ನ್ತಿ॥
ಸಲಕ್ಖಣಧಾರಣೇನ ಚಾತಿ ಯೇನ ಸಲಕ್ಖಣಧಾರಣೇನ ‘‘ಧಾತುಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇನೇವ ‘‘ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಉಭಯಥಾಪಿ ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವತಾಯ ಏವ ವಿಭಾವನತೋ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಛಧಾತುರೋಯಂ ಭಿಕ್ಖು ಪುರಿಸೋ, ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಚ। ಅರೂಪಾನಂ ಖಣತೋ ರೂಪಾನಂ ಖಣಸ್ಸ ನಾತಿಇತ್ತರತಾಯಾಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಖಣಾನುರೂಪ’’ನ್ತಿ। ಧರಣೇನಾತಿ ಠಾನೇನ, ಪವತ್ತನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಖಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಖಣಭಙ್ಗುತಾಯ। ಭಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಉದಯವಯಪಟಿಪೀಳನಾದಿನಾ ಸಪ್ಪಟಿಭಯತಾಯ। ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ತಸಾರವಿರಹೇನ।
೩೫೩. ಸಹುಪ್ಪನ್ನಾವ ಏತಾತಿ ಏತಾ ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ ಸಹ ಉಪ್ಪನ್ನಾವ ಸಹ ಪವತ್ತಮಾನಾವ ಸಮಾನಕಾಲೇ ಲಬ್ಭಮಾನಾಪಿ ಅವಕಂಸತೋ ಸಬ್ಬಪರಿಯನ್ತಿಮೇ ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನೇಸು ಸುದ್ಧಟ್ಠಕೇ, ಕಮ್ಮಜೇಸು ಜೀವಿತನವಕೇತಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಸುದ್ಧಟ್ಠಕಾದಿಕಲಾಪೇಪಿ ಪದೇಸೇನ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಅನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನತಾಯ। ಯತ್ಥ ಹಿ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಪತಿಟ್ಠಾವಸೇನ
೩೫೪. ಪುರಿಮಾ ದ್ವೇ ಗರುಕತ್ತಾ ಸಭಾಗಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ನನು ಪಥವಿಯಾಪಿ ಲಹುಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸಾ ‘‘ಕಕ್ಖಳಂ ಮುದುಕಂ ಸಣ್ಹಂ ಫರುಸಂ ಗರುಕಂ ಲಹುಕ’’ನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ಆಪೇಪಿ ಲಹುಭಾವೋ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ? ನ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಗರುಭಾವಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಗರುಭಾವೋ ಏವ ಹಿ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಗರುತರಂ ಉಪಾದಾಯ ಲಹುಭಾವೋತಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತೋ ಸೀತಭಾವೋ ವಿಯ ತೇಜೋಧಾತುಯಾ। ಯದಿ ಏವಂ ರೂಪಸ್ಸ ಲಹುತಾತಿ ಕಥಂ? ಅಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತನಯಾ ಏವ ಲಹುತಾಕಾರಂ ಉಪಾದಾಯ ಲಬ್ಭನತೋ। ನ ಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದವಿಕಾರಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾನಂ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಸಭಾವತೋ। ತಸ್ಮಾ ಪರಮತ್ಥಸಿದ್ಧಂ ಗರುಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುರಿಮಾ ದ್ವೇ ಗರುಕತ್ತಾ ಸಭಾಗಾ’’ತಿ। ‘‘ತಥಾ’’ತಿ ಪದೇನ ‘‘ಸಭಾಗಾ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಉಪಸಂಹರತಿ। ‘‘ದ್ವೇ’’ತಿ ಪನ ಇದಂ ಯಥಾ ‘‘ಪುರಿಮಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ, ಏವಂ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ವಿಸಭಾಗಾ ಗರುಕಲಹುಕಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಥಾ ಚ ಗರುಕಲಹುಕಭಾವೇಹಿ, ಏವಂ ಪೇಯ್ಯಭಾವಾಪೇಯ್ಯಭಾವೇಹಿ ಚ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
೩೫೫. ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾ ವಿಞ್ಞಾಣವತ್ಥು ವಿಞ್ಞತ್ತಿಇನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣವತ್ಥೂನಂ, ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಞ್ಞತ್ತೀನಂ, ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಞ್ಚ। ಯೇ ಪನ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣವತ್ಥೂತಿ ಹದಯವತ್ಥು ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಅಟ್ಠನ್ನಮ್ಪಿ ರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ವುತ್ತವಿಪರೀತಪ್ಪಕಾರಾ’’ತಿ ಇದಂ ಬಾಹಿರಾನಂ ಧಾತೂನಂ ಯಥಾ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣವತ್ಥುವಿಞ್ಞತ್ತಿಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅನಿಸ್ಸಯತಾ ಚ ಇರಿಯಾಪಥವಿರಹೋ ಚ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೋ, ಏವಂ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನತಾಪೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಲಕ್ಖಣರೂಪಸ್ಸ ವಿಯ ಕುತೋಚಿಪಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನತಾಯ ತಾಸಂ। ಲಹುತಾದಿನಿಸ್ಸಯತಾಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಂ ಧಾತೂನಂ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ನ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ವಿಞ್ಞತ್ತಿ-ಗ್ಗಹಣಂ ಹಿ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ।
೩೫೬. ಇತರಾಹೀತಿ ಆಪೋತೇಜೋವಾಯುಧಾತೂಹಿ। ಏಕಸಙ್ಗಹಾತಿ ಸಜಾತಿಸಙ್ಗಹೇನ ಏಕಸಙ್ಗಹಾ। ಸಮಾನಜಾತಿಯಾನಂ ಹಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಹಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮುಟ್ಠಾನನಾನತ್ತಾಭಾವತೋ’’ತಿ।
೩೫೭. ತಿಣ್ಣಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಯೇಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನವಸೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಪರಿಪಾಚನವಸೇನ ಅನುಪಾಲಿತಾ, ಸಮುದೀರಣವಸೇನ ವಿತ್ಥಮ್ಭಿತಾ ಚ, ತೇಸಂ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾ ಹುತ್ವಾ ತತೋ ಏವ ಸನ್ಧಾರಣವಸೇನ ಅವಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ, ವುತ್ತನಯೇನ ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾ ಹುತ್ವಾ ಸಹಜಾತಾದಿವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಾಸುಪಿ।
೩೫೮. ಯದಿಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಆಭೋಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣರಹಿತಾ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಧಾತೂನಂ ಅಸಮನ್ನಾಹಾರತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಏವ, ಅಥಾಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ವಿಸುಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಥವೀಧಾತು ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪಥವೀಧಾತು ಚೇತ್ಥಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ತೇನ ಅಯಮ್ಪಿ ಏಕೋ ಮನಸಿಕಾರಪ್ಪಕಾರೋತಿ ದೀಪೇತಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಾಸು ಧಾತೂಸು। ಅಹಂ ‘‘ಪಥವೀಧಾತೂ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋಮೀ’’ತಿ ವಾ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ತನಿ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚೇ ಚ ಆಭೋಗಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಉಪಕಾರಕಸ್ಸ ವಿಯ ಉಪಕತ್ತಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಆಭೋಗಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇತರಾನಿಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬಾಸು ಧಾತೂಸು, ತತ್ಥಾಪಿ ಅತ್ತಕಿಚ್ಚುಪಕತ್ತಬ್ಬಭೇದೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು।
೩೫೯. ಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗತೋತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮವಿಭಾಗತೋ ಚೇವ ಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಭಾಗತೋ ಚ। ‘‘ಪಚ್ಚಯತೋ’’ತಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ಪಥವೀಆದೀನಂ ಅಞ್ಞಾಸಾಧಾರಣೋ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವಾದಿನಾ ಸೇಸಭೂತತ್ತಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋ। ಇಧ ಪನ ಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಪಥವೀಆದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ತೇಸಂ ಪಥವೀಆದೀನಞ್ಚ ಅನವಸೇಸತೋ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ರೂಪುಪ್ಪಾದಕಂ ಕಮ್ಮಂ। ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪುಪ್ಪಾದಕಂ ಚಿತ್ತಂ। ಆಹಾರೋತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೋ ರೂಪುಪ್ಪಾದಕೋ ಆಹಾರೋ। ಉತೂತಿ ಯೋ ಕೋಚಿ ಉತು, ಅತ್ಥತೋ ತೇಜೋಧಾತು। ಕಮ್ಮಮೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಸಙ್ಕರಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ತೇನ ಅಕಮ್ಮಜಾನಮ್ಪಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ನನು ಚ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಕಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ? ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಸೋ ಪನ ಕಮ್ಮಗತಿಕೋವಾತಿ ಪಟಿಯೋಗೀನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಅವಧಾರಣಂ ಕತಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಚಿತ್ತಾದಯೋ’’ತಿ। ಚಿತ್ತಾದಿಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಇತರೇತಿ ಚಿತ್ತಾದಿತೋ ಜನಕಪಚ್ಚಯೋತಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪಕತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಪಚ್ಚಯೋ ಪನ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋವ। ವುತ್ತಂ ಹಿ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಚೇತನಾ ವಿಪಾಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೨೭)।
ಸೇಸಾನನ್ತಿ ಚಿತ್ತಾದಿಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ। ಪರಿಯಾಯತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಪಟ್ಠಾನೇ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೯) ಅರೂಪಾನಂಯೇವ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಆಗತತ್ತಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ನತ್ಥಿ। ಸುತ್ತೇ ಪನ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವನಸಣ್ಡಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಪರಿಯಾಯೇನ ವಿನಾ ಅಭಾವೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಚಿತ್ತಂ ಜನಕಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಾಹಾರಾದಿವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪಕತಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಜನಕಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆಹಾರಉತೂಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಏವಂ ಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ಧಾತೂಸು ಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಧಾತೂನಮ್ಪಿ ವಸೇನ ಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪಠಮಂ ತಾವ ‘‘ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಮಹಾಭೂತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಪಥವೀಧಾತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ದಿಸತಿ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಪಥವೀಧಾತೂತಿ ‘‘ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಮಹಾಭೂತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಾ ಕಮ್ಮಜಪಥವೀಧಾತು। ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಇತರಾಸನ್ತಿ ಕಮ್ಮಜಾನಂ ಆಪೋಧಾತುಆದೀನಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಕಾನಂ ತಾಸಂ ಉಪಕಾರಕತೋ, ಆಧಾರಭಾವತೋ, ಉಪ್ಪಾದತೋ ಯಾವ ಭಙ್ಗಾಧರಣತೋ, ವಿಗಮಾಭಾವತೋ ಚ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನ ಚೇವ ಪತಿಟ್ಠಾವಸೇನ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಹೋನ್ತೀ ಚ ಕಮ್ಮಂ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ, ತಾಸಞ್ಚ ನ ಜನಕವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಅಸಮುಟ್ಠಾಪಕತ್ತಾ ತಾಸಂ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯ-ಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಪನ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಕಿಚ್ಚಂ ಸಹಜಾತಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವೋತಿ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪತಿಟ್ಠಾವಸೇನ ಚಾ’’ತಿ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಆಬನ್ಧನವಸೇನ ಚಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತಿಸನ್ತತಿಮಹಾಭೂತಾನನ್ತಿ ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಚತುಮಹಾಭೂತಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅವೋಕಿಣ್ಣಾನಂ, ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ಪವತ್ತಿಂ ಉಪಾದಾಯ ಸನ್ತತೀತಿ ಸನ್ತತಿಗ್ಗಹಣಂ। ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವೋ ನಾಮ ಸಹಜಾತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಪತಿಟ್ಠಾವಸೇನಾ’’ತಿ। ನ ಆಬನ್ಧನವಸೇನಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಆಹಾರ…ಪೇ॰… ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಅತಿದಿಸತಿ।
ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯವಸಪ್ಪವತ್ತಾಸು ಚ ಪನಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ, ಪನ-ಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸತ್ಥೋ, ತದುಭಯೇನ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಧಾತುಯೋ ಇಮಿನಾ ವಿಸೇಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ।
ಇದಾನಿ ತಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಏಕಂ ಧಾತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಿಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ ಚತುಧಾ ಸಮ್ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಿಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ ಪಟಿಚ್ಚ ಏಕಾವ ಧಾತು ಚತುಧಾ ಸಮ್ಪವತ್ತತಿ, ದ್ವೇ ಧಾತುಯೋ ಪಟಿಚ್ಚ ದ್ವೇ ಧಾತುಯೋ ಛಧಾ ಸಮ್ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಅತ್ಥೋ ಪನ ಪಥವೀಆದೀಸು ಏಕೇಕಿಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಇತರಾಸಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾತಿ ಅಯಮೇಕೋ ಚತುಕ್ಕೋ, ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಇತರಾಯ ಏಕೇಕಿಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾತಿ ಅಯಮಪರೋ ಚತುಕ್ಕೋ, ಪಠಮದುತಿಯಾ, ತತಿಯಚತುತ್ಥಾ, ಪಠಮತತಿಯಾ, ದುತಿಯಚತುತ್ಥಾ, ಪಠಮಚತುತ್ಥಾ, ದುತಿಯತತಿಯಾತಿ ಇಮಾಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಇತರಾಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾತಿ ಅಯಮೇಕೋ ಛಕ್ಕೋ। ಏವಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಚತುಧಾ, ಛಧಾ ಚ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಏಕಕದ್ವಿಕತಿಕವಸೇನ ತಿಕದುಕಏಕಕವಸೇನ ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯವಸೇನ, ತತ್ಥಾಪಿ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮುಖೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ‘‘ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಯೋ ಮಹಾಭೂತಾ, ತಯೋ ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ, ದ್ವೇ ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ದ್ವೇ ಮಹಾಭೂತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೫೩)।
ಅಭಿಕ್ಕಮಪಟಿಕ್ಕಮಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆದಾನವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾದಿಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಾಕರಣಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಉಪ್ಪೀಳನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಘಟ್ಟನಕಿರಿಯಾಯ ಪಥವೀಧಾತುವಸೇನ ಸಿಜ್ಝನತೋ। ಸಾವಾತಿ ಪಥವೀಧಾತುಯೇವ। ಆಪೋಧಾತುಯಾ ಅನುಗತಾ ಆಪೋಧಾತುಯಾ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಧಾನಭಾವಂ, ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಚ ಅವಕ್ಖೇಪನಸ್ಸಾತಿ ಅಧೋನಿಕ್ಖಿಪನಸ್ಸ। ತತ್ಥ ಚ ಗರುತರಸಭಾವಾಯ ಆಪೋಧಾತುಯಾ ಸಾತಿಸಯೋ ಬ್ಯಾಪಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಅನುಗತಾ ಆಪೋಧಾತೂ’’ತಿ। ತಥಾ ಉದ್ಧಙ್ಗತಿಕಾ ತೇಜೋಧಾತೂತಿ ಉದ್ಧರಣೇ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ತಸ್ಸಾ ಅನುಗತಭಾವೋ ವುತ್ತೋ। ತಿರಿಯಂ ಗತಿಕಾಯ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಅತಿಹರಣವೀತಿಹರಣೇಸು ಸಾತಿಸಯೋ ಬ್ಯಾಪಾರೋತಿ ತೇಜೋಧಾತುಯಾ ತಸ್ಸಾ ಅನುಗತಭಾವೋ ಗಹಿತೋ। ತತ್ಥ ಠಿತಟ್ಠಾನತೋ ಅಭಿಮುಖಂ ಪಾದಸ್ಸ ಹರಣಂ ಅತಿಹರಣಂ, ಪುರತೋ ಹರಣಂ। ತತೋ ಥೋಕಂ ವೀತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಹರಣಂ ವೀತಿಹರಣಂ, ಪಸ್ಸತೋ ಹರಣಂ।
ಏಕೇಕೇನ ಮುಖೇನಾತಿ ‘‘ಪತ್ಥಟತ್ತಾ ಪಥವೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೩೪೭) ವಿಭತ್ತೇಸು ತೇರಸಸು ಆಕಾರೇಸು ಏಕೇಕೇನ ಧಾತೂನಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಮುಖೇನ। ಸ್ವಾಯನ್ತಿ ಸೋ ಅಯಂ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿ। ಕಥಂ ಪನಸ್ಸ ವವತ್ಥಾನಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಧಾತೂನ’’ನ್ತಿಆದಿ।
೩೬೦. ಇದಾನಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಭಾವನಾಯ ಆನಿಸಂಸೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇದಞ್ಚ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸುಞ್ಞತಂ ಅವಗಾಹತೀತಿ ಧಾತುಮತ್ತತಾದಸ್ಸನೇನ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಅನತ್ತಕತಂ ವವತ್ಥಾಪಯತೋ ತದನುಸಾರೇನ ನಾಮಕಾಯಸ್ಸಾಪಿ ಅನತ್ತಕತಾ ಸುಪಾಕಟಾ ಹೋತೀತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಂ ಪರಿಯೋಗಾಹತಿ ತತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ। ಸತ್ತಸಞ್ಞಂ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತೀತಿ ತತೋ ಏವ ‘‘ಸತ್ತೋ ಪೋಸೋ ಇತ್ಥೀ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಂ ಅಯಾಥಾವಸಞ್ಞಂ ಉಗ್ಘಾತೇತಿ ಸಮೂಹನತಿ। ವಾಳಮಿಗಯಕ್ಖರಕ್ಖಸಾದಿವಿಕಪ್ಪಂ ಅನಾವಜ್ಜಮಾನೋತಿ ಸಸನ್ತಾನೇ ವಿಯ ಪರಸನ್ತಾನೇಪಿ ಧಾತುಮತ್ತತಾಯ ಸುದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಖೀಣಾಸವೋ ವಿಯ ‘‘ಇಮೇ ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದಯೋ ವಾಳಮಿಗಾ, ಇಮೇ ಯಕ್ಖರಕ್ಖಸಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿವಿಕಪ್ಪಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಭಯಭೇರವಂ ಸಹತಿ ಅಭಿಭವತಿ। ಯಥಾವುತ್ತವಿಕಪ್ಪನಾಪಜ್ಜನಂ ಹಿ ಭಯಭೇರವಸಹನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ। ಉಗ್ಘಾತೋ ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತತ್ತಂ। ನಿಗ್ಘಾತೋ ದೀನಭಾವಪ್ಪತ್ತಿ। ಮಹಾಪಞ್ಞೋ ಚ ಪನ ಹೋತಿ ಧಾತುವಸೇನ ಕಾಯೇ ಸಮ್ಮದೇವ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಸ್ಸ ಕರಣತೋ। ತಥಾ ಹಿದಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಬುದ್ಧಿಚರಿತಸ್ಸ ಅನುಕೂಲನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸುಗತಿಪರಾಯಣೋ ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅಪರಿಪಕ್ಕತಾಯನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಏಕೂನವೀಸತಿಭಾವನಾನಯಪಟಿಮಣ್ಡಿತಸ್ಸ
ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಲೀನತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೩೬೧. ‘‘ಕೋ ‘‘ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರಂ ಭಾವನಾನಯಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಕೋ ಸಮಾಧೀ’’ತಿಆದಿನಾಪಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಸೇವ ಪಕಾರಭೇದೋ ದಸ್ಸೀಯತಿ, ಭಾವನಾನಿಸಂಸೋಪಿ ಭಾವನಾನಯನಿಸ್ಸಿತೋ ಏವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ವಿತ್ಥಾರಂ ಭಾವನಾನಯಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರತೋತಿ ಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದಾದಿಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಕರಣಪ್ಪಕಾರತೋ ಚೇವ ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾವಿಭಾವನತೋ ಚ।
‘‘ಸಮತ್ತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಮೇವ ಸಮತ್ತಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ದುವಿಧೋಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಸಮಾಧೀತಿ ಲೋಕಿಯಸಮಾಧಿಂ ಆಹ। ದಸಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸೂತಿ ಯಾನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಉಪಚಾರಾವಹಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ ದಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ, ತೇಸು। ಅಪ್ಪನಾಪುಬ್ಬಭಾಗಚಿತ್ತೇಸೂತಿ ಅಪ್ಪನಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗಚಿತ್ತೇಸು ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು। ಏಕಗ್ಗತಾತಿ ಏಕಾವಜ್ಜನವೀಥಿಯಂ, ನಾನಾವಜ್ಜನವೀಥಿಯಞ್ಚ ಏಕಗ್ಗತಾ। ಅವಸೇಸಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸೂತಿ ‘‘ಅಪ್ಪನಾವಹಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಸು ತಿಂಸಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು।
ಸಮಾಧಿಆನಿಸಂಸಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೬೨. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತೋ ಅತ್ತಭಾವೋ, ತತ್ಥ ಸುಖವಿಹಾರೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರೋ। ಕಾಮಂ ‘‘ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಯೇವ ವಿಭಾವಿತೋ, ‘‘ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತಾ’’ತಿ ಪನ ಪದೇನ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿನೋಪಿ ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ ತತೋ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಭಾವನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಖೋ ಪನೇತೇತಿ ಏತೇ ಬಾಹಿರಕಭಾವಿತಾ ಝಾನಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಮತ್ತಕರಾ। ಅರಿಯಸ್ಸ ವಿನಯೇ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾಸನೇ ‘‘ಸಲ್ಲೇಖಾ’’ತಿ ನ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಲ್ಲೇಖನಪಟಿಪದಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ, ಸಾಸನೇ ಪನ ಅವಿಹಿಂಸಾದಯೋಪಿ ಸಲ್ಲೇಖಾವ ಲೋಕುತ್ತರಪಾದಕತ್ತಾ।
ಸಮ್ಬಾಧೇತಿ ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಾದಿನಾ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠತಾಯ ಪರಮಸಮ್ಬಾಧೇ ಅತಿವಿಯ ಸಙ್ಕಟಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಸಂಸಾರಪ್ಪವತ್ತೇ। ಓಕಾಸಾಧಿಗಮನಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥಪಟಿಲಾಭಯೋಗ್ಗಸ್ಸ ನವಮಖಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಓಕಾಸಸ್ಸ ಅಧಿಗಮನಯೇನ। ತಸ್ಸ
ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕನ್ತಿ ಇದ್ಧಿವಿಧಾದಿಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣಪಾದಕಭೂತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ। ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತನಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಪಕಾರತ್ಥೋ, ತೇನ ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನ ವುತ್ತನಯಾ’’ತಿ ಸೇಸಾಭಿಞ್ಞಾನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸತಿ ಸತಿ ಆಯತನೇತಿ ಪುರಿಮಭವಸಿದ್ಧೇ ಅಭಿಞ್ಞಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಕಾರಣೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ। ಅಭಿಞ್ಞಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಹಿ ಅಧಿಕಾರೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ಯೋ ‘‘ಪುಬ್ಬಹೇತೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನ ಸಮಾಪತ್ತೀಸು ವಸೀಭಾವೋ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಸತಿ ಸತಿ ಆಯತನೇ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೫೮; ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೧೦೨)। ಅಭಿಞ್ಞಾಸಚ್ಛಿಕರಣೀಯಸ್ಸಾತಿ ವಕ್ಖಮಾನವಿಭಾಗಾಯ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಸ್ಸ। ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಚೇವ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ। ಅಭಿಞ್ಞಾಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನಿನ್ನಾಮೇತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ರ ತತ್ರೇವಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ। ಸಕ್ಖಿಭಾವಾಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕಾರಿತಾಯ ಭಬ್ಬೋ ಸಕ್ಖಿಭಬ್ಬೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಕ್ಖಿಭಬ್ಬತಾ, ತಂ ಸಕ್ಖಿಭಬ್ಬತಂ।
ತಂ ತಂ ಭವಗಮಿಕಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭ ಭವಪತ್ಥನಾಯ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಯಪಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತೂಪಚಿತಭಾವೇನೇವ ಭವಪತ್ಥನಾಕಿಚ್ಚಂ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಪತ್ಥಯಮಾನಾ ವಾ’’ತಿ। ಸಹ ಬ್ಯೇತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಹಬ್ಯೋ, ಸಹಾಯೋ, ಇಧ ಪನ ಏಕಭವೂಪಗೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಹಬ್ಯತಾ, ತಂ ಸಹಬ್ಯತಂ।
ಕಿಂ ಪನ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಭಾವನಾಯೇವ ಭವವಿಸೇಸಾನಿಸಂಸಾ, ಉದಾಹು ಇತರಾಪೀತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿಭಾವನಾಪೀ’’ತಿಆದಿ।
ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ದುಕ್ಖತಾನಂ ನಿಬ್ಬುತಿಂ। ರೂಪಧಮ್ಮೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಪಿ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅಸನ್ತಸಮಾವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಖಂ ವಿಹರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ। ಸೋಳಸಹಿ ಞಾಣಚರಿಯಾಹೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದುಕ್ಖಅನತ್ತನಿಬ್ಬಿದಾವಿರಾಗನಿರೋಧಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗವಿವಟ್ಟಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಇಮಾಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ, ಅಟ್ಠಹಿ ಚ ಅರಿಯಮಗ್ಗಫಲಞಾಣೇಹೀತಿ ಏವಂ ಸೋಳಸಹಿ। ನವಹಿ ಸಮಾಧಿಚರಿಯಾಹೀತಿ
ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಯೋಗೇತಿ ಯೋಗೋತಿ ಭಾವನಾ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾಹ ‘‘ಯೋಗಾ ವೇ ಜಾಯತೀ ಭೂರೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೮೨)।
೩೬೩. ಸಮಾಧಿಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಸೀಲಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ।
ಸಮಾಧಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಏಕಾದಸಮಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ।
ಪಠಮೋ ಭಾಗೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।