೩. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೩೮. ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದೀಹೀತಿ ಪರಿಯೋದಾತೇತಿ ಸುವಿಸುದ್ಧೇ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸೀಲೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲೇ। ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಭಾವಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಮೇವ ದೇಸನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅತಿಸಙ್ಖೇಪದೇಸಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ಕೋ ಸಮಾಧೀತಿ ಸರೂಪಪುಚ್ಛಾ। ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸಮಾಧೀತಿ ಕೇನ ಅತ್ಥೇನ ಸಮಾಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ‘‘ಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಪದಂ ಕಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕತಿವಿಧೋತಿ ಪಭೇದಪುಚ್ಛಾ।
‘‘ಕೋ ಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಕಾಮಞ್ಚಾಯಂ ಸರೂಪಪುಚ್ಛಾ, ವಿಭಾಗವನ್ತಾನಂ ಪನ ಸರೂಪವಿಭಾವನಂ ವಿಭಾಗದಸ್ಸನಮುಖೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ವಿಭಾಗೋ ತಾವ ಅನವಸೇಸತೋ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ। ತಂದಸ್ಸನೇ ಚ ಅಯಮಾದೀನವೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮಾಧಿ ಬಹುವಿಧೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಬಹುವಿಧೋತಿ ಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕವಿಧೋ। ನಾನಪ್ಪಕಾರಕೋತಿ ಆಲಮ್ಬನಮನಸಿಕಾರಛನ್ದಪಣಿಧಿಅಧಿಮೋಕ್ಖಅಭಿನೀಹಾರಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತಾದಿನಾನಪ್ಪಕಾರೋ। ನ ಸಾಧೇಯ್ಯಾತಿ ಲೋಕಿಯಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಭಾವನಾ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥೋ, ತಞ್ಚ ನ ಸಾಧೇಯ್ಯ। ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಾದೀಸು ಹಿ ಸಮಾಧಿಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಲಬ್ಭಮಾನೇಹಿ ವಿಭಾಗೇಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ಝಾನವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು (ವಿಭ॰ ೫೦೮ ಆದಯೋ) ಆಗತೋ ಸಬ್ಬೋ ಸಮಾಧಿಪಭೇದೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ। ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಲೋಕಿಯಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಭಾವನಾವಿಧಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಯ ಓಕಾಸೋವ ನ ಭವೇಯ್ಯ। ಕಿಞ್ಚ ಯೇನಸ್ಸ ತಿಕಚತುಕ್ಕಝಾನಿಕೇನ ಹೀನಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇನ ಪವತ್ತಿವಿಭಾಗೇನ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾದಿವಸೇನ ನವವಿಧೋ, ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕೇನ ವೇಹಪ್ಫಲಾದಿವಸೇನ ದಸವಿಧೋ ವಾ ಏಕಾದಸವಿಧೋ ವಾ ಭವಪ್ಪಭೇದೋ ನಿಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸ್ವಾಸ್ಸ ಪವತ್ತಿವಿಭಾಗೋ ಅಯಂ ಸೋತಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ವಿಕ್ಖೇಪಾಯ ಸಿಯಾ, ಯಥಾ ತಂ ಅವಿಸಯೇ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉತ್ತರಿ ಚ ವಿಕ್ಖೇಪಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ಕುಸಲಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾತಿ ಕುಸಲಾ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ।
ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಮಂ ಅವಿಸಾರವಸೇನ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಆಧಾನಂ ಸಮಾಧಾನಂ। ಅವಿಸಾರಲಕ್ಖಣೋ ‘‘ಠಪನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿ ಸಣ್ಠಿತಿ ಅವಟ್ಠಿತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೫) ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಏಕಾರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಸನ್ತಾನಟ್ಠಿತಿಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದೀಪಚ್ಚಿಟ್ಠಿತಿ ನಿದಸ್ಸಿತಾ। ಆನುಭಾವೇನಾತಿ ಬಲೇನ, ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವಿಕ್ಖಿಪಮಾನಾತಿ ನ ವಿಕ್ಖಿಪಮಾನಾ ವೂಪಸಮಮಾನಾ। ಉಪಸಮಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ಹಿ ಸಮಾಧಿ। ಏತೇನಸ್ಸ ವಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಪಕ್ಖತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಾತಿ ಅವಿಸಟಾ। ಏತೇನ ಅವಿಸಾರಲಕ್ಖಣತಂ।
ಸಯಂ ನ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಾ ನ ವಿಕ್ಖಿಪನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣೋ। ವಿಕ್ಖೇಪಂ ವಿದ್ಧಂಸೇತಿ, ತಥಾ ವಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವಿಕ್ಖೇಪವಿದ್ಧಂಸನರಸೋ। ಉದ್ಧಚ್ಚೇ ಅವಿಕಮ್ಪನವಸೇನ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತಿ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ವಾ ತಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತೀತಿ ಅವಿಕಮ್ಪನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ। ಸುಖನ್ತಿ ನಿರಾಮಿಸಂ ಸುಖಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೩೯. ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಆವೇಣಿಕೋ ಸಭಾವೋ, ನ ತೇನಸ್ಸ ಕೋಚಿ ವಿಭಾಗೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣೇನ ತಾವ ಏಕವಿಧೋ’’ತಿ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಪ್ಪೇನ್ತೋ ವಿಯ ಪವತ್ತತೀತಿ ವಿತಕ್ಕೋ ಅಪ್ಪನಾ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ‘‘ಅಪ್ಪನಾ ಬ್ಯಪ್ಪನಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೭) ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ತಪ್ಪಮುಖತಾವಸೇನ ಪನ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಮಹಗ್ಗತಾನುತ್ತರೇ ಝಾನಧಮ್ಮೇ ‘‘ಅಪ್ಪನಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವೋಹಾರೋ। ತಥಾ ತಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಪರಿತ್ತಝಾನೇ ಉಪಚಾರವೋಹಾರೋ। ಗಾಮಾದೀನಂ ಸಮೀಪಟ್ಠಾನೇ ಗಾಮೂಪಚಾರಾದಿಸಮಞ್ಞಾ ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾವಸೇನ ದುವಿಧೋ’’ತಿ। ಇಧ ಪನ ಸಮಾಧಿವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ವಟ್ಟಂ, ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಲೋಕೇ ನಿಯುತ್ತೋ, ತತ್ಥ ವಾ ವಿದಿತೋತಿ ಲೋಕಿಯೋ। ತತ್ಥ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಲೋಕತೋ ಉತ್ತರೋ ಉತ್ತಿಣ್ಣೋತಿ ಲೋಕುತ್ತರೋ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಲೋಕಿಯಸಮಾಧಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಗಯ್ಹತಿ, ಉಭಯಂ ಪನ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತತೋ ಇತರಂ ನಿದ್ಧಾರೇತುಂ ‘‘ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರವಸೇನ ದುವಿಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಪ್ಪೀತಿಕನಿಪ್ಪೀತಿಕವಸೇನಾತಿ ಸಹ ಪೀತಿಯಾ ವತ್ತತೀತಿ ಸಪ್ಪೀತಿಕೋ, ಪೀತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ। ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಪೀತೀತಿ ನಿಪ್ಪೀತಿಕೋ, ಪೀತಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ। ತೇಸಂ ವಸೇನ। ಸುಖೇನ ಸಹ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಭಾವಂ ಗತೋತಿ ಸುಖಸಹಗತೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಸಾ ಹಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾಕಾರಪವತ್ತಿಂ ಉಪೇಕ್ಖತಿ ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಸಣ್ಠಿತತ್ತಾ। ಸುಖಸಹಗತ-ಪದೇನ
ಸಭಾವತೋ, ಪಚ್ಚಯತೋ, ಫಲತೋ ಚ ಮಜ್ಝಿಮಪಣೀತೇಹಿ ನಿಹೀನೋ, ತೇಸಂ ವಾ ಗುಣೇಹಿ ಪರಿಹೀನೋತಿ ಹೀನೋ, ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಧಾನಭಾವಂ ನೀತೋ ಪಣೀತೋ, ಉಭಿನ್ನಂ ಮಜ್ಝೇ ಭವೋ ಮಜ್ಝಿಮೋ। ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇನ ಸಹ ವಿತಕ್ಕೇನ ಸವಿತಕ್ಕೋ, ಸಹ ವಿಚಾರೇನ ಸವಿಚಾರೋ, ಸವಿತಕ್ಕೋ ಚ ಸೋ ಸವಿಚಾರೋ ಚಾತಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೋ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೋ, ಅವಿತಕ್ಕಾವಿಚಾರೋ ಚ ಗಹಿತೋ। ತತ್ಥ ವಿಚಾರತೋ ಉತ್ತರಿ ವಿತಕ್ಕೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗಾಭಾವತೋ ಅವಿತಕ್ಕೋ ಚ ಸೋ ವಿಚಾರಮತ್ತೋ ಚಾತಿ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೋ। ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೋ ವಾ ಮತ್ತ-ಸದ್ದೋ। ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೋ ಹಿ ಸಮಾಧಿ ವಿತಕ್ಕವಿಸಿಟ್ಠೇನ ವಿಚಾರೇನ ಸವಿಚಾರೋ, ಅಯಂ ಪನ ವಿಚಾರಮತ್ತೇನ ವಿತಕ್ಕಸಙ್ಖಾತವಿಸೇಸರಹಿತೇನ, ತಸ್ಮಾ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೋ। ಅಥ ವಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹೀನತ್ತಾ ವಿತಕ್ಕಾಭಾವೇನಾಯಂ ವಿಚಾರಮತ್ತೋ, ನ ವಿಚಾರತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅವಿತಕ್ಕ-ವಚನೇನ ವಿಚಾರಮತ್ತ-ಪದಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಉಭಯರಹಿತೋ ಅವಿತಕ್ಕಾವಿಚಾರೋ। ಪೀತಿಸಹಗತಾದಿವಸೇನಾತಿ ಪೀತಿಸಹಗತಸುಖಸಹಗತಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತವಸೇನ। ಯದೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಸುಖಸಹಗತದುಕೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಸಮನ್ತತೋ ಖಣ್ಡಿತತ್ತಾ ಪರಿತ್ತೋ। ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಯಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಾನುಭಾವತಾಯ ಪರಿತ್ತೋ ವಿಯಾತಿ ಪರಿತ್ತೋ। ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ, ವಿಪುಲಫಲತೋ, ದೀಘಸನ್ತಾನತೋ ಚ ಮಹನ್ತಭಾವಂ ಗತೋ, ಮಹನ್ತೇಹಿ ವಾ ಉಳಾರಚ್ಛನ್ದಾದೀಹಿ ಗತೋ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಮಹಗ್ಗತೋ। ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನಾಪಿ ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಪಮಾಣಕರಧಮ್ಮಾ, ತೇಸಂ ವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣೋ।
ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ ಝಾನಂ ಏತಾಯಾತಿ ಪಟಿಪದಾ, ಪುಬ್ಬಭಾಗಭಾವನಾ। ದುಕ್ಖಾ ಕಿಚ್ಛಾ ಪಟಿಪದಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದೋ। ಪಕತಿಪಞ್ಞಾಯ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠತ್ತಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಅಪ್ಪನಾವಹಾ ಭಾವನಾಪಞ್ಞಾ, ದನ್ಧಾ ಮನ್ದಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞೋ। ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದೋ ಚ ಸೋ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞೋ ಚಾತಿ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞೋ ಚತುಝಾನಙ್ಗವಸೇನಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಅಙ್ಗಭಾವವಸೇನ, ಚತುಕ್ಕನಯವಸೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಹಾನಭಾಗಿಯಾದಿವಸೇನಾತಿ ಹಾನಕೋಟ್ಠಾಸಿಕಾದಿವಸೇನ।
ಸಮಾಧಿಏಕಕದುಕವಣ್ಣನಾ
ಛನ್ನಂ ಅನುಸ್ಸತಿಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಆದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಅನುಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಂ। ಇಮೇಸಂ ವಸೇನಾತಿ ಇಮೇಸಂ ದಸನ್ನಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಂ ವಸೇನ। ‘‘ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಏಕಗ್ಗತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಪ್ಪನಾಯ ಉಪಕಾರಕನಾನಾವಜ್ಜನುಪಚಾರಸ್ಸಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ನ ಏಕಾವಜ್ಜನಸ್ಸೇವ। ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧೀನನ್ತಿ ಉಪಕತ್ತಬ್ಬಉಪಕಾರಕಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸಾಮಿವಚನಂ ‘‘ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಪರಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಗೋತ್ರಭು। ಅಪರಿತ್ತೋ ಸಮಾಧೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ತೀಸು ಭೂಮೀಸೂತಿ ಕಾಮರೂಪಾರೂಪಭೂಮೀಸು। ಕುಸಲಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಿಯಾ ಸಪ್ಪೀತಿಕೋ, ಸಿಯಾ ನಿಪ್ಪೀತಿಕೋತಿ ಅನಿಯಮವಚನಂ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ವಾ ಝಾನಾನಂ ನಾನಾವಜ್ಜನವೀಥಿಯಂ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿ ಸಿಯಾ ಸಪ್ಪೀತಿಕೋ, ಸಿಯಾ ನಿಪ್ಪೀತಿಕೋ। ಏಕಾವಜ್ಜನವೀಥಿಯಂ ಪನ ಆದಿತೋ ದುಕತಿಕಜ್ಝಾನಾನಂ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿ ಸಪ್ಪೀತಿಕೋವ, ಇತರೇಸಂ ನಿಪ್ಪೀತಿಕೋವ, ವಿಸಭಾಗವೇದನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯತಾಭಾವತೋ, ಏಕವೀಥಿಯಂ ವೇದನಾಪರಿವತ್ತನಾಭಾವತೋ ಚ। ಸಿಯಾ ಸುಖಸಹಗತೋ, ಸಿಯಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಪನ ‘‘ದುಕತಿಕಜ್ಝಾನಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಇಧ ‘‘ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಾನ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ಸಮಾಧಿತಿಕವಣ್ಣನಾ
ಪಟಿಲದ್ಧಮತ್ತೋತಿ ಅಧಿಗತಮತ್ತೋ ಅನಾಸೇವಿತೋ ಅಬಹುಲೀಕತೋ। ಸೋ ಹಿ ಪರಿದುಬ್ಬಲಭಾವೇನ ಹೀನೋ ಹೋತಿ। ನಾತಿಸುಭಾವಿತೋತಿ ಅತಿವಿಯ ಪಗುಣಭಾವಂ ಅಪಾಪಿತೋ। ಸುಭಾವಿತೋತಿ ಸುಟ್ಠು ಭಾವಿತೋ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಗುಣತಂ ಉಪನೀತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಸಿಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ। ಛನ್ದಾದೀನಂ ಹೀನತಾದಿವಸೇನಾಪಿ ಇಮೇಸಂ ಹೀನಾದಿತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಹಿ ಉಳಾರಪುಞ್ಞಫಲಕಾಮತಾವಸೇನ ಪವತ್ತಿತೋ ಹೀನೋ, ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾಸಮ್ಪಾದನಾಯ ಪವತ್ತಿತೋ ಮಜ್ಝಿಮೋ, ವಿವೇಕಕಾಮತಾಯ ಅರಿಯಭಾವೇ ಠಿತೇನ ಪವತ್ತಿತೋ ಪಣೀತೋ ಹೀನೋ, ಕೇವಲಂ ಅಲೋಭಜ್ಝಾಸಯೇನ ಪವತ್ತಿತೋ ಮಜ್ಝಿಮೋ, ಪರಹಿತಾಯ ಪವತ್ತಿತೋ ಪಣೀತೋ। ವಟ್ಟಜ್ಝಾಸಯೇನ ವಾ ಪವತ್ತಿತೋ ಹೀನೋ, ವಿವೇಕಜ್ಝಾಸಯೇನ ಪವತ್ತಿತೋ ಮಜ್ಝಿಮೋ, ವಿವಟ್ಟಜ್ಝಾಸಯೇನ ಲೋಕುತ್ತರಪಾದಕತ್ಥಂ ಪವತ್ತಿತೋ ಪಣೀತೋ।
ಸದ್ಧಿಂ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿನಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಝಾನಾನಂ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿನಾ ಸಹ। ವಿತಕ್ಕಮತ್ತೇಯೇವ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ವಿತಕ್ಕೇಯೇವ ಓಳಾರಿಕತೋ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೇ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಖೋಭಕರಧಮ್ಮೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ವಿಚಾರಞ್ಚ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿ ಕರಿತ್ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಚಾರೇ ಅದಿಸ್ವಾ’’ತಿ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ತಂ ಏವಂ ಪಟಿಲದ್ಧಂ ಸಮಾಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯ। ಏತಂ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೋ ಸಮಾಧೀ’’ತಿ ದುತಿಯಪದಂ ವುತ್ತಂ। ತೀಸೂತಿ ಆದಿತೋ ತೀಸು।
ತೇಸ್ವೇವಾತಿ ತೇಸು ಏವ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕನಯೇಸು। ತತಿಯೇ ಚತುತ್ಥೇತಿ ಚತುಕ್ಕನಯೇ ತತಿಯೇ, ಪಞ್ಚಕನಯೇ ಚತುತ್ಥೇತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅವಸಾನೇತಿ ದ್ವೀಸುಪಿ ನಯೇಸು ಪರಿಯೋಸಾನಜ್ಝಾನೇ। ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಚತುತ್ಥೇ, ಪಞ್ಚಮೇ ವಾ। ಪೀತಿಸುಖಸಹಗತೋ ವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಸತಿಪಿ ಪೀತಿಸಹಗತಸ್ಸಾಪಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಸುಖಸಹಗತತ್ತೇ ತೀಣಿಪಿ ಪದಾನಿ ಅಸಙ್ಕರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ನಿಪ್ಪೀತಿಕಸುಖತೋ ಸಪ್ಪೀತಿಕಸುಖಸ್ಸ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸತ್ಥು ಪೀತಿತಿಕದೇಸನಾತಿ ನಿಪ್ಪೀತಿಕಸ್ಸೇವ ಸುಖಸ್ಸ ವಸೇನ ಸುಖಸಹಗತೋ ಸಮಾಧಿ ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಉಪಚಾರಭೂಮಿಯನ್ತಿ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ। ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಹಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ‘‘ಭೂಮೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸುಖಭೂಮಿಯಂ ಕಾಮಾವಚರೇ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೯೮೮) ವಿಯ। ಪರಿತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ಕಾಮಾವಚರಭಾವತೋ।
ಸಮಾಧಿಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ
ಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರೋ ಭಾವನಂ ಆರಭನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಪಥವೀ ಪಥವೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಪಠಮಾಭಿನಿವೇಸೋ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪಚಾರನ್ತಿ ನೀವರಣವಿತಕ್ಕವಿಚಾರನಿಕನ್ತಿಆದೀನಂ ವೂಪಸಮೇ ಥಿರಭೂತಂ ಕಾಮಾವಚರಜ್ಝಾನಂ। ‘‘ಯಾವ ಅಪ್ಪನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಞ್ಞಾಯ ಏವ ಅಭಿಞ್ಞಾಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ವದನ್ತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾವ। ಯದಗ್ಗೇನ ಹಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಞ್ಞಾಯ ದನ್ಧಸೀಘತಾ, ತದಗ್ಗೇನ ಅಪ್ಪನಾಪಞ್ಞಾಯಪೀತಿ। ಸಮುದಾಚಾರಗಹಣತಾಯಾತಿ ಸಮುದಾಚಾರಸ್ಸ ಗಹಣಭಾವೇನ, ಪವತ್ತಿಬಾಹುಲ್ಲತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸುಖಾಸೇವನಾತಿ ಕಸಿರಭಾವನಾ।
ಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದಾದೀನೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಭಾವನಾವಿಧಾನಾಪರಿಹಾಪನಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಸಪ್ಪಾಯಸೇವೀತಿ ಉಪಚಾರಾಧಿಗಮತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅಸಪ್ಪಾಯಸೇವಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ। ಪಚ್ಛಾ ಅಸಪ್ಪಾಯಸೇವಿತಾಯ ದನ್ಧಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಹೋತಿ। ಸಪ್ಪಾಯಸೇವಿನೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೇತಿ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮತೋ ಅಪರಭಾಗೇತಿ ತತೋ ಉದ್ಧಂ। ತಸ್ಸ ವೋಮಿಸ್ಸಕತಾತಿ ಯೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅಸಪ್ಪಾಯಂ ಸೇವಿತ್ವಾ ಅಪರಭಾಗೇ ಸಪ್ಪಾಯಸೇವೀ, ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ। ಇತರಸ್ಸ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಪಠಮಚತುತ್ಥಾನಂ ವೋಮಿಸ್ಸಕತಾಯ ದುತಿಯತತಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಕತಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಸಪರಿಪನ್ಥತಾಯ ಪಟಿಪದಾ ದುಕ್ಖಾ ಹೋತಿ, ಇತರಸ್ಸ ಸುಖಾ। ಅಸಮ್ಪಾದಿತಅಪ್ಪನಾಕೋಸಲ್ಲಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಅವಿಸದತಾಯ ದನ್ಧಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಹೋತಿ, ವಿಸದತಾಯ ಖಿಪ್ಪಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ।
ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾವಸೇನಾತಿ ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾನಂ ಅಭಿಭವಾನಭಿಭವವಸೇನ। ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಧಿಕಾರವಸೇನಾತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಅಸತೋ, ಸತೋ ಚ ಅಧಿಕಾರಸ್ಸ ವಸೇನ। ತಣ್ಹಾಯ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಸಾ ಸಮಥಪಟಿಪದಾಯ ಪರಿಪನ್ಥಿನೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಣ್ಹಾಭಿಭೂತಸ್ಸ ಹಿ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಅಭಿಭವೋ ಚಸ್ಸಾ ಇತರಕಿಲೇಸೇಹಿ ಅಧಿಕತಾಯ ಅನಭಿಭೂತಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಯಾತಿ ಅಧಿಕಾರತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖಾತಿ ತದಭಿಭೂತಸ್ಸ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞತಾ ವುತ್ತಾ। ಅಕತಾಧಿಕಾರೋತಿ ಭವನ್ತರೇ ಅಕತಪರಿಚಯೋ ಯಥಾ ಪಗುಣಂ ಕತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಗನ್ಥೋ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇನ ಪಯೋಗೇನ ಸುಪ್ಪವತ್ತಿ ವಾಚುಗ್ಗತೋವ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಪರಿಚಯಸ್ಸ ಭಾವನಾ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವ ಇಜ್ಝತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕತಾಧಿಕಾರಸ್ಸ ಸುಖಾ’’ತಿ। ಸ್ವಾಯಂ ಅಕತೋ, ಕತೋ ಚ ಅಧಿಕಾರೋ ಸಮಥನಿಸ್ಸಿತೋ ಪಟಿಪದಾಯಂ ವುತ್ತೋ ಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಪಟಿಪದಾಯ। ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಸ್ಸಿತೋ ಅಭಿಞ್ಞಾಯಂ ಞಾಣಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಅಪ್ಪನಾಯ। ಕಿಲೇಸಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನಾತಿ ತಿಕ್ಖಾತಿಕ್ಖಾನಂ ಕಿಲೇಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಿಬ್ಬಕಿಲೇಸಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ಕಿಲೇಸಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಯೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸದ್ಧಾದೀನಿ।
ಯಥಾವುತ್ತಾ ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾತಿ ಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸಮ್ಪಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪ್ಪಗುಣೋತಿ ನ ಸುಭಾವಿತೋ ವಸೀಭಾವಂ ಅಪಾಪಿತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪರಿಝಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ। ಅಯಂ ಪರಿತ್ತೋತಿ ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ ಅಪ್ಪಾನುಭಾವತಾಯ ಪರಿತ್ತೋ। ಅವಡ್ಢಿತೇತಿ ಏಕಙ್ಗುಲದ್ವಙ್ಗುಲಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ವಡ್ಢಿತೇ ಯಥಾಉಪಟ್ಠಿತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ। ಏಕಙ್ಗುಲಮತ್ತಮ್ಪಿ ಹಿ ವಡ್ಢಿತಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಮೇವಾತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಪಗುಣೋ ಸುಭಾವಿತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಉಪರಿಝಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾ ಪಗುಣೋಪಿ ಉಪರಿಝಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ಪರಿತ್ತೋಯೇವ ಹೋತಿ, ನ ಅಪ್ಪಮಾಣೋ, ಏವಂ ಞಾಣುತ್ತರಸ್ಸ ಏಕಾಸನೇನೇವ ಉಪರಿಝಾನನಿಬ್ಬತ್ತನೇನಾತಿ ಸುಭಾವಿತೋಪಿ ಉಪರಿಝಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವಸಙ್ಖಾತಾಯ ಸುಭಾವಿತಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿಯಾ ‘‘ಅಪ್ಪಮಾಣೋ’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಪರೇ ಪನ ಸಚೇ ಸುಭಾವಿತೋ ಪಗುಣೋ ವಸೀಭಾವಂ ಪತ್ತೋ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣವೋಮಿಸ್ಸತಾಯಾತಿ ಯೋ ಅಪ್ಪಗುಣೋ ಉಪರಿಝಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ವಡ್ಢಿತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತೋ, ಅಯಂ ಪರಿತ್ತೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣೋ। ಯೋ ಪನ ಪಗುಣೋ ಉಪರಿಝಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅವಡ್ಢಿತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತೋ, ಅಯಂ ಅಪ್ಪಮಾಣೋ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣೋತಿ ಏವಂ ಪಠಮಚತುತ್ಥಸಮಾಧೀನಂ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವೋಮಿಸ್ಸಕಭಾವೇನ ದುತಿಯತತಿಯಸಮಾಧಿಸಙ್ಗಾಹಕೋ ವೋಮಿಸ್ಸಕನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತತೋತಿ ತತೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನತೋ ಉದ್ಧಂ। ವಿರತ್ತಪೀತಿಕನ್ತಿ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಪೀತಿಕಂ ವಾ ಜಿಗುಚ್ಛಿತಪೀತಿಕಂ ವಾ। ಅವಯವೋ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ‘‘ಸೇನಙ್ಗಂ ರಥಙ್ಗ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಅಙ್ಗಭೂತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮಾಧೀ’’ತಿ।
ಹಾನಂ ಭಜತೀತಿ ಹಾನಭಾಗಿಯೋ, ಹಾನಭಾಗೋ ವಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಹಾನಭಾಗಿಯೋ, ಪರಿಹಾನಕೋಟ್ಠಾಸಿಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಲಯಸ್ಸ ಅಪೇಕ್ಖಾಯ ಅಪರಿಚ್ಚಜನತೋ ಠಿತಿಂ ಭಜತೀತಿ ಠಿತಿಭಾಗಿಯೋ। ವಿಸೇಸಂ ಭಜತೀತಿ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯೋ। ಪಚ್ಚನೀಕಸಮುದಾಚಾರವಸೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತದನುಧಮ್ಮತಾಯಾತಿ ತದನುರೂಪಭೂತಾಯ ಸತಿಯಾ। ಸಣ್ಠಾನವಸೇನಾತಿ ಸಣ್ಠಹನವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನವಸೇನ। ‘‘ಸಾ ಪನ ತದಸ್ಸಾದಸಙ್ಖಾತಾ, ತದಸ್ಸಾದಸಮ್ಪಯುತ್ತಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತಾ ವಾ ಮಿಚ್ಛಾಸತೀ’’ತಿ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭೯೯) ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಾಪೇಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪರಿ ವಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಅವಿಗತನಿಕನ್ತಿಕಾ ತಂತಂಪರಿಹರಣಸತೀತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸತಿಯಾ ವಾ ನಿಕನ್ತಿಯಾ ವಾ’’ತಿ ವಿಕಪ್ಪವಚನಞ್ಚ ಯುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮವಸೇನಾತಿ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವವಸೇನ, ವಿಸೇಸಂ ವಾ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ। ನಿಬ್ಬಿದಾಸಹಗತಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಸಮುದಾಚಾರವಸೇನಾತಿ ಆದೀನವದಸ್ಸನಪುಬ್ಬಙ್ಗಮನಿಬ್ಬಿನ್ದನಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ಚ ಆಭೋಗಸ್ಸ ಚ ಪವತ್ತಿವಸೇನ। ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯತಾತಿ ಸಚ್ಚಾನಂ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝನಪಕ್ಖಿಕತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕಾಮಸಹಗತಾತಿ ಕಾಮಾರಮ್ಮಣಾ, ಕಾಮಸಞ್ಞಾಹಿ ವಾ ವೋಕಿಣ್ಣಾ। ಅವಿತಕ್ಕಸಹಗತಾತಿ ‘‘ಕಥಂ ನು ಖೋ ಮೇ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಝಾನಂ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅವಿತಕ್ಕಾರಮ್ಮಣಾ ಅವಿತಕ್ಕವಿಸಯಾ। ಕಾಮಞ್ಚಾಯಂ ‘‘ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ಪಾಠೋ ಪಞ್ಞಾವಸೇನ ಆಗತೋ, ಸಮಾಧಿಸ್ಸಾಪಿ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಗಹೋ ‘‘ತಾಯ ಪನ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಮಾಧೀಪಿ ಚತ್ತಾರೋ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ತೇಸಂ ವಸೇನ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಭಾವನಾಮಯಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಉಪಚಾರೇಕಗ್ಗತಾ ‘‘ಕಾಮಾವಚರೋ ಸಮಾಧೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಛನ್ದವತೋ ಚೇ ಸಮಾಧಿ ಹೋತಿ, ಮಯ್ಹಮ್ಪಿ ಏವಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಛನ್ದಂ ಅಧಿಪತಿಂ, ಛನ್ದಂ ಧುರಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ। ಲಭತಿ ಸಮಾಧಿನ್ತಿ ಏವಂ ಯಂ ಸಮಾಧಿಂ ಲಭತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ, ಛನ್ದಾಧಿಪತಿಸಮಾಧೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿಆದಯೋಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಚತುಕ್ಕಭೇದೇತಿ ಚತುಕ್ಕವಸೇನ ಸಮಾಧಿಪ್ಪಭೇದನಿದ್ದೇಸೇ। ಅಞ್ಞತ್ಥ ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ವಿಚಾರೇನ ಸಹ ವತ್ತಮಾನೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಪಞ್ಚಕನಯೇ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇ ವಿಯೋಜಿತೋಪಿ ನ ಸುಟ್ಠು ವಿಯೋಜಿತೋತಿ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ವಿಚಾರಸಮತಿಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾತಿಕ್ಕಮೇನ ತತಿಯ’’ನ್ತಿ। ದ್ವಿಧಾ ಪಞ್ಚಝಾನಙ್ಗವಸೇನಾತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಅಙ್ಗಭಾವವಸೇನ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪಞ್ಚವಿಧತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೪೦. ವಿಭಙ್ಗೇತಿ ಞಾಣವಿಭಙ್ಗೇ। ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಸಮಾಧಿಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನ’’ನ್ತಿ, ಏತ್ಥ ‘‘ಸಂಕಿಲೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಹಾನಭಾಗಿಯೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಅಪಗುಣೇಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ಕಾಮಾದಿಅನುಪಕ್ಖನ್ದನಂ। ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಪಗುಣೇಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಅನುಪಕ್ಖನ್ದನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಲಾಭಿ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮೨೮) – ಅಪಗುಣಸ್ಸ ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಲಾಭೀನಂ ತತೋ ವುಟ್ಠಿತಂ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಕಾಮಸಹಗತಾ ಹುತ್ವಾ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ ಚೋದೇನ್ತಿ ತುದನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಕಾಮಾನುಪಕ್ಖನ್ದಾನಂ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ವಸೇನ ಸಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಪಞ್ಞಾ ಹಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಹಾನಭಾಗಿನೀ ಪಞ್ಞಾ। ಅವಿತಕ್ಕಸಹಗತಾತಿ ಅವಿತಕ್ಕಂ ದುತಿಯಂ ಝಾನಂ ಸನ್ತತೋ ಪಣೀತತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಅವಿತಕ್ಕಸಹಗತಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ ಪಗುಣಪಠಮಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಿತಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮತ್ಥಾಯ ಚೋದೇನ್ತಿ ತುದನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾನುಪಕ್ಖನ್ದಾನಂ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ವಸೇನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಪಞ್ಞಾ ವಿಸೇಸಭೂತಸ್ಸ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನತಾಯ ವಿಸೇಸಭಾಗಿನೀ ಪಞ್ಞಾ। ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ವುತ್ತೇನ ವಿಧಿನಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀಸುಪಿ ಹಾನಭಾಗಿಯಧಮ್ಮೋ, ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಧಮ್ಮೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ದಸಪಲಿಬೋಧವಣ್ಣನಾ
೪೧. ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಸಮಾಧಿ ವುತ್ತೋ। ಭಾವಿತೋ ಹೋತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತ್ತಾ। ತನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮಾಧಿಂ। ವಿಸುನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾಯ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ನ ವದಾಮ।
ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಂ ಪಲಿಬೋಧೋ ರ-ಕಾರಸ್ಸ ಲ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ, ಪರಿಪನ್ಥೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಸಮಾಪನೇನ, ಸಙ್ಗಹಣೇನ ವಾ ಉಪರುನ್ಧಿತ್ವಾ, ಅಪಲಿಬೋಧಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಆವಸನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆವಾಸೋ। ಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ವೇಣಿಯತಿ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಪರಿವೇಣಂ। ವಿಹಾರೇ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ತಂ ತಂ ವಸನಟ್ಠಾನಂ। ಸ್ವಾಯಂ ಆವಾಸೋ। ನವಕಮ್ಮಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆವಾಸಸ್ಸ ತದಞ್ಞಂ ಅಭಿವುದ್ಧಿಕಾರಣಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಕಾರಣೇನಾತಿ ‘‘ಛಾಯೂದಕಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸುಲಭಭಿಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಕಾರಣೇನ। ಅಪೇಕ್ಖವಾತಿ ಸಾಲಯೋ।
ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಲಿಬೋಧಾಭಾವೇ। ಪಾಚೀನಖಣ್ಡರಾಜಿನ್ತಿ ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾಯಂ ಪಬ್ಬತಖಣ್ಡಾನಂ ಅನ್ತರೇ ವನರಾಜಿಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ನಾಮಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸ ಪದೇಸಸ್ಸ ಅಯಂ ಸಮಞ್ಞಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಟಿಸಾಮಿತಮೇವಾತಿ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಪಟಿಸಾಮೇತ್ವಾವ ವಿಹಾರತೋ ನಿಕ್ಖಮಾಮೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಧಾತುನಿಧಾನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕಾಯಬನ್ಧನಧಮ್ಮಕರಣನ್ಹಾನಸಾಟಿಕಅಕ್ಖಕಧಾತುಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪರಿಭೋಗಸರೀರಧಾತೂನಂ ನಿದಹಿತಟ್ಠಾನಂ। ಈದಿಸಸ್ಸ ಅಯಂ ಥೇರೋ ವಿಯ ಅಲಗ್ಗಚಿತ್ತಸ್ಸ। ಏತೇನ ‘‘ಭಿಕ್ಖುನಾ ನಾಮ ಆವಾಸೇ ಏವರೂಪೇನ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಓವಾದೋ ದಿನ್ನೋ ಹೋತಿ। ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ವತ್ಥೂಸು ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಕುಲನ್ತಿ ಕುಲಗ್ಗಹಣೇನ ಕುಲಮನುಸ್ಸಾನಂ ಗಹಣಂ ಗಾಮಗ್ಗಹಣೇನ ಗಾಮವಾಸೀನಂ ವಿಯ। ಉಪಟ್ಠಾಕಕುಲಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಗೇವ ಞಾತಿಕುಲನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಉದ್ದೇಸತ್ಥನ್ತಿ ಉದ್ದಿಸಾಪನತ್ಥಂ, ಪಾಠಂ ಉದ್ದಿಸಾಪೇತ್ವಾ ಸಜ್ಝಾಯಿತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಧೇವಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪದೇಸೇ, ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ವಿಹಾರೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂ ವಿಹಾರನ್ತಿ ತಂ ಕೋರಣ್ಡಕವಿಹಾರಂ।
ಉಪಗತೋತಿ ಸದಾತಿ ಗತಕಾಲತೋ ಪಭುತಿ ವಿಸೇಸತೋ ಪವಾರಿತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಬ್ಬದಾ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ। ಪರಿದೇವಮಾನಾತಿ ತಂತಂವಿಲಪನವಸೇನ ವಿವಿಧಂ ಪರಿದೇವನ್ತೀ। ಸಬ್ಬಂ ಪವತ್ತಿನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಚ್ಛಾ ಸಮಾಗಮಪರಿಯೋಸಾನಂ ದಹರಸ್ಸ ಸಬ್ಬಂ ಪವತ್ತಿಂ।
ಕಾಯಸಕ್ಖಿನ್ತಿ ರಥವಿನೀತಪಟಿಪದನ್ತಿ ದಸಕಥಾವತ್ಥುಕಿತ್ತನಪುಬ್ಬಿಕಂ ರಥವಿನೀತೂಪಮಾಹಿ ವಿಭಾವಿತಂ ರಥವಿನೀತಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೫೨) ಆಗತಂ ಸತ್ತವಿಸುದ್ಧಿಪಟಿಪದಂ। ನಾಲಕಪಟಿಪದನ್ತಿ ‘‘ಮೋನೇಯ್ಯಂ ತೇ ಉಪಞ್ಞಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಸು॰ ನಿ॰ ೭೦೬) ಸತ್ಥಾರಾ ನಾಲಕತ್ಥೇರಸ್ಸ ದೇಸಿತಪಟಿಪದಂ। ತುವಟಕಪಟಿಪದನ್ತಿ ‘‘ಮೂಲಂ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸು॰ ನಿ॰ ೯೨೨) ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಪಟಿಪದಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ –
‘‘ನ ಮುನೀ ಗಾಮಮಾಗಮ್ಮ, ಕುಲೇಸು ಸಹಸಾ ಚರೇ।
ಘಾಸೇಸನಂ ಛಿನ್ನಕಥೋ, ನ ವಾಚಂ ಪಯುತಂ ಭಣೇ’’॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೭೧೬)।
‘‘ಗಾಮೇ ಚ ನಾಭಿಸಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಲಾಭಕಮ್ಯಾ ಜನಂ ನ ಲಪಯೇಯ್ಯಾ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೯೩೫) –
ಏವಮಾದಿಕಾ ಪರಮಪ್ಪಿಚ್ಛಕಥಾ ಆಗತಾ। ಚತುಪಚ್ಚಯಸನ್ತೋಸಭಾವನಾರಾಮತಾದೀಪಕನ್ತಿ ಚೀವರಾದೀಸು ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಸನ್ತೋಸಸ್ಸ, ಭಾವನಾರಾಮತಾಯ ಚ ಪಕಾಸಕಂ।
ಲಬ್ಭತೀತಿ ಲಾಭೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ। ಮಹಾಪರಿವಾರೇತಿ ವಿಪುಲಪರಿವಾರೇ। ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ತಾವ ದೇನ್ತಾ ಬುದ್ಧಪೂಜಾಪತ್ತಚೀವರಾದೀನಿ ತಸ್ಸ ಪರಿವಾರಾನಿ ಕತ್ವಾ ದೇನ್ತಿ, ತಥಾ ಚೀವರಾದಿದಾನೇಪಿ। ಬಾಹುಲ್ಲಿಕಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕಾತಿ ಪಿಣ್ಡಪಾತಿಕಾ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಬಾಹುಲ್ಲಿಕಾ। ವದನ್ತೀತಿ ಪುರಿಮದಿವಸೇ ಭಿಕ್ಖಾಯ ಆಹಿಣ್ಡನಕಾಲೇ ಯಥಾಸುತಂ ವದನ್ತಿ। ನಿಚ್ಚಬ್ಯಾವಟೋ ಉಪಾಸಕಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹನೇ।
ತಸ್ಸಾತಿ ಗಣಸ್ಸ। ಸೋತಿ ಗಣಪಲಿಬೋಧೋ। ಏವನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾಕಾರೇನ ಗಣವಾಚಕಸ್ಸ ಪರಿಯೇಸನಮ್ಪಿ ಲಹುಕಮೇವ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯೋಜನತೋ ಪರಂ ಅಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿ। ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಸಮಣಧಮ್ಮಮಾಹ।
ಕತಾಕತೇತಿ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ಕತಾಕತೇತಿ ವಾ ಅಪ್ಪಕೇ ಚ ಮಹನ್ತೇ ಚ ಕತೇ, ಯಥಾ ‘‘ಫಲಾಫಲೇ’’ತಿ। ಸಚೇ ಬಹುಂ ಅವಸಿಟ್ಠನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಭಾರಹಾರಾ ಸಙ್ಘಕಿಚ್ಚಪರಿಣಾಯಕಾ।
ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಪೇಕ್ಖೋತಿ ‘‘ಸಚೇ ತಂ ಅಲಭನ್ತೋ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಅಧಿವಾಸೇತು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಮಾಪನೇನ ಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದೋ ವುತ್ತೋ, ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಪನ ‘‘ಸಚೇ ತಂ ಅಲಭನ್ತೋ ಸಕ್ಕೋತಿ ಅಧಿವಾಸೇತುಂ, ಅರಞ್ಞಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಸಮಣಧಮ್ಮೋವ ಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಸಙ್ಗಹಣೇನ ಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
ತಥಾತಿ ಯಥಾ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ಗಿಲಾನೋ ಯಾವಜೀವಂ ಉಪಟ್ಠಾತಬ್ಬೋ, ತಥಾ ಉಪಸಮ್ಪಾದಿತಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮವಾಚಂ ವತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪಾದಿತೋ।
ಯೋ ಕೋಚಿ ರೋಗೋತಿ ಮೂಲಭೂತೋ, ಅನುಬನ್ಧೋ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ। ಅನಮತಗ್ಗೇತಿ ಅನು ಅನು ಅಮತಗ್ಗೇ ಅನಾದಿಮತಿ।
‘‘ಗನ್ಥೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಗನ್ಥಪಲಿಬೋಧೋ ಇಧ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಯತ್ತಿಹರಣ’’ನ್ತಿ। ಸಜ್ಝಾಯಾದೀಹೀತಿ ಸಜ್ಝಾಯಧಾರಣಪರಿಚಯಪುಚ್ಛಾದೀಹಿ। ಇತರಸ್ಸಾತಿ ಅಬ್ಯಾವಟಸ್ಸ। ಯಸ್ಸ ಗನ್ಥಧುರಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸಾಪಿ ಗನ್ಥೋ ವತ್ತತೇವ, ನ ತಸ್ಸ ಗನ್ಥೋ ಪಲಿಬೋಧೋ। ಯಥಾ ತಮ್ಹಿ ತಮ್ಹಿ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಆಗತತ್ಥೇರಾನಂ, ನಾಪಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಗನ್ಥಪಸುತಸ್ಸ। ಮಜ್ಝಿಮಪಣ್ಣಾಸಕೋ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಸುತ್ತಪದೇಸಾನಂ ವಾರಾನಞ್ಚ ಸದಿಸತಾಯ ಬ್ಯಾಮುಯ್ಹನತೋ। ಪುನ ನ ಓಲೋಕೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗನ್ಥಧುರಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಗಾಮವಾಸಿಕತ್ಥೇರೇಹೀತಿ ಅನುರಾಧಪುರವಾಸೀಹಿ। ಅನುಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪರಿಚಯಂ ಅಕತ್ವಾ। ಪಞ್ಚನಿಕಾಯಮಣ್ಡಲೇತಿ ದೀಘಾಗಮಾದಿಕೇ ಪಞ್ಚಪಿ ನಿಕಾಯೇ ಸಿಕ್ಖಿತಪರಿಸಾಯ। ಪರಿವತ್ತೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮಿ। ಸುವಣ್ಣಭೇರಿನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಭೇರಿಂ। ಕತಮಾಚರಿಯಾನಂ ಉಗ್ಗಹೋತಿ ಕತಮೇಸಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಉಗ್ಗಹೋ, ಕೇನ ಪರಿವತ್ತೀಯತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಆಚರಿಯಮಗ್ಗೋತಿ ಆಚರಿಯಾನಂ ಕಥಾಮಗ್ಗೋ। ಅತ್ತನೋ ಆಚರಿಯಾನನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಕಥೇತುಂ ಯುತ್ತಾನಂ ಆಚರಿಯಾನಂ। ಸುವಿನಿಚ್ಛಿತಾ ಸಬ್ಬಾ ತಿಪಿಟಕಪರಿಯತ್ತಿ ಸಬ್ಬಪರಿಯತ್ತಿಕೋ, ತೇಪಿಟಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪೀಠೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ತತೋ ಓತರಿತ್ವಾ ಭೂಮಿಯಂ ತಟ್ಟಿಕಾಯ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ। ಗತಕಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಗಮನೇನ ಗತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಸಚ್ಚಸ್ಸ। ಚೀವರಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಅಪಚಿತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಉಜು। ಕಾರಣಾಕಾರಣಸ್ಸ ಆಜಾನನತೋ ಆಜಾನೀಯೋ।
ಪೋಥುಜ್ಜನಿಕಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನೇ ಭವಾ। ದುಪ್ಪರಿಹಾರಾ ಬಹುಪರಿಸ್ಸಯತಾಯ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸಾ ಉತ್ತಾನಸೇಯ್ಯಕದಾರಕೋ, ತರುಣಸಸ್ಸಞ್ಚ ನಿದಸ್ಸಿತಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಲಿಬೋಧೋ ಸಮಥಯಾನಿಕಸ್ಸ, ನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಿಕಸ್ಸ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಝಾನಲಾಭೀ ಸಮಥಯಾನಿಕೋವ ಹೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಸುಖತೋ। ಇತರೇನಾತಿ ಸಮಥತ್ಥಿಕೇನ। ಅವಸೇಸಾ ನವ ಪಲಿಬೋಧಾ।
ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನದಾಯಕವಣ್ಣನಾ
೪೨. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ನಿಯುತ್ತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕೋ, ಭಾವನಮನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ। ತೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕೇನ। ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ಸಬ್ಬೇ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ। ಸಹವಾಸೀನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ। ಮುದುಚಿತ್ತತನ್ತಿ ಅತ್ತನಿ ಮುದುಚಿತ್ತತಂ ಜನೇತಿ, ಅಯಞ್ಚ ಸಹವಾಸೀನಂ ಚಿತ್ತಮದ್ದವಜನನಾದಿಅತ್ಥೋ ‘‘ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೇನ ಮೇತ್ತಾನಿಸಂಸಸುತ್ತೇನ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೧.೧೫; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೨೨; ಮಿ॰ ಪ॰ ೪.೪.೬) ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ಅನೋಲೀನವುತ್ತಿಕೋ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ। ದಿಬ್ಬಾನಿಪಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಪಗೇವ ಇತರಾನಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಸಮಣಕರಣೀಯೇ, ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನುಯೋಗೇ। ಪುಬ್ಬಾಸೇವನವಸೇನ ಅತ್ಥಯಿತಬ್ಬಂ। ಯೋಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಅನುಯುಞ್ಜನಂ ಯೋಗಾನುಯೋಗೋ, ತದೇವ ಕರಣೀಯಟ್ಠೇನ ಕಮ್ಮಂ, ತಸ್ಸ ಯೋಗಾನುಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ ಠಾನಂ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಹೇತು।
ನಿಚ್ಚಂ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ಏಕದಾವ ಅನನುಯುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಪರಿಹರಣೀಯತ್ತಾ ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬತ್ತಾ। ಏವಮಾದಿಗುಣಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ಪಿಯಭಾವಾದೀಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಂ। ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ಹಿ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹೋತಿ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸುತಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚಾಗಸಮ್ಪನ್ನೋ ವೀರಿಯಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪನ್ನೋ। ತತ್ಥ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸದ್ದಹತಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಬೋಧಿಂ, ಕಮ್ಮಫಲಞ್ಚ, ತೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಹೇತುಭೂತಂ ಸತ್ತೇಸು ಹಿತೇಸಿತಂ ನ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ। ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸತ್ತಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ ಗರು ಭಾವನೀಯೋ ಚೋದಕೋ ಪಾಪಗರಹೀ ವತ್ತಾ ವಚನಕ್ಖಮೋ, ಸುತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ ಗಮ್ಭೀರಾನಂ ಕಥಾನಂ ಕತ್ತಾ ಹೋತಿ, ಚಾಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಹೋತಿ
ತಂ ಪನ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಮಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾರಕಭಾವಂ ಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ। ಪಕಾಸೇತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಮೋಘಭಾವದಸ್ಸನೇನ ಸಮುತ್ತೇಜನಾಯ, ಸಮ್ಪಹಂಸನಾಯ ಚ, ನನು ಕಥೇಸಿ ಪವೇಣಿಪಾಲನತ್ಥನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏವರೂಪೋತಿ ಪೇಸಲೋ ಹುತ್ವಾ ಬಹುಸ್ಸುತೋ। ತನ್ತಿಧರೋತಿ ಸುತ್ತಧರೋ ತತ್ಥ ಕೇಹಿಚಿಪಿ ಅಸಂಹೀರೋ। ವಂಸಾನುರಕ್ಖಕೋತಿ ಬುದ್ಧಾನುಬುದ್ಧವಂಸಸ್ಸ ಅನುರಕ್ಖಕೋ। ಪವೇಣಿಪಾಲಕೋತಿ ಪವೇಣಿಯಾ ಆಚರಿಯುಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಅನುಪಾಲಕೋ। ಆಚರಿಯಮತಿಕೋತಿ ಆಚರಿಯಮತಿಯಂ ನಿಯುತ್ತೋ ತಸ್ಸಾ ಅನತಿವತ್ತನತೋ। ನ ಅತ್ತನೋಮತಿಂ ಪಕಾಸೇತಿ ಕಥೇತೀತಿ ನ ಅತ್ತನೋಮತಿಕೋ, ಅತ್ತನೋ ಮತಿಂ ಪಗ್ಗಯ್ಹ ವತ್ತಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಖೀಣಾಸವಾದಯೋ’’ತಿಆದಿ ಏಕಚ್ಚಖೀಣಾಸವತೋ ಬಹುಸ್ಸುತೋವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನದಾನೇ ಸೇಯ್ಯೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಖೀಣಾಸವಾದಯೋತಿ ‘‘ಯಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತುಕಾಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಖೀಣಾಸವಾದಿಕಾ। ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾನಂ ವಿಸೋಧಿತತ್ತಾತಿ ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ‘‘ಉಗ್ಗಹೋ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನುಪಕಾರಾಯ ಪಾಳಿಯಾ, ತದತ್ಥಂ ಪರಿಪುಚ್ಛನತೋ ‘‘ಪರಿಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ ಲದ್ಧಸಮಞ್ಞಾಯ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಚ ವಿಸೇಸತೋ ಸೋಧಿತತ್ತಾ ನಿಗ್ಗುಮ್ಬಂ ನಿಜ್ಜಟಂ ಕತ್ವಾ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಸುತ್ತಞ್ಚ ಕಾರಣಞ್ಚ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾತಿ ಪಞ್ಚಸುಪಿ ನಿಕಾಯೇಸು ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅನುರೂಪಂ ಸುತ್ತಪದಞ್ಚೇವ ಸುತ್ತಾನುಗತಂ ಯುತ್ತಿಞ್ಚ ಸುಟ್ಠು ಉಪಲಕ್ಖೇತ್ವಾ। ಸಪ್ಪಾಯಾಸಪ್ಪಾಯಂ ಯೋಜೇತ್ವಾತಿ ಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಆಚಿಕ್ಖತಿ, ತಸ್ಸ ಉಪಕಾರಾನುಪಕಾರಂ ಯುತ್ತಿಂ ಮಗ್ಗನೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ, ಸಮಾದಾಯ ವಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಹದಯೇ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಹಾಮಗ್ಗಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಿಧಿಂ ಮಹಾಮಗ್ಗಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ।
ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಕುರುಮಾನೇನಾತಿ ಪವಿಟ್ಠಕಾಲೇ ಆಗನ್ತುಕವತ್ತಂ, ನಿಕ್ಖಮನಕಾಲೇ ಗಮಿಕವತ್ತನ್ತಿ ಯಥಾರಹಂ ತಂ ತಂ ವತ್ತಂ ಪೂರೇನ್ತೇನ। ಸಬ್ಬಪಾರಿಹಾರಿಯತೇಲನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಠಪೇಮೀತಿ ಅನುಜಾನಾಪನಂ। ಯಂ ತಂ ಸಮ್ಮಾವತ್ತಂ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏಕದಿವಸಂ ಸಾಯಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೇನಾಪೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಆರೋಚೇತಬ್ಬಂ ಆಗಮನಕಾರಣಂ। ಸಪ್ಪಾಯವೇಲಾ ಸರೀರಚಿತ್ತಾನಂ ಕಲ್ಲಸಮಯೋ।
ಚರಿಯಾವಣ್ಣನಾ
೪೩. ಸನ್ತಾನೇ ರಾಗಸ್ಸ ಉಸ್ಸನ್ನಭಾವೇನ ಚರಣಂ ಪವತ್ತಿ ರಾಗಚರಿಯಾ, ಸಾ ಸಸ್ಸತಾಸಯಾದಯೋ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತಥಾ ದೋಸಚರಿಯಾದಯೋ। ಸಂಸಗ್ಗೋ ಸಮ್ಪಯೋಗಾರಹವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಯಥಾ ‘‘ರಾಗಮೋಹಚರಿಯಾ ದೋಸಮೋಹಚರಿಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಏಕಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನತಾವಸೇನ, ಯಥಾ ‘‘ರಾಗದೋಸಚರಿಯಾ ರಾಗದೋಸಮೋಹಚರಿಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಇಮಾ ಏವ ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಪರಾಪಿ ಚತಸ್ಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾತಿ ಯಥಾ ರಾಗಾದೀನಂ, ತಥಾ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಸಂಸಗ್ಗಸನ್ನಿಪಾತವಸೇನ ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿಚರಿಯಾ ಸದ್ಧಾವಿತಕ್ಕಚರಿಯಾ ಬುದ್ಧಿವಿತಕ್ಕಚರಿಯಾ ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವಿತಕ್ಕಚರಿಯಾತಿ। ಇಮಾ ಅಪರಾಪಿ ಚತಸ್ಸೋ। ಏವನ್ತಿ ಸಂಸಗ್ಗಸನ್ನಿಪಾತವಸೇನ। ಸಂಸಗ್ಗನ್ತಿ ಸಂಸಜ್ಜನಂ ಮಿಸ್ಸೀಕರಣಂ ‘‘ರಾಗಸದ್ಧಾಚರಿಯಾ ದೋಸಸದ್ಧಾಚರಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಅನೇಕಾತಿ ತೇಸಟ್ಠಿ, ತತೋ ಅತಿರೇಕಾಪಿ ವಾ, ತಾ ಪನ ಅಸಮ್ಮೋಹನ್ತೇನ ಸಂಯುತ್ತಸುತ್ತಟೀಕಾಯಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ‘‘ಪಕತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಸತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವನಾಯಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸನ್ತಾನೇ ಚರಿಯಾಯ ಸಭಾವಭೂತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಉಸ್ಸನ್ನತಾ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮೇಹಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಅಧಿಕತಾ, ಯತೋ ರಾಗಚರಿಯಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ರಾಗಾದಯೋ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಅಭಿಣ್ಹಞ್ಚ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ತಾಸಂ ವಸೇನಾತಿ ಛನ್ನಂ ಮೂಲಚರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಛಳೇವ ಪುಗ್ಗಲಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ಅನೇಕಪುಗ್ಗಲಾ ಸಿಯುಂ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಚ ನ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಸದ್ಧಾ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ ರಾಗುಸ್ಸನ್ನೇ ಸನ್ತಾನೇ ತದನುಗುಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಯೋಗತೋ ಅಧಿಕಭಾವಸಮ್ಭವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ರಾಗಸ್ಸ ಆಸನ್ನಗುಣತ್ತಾ’’ತಿ, ಸಿನೇಹಪರಿಯೇಸನಾಪರಿಚ್ಚಜನೇಹಿ ಸಭಾಗಧಮ್ಮತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಭಾಗೋ ಹಿ ದೂರೇಪಿ ಆಸನ್ನೇಯೇವಾತಿ ಸಭಾಗತಾಲಕ್ಖಣಮಿಧ ಆಸನ್ನಗ್ಗಹಣಂ। ತತ್ಥ ಸದ್ಧಾಯ ಸಿನಿಯ್ಹನಂ ಪಸಾದವಸೇನ ಅಕಾಲುಸ್ಸಿಯಂ ಅಲೂಖತಾ ‘‘ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ಸದ್ಧಾಚರಿತೋ ಸಭಾಗೋ’’ತಿ।
ಪಞ್ಞಾ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ ದೋಸುಸ್ಸನ್ನೇ ಸನ್ತಾನೇ ತದನುಗುಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಯೋಗತೋ ಅಧಿಕಭಾವಸಮ್ಭವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ದೋಸಸ್ಸ ಆಸನ್ನಗುಣತ್ತಾ’’ತಿ, ಅನಲ್ಲೀಯನಪರಿಯೇಸನಪರಿವಜ್ಜನೇಹಿ ಸಭಾಗಧಮ್ಮತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಯ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅನಲ್ಲೀಯನಂ ತಸ್ಸ ಯಥಾಸಭಾವಾವಬೋಧವಸೇನ ವಿಸಂಸಟ್ಠತಾ, ದೋಸಸ್ಸ ಪನ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜನವಸೇನ। ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಯೇಸನಂ ಯಥಾಭೂತದೋಸಪವಿಚಯೋ, ದೋಸಸ್ಸ ಅಭೂತದೋಸನಿಜಿಗೀಸಾ। ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿವಜ್ಜನಂ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನಾದಿವಸೇನ ಞಾಣುತ್ರಾಸೋ, ದೋಸಸ್ಸ ಅಹಿತಾಧಾನವಸೇನ ಛಡ್ಡನನ್ತಿ ಏವಂ ಭಿನ್ನಸಭಾವಾನಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಯಥಾ ಅನಲ್ಲೀಯನಾದಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಭಾಗತಾ, ಏವಂ ತಂಸಮಙ್ಗೀನಮ್ಪಿ ಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಿಚರಿತೋ ಸಭಾಗೋ’’ತಿ।
ಅನ್ತರಾಯಕರಾ ವಿತಕ್ಕಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಮೋಹುಸ್ಸನ್ನೇ ಸನ್ತಾನೇ ತದನುಗುಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮೋಹಸ್ಸ ಆಸನ್ನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ’’ತಿ, ಅನವಟ್ಠಾನಚಞ್ಚಲಭಾವೇಹಿ ಸಭಾಗಧಮ್ಮತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಅನವಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಕಪ್ಪವಸೇನ ಸವಿಪ್ಫಾರತಾಯ, ಮೋಹಸ್ಸ ಸಮ್ಮೂಳ್ಹತಾವಸೇನ ಬ್ಯಾಕುಲತಾಯ। ತಥಾ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಲಹುಪರಿವಿತಕ್ಕನೇನ ತದಙ್ಗಚಲತಾಯ ಚಞ್ಚಲತಾ, ಮೋಹಸ್ಸ ಅನೋಗಾಳ್ಹತಾಯಾತಿ ಏವಂ ಭಿನ್ನಸಭಾವಾನಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಯಥಾ ಅನವಟ್ಠಾನಾದಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಭಾಗತಾ, ಏವಂ ತಂಸಮಙ್ಗೀನಮ್ಪಿ ಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕಚರಿತೋ ಸಭಾಗೋ’’ತಿ।
ತಣ್ಹಾ ರಾಗೋಯೇವ ಸಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ರಾಗಚರಿಯಾವಿನಿಮುತ್ತಾ ತಣ್ಹಾಚರಿಯಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ತೇನ ರಾಗೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ, ದೋಸಾದಯೋ ವಿಯ ತೇನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತದುಭಯನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದ್ವಯಂ। ನಾತಿವತ್ತತೀತಿ ಸಭಾವತೋ, ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಚ ನ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವಟ್ಟತಿ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಯಥಾ ರಾಗದೋಸೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಸಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಮೋಹಚರಿಯನ್ತೋಗಧಾವ ‘‘ಮೋಹನಿದಾನತ್ತಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ ಮೋಹನಿದಾನತ್ತಾ, ಮೋಹಸಮ್ಪಯುತ್ತತ್ತಾ ಚಾತಿ।
೪೪. ಕಿಂ ಸಪ್ಪಾಯನ್ತಿ ಕೀದಿಸಂ ಸೇನಾಸನಾದಿಸಪ್ಪಾಯಂ। ಪುಬ್ಬಾಚಿಣ್ಣಂ ಪುರಿಮಜಾತೀಸು ಆಚರಿತಂ। ಏಕಚ್ಚೇತಿ ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತೇನ ಹಿ ವಿಮುತ್ತಿಮಗ್ಗೇ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ಪುಬ್ಬೇ ಕಿರಾತಿ ಕಿರ-ಸದ್ದೋ ಅರುಚಿಸೂಚನತ್ಥೋ। ಇಟ್ಠಪ್ಪಯೋಗೋ ಮನಾಪಕಿರಿಯಾ। ಸುಭಕಮ್ಮಬಹುಲೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸೋಭನಕಮ್ಮಕಾರೀ। ನ ಸಬ್ಬೇ ರಾಗಚರಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ, ಅಲುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ಇಟ್ಠಪ್ಪಯೋಗಸುಭಕಮ್ಮಬಹುಲತಾಸಮ್ಭವತೋ, ಸಗ್ಗಾ ಚವಿತ್ವಾ ಇಧೂಪಪತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ ಚ। ಏತೇನ ಅಸತಿ ಪುಬ್ಬಹೇತುನಿಯಾಮೇ ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣಮತ್ತೇನ ನ ತೇಸಂ ಲುದ್ಧತಾ, ಲುದ್ಧಭಾವಹೇತುಕಾ ಚ ರಾಗಚರಿಯಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಇತರೇತಿ ಛೇದನಾದಿಕಮ್ಮಬಹುಲಾ ನಿರಯಾದಿತೋ ಇಧೂಪಪನ್ನಾ ಚ ನ ಸಬ್ಬೇ ದೋಸಮೋಹಚರಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಇಧಾಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣಸ್ಸ ಕೋಧನಭಾವೇ, ಮೂಳ್ಹಭಾವೇ ಚ ಅನೇಕನ್ತಿಕತ್ತಾ ದೋಸಮೋಹಚರಿತತಾಯಪಿ ಅನೇಕಂಸಿಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಧಾತೂನಂ ಉಸ್ಸದನಿಯಮೋ ಯದಿ ಪಮಾಣತೋ, ಸೋ ನತ್ಥಿ, ಅಥ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ, ಸೋಪಿ ಏಕಂಸಿಕೋ ನ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಥಾವುತ್ತೇನೇವ ನಯೇನ ಉಸ್ಸದನಿಯಮೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತೇನೇವಾತಿ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಪನ ಧಾತೂನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನೇವ। ದೋಸನಿಯಮೇತಿ ಸೇಮ್ಹಾದಿದೋಸಾಧಿಕತಾಯ ರಾಗಾದಿಚರಿತೋ ಹೋತೀತಿ ದೋಸವಸೇನ ಚರಿಯಾನಿಯಮೇ ‘‘ಸೇಮ್ಹಾಧಿಕೋ ರಾಗಚರಿತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಸೇಮ್ಹಾಧಿಕೋ ಮೋಹಚರಿತೋ’’ತಿ, ‘‘ವಾತಾಧಿಕೋ ಮೋಹಚರಿತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ವಾತಾಧಿಕೋ ರಾಗಚರಿತೋ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಮ್ಪಿ ದೋಸವಸೇನ ನಿಯಮವಚನಂ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿರುದ್ಧಮೇವ। ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನವಚನನ್ತಿ
ಉಸ್ಸದಕಿತ್ತನೇತಿ ವಿಪಾಕಕಥಾಯಂ ಗಹಿತಉಸ್ಸದಕಿತ್ತನೇ। ಪುಬ್ಬಹೇತುನಿಯಾಮೇನಾತಿ ಪುರಿಮಭವೇ ಪವತ್ತಲೋಭಾದಿಹೇತುನಿಯಾಮೇನ। ನಿಯಾಮೋತಿ ಚ ತೇಸಂಯೇವ ಲೋಭಾದೀನಂ ಪಟಿನಿಯತೋ ಲುಬ್ಭನಾದಿಸಭಾವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಲೋಭೋ ಉಸ್ಸದೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಲೋಭುಸ್ಸದಾ, ಉಸ್ಸನ್ನಲೋಭಾ, ಲೋಭಾಧಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಮೋಹುಸ್ಸದಾ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ। ತೇನ ಯೇ ಇಮೇ ಲೋಭುಸ್ಸದತಾದೀನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ವೋಮಿಸ್ಸತೋ ಚ ಚುದ್ದಸ ಪಭೇದಾ ಇಚ್ಛಿತಾ, ತೇ ಅನವಸೇಸತೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಛಸ್ವೇವ ತೇಸಂ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ। ಫಲಭೂತಾ ಚೇತ್ಥ ಲೋಭುಸ್ಸದತಾದಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಇದಾನಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇತಿ ಕಮ್ಮಕರಣವೇಲಾಯಂ। ಲೋಭೋ ಬಲವಾತಿ ಲೋಭೋ ತಜ್ಜಾಯ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಅಧಿಕೋ ಹೋತಿ। ಅಲೋಭೋ ಮನ್ದೋತಿ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅಲೋಭೋ ದುಬ್ಬಲೋ। ಕಥಂ ಪನೇತೇ ಲೋಭಾಲೋಭಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭೂತಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ? ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ‘‘ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ। ನಿಕನ್ತಿಕ್ಖಣಂ ಪನ ಆಯೂಹನಪಕ್ಖಿಯಮೇವ ಕತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಏಸೇವ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಪರಿಯಾದಾತುನ್ತಿ ಅಭಿಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಯೋ ಹಿ ‘‘ಏವಂಸುನ್ದರಂ ಏವಂವಿಪುಲಂ ಏವಂಮಹಗ್ಘಞ್ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ದಾತು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅಮುತ್ತಚಾಗತಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಚೇತನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಅಲೋಭೋ, ಸೋ ಸಮ್ಮದೇವ ಲೋಭಂ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ದೋಸಮೋಹಾನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ತಾದಿಸಪಚ್ಚಯಲಾಭೇನ ಚ ಅದೋಸಾಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಲೋಭಾದೋಸಾಮೋಹಾನಂ ಬಲವಭಾವತೋ, ಅಲೋಭದೋಸಮೋಹಾನಞ್ಚ ದುಬ್ಬಲಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಮೇವ ಕಾರಣಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ। ಸೋತಿ ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲೋ। ತೇನ ಕಮ್ಮೇನಾತಿ ತೇನ ಲೋಭಾದಿಉಪನಿಸ್ಸಯವತಾ ಕುಸಲಕಮ್ಮುನಾ। ಸುಖಸೀಲೋತಿ ಸಖಿಲೋ। ತಮೇವತ್ಥಂ ‘‘ಅಕ್ಕೋಧನೋ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ವದತಿ।
ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಮನ್ದಾ ಅಲೋಭಾದೋಸಾ ಲೋಭದೋಸೇ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಅಮೋಹೋ ಪನ ಬಲವಾ ಮೋಹಂ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಏವಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಾರೇ ಯಥಾರಹಂ ಅತಿದೇಸತ್ಥೋ ದುಟ್ಠೋತಿ ಕೋಧನೋ। ದನ್ಧೋತಿ ಮನ್ದಪಞ್ಞೋ। ಸೀಲಕೋತಿ ಸುಖಸೀಲೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ಲೋಭವಸೇನ, ದೋಸಮೋಹಲೋಭದೋಸಲೋಭಮೋಹದೋಸಮೋಹಲೋಭದೋಸಮೋಹವಸೇನಾತಿ ತಯೋ ಏಕಕಾ, ತಯೋ ದುಕಾ, ಏಕೋ ತಿಕೋತಿ ಲೋಭಾದಿಉಸ್ಸದವಸೇನ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇಯೇವ ಸತ್ತ ವಾರಾ, ತಥಾ ಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಅಲೋಭಾದಿಉಸ್ಸದವಸೇನಾತಿ ಚುದ್ದಸ ವಾರಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅಲೋಭದೋಸಾಮೋಹಾ, ಅಲೋಭಾದೋಸಮೋಹಾ, ಅಲೋಭದೋಸಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋತಿ ಆಗತೇಹಿ ಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ತತಿಯದುತಿಯಪಠಮವಾರೇಹಿ ದೋಸುಸ್ಸದಮೋಹುಸ್ಸದದೋಸಮೋಹುಸ್ಸದವಾರಾ ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಲೋಭಾದೋಸಮೋಹಾ, ಲೋಭದೋಸಾಮೋಹಾ, ಲೋಭಾದೋಸಾಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋತಿ ಆಗತೇಹಿ ತತಿಯದುತಿಯಪಠಮವಾರೇಹಿ ಅದೋಸುಸ್ಸದಅಮೋಹುಸ್ಸದಅದೋಸಾಮೋಹುಸ್ಸದವಾರಾ ಗಹಿತಾ ಏವಾತಿ ಅಕುಸಲಕುಸಲಪಕ್ಖೇಸು ತಯೋ ತಯೋ ವಾರೇ ಅನ್ತೋಗಧೇ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠೇವ ವಾರಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ಯೇ ಪನ ಉಭಯೇಸಂ ಮಿಸ್ಸತಾವಸೇನ ಲೋಭಾಲೋಭುಸ್ಸದವಾರಾದಯೋ ಅಪರೇ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸ ವಾರಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ, ತೇ ಅಲಬ್ಭನತೋ ಏವ ನ ದಸ್ಸಿತಾ। ನ ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಅನ್ತರೇನ ಅವತ್ಥನ್ತರಂ ‘‘ಲೋಭೋ ಚ ಬಲವಾ, ಅಲೋಭೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಯುಜ್ಜತೀತಿ, ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ವಾ ಹಿ ಏತೇಸಂ ಬಲವದುಬ್ಬಲಭಾವೋ, ಸಹಜಾತಧಮ್ಮವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಲೋಭೋ ಬಲವಾ ಅಲೋಭೋ ಮನ್ದೋ, ಅದೋಸಾಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ದೋಸಮೋಹಾ ಮನ್ದಾ’’ತಿ। ಸೋ ಚ ನೇಸಂ ಮನ್ದಬಲವಭಾವೋ ಪುರಿಮೂಪನಿಸ್ಸಯತೋ ತಥಾ ಆಸಯಸ್ಸ ಪರಿಭಾವಿತತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಯೋ ಲುದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಯೋ ಉಸ್ಸದಕಿತ್ತನೇ ‘‘ಲುದ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಅಯಂ ಇಧ ಚರಿಯಾವಿಚಾರೇ ‘‘ರಾಗಚರಿತೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ದುಟ್ಠದನ್ಧಾತಿ ‘‘ದುಟ್ಠೋ, ದನ್ಧೋ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ದೋಸಮೋಹಚರಿತಾ। ಪಞ್ಞವಾತಿ ಸಾತಿಸಯಂ ಸಪ್ಪಞ್ಞೋ। ಯತೋ ಸದ್ಧಾವಿತಕ್ಕೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ ಬುದ್ಧಿಚರಿತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಲೋಭಾದೋಸಾನಂ ‘‘ಅಲುದ್ಧಅದುಟ್ಠಾ ಪಸನ್ನಪಕತಿತಾಯ ಸದ್ಧಾಚರಿತಾ’’ತಿ।
ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ಸಾಧಾರಣತೋ ವುತ್ತೋತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಪುಬ್ಬಹೇತುನಿಯಾಮವಸೇನೇವ ಬುದ್ಧಿಚರಿತಾದಿಕೇಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಮೋಹಪರಿವಾರೇನಾತಿ ಅಮೋಹಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇನ, ಉಪನಿಸ್ಸಯತೋ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಭಿಸಙ್ಖತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಪದತ್ತಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಲೋಭಾದಿನಾ ವೋಮಿಸ್ಸಪರಿವಾರೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಲೋಭಮೋಹಾದಿನಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಅವಿರುದ್ಧವೋಮಿಸ್ಸಪರಿವಾರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವಿರೋಧೋ ಚ ಯುಗಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ಸದ್ಧಾನುಸಾರಿಧಮ್ಮಾನುಸಾರಿಗೋತ್ತಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮ್ಪಿ ಭಿನ್ನಸಭಾವಾನೇವ। ಏಕಂಸೇನ ಚ ಮಿಸ್ಸಕಚರಿಯಾಪಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ ಪುಬ್ಬಹೇತುನಿಯಾಮೇನ ಚರಿಯಾಸಿದ್ಧಿತೋ। ತಥಾ ಚೇವ ಉಸ್ಸದಕಿತ್ತನಂ ಪವತ್ತಂ ಯಥಾರಹಂ ಲೋಭಾಲೋಭಾದೀನಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೩೨) –
‘‘ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಕತಮೇಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತಿ? ಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸ ಜವನಕ್ಖಣೇ ತಯೋ ಹೇತೂ ಕುಸಲಾ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಜಾತಚೇತನಾಯ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಕುಸಲಮೂಲಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಸಙ್ಖಾರಾ। ನಿಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ದ್ವೇ ಹೇತೂ ಅಕುಸಲಾ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಜಾತಚೇತನಾಯ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಸಙ್ಖಾರಾ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ತಯೋ ಹೇತೂ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಜಾತಚೇತನಾಯ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾಪಿ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ –
ಆದಿ ‘‘ಏವಂ ಲೋಭಾದೀಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
೪೫. ತತ್ರಾತಿ ನಯೋತಿ ಜಾನನನಯೋ। ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ವುತ್ತೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಧಮ್ಮಮುಖೇನೇವ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನೇನಾಹ ‘‘ಚರಿಯಾಯೋ ವಿಭಾವಯೇ’’ತಿ। ಪಕತಿಗಮನೇನಾತಿ ಅಕಿತ್ತಿಮೇನ ಸಭಾವಗಮನೇನ। ಚಾತುರಿಯೇನಾತಿ ಚಾತುರಭಾವೇನ ಸಿಙ್ಗಾರೇನ। ಉಕ್ಕುಟಿಕನ್ತಿ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಮಜ್ಝಂ। ಖಣನ್ತೋ ವಿಯಾತಿ ಭೂಮಿಂ ಖಣನ್ತೋ ವಿಯ। ಅನುಕಡ್ಢಿತನ್ತಿ ಪಾದನಿಕ್ಖೇಪಸಮಯೇ ಕಡ್ಢನ್ತೋ ವಿಯ ಪಾದಂ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ। ತೇನಸ್ಸ ಪದಂ ಅನುಕಡ್ಢಿತಂ ಪಚ್ಛತೋ ಅಞ್ಛಿತಂ ಹೋತಿ। ಪರಿಬ್ಯಾಕುಲಾಯಾತಿ ಪರಿತೋ ಆಲುಳಿತಾಯ। ಛಮ್ಭಿತೋ ವಿಯಾತಿ ವಿತ್ಥಾಯನ್ತೋ ವಿಯ। ಭೀತೋ ವಿಯಾತಿ ಕೇಚಿ। ಸಹಸಾನುಪೀಳಿತನ್ತಿ ಅಗ್ಗಪಾದೇನ, ಪಣ್ಹಿಯಾ ಚ ಸಹಸಾವ ಸನ್ನಿರುಜ್ಝಿತಂ। ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದಸ್ಸಾತಿ ವಿನಿವಟ್ಟಚ್ಛದನಸ್ಸ ಪಹೀನಕಿಲೇಸಸ್ಸ। ಇದಮೀದಿಸಂ ಪದನ್ತಿ ಭಗವತೋ ಪದಂ ದಿಸ್ವಾ ವದತಿ।
ಪಾಸಾದಿಕನ್ತಿ ಪಸಾದಾವಹಂ। ಮಧುರಾಕಾರನ್ತಿ ಇಟ್ಠಾಕಾರಂ। ಥದ್ಧಾಕಾರನ್ತಿ ಥಮ್ಭಿತಾಕಾರಂ। ಅತರಮಾನೋತಿ ನತರಮಾನೋ, ಸಣಿಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮೋಧಾಯಾತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಓಧಾಯ ಅವಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ। ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ಕಾಯಪಸಾರಣಲಕ್ಖಣಾಯ ನಿಪಜ್ಜಾಯ ಸೇಯ್ಯಾಯ ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಯತಿ ನಿದ್ದಾಯತಿ। ಪಕ್ಖಿತ್ತಕಾಯೋತಿ ಅವಕ್ಖಿತ್ತಕಾಯೋ ಅವಸೋ ವಿಯ ಸಹಸಾ ಪತಿತಕಾಯೋ। ದುಸ್ಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ವಿರೂಪಸನ್ನಿವೇಸಂ। ವಿಕ್ಖಿತ್ತಕಾಯೋತಿ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಖಿತ್ತಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೋ।
ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಕನ್ತಿ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ। ಆಲೋಳಯಮಾನೋ ವಾಲಿಕಾಕಚವರಾನಿ ಆಕುಲಯನ್ತೋ।
ನಿಪುಣಮಧುರಸಮಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರೀತಿ ಸುಕೋಸಲ್ಲಂ ಸುನ್ದರಂ ಅವಿಸಮಂ ಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಞ್ಚ ಕರಣಸೀಲೋ। ಗಾಳ್ಹಥದ್ಧವಿಸಮಕಾರೀತಿ ಥಿರಂ ಅಸಿಥಿಲಂ ವಿಸಮಞ್ಚ ಕರಣಸೀಲೋ। ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಅಪರಿನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಮುಖಪೂರಕನ್ತಿ ಮುಖಸ್ಸ ಪೂರಣಂ ಮಹನ್ತಂ। ಅರಸಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ನರಸಪಟಿಸಂವೇದೀ। ಭಾಜನೇ ಛಡ್ಡೇನ್ತೋತಿ ಭೋಜನಭಾಜನೇ ಸಿತ್ಥಾನಿ ಛಡ್ಡೇನ್ತೋ। ಮುಖಂ ಮಕ್ಖೇನ್ತೋತಿ ಬಹಿಮುಖಂ ಮಕ್ಖೇನ್ತೋ।
ಕಿಲನ್ತರೂಪೋ ವಿಯಾತಿ ತಸ್ಸ ಅಸಹನೇನ ಖೇದಪ್ಪತ್ತೋ ವಿಯ। ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾಯಾತಿ ಅಞ್ಞಾಣಭೂತಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ। ಅಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಯಾತಿ ಕೇಚಿ।
ಮಾಯಾದೀಸು ಮಾಯಾ। ಅಸನ್ತಗುಣಪಕಾಸನಲಕ್ಖಣಂ ಸಾಠೇಯ್ಯಂ। ಉನ್ನತಿಲಕ್ಖಣೋ ಮಾನೋ। ಅಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನಾಮುಖೇನ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞುತಾಲಕ್ಖಣಾ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾ। ಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನಾಮುಖೇನ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞುತಾಲಕ್ಖಣಾ ಮಹಿಚ್ಛತಾ। ಸಕಲಾಭೇನ ಅಸನ್ತುಸ್ಸನಲಕ್ಖಣಾ ಅಸನ್ತುಟ್ಠಿತಾ। ವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಸಿಙ್ಗಂ, ಸಿಙ್ಗಾರತಾನಾಗರಿಕಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಕಿಲೇಸಸಿಙ್ಗಂ। ಅತ್ತನೋ ಸರೀರಸ್ಸ, ಚೀವರಾದಿಪರಿಕ್ಖಾರಸ್ಸ ಚ ಮಣ್ಡನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಲೋಲುಪ್ಪಂ ಚಾಪಲ್ಯಂ। ಏವಮಾದಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪಮದಪ್ಪಮಾದಾದಯೋ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ।
ಪರಾಪರಾಧಸ್ಸ ಉಪನಯ್ಹನಲಕ್ಖಣೋ ಉಪನಾಹೋ। ಪರೇಸಂ ಗುಣಮಕ್ಖಣಲಕ್ಖಣೋ ಮಕ್ಖೋ। ಪರಸ್ಸ ಗುಣೇ ಡಂಸಿತ್ವಾ ಅಪನೇನ್ತೋ ವಿಯ ಯುಗಗ್ಗಾಹಲಕ್ಖಣೋ ಪಳಾಸೋ। ಪರಸಮ್ಪತ್ತಿಉಸೂಯನಲಕ್ಖಣಾ ಇಸ್ಸಾ। ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿನಿಗೂಹನಲಕ್ಖಣಂ ಮಚ್ಛರಿಯಂ। ಇಧ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ದೋವಚಸ್ಸತಾಪಾಪಮಿತ್ತತಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಅನುಸ್ಸಾಹನಂ ಥಿನಂ। ಅಸತ್ತಿವಿಘಾತೋ ಮಿದ್ಧಂ। ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ। ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ। ಸಂಸಯೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ। ಅಯೋನಿಸೋ ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹೋ ಆಧಾನಗ್ಗಾಹಿತಾ। ಯಥಾಗಹಿತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹಸ್ಸ ದುಬ್ಬಿವೇಠಿಯತಾ ದುಪ್ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯತಾ। ಇಧ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಮುಟ್ಠಸಚ್ಚಅಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಮುತ್ತಚಾಗತಾತಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಚಾಗತಾ ನಿಸ್ಸಙ್ಗಪರಿಚ್ಚಾಗೋ। ಯಥಾ ಮಾಯಾದಯೋ, ತಥಾ ಪವತ್ತಾ ಅಕುಸಲಕ್ಖನ್ಧಾ, ಯಥಾ ಅರಿಯಾನಂ ದಸ್ಸನಕಾಮತಾದಯೋ, ತಥಾ ಪವತ್ತಾ ಕುಸಲಕ್ಖನ್ಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಪಸಾದನೀಯಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ವತ್ಥುತ್ತಯಂ। ಸಂವೇಜನೀಯಟ್ಠಾನಾನಿ ಜಾತಿಆದೀನಿ। ಕುಸಲಾನುಯೋಗೇತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಭಾವನಾಯಂ। ‘‘ಏವಞ್ಚ ಏವಞ್ಚ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಕಿಚ್ಚಾನಂ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ಪರಿವಿತಕ್ಕನಂ ರತ್ತಿಂ ಧೂಮಾಯನಾ। ತಥಾವಿತಕ್ಕಿತಾನಂ ತೇಸಂ ದಿವಸಭಾಗೇ ಅನುಟ್ಠಾನಂ ದಿವಾ ಪಜ್ಜಲನಾ। ಹುರಾಹುರಂ ಧಾವನಾತಿ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತವೋಸಗ್ಗೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಇದಂ ಪುರೇ ಚಿತ್ತಮಚಾರಿ ಚಾರಿಕಂ, ಯೇನಿಚ್ಛಕಂ
ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನಾದಿ ‘‘ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಆಗತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ಹಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ನ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಪ್ಪಮಾದವಿಹಾರಿನೋತಿ ತತ್ಥ ವಿನಿಧಾಯ ಭಾವಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನೇನ ಅಪ್ಪಮಾದಕಾರಿನೋ। ಭಿನ್ನಲಕ್ಖಣಾ ಇರಿಯಾಪಥಾದಯೋತಿ ಚಾತುರಿಯೇನ ಅಚಾತುರಿಯೇನ ಸಣಿಕಂ, ಸಹಸಾ ಚ ಗಮನಾದಯೋ। ನ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ನ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ। ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಜಾನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಆದಿಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ।
೪೬. ಸಪ್ಪಾಯಂ ಹಿತಂ, ಕಿಲೇಸವಿಘಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಧೋತವೇದಿಕನ್ತಿ ಅಪರಿಸುದ್ಧಪರಿಕ್ಖೇಪವೇದಿಕಂ। ಭೂಮಟ್ಠಕನ್ತಿ ಭೂಮಿತಲೇಯೇವ ಉಟ್ಠಾಪಿತಂ ಉಪರಿಮತಲರಹಿತಂ। ಏಕತೋ ಓನತಸ್ಸ ಪಬ್ಬತಪಾದಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗೋ ಅಕತಭಿತ್ತಿಭೂಮಿಪರಿಕಮ್ಮೋ ಅಕತಪಬ್ಭಾರೋ। ಜತುಕಾಭರಿತನ್ತಿ ಅಧೋಮುಖಾಹಿ ಓಲಮ್ಬಮಾನಮುಖಾಹಿ ಖುದ್ದಕವಗ್ಗುಲೀಹಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ। ಓಲುಗ್ಗವಿಲುಗ್ಗನ್ತಿ ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಂ। ಉಜ್ಜಙ್ಗಲಂ ಲೂಖಧೂಸರಂ ಛಾಯೂದಕರಹಿತಂ। ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದಿಭಯೇನ ಸಾಸಙ್ಕಂ। ದುರೂಪನ್ತಿ ವಿರೂಪಂ। ದುಬ್ಬಣ್ಣನ್ತಿ ಅಸುನ್ದರವಣ್ಣಂ, ದುಸ್ಸಣ್ಠಾನಂ ವಾ। ಜಾಲಾಕಾರೇನ ಕತಪೂವಂ ಜಾಲಪೂವಂ। ಸಾಣಿ ವಿಯ ಖರಸಮ್ಫಸ್ಸನ್ತಿ ಸಾಣಿಫಲಕೋ ವಿಯ ದುಕ್ಖಸಮ್ಫಸ್ಸಂ। ಭಾರಿಕಭಾವೇನ, ಅನ್ತರನ್ತರಾ ತುನ್ನಕರಣೇನ ಚ ಕಿಚ್ಛಪರಿಹರಣಂ। ಆಣಿಗಣ್ಠಿಕಾಹತೋತಿ ಆಣಿನಾ, ಗಣ್ಠಿಯಾ ಚ ಹತಸೋಭೋ। ಇದಂ ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಂ, ಏವಮಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಸಮುದಾಚಾರೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏಸೇವ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
ದಿಸಾಮುಖನ್ತಿ ದಿಸಾಭಿಮುಖಂ, ಅಬ್ಭೋಕಾಸಾಭಿಮುಖನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಮಹಾಕಸಿಣನ್ತಿ ಮಹನ್ತಂ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಂ। ಸೇಸಂ ಸೇನಾಸನಾದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ, ತಂ ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ।
ವಿತಕ್ಕವಿಧಾವನಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಯಥಾ ತಂ ಆಯಸ್ಮತೋ ಮೇಘಿಯತ್ಥೇರಸ್ಸ। ದರೀಮುಖೇತಿ ಪಬ್ಬತವಿವರೇ। ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ಸುಪ್ಪಸರಾವಮತ್ತಂ।
ಪಭೇದಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ನಿದಾನಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ವಿಭಾವನಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಸಪ್ಪಾಯಪರಿಚ್ಛೇದತೋತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪರಿಚ್ಛೇದ-ಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ವಿಭಾವನಾತಿ ‘‘ಅಯಂ ರಾಗಚರಿತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಜಾನನವಿಭಾವನಾ। ಏಕಚ್ಚಕಸಿಣಾನುಸ್ಸತಿಟ್ಠಾನಮತ್ತಸ್ಸ ‘‘ನ ಚ ತಾವ ಚರಿಯಾನುಕೂಲಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಆವಿಕತ’’ನ್ತಿ।
ಚತ್ತಾಲೀಸಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾ
೪೭. ಸಙ್ಖಾತನಿದ್ದೇಸತೋತಿ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾವಹತೋ। ‘‘ಏತ್ತಕಾನಿ ಏಕಜ್ಝಾನಿಕಾನಿ, ಏತ್ತಕಾನಿ ದುಕತಿಕಜ್ಝಾನಿಕಾನಿ, ಏತ್ತಕಾನಿ ಸಕಲಜ್ಝಾನಿಕಾನೀ’’ತಿ ಝಾನಪ್ಪಭೇದತೋ। ‘‘ಏತೇಸು ಅಙ್ಗಸಮತಿಕ್ಕಮೋ, ಏತೇಸು ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮೋ’’ತಿ ಏವಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮತೋ। ‘‘ಏತ್ತಕಾನೇತ್ಥ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಾನಿ, ಏತ್ತಕಾನಿ ನ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ವಡ್ಢನಾವಡ್ಢನತೋ। ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮನಿಮಿತ್ತನವತ್ತಬ್ಬವಸೇನ, ಚಲಿತಾಚಲಿತವಸೇನ ಚ ಆರಮ್ಮಣವಿಭಾಗತೋ। ಭೂಮಿತೋತಿ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೂಮಿವಿಭಾಗತೋ। ಗಹಣತೋತಿ ದಿಟ್ಠಾದಿವಸೇನ ಗಹಣವಿಭಾಗತೋ। ಪಚ್ಚಯತೋತಿ ಆರುಪ್ಪಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ಚರಿಯಾನುಕೂಲತೋತಿ ರಾಗಚರಿಯಾದೀನಂ ಅನುಕೂಲಭಾವತೋ।
ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಾನಿ। ಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಿಕಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನವನ್ತೋ, ತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚತುಕ್ಕನಯವಸೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ। ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಿಕೇಸೂತಿ ತಿಕಜ್ಝಾನಿಕೇಸು ಪುರಿಮೇಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇಸು, ಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಿಕೇಸು ಆನಾಪಾನಕಸಿಣೇಸು। ಸೇಸೇಸೂತಿ ವುತ್ತಾವಸೇಸೇಸು ಏಕವೀಸತಿಯಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು।
ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠಹದಯರೂಪಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೋ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ನ ಇತರಸ್ಸಾತಿ ಕಸಿಣಫರಣಂ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಸತ್ತಾನಞ್ಚ ಚೇತಸಾ ಚಿತ್ತಮಞ್ಞಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಓಕಾಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಠಿತೋಕಾಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ। ತಥಾ ಉಗ್ಗಹಕೋಸಲ್ಲಸ್ಸ ಸಮ್ಪಾದಿತತ್ತಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾರೇನೇವ ತಾನಿ ಉಪತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತತ್ಥ ವಡ್ಢನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸಚೇ ಪನ ಕೋಚಿ ವಡ್ಢೇಯ್ಯ, ನ ತೇನ ಕೋಚಿ ಗುಣೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಆನಿಸಂಸಾಭಾವಾ ಚಾ’’ತಿ। ‘‘ತೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಮೇವ ಆನಿಸಂಸಾಭಾವಂ ವಿವರತಿ। ಯಸ್ಮಾ ವಡ್ಢಿತೇಸು ಕುಣಪರಾಸಿಯೇವ ವಡ್ಢತಿ, ಅವಡ್ಢಿತೇಪಿ ಕಾಮರಾಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾ ವಿಭೂತಾತಿ ವಿಪುಲಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಸುಪಾಕಟಾ, ವಡ್ಢಿತನಿಮಿತ್ತತಾಯ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕೇವಲನ್ತಿ ‘‘ಪಥವಿಂ ಇಮ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ವಡ್ಢನೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಲಾಭಿತ್ತಾತಿ ಸಾತಿಸಯಂ ಲಾಭಿತಾಯ, ಉಕ್ಕಂಸಗತವಸಿಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಥೇರೋ ಹಿ ಪರಮಾಯ ವಸಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಸ್ಸಮಣ್ಡಲೇ ಅಸ್ಸಂ ಸಾರೇನ್ತೋ ವಿಯ ಯತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿಸಿನ್ನೋಪಿ ಠಿತೋಪಿ ತಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತೇವ। ತೇನಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ ನಿಮಿತ್ತಂ ವಡ್ಢಿತಂ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬದಿಸಾಸೂ’’ತಿಆದಿ।
ವುತ್ತಾತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ ವುತ್ತಾ। ಮಹನ್ತೇತಿ ವಿಪುಲೇ। ನಿನ್ನಥಲಾದಿವಸೇನ ಹಿ ಏಕದೇಸೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಸಮನ್ತತೋ ಗಹಣವಸೇನ ಸಕಲಸರೀರೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ತಂ ಮಹನ್ತಂ ಹೋತಿ। ಮಹನ್ತೇ ವಾ ಸರೀರೇ। ಅಪ್ಪಕೇತಿ ಸರೀರಸ್ಸ ಏಕದೇಸೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಪ್ಪಕೇ ವಾ ಖುದ್ದಕೇ ದಾರಕಸರೀರೇ। ಏತನ್ತಿ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ। ಆದೀನವನ್ತಿ ‘‘ಅಸುಭರಾಸಿ ಏವ ವಡ್ಢತಿ, ನ ಚ ಕೋಚಿ ಆನಿಸಂಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಆದೀನವಂ।
ಸೇಸಾನಿಪಿ ನ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಉಪಪತ್ತಿತೋ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಿಚುಪಿಣ್ಡಾದಿವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಮ್ಪಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ವಾತಸಙ್ಘಾತಸನ್ನಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಾತರಾಸಿಯೇವ ವಡ್ಢತೀ’’ತಿ। ಓಕಾಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನನ್ತಿ ನಾಸಿಕಗ್ಗಮುಖನಿಮಿತ್ತಾದಿಓಕಾಸೇನ ಸಪರಿಚ್ಛೇದಂ। ವಾಯೋಕಸಿಣವಡ್ಢನೇ ವಿಯ ನ ಏತ್ಥ ಕೋಚಿ ಗುಣೋ, ಕೇವಲಂ ವಾತವಡ್ಢನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾದೀನವತ್ತಾ’’ತಿ। ತೇಸನ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾನಂ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ। ನ ಚ ತೇನ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥೀತಿ ತೇನ ಸತ್ತರಾಸಿವಡ್ಢನೇನ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿವಡ್ಢನೇ ವಿಯ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥಿ। ಪರಿಗ್ಗಹವಸೇನಾತಿ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಭಾವನಾವಿಸಯಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಹವಸೇನ, ನ ನಿಮಿತ್ತವಡ್ಢನವಸೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಾವಾಸದ್ವಿಆವಾಸಾದಿನಾ’’ತಿಆದಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಭಾವನಾಯಂ। ಯದಯನ್ತಿ ಯಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ ಅಯಂ ಯೋಗೀ। ಸೀಮಾಸಮ್ಭೇದೇನೇವ ಹೇತ್ಥ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನುಪ್ಪತ್ತಿ, ನ ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಪರಿತ್ತಾದಿಆರಮ್ಮಣತಾ ಝಾನಸ್ಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿತ್ತಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣತಾಪೇತ್ಥ ಪರಿಗ್ಗಹವಸೇನಾ’’ತಿ, ಕತಿಪಯೇ ಸತ್ತೇ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ಮೇತ್ತಾದಯೋ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ, ಬಹುಕೇ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಕಾಸಂ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮತ್ತಾ ನ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ವಕ್ಖತಿ ವಾ ಯಂ ತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಪರಿಕಪ್ಪಜಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಡ್ಢೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ನ ಇತರನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಸಭಾವಧಮ್ಮಂ ವಡ್ಢೇತು’’ನ್ತಿ ಸೇಸಾನಿ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಆದೀನಿ ದಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ। ಅನಿಮಿತ್ತತ್ತಾತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಾಭಾವಾ।
ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಭೂತಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ। ಸೇಸಾನಿ ಅಟ್ಠಾರಸ। ಸೇಸಾನಿ ಛಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ, ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ, ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಸೇಸಾನಿ ಛ। ವಿಸ್ಸನ್ದಮಾನಪುಬ್ಬತಾಯ ವಿಪುಬ್ಬಕಂ। ಪಗ್ಘರಮಾನಲೋಹಿತತಾಯ ಲೋಹಿತಕಂ। ಕಿಮೀನಂ ಪಚಲನೇನ ಪುಳುವಕಂ, ಚಲಿತಾರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತಂ। ವಾತಪಾನವಿವರಾದೀಹಿ ಅನ್ತೋಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಸೂರಿಯಾಲೋಕಾದಿಕಸ್ಸ ಚಲನಾಕಾರೋ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಓಭಾಸಮಣ್ಡಲಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಚಲಿತಾರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತಂ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೇತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ। ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಮೇವಾತಿ ಸನ್ತಂ ನಿಚ್ಚಲಮೇವ।
ದೇವೇಸೂತಿ ಕಾಮಾವಚರದೇವೇಸು, ತತ್ಥ ಅಸುಭಾನಂ ಪಟಿಕೂಲಸ್ಸ ಚ ಆಹಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ದಿಟ್ಠೇನಾತಿ ದಿಟ್ಠೇನ ವತ್ಥುನಾ ಕಾರಣಭೂತೇನ। ಗಹೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ, ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಸಾತಿ ಕಾಯಗತಾಸತಿಯಾ। ಉಚ್ಛುಸಸ್ಸಾದೀನಂ ಪತ್ತೇಸು ಪಚಲಮಾನವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ ವಾ ತಸ್ಸ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಾಯೋಕಸಿಣಂ ದಿಟ್ಠಫುಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ। ನ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೇನ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ, ಭಾವನಾರಮ್ಭವಸೇನ ನ ಪಟ್ಠಪೇತಬ್ಬಾನಿ, ಹೇಟ್ಠಿಮೇ ತಯೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇ, ಕಸಿಣೇಸು ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಞ್ಚ ಅನಧಿಗನ್ತ್ವಾ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ।
ಇಮೇಸು ಪನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣೇನ ಯಥಾರಹಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ, ಝಾನಾನಞ್ಚ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸುಖವಿಹಾರಸ್ಸಾತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಸ್ಸ।
‘‘ಏಕಾದಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ಅನುಕೂಲಾನೀ’’ತಿ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕವಸೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಅನುಕೂಲಾನಿ ರಾಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸ್ಸ ಉಪಾಯಭಾವತೋ। ಅಟ್ಠ ಅನುಕೂಲಾನೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸು। ಏಕನ್ತಿ ಇದಂ ಅನುಸ್ಸತಿಅಪೇಕ್ಖಂ ಅನುಸ್ಸತೀಸು ಏಕನ್ತಿ, ನ ಮೋಹಚರಿತವಿತಕ್ಕಚರಿತಾಪೇಕ್ಖಂ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾಪಿ ಅನುಕೂಲಸ್ಸ ಅಲಬ್ಭನತೋ ‘‘ಸದ್ಧಾಚರಿತಸ್ಸ ಪುರಿಮಾ ಛ ಅನುಸ್ಸತಿಯೋ’’ತಿ ಇದಂ ಅತಿಸಪ್ಪಾಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಇಮಸ್ಸೇವ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಂ ಇಮಸ್ಸ ಅತಿಸಪ್ಪಾಯನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಚರಿತಾನಂ ಅನುಕೂಲಾನಿ। ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ಸರಾವಮತ್ತಂ, ಅಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ತತೋ ಅಧಿಕಪಮಾಣಂ। ಪರಿತ್ತಂ ವಾ ಸುಪ್ಪಸರಾವಮತ್ತಂ, ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ಅಧಿಕಪಮಾಣಂ ಖಲಮಣ್ಡಲಾದಿಕಸಿಣಭಾವೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ।
ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಮನಸಿಕರಣೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ। ಉತ್ತರೀತಿ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ, ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ, ವೀರಿಯಂ; ಪಞ್ಞಾತಿ ಇಮೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾನತೋ ಉಪರಿ। ಅಸುಭಾತಿ ಅಸುಭಭಾವನಾ ಏಕಾದಸಸು ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ಭಾವನಾನುಯೋಗಾ। ಮೇತ್ತಾತಿ ಅನೋಧಿಸೋ, ಓಧಿಸೋ ವಾ ಪವತ್ತಾ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾ। ಆನಾಪಾನಸ್ಸತೀತಿ ಸೋಳಸವತ್ಥುಕಾ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಭಾವನಾ। ವಿತಕ್ಕುಪಚ್ಛೇದಾಯಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾನಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದನತ್ಥಾಯ। ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೧೩೭; ಧ॰ ಪ॰ ೨೭೭; ಮಹಾನಿ॰ ೨೭) ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ। ಅಸ್ಮಿಮಾನಸಮುಗ್ಘಾತಾಯಾತಿ ‘‘ಅಸ್ಮೀ’’ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸ್ಸ ನವವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ಮಾನಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಾಯ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಏಕಸ್ಸೇವ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ವುತ್ತಾ, ನ ಏಕಸ್ಸ ಚತುಚರಿಯತಾಯ। ತೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾನಿ ಸಬ್ಬಕುಸಲಪರಿಬ್ರೂಹನಾನೀ’’ತಿ।
ಏಕಸ್ಸೇವ ಸತ್ತ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ನ ಚಾಯಸ್ಮಾ ರಾಹುಲೋ ಸಬ್ಬಚರಿತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಚನಮತ್ತೇತಿ ‘‘ಅಸುಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅಸುಕಚರಿತಸ್ಸ ಅನುಕೂಲ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತವಚನಮತ್ತೇ। ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ತಥಾವಚನಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸೋ ಪನ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಭಾವಿತೋ ಏವ।
೪೮. ‘‘ಪಿಯೋ ಗರೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೩೭) ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ। ‘‘ಅತ್ತನೋ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಸಯಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ। ಸೋಮನಸ್ಸಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ‘‘ಏವಂ ಬಹುಪರಿಸ್ಸಯೋಯಂ ಅತ್ತಭಾವೋ ಠಾನೇಯೇವ ಮಯಾ ನಿಯ್ಯಾತಿತೋ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ।
ಅತಜ್ಜನೀಯೋತಿ ನ ತಜ್ಜೇತಬ್ಬೋ ನ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಅತಜ್ಜನೀಯಭಾವೋ ದೋವಚಸ್ಸತಾಯ ವಾ ಸಿಯಾ, ಆಚರಿಯೇ ಅನಿವಿಟ್ಠಪೇಮತಾಯ ವಾತಿ ತದುಭಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದುಬ್ಬಚೋ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯೋ ಹಿ ಆಚರಿಯೇನ ತಜ್ಜಿಯಮಾನೋ ಕೋಪಞ್ಚ ದೋಸಞ್ಚ ಅಪಚ್ಚಯಞ್ಚ ಪಾತುಕರೋತಿ, ಯೋ ವಾ ‘‘ಕಿಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಓವಾದಾನುಸಾಸನಿಧಮ್ಮೇನ। ಗೂಳ್ಹಂ ಗನ್ಥನ್ತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಗನ್ಥಂ, ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಸಹಿತಂ ಗಮ್ಭೀರಂ ಸುಞ್ಞತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಞ್ಚ।
ತುಮ್ಹಾಕಮತ್ಥಾಯಾತಿ ವುತ್ತೇತಿ ‘‘ಸತಪೋರಿಸೇ ಪಪಾತೇ ಪತನೇನ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಕೇನಚಿ ವುತ್ತೇ। ಘಂಸೇನ್ತೋತಿ ‘‘ಮನುಸ್ಸಕಕ್ಕೇನ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಘಂಸೇನ್ತೋ ನಿರವಸೇಸಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಖೇಪೇತುಂ ಉಸ್ಸಹೇಯ್ಯಂ। ‘‘ಮಮ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿರುನ್ಧನೇನ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕೋಚಿ ರೋಗವೂಪಸಮಾದಿಕೋ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಕೇನಚಿ ವುತ್ತೇ। ತೀಹಿಪಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಆಚರಿಯೇ ಭತ್ತಿಪವೇದನಮುಖೇನ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋ ಏವ ಪವೇದಿತೋ।
೪೯. ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪವತ್ತಿತ್ವಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಆಗಮ್ಮ ಯತ್ಥ ಸೇತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಆಸಯೋ ‘‘ಮಿಗಾಸಯೋ’’ ವಿಯ, ಆಸಯೋ ಏವ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ। ಸೋ ದುವಿಧೋ ವಿಪನ್ನೋ, ಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ। ತತ್ಥ ವಿಪನ್ನೋ ಸಸ್ಸತಾದಿಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸನಿಸ್ಸಿತೋ। ಸಮ್ಪನ್ನೋ ದುವಿಧೋ ವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತೋ, ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತೋತಿ। ತೇಸು ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಜ್ಝಾಸಯೇನಾ’’ತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಇದಾನಿ ನಂ ವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಲೋಭಾದೀನಂ ವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಛಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಅಲುಬ್ಭನಾದೀಹಿ ಛಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ। ಸಮ್ಪನ್ನಜ್ಝಾಸಯೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಾನಂ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾದೀನಂ ಸಾಧನವಸೇನ, ಲೋಕುತ್ತರಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಜ್ಝಾಸಯೋ, ತೇನ। ಅಲೋಭಾದಯೋ ಹಿ ಅನೇಕದೋಸವಿಧಮನತೋ, ಅನೇಕಗುಣಾವಹತೋ ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಬಹುಕಾರಾ ವಿಸೇಸತೋ ಯೋಗಿನೋ। ತಥಾ ಹಿ ಅಲೋಭಾದಯೋ ಮಚ್ಛೇರಮಲಾದೀನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧ ಮೂಲರಾಸೀವಣ್ಣನಾ) –
‘‘ಅಲೋಭೋ ಮಚ್ಛೇರಮಲಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಅದೋಸೋ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಮಲಸ್ಸ, ಅಮೋಹೋ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಭಾವನಾಯ। ಅಲೋಭೋ ಚೇತ್ಥ ದಾನಹೇತು, ಅದೋಸೋ ಸೀಲಹೇತು, ಅಮೋಹೋ ಭಾವನಾಹೇತು। ತೇಸು ಚ ಅಲೋಭೇನ ಅನಧಿಕಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ಲುದ್ಧಸ್ಸ ಅಧಿಕಗ್ಗಹಣತೋ, ಅದೋಸೇನ ಅನೂನಂ ದುಟ್ಠಸ್ಸ ಊನಗ್ಗಹಣತೋ, ಅಮೋಹೇನ ಅವಿಪರೀತಂ ಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣತೋ।
‘‘ಅಲೋಭೇನ
‘‘ಅಲೋಭೇನ ಚೇತ್ಥ ಜಾತಿದುಕ್ಖಂ ನ ಹೋತಿ ಅಲೋಭಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಪಟಿಪಕ್ಖತೋ, ತಣ್ಹಾಮೂಲಕತ್ತಾ ಚ ಜಾತಿದುಕ್ಖಸ್ಸ, ಅದೋಸೇನ ಜರಾದುಕ್ಖಂ ನ ಹೋತಿ ತಿಕ್ಖದೋಸಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಂ ಜರಾಸಮ್ಭವತೋ, ಅಮೋಹೇನ ಮರಣದುಕ್ಖಂ ನ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಮೋಹಮರಣಞ್ಹಿ ದುಕ್ಖಂ, ನ ಚ ತಂ ಅಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಹೋತಿ। ಅಲೋಭೇನ ಚ ಗಹಟ್ಠಾನಂ, ಅಮೋಹೇನ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ, ಅದೋಸೇನ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸುಖಸಂವಾಸತಾ ಹೋತಿ।
‘‘ವಿಸೇಸತೋ ಚೇತ್ಥ ಅಲೋಭೇನ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇ ಉಪಪತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ತಣ್ಹಾಯ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅಲೋಭೋ। ಅದೋಸೇನ ನಿರಯೇ ಉಪಪತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ, ದೋಸೇನ ಹಿ ಚಣ್ಡಜಾತಿತಾಯ ದೋಸಸದಿಸಂ ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಿ, ದೋಸಸ್ಸ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅದೋಸೋ। ಅಮೋಹೇನ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ, ಮೋಹೇನ ಹಿ ನಿಚ್ಚಸಮ್ಮೂಳ್ಹಂ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಮೋಹಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಚ ಅಮೋಹೋ। ಏತೇಸು ಚ ಅಲೋಭೋ ರಾಗವಸೇನ ಉಪಗಮನಸ್ಸ ಅಭಾವಕರೋ, ಅದೋಸೋ ದೋಸವಸೇನ ಅಪಗಮನಸ್ಸ, ಅಮೋಹೋ ಮೋಹವಸೇನ ಅಮಜ್ಝತ್ತಭಾವಸ್ಸ।
‘‘ತೀಹಿಪಿ
‘‘ಅಲೋಭೋ
‘‘ಅಲೋಭೋ ಚೇತ್ಥ ಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾಗೇನ ಭೋಗಪಟಿಲಾಭತೋ, ಅದೋಸೋ ಮಿತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಮೇತ್ತಾಯ ಮಿತ್ತಾನಂ ಪಟಿಲಾಭತೋ, ಅಪರಿಹಾನತೋ ಚ, ಅಮೋಹೋ ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಅಮೂಳ್ಹೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಹಿತಮೇವ ಕರೋನ್ತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ। ಅಲೋಭೋ ಚ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅದೋಸೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸ್ಸ, ಅಮೋಹೋ ಅರಿಯವಿಹಾರಸ್ಸ।
‘‘ಅಲೋಭೇನ ಚೇತ್ಥ ಸಕಪಕ್ಖೇಸು ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಿಬ್ಬುತೋ ಹೋತಿ ತೇಸಂ ವಿನಾಸೇನ ಅಭಿಸಙ್ಗಹೇತುಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಭಾವಾ, ಅದೋಸೇನ ಪರಪಕ್ಖೇಸು, ಅದುಟ್ಠಸ್ಸ ಹಿ ವೇರೀಸುಪಿ ವೇರಿಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವತೋ, ಅಮೋಹೇನ ಉದಾಸೀನಪಕ್ಖೇಸು ಅಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಗತಾಯ ಅಭಾವತೋ।
‘‘ಅಲೋಭೇನ
ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಾನಂ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾದೀನಂ ಸಾಧನವಸೇನ ಲೋಕುತ್ತರಾನಂ, ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಜ್ಝಾಸಯೋ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಬೋಧೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ।
ಇದಾನಿ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಛಾತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ಅಜ್ಝಾಸಯಾತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ। ಉಭಯಂ ಪನ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಛಬ್ಬಿಧಾ ಅಜ್ಝಾಸಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬೋಧಿಸತ್ತಾತಿ ಬುಜ್ಝನಕಸತ್ತಾ, ಬೋಧಿಯಾ ವಾ ನಿಯತಭಾವೇನ ಸತ್ತಾ ಲಗ್ಗಾ, ಅಧಿಮುತ್ತಾ ತನ್ನಿನ್ನಾ ತಪ್ಪೋಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬೋಧಿಪರಿಪಾಕಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಯಥಾಭಿನೀಹಾರಂ ಅತ್ತನಾ ಪತ್ತಬ್ಬಬೋಧಿಯಾ ಪರಿಪಾಚನಾಯ ಭವನ್ತಿ। ಅಲೋಭಜ್ಝಾಸಯಾತಿ ಅಲುಬ್ಭನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಅಜ್ಝಾಸಯಾ, ಆದಿತೋ ‘‘ಕಥಂ ನು ಖೋ ಮಯಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ಸಬ್ಬದಾ ಚ ಅಲುದ್ಧಾ ಏವ ಹೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ, ಮಜ್ಝೇ ಚ ಅಲುಬ್ಭನವಸೇನೇವ, ಪಚ್ಛಾ ಚ ತಸ್ಸೇವ ರೋಚನವಸೇನ ಪವತ್ತಅಜ್ಝಾಸಯಾ। ಲೋಭೇ ದೋಸದಸ್ಸಾವಿನೋತಿ ಲುಬ್ಭನಲಕ್ಖಣೇ ಲೋಭೇ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಆದೀನವದಸ್ಸಾವಿನೋ। ಇದಂ ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ ಏಕದೇಸತೋ ಬ್ರೂಹನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ। ಲೋಭೇ ಹಿ ಆದೀನವಂ, ಅಲೋಭೇ ಚ ಆನಿಸಂಸಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಅಲೋಭಜ್ಝಾಸಯೋ ಪರಿವಡ್ಢತಿ, ಸ್ವಾಯಂ ತತ್ಥ ಆದೀನವಾನಿಸಂಸದಸ್ಸನವಿಧಿ ವಿಭಾವಿತೋಯೇವ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮನ್ತಿ ಇಧ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ। ಪವಿವೇಕೋ ತದಙ್ಗವಿವೇಕೋ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕೋ, ಕಾಯವಿವೇಕೋ, ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ ಚ। ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಸಬ್ಬಭವಗತೀಸೂತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಭವೇಸು, ಸಬ್ಬಾಸು ಚ ಗತೀಸು। ತದಧಿಮುತ್ತತಾಯಾತಿ ಯದತ್ಥಂ ಭಾವನಾನುಯೋಗೋ, ಯದತ್ಥಾ ಚ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ, ತದಧಿಮುತ್ತೇನ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಮಾಧಾಧಿಮುತ್ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ।
೫೦. ‘‘ಕಿಂ ಚರಿತೋಸೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತೋ ಸಚೇ ‘‘ನ ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ವದೇಯ್ಯ, ‘‘ಕೇ ವಾ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಬಹುಲಂ ಸಮುದಾಚರನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ। ಕಿಂ ವಾತಿ ಕಿಂ ಅಸುಭಂ ವಾ ಅನುಸ್ಸತಿಟ್ಠಾನಂ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ವಾ। ಕಿಂ ತೇ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ ಫಾಸು ಹೋತೀತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗಭಾವೇನ ಸುಖಂ ಹೋತಿ। ಚಿತ್ತಂ ನಮತೀತಿ ಪಕತಿಯಾವ ಅಭಿರತಿವಸೇನ ನಮತಿ। ಏವಮಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಇರಿಯಾಪಥಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತೇಪಿ ಹಿ ನ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಏಕಂಸತೋ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ ಏವ। ತಥಾ ಹಿ ಸಮುದಾಚಾರೋ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ವುತ್ತೋ। ‘‘ಅಸುಕಞ್ಚ ಅಸುಕಞ್ಚ ಮನಸಿಕಾರವಿಧಿಂ ಕತಿಪಯದಿವಸಂ ಅನುಯುಞ್ಜಾಹೀ’’ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬೋ।
‘‘ಪಕತಿಯಾ ಉಗ್ಗಹಿತಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇದಂ ಯಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತುಕಾಮೋ, ತತ್ಥ ಸಜ್ಝಾಯವಸೇನ ವಾ ಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ವಾ ಕತಪರಿಚಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಏಕಂ ದ್ವೇ ನಿಸಜ್ಜಾನೀತಿ ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಉಣ್ಹಾಸನಾನಿ। ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಮುಖಾವ ಅಧೀಯಾಪೇತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬಂ, ಸೋ ಚೇ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗನ್ತುಕಾಮೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸನ್ತಿಕೇ ವಸನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಆಗತಾಗತಕ್ಖಣೇ ಕಥೇತಬ್ಬಂ, ಪವತ್ತಿಂ ಸುತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಪಥವೀಕಸಿಣನ್ತಿ ಕತಸ್ಸಾತಿ ಕತಸ್ಸ ಕಸಿಣಸ್ಸ। ತಂ ತಂ ಆಕಾರನ್ತಿ ಆಚರಿಯೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಪದಪದತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಓಪಮ್ಮಾದಿಕಂ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಂ ತಂ ತಂ ಆಕಾರಂ, ಯಂ ಯಂ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಉಪನಿಬನ್ಧಿತ್ವಾತಿ ಉಪನೇತ್ವಾ ನಿಬದ್ಧಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ, ಹದಯೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಪಮುಸ್ಸನ್ತಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಸುಟ್ಠು ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿತಾಯ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರಿತಾಯ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸುಣನ್ತೇನ। ತನ್ತಿ ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸುಗ್ಗಹಿತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ। ಇತರಸ್ಸಾತಿ ತಥಾ ಅಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ। ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನಾತಿ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಪಕಾರಸ್ಸ ತತ್ಥ ಅಸೇಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ।
ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ತತಿಯಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ।