೪. ಪಥವೀಕಸಿಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೫೧. ಫಾಸು ಹೋತೀತಿ ಆವಾಸಸಪ್ಪಾಯಾದಿಲಾಭೇನ ಮನಸಿಕಾರಫಾಸುತಾ ಭಾವನಾನುಕೂಲತಾ ಹೋತಿ। ಪರಿಸೋಧೇನ್ತೇನಾತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಗಣ್ಠಿಟ್ಠಾನಾನಂ ಛಿನ್ದನವಸೇನ ವಿಸೋಧೇನ್ತೇನ। ಅಕಿಲಮನ್ತೋಯೇವಾತಿ ಅಕಿಲನ್ತಕಾಯೋ ಏವ। ಸತಿ ಹಿ ಕಾಯಕಿಲಮಥೇ ಸಿಯಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಗಣ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ಚ ದುಬ್ಬಿನಿವೇಧತಾಯ ಗಣ್ಠಿಭೂತಂ ಠಾನಂ। ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಚ ವಿಭಾವನೇನ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ, ವಿಭೂತಂ ಸುಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸುವಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ವಿಸುದ್ಧಂ, ನಿಗುಮ್ಬಂ ನಿಜ್ಜಟನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಅನನುರೂಪವಿಹಾರವಣ್ಣನಾ

೫೨. ಅಞ್ಞತರೇನಾತಿ ಅಞ್ಞತರೇನಾಪಿ, ಪಗೇವ ಅನೇಕೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಮಹನ್ತಭಾವೋ ಮಹತ್ತಂ। ತಥಾ ಸೇಸೇಸು। ಸೋಣ್ಡವಾ ಸೋಣ್ಡೀ। ತಥಾ ಪಣ್ಣನ್ತಿಆದೀಸು। ಬೋಧಿಅಙ್ಗಣಾದೀಸು ಕಾತಬ್ಬಂ ಇಧ ‘‘ವತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಾನೀಯಘಟಂ ವಾ ರಿತ್ತ’’ನ್ತಿ। ನಿಟ್ಠಿತಾಯಾತಿ ಪವಿಟ್ಠಪವಿಟ್ಠಾನಂ ದಾನೇನ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾಯ। ಜಿಣ್ಣವಿಹಾರೇಪಿ ಯತ್ರ ಭಿಕ್ಖೂ ಏವಂ ವದನ್ತಿ ‘‘ಆಯಸ್ಮಾ, ಯಥಾಸುಖಂ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋತು, ಮಯಂ ಪಟಿಜಗ್ಗಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ। ಏವರೂಪೇ ವಿಹಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ನಯೋ ಲಬ್ಭತಿ, ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಪನ ನ ವುತ್ತೋ।

ಮಹಾಪಥವಿಹಾರೇತಿ ಮಹಾಪಥಸಮೀಪೇ ವಿಹಾರೇ। ಭಾಜನದಾರುದೋಣಿಕಾದೀನೀತಿ ರಜನಭಾಜನಾನಿ, ರಜನತ್ಥಾಯ ದಾರು, ದಾರುಮಯದೋಣಿಕಾ, ರಜನಪಚನಟ್ಠಾನಂ, ಧೋವನಫಲಕನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ। ಸಾಕಹಾರಿಕಾತಿ ಸಾಕಹಾರಿನಿಯೋ ಇತ್ಥಿಯೋ। ವಿಸಭಾಗಸದ್ದೋ ಕಾಮಗುಣೂಪಸಂಹಿತೋ ಗೀತಸದ್ದೋತಿ ವದನ್ತಿ, ಕೇವಲೋಪಿ ಇತ್ಥಿಸದ್ದೋ ವಿಸಭಾಗಸದ್ದೋ ಏವ। ತತ್ರಾತಿ ಪುಪ್ಫವನ್ತೇ ವಿಹಾರೇ। ತಾದಿಸೋಯೇವಾತಿ ‘‘ತತ್ಥಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಾದಿಸೋ ಪಣ್ಣವನ್ತೇ ವಿಹಾರೇ ಉಪದ್ದವೋ ವುತ್ತೋ, ತಾದಿಸೋಯೇವ। ‘‘ಪುಪ್ಫಹಾರಿಕಾಯೋ ಪುಪ್ಫಂ ಓಚಿನನ್ತಿಯೋ’’ತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಅಯಮಿಧ ವಿಸೇಸೋ।

ಪತ್ಥನೀಯೇತಿ ತತ್ಥ ವಸನ್ತೇಸು ಸಮ್ಭಾವನಾವಸೇನ ಉಪಸಙ್ಕಮನಾದಿನಾ ಪತ್ಥೇತಬ್ಬೇ। ತೇನಾಹ ‘‘ಲೇಣಸಮ್ಮತೇ’’ತಿ। ದಕ್ಖಿಣಾಗಿರೀತಿ ಮಗಧವಿಸಯೇ ದಕ್ಖಿಣಾಗಿರೀತಿ ವದನ್ತಿ।

ವಿಸಭಾಗಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಇಟ್ಠಾನಿ, ಅನಿಟ್ಠಾನಿ ಚ। ಅನಿಟ್ಠಾನಂ ಹಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಘಟೇಹಿ ನಿಘಂಸನ್ತಿಯೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ದಬ್ಬೂಪಕರಣಯೋಗ್ಗಾ ರುಕ್ಖಾ ದಬ್ಬೂಪಕರಣರುಕ್ಖಾ।

ಯೋ ಪನ ವಿಹಾರೋ। ಖಲನ್ತಿ ಧಞ್ಞಕರಣಟ್ಠಾನಂ। ಗಾವೋ ರುನ್ಧನ್ತಿ ‘‘ಸಸ್ಸಂ ಖಾದಿಂಸೂ’’ತಿ। ಉದಕವಾರನ್ತಿ ಕೇದಾರೇಸು ಸಸ್ಸಾನಂ ದಾತಬ್ಬಉದಕವಾರಂ। ಅಯಮ್ಪೀತಿ ಮಹಾಸಙ್ಘಭೋಗೋಪಿ ವಿಹಾರೋ। ವಾರಿಯಮಾನಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ।

ಸಮುದ್ದಸಾಮುದ್ದಿಕನದೀನಿಸ್ಸಿತಂ ಉದಕಪಟ್ಟನಂ। ಮಹಾನಗರಾನಂ ಆಯದ್ವಾರಭೂತಂ ಅಟವಿಮುಖಾದಿನಿಸ್ಸಿತಂ ಥಲಪಟ್ಟನಂ। ಅಪ್ಪಸನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನಸ್ಸ ತತ್ಥ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಮಞ್ಞಮಾನಾ ರಾಜಮನುಸ್ಸಾ।

ಸಮೋಸರಣೇನಾತಿ ಇತೋ ಚಿತೋ ಸಞ್ಚರಣೇನ। ಪಪಾತೇತಿ ಪಪಾತಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ ಗಾಯಿ ‘‘ಗೀತಸದ್ದೇನ ಇಧಾಗತಂ ಪಪಾತೇ ಪಾತೇತ್ವಾ ಖಾದಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ। ವೇಗೇನ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ವೇಗೇನಾಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಕುಹಿಂ ಯಾಸೀ’’ತಿ ಖನ್ಧೇ ಗಹೇತ್ವಾ।

ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ, ವಿಹಾರಸಾಮನ್ತಾ ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ಲದ್ಧುಂ, ತತ್ಥ ವಿಹಾರೇ ಸೋ ಅಲಾಭೋ ಮಹಾದೋಸೋತಿ ಯೋಜನಾ।

ಪನ್ಥನಿನ್ತಿ ಪನ್ಥೇ ನೀತೋ ಪವತ್ತಿತೋತಿ ಪನ್ಥನೀ, ಮಗ್ಗನಿಸ್ಸಿತೋ ವಿಹಾರೋ। ತಂ ಪನ್ಥನಿಂ। ಸೋಣ್ಡಿನ್ತಿ ಸೋಣ್ಡಿಸಹಿತೋ ವಿಹಾರೋ ಸೋಣ್ಡೀ, ತಂ ಸೋಣ್ಡಿಂ। ತಥಾ ಪಣ್ಣನ್ತಿಆದೀಸು। ನಗರನಿಸ್ಸಿತಂ ನಗರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ಯಥಾ ‘‘ಭೀಮಸೇನೋ ಭೀಮೋ’’ತಿ। ದಾರುನಾತಿ ದಾರುನಿಸ್ಸಿತೇನ ಸಹ। ವಿಸಭಾಗೇನಾತಿ ಯೋ ವಿಸಭಾಗೇಹಿ ವುಸೀಯತಿ, ವಿಸಭಾಗಾನಂ ವಾ ನಿವಾಸೋ, ಸೋ ವಿಹಾರೋ ವಿಸಭಾಗೋ। ತೇನ ವಿಸಭಾಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ। ಪಚ್ಚನ್ತನಿಸ್ಸಿತಞ್ಚ ಸೀಮಾನಿಸ್ಸಿತಞ್ಚ ಅಸಪ್ಪಾಯಞ್ಚ ಪಚ್ಚನ್ತಸೀಮಾಸಪ್ಪಾಯಂ। ಯತ್ಥ ಮಿತ್ತೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತಮ್ಪೀತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಠಾನ-ಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ। ಇತಿ ವಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ‘‘ಭಾವನಾಯ ಅನನುರೂಪಾನೀ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಜಾನಿತ್ವಾ।

ಅನುರೂಪವಿಹಾರವಣ್ಣನಾ

೫೩. ಅಯಂ ಅನುರೂಪೋ ನಾಮಾತಿ ಅಯಂ ವಿಹಾರೋ ಭಾವನಾಯ ಅನುರೂಪೋ ನಾಮ। ನಾತಿದೂರನ್ತಿ ಗೋಚರಟ್ಠಾನತೋ ಅಡ್ಢಗಾವುತತೋ ಓರಭಾಗತಾಯ ನ ಅತಿದೂರಂ। ನಾಚ್ಚಾಸನ್ನನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಪಮಾಣೇನ ಗೋಚರಟ್ಠಾನತೋ ಪಞ್ಚಧನುಸತಿಕತಾಯ ನ ಅತಿಆಸನ್ನಂ। ತಾಯ ಚ ಪನ ನಾತಿದೂರನಾಚ್ಚಾಸನ್ನತಾಯ, ಗೋಚರಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಸ್ಸಯಾದಿರಹಿತಮಗ್ಗತಾಯ ಚ ಗಮನಸ್ಸ ಚ ಆಗಮನಸ್ಸ ಚ ಯುತ್ತರೂಪತ್ತಾ ಗಮನಾಗಮನಸಮ್ಪನ್ನಂ। ದಿವಸಭಾಗೇ ಮಹಾಜನಸಂಕಿಣ್ಣತಾಭಾವೇನ ದಿವಾ ಅಪ್ಪಾಕಿಣ್ಣಂ। ಅಭಾವತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಅಪ್ಪ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೩೬) ವಿಯ। ರತ್ತಿಯಂ ಜನಾಲಾಪಸದ್ದಾಭಾವೇನ ರತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪಸದ್ದಂ। ಸಬ್ಬದಾಪಿ ಜನಸನ್ನಿಪಾತನಿಗ್ಘೋಸಾಭಾವೇನ ಅಪ್ಪನಿಗ್ಘೋಸಂ। ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನಾತಿ ಅಕಸಿರೇನ ಸುಖೇನೇವ। ಸೀಲಾದಿಗುಣಾನಂ ಥಿರಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಥೇರಾ। ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿ ಬಹು ಸುತಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಬಹುಸ್ಸುತಾ। ವಾಚುಗ್ಗತಕರಣೇನ, ಸಮ್ಮದೇವ ಗರೂನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಆಗಮಿತಭಾವೇನ ಚ ಆಗತೋ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೋ ಆಗಮೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಆಗತಾಗಮಾ। ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಧಾರಣೇನ ಧಮ್ಮಧರಾ। ವಿನಯಸ್ಸ ಧಾರಣೇನ ವಿನಯಧರಾ। ತೇಸಂಯೇವ ಧಮ್ಮವಿನಯಾನಂ ಮಾತಿಕಾಯ ಧಾರಣೇನ ಮಾತಿಕಾಧರಾ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಪರಿಪುಚ್ಛಾಯ ಪರಿಪುಚ್ಛತಿ। ಅತ್ಥಪರಿಪುಚ್ಛಾಯ ಪರಿಪಞ್ಹತಿ ವೀಮಂಸತಿ ವಿಚಾರೇತಿ। ಇದಂ, ಭನ್ತೇ, ಕಥಂ ಇಮಸ್ಸ ಕೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಪರಿಪುಚ್ಛನಪರಿಪಞ್ಹಾಕಾರದಸ್ಸನಂ। ಅವಿವಟಞ್ಚೇವ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಂ ಪದೇಸನ್ತರಪಾಳಿದಸ್ಸನೇನ ಆಗಮತೋ ವಿವರನ್ತಿ। ಅನುತ್ತಾನೀಕತಞ್ಚ ಯುತ್ತಿವಿಭಾವನೇನ ಉತ್ತಾನೀಕರೋನ್ತಿ। ಕಙ್ಖಟ್ಠಾನಿಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಂಸಯುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹೇತುತಾಯ ಗಣ್ಠಿಟ್ಠಾನಭೂತೇಸು ಪಾಳಿಪದೇಸೇಸು ಯಾಥಾವತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯದಾನೇನ ಕಙ್ಖಂ ಪಟಿವಿನೋದೇನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ನಾತಿದೂರಂ, ನಾಚ್ಚಾಸನ್ನಂ, ಗಮನಾಗಮನಸಮ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಏಕಂ ಅಙ್ಗಂ, ‘‘ದಿವಾ ಅಪ್ಪಾಕಿಣ್ಣಂ, ರತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪಸದ್ದಂ ಅಪ್ಪನಿಗ್ಘೋಸ’’ನ್ತಿ ಏಕಂ, ‘‘ಅಪ್ಪಡಂಸಮಕಸವಾತಾತಪಸರೀಸಪಸಮ್ಫಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಏಕಂ, ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸೇನಾಸನೇ ವಿಹರನ್ತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಪರಿಕ್ಖಾರಾ’’ತಿ ಏಕಂ, ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸೇನಾಸನೇ ಥೇರಾ…ಪೇ॰… ಕಙ್ಖಂ ಪಟಿವಿನೋದೇನ್ತೀ’’ತಿ ಏಕಂ। ಏವಂ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।

ಖುದ್ದಕಪಲಿಬೋಧವಣ್ಣನಾ

೫೪. ಖುದ್ದಕಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದೇ ಪಯೋಜನಂ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ಅಗ್ಗಳಅನುವಾತಪರಿಭಣ್ಡದಾನಾದಿನಾ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ ವಾ। ತನ್ತಚ್ಛೇದಾದೀಸು ತುನ್ನಕಮ್ಮಂ ವಾ ಕಾತಬ್ಬಂ।

ಭಾವನಾವಿಧಾನವಣ್ಣನಾ

೫೫. ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನಾತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನಸ್ಸ ಚತ್ತಾಲೀಸವಿಧಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ವಸೇನ। ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಕ್ಕನ್ತೇನಾತಿ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪರಿಭೋಗತೋ ಪಟಿನಿವತ್ತೇನ, ಪಿಣ್ಡಪಾತಭುತ್ತಾವಿನಾ ಓನೀತಪತ್ತಪಾಣಿನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭತ್ತಸಮ್ಮದಂ ಪಟಿವಿನೋದೇತ್ವಾತಿ ಭೋಜನನಿಮಿತ್ತಂ ಪರಿಸ್ಸಮಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ। ಆಹಾರೇ ಹಿ ಆಸಯಂ ಪವಿಟ್ಠಮತ್ತೇ ತಸ್ಸ ಆಗನ್ತುಕತಾಯ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸಿಯಾ ಸರೀರಸ್ಸ ಕೋಚಿ ಪರಿಸ್ಸಮೋ, ತಂ ವೂಪಸಮೇತ್ವಾ। ತಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಅವೂಪಸನ್ತೇ ಸರೀರಖೇದೇನ ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗತಂ ನ ಲಭೇಯ್ಯಾತಿ। ಪವಿವಿತ್ತೇತಿ ಜನವಿವಿತ್ತೇ। ಸುಖನಿಸಿನ್ನೇನಾತಿ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ಉಜುಂ ಕಾಯಂ ಪಣಿಧಾಯ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ಸುಖನಿಸಿನ್ನೇನ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತನ್ತಿ ಯಂ ‘‘ಕತಾಯ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಥವಿಯಾ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಇಧ ವುಚ್ಚತಿ, ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯಂ।

ಇದಾನಿ ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಳಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಥವೀಕಸಿಣಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಪಥವೀಕಸಿಣಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋತಿ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಆದಿಯನ್ತೋ, ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಭೂತಂ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪ್ಪಾದನಞ್ಚೇತ್ಥ ತಥಾನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾಪನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಥವಿಯನ್ತಿ ವಕ್ಖಮಾನವಿಸೇಸೇ ಪಥವೀಮಣ್ಡಲೇ। ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುನಾ ಆದಾಸತಲೇ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಯ ಭಾವನಾಞಾಣೇನ ವಕ್ಖಮಾನವಿಸೇಸಂ ಪಥವೀನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ‘‘ಪಥವಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ಮಣ್ಡಲಾಪೇಕ್ಖಾಯ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ। ಕತೇತಿ ವಕ್ಖಮಾನವಿಧಿನಾ ಅಭಿಸಙ್ಖತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ। ಅಕತೇತಿ ಪಾಕತಿಕೇ ಖಲಮಣ್ಡಲಾದಿಕೇ ಪಥವೀಮಣ್ಡಲೇ। ಸಾನ್ತಕೇತಿ ಸಅನ್ತಕೇ ಏವ, ಸಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾವಧಾರಣಞ್ಹೇತಂ ವಚನಂ। ತಥಾ ಹಿ ತೇನ ನಿವತ್ತಿತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನೋ ಅನನ್ತಕೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಕೋಟಿಯೇತಿಆದೀನಿಪಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಾನಿ। ಸುಪ್ಪಮತ್ತೇ ವಾತಿಆದೀಸು ಸುಪ್ಪಸರಾವಾನಿ ಸಮಪ್ಪಮಾಣಾನಿ ಇಚ್ಛಿತಾನಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ವದನ್ತಿ ‘‘ಸರಾವಮತ್ತಂ ವಿದತ್ಥಿಚತುರಙ್ಗುಲಂ ಹೋತಿ, ಸುಪ್ಪಮತ್ತಂ ತತೋ ಅಧಿಕಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ। ಕಿತ್ತಿಮಂ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಸರಾವಮತ್ತಂ, ಉಪರಿಮಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಸುಪ್ಪಮತ್ತಂ, ನ ತತೋ ಅಧೋ, ಉದ್ಧಂ ವಾತಿ ಪರಿತ್ತಪ್ಪಮಾಣಭೇದಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ ‘ಸುಪ್ಪಮತ್ತೇ ವಾ ಸರಾವಮತ್ತೇ ವಾ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಯಥಾಉಪಟ್ಠಿತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಏಕಙ್ಗುಲಮತ್ತಮ್ಪಿ ವಡ್ಢಿತಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಮೇವಾತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಛತ್ತಮತ್ತಮ್ಪಿ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಂ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।

ಸೋ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಸುಗ್ಗಹಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ಸೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ತಂ ಪಥವೀಮಣ್ಡಲಂ ಸುಗ್ಗಹಿತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕರೋತಿ। ಯದಾ ಚಕ್ಖುಂ ಉಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ ಆವಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ಉಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ ಓಲೋಕಿತಕ್ಖಣೇ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತದಾ ಸುಗ್ಗಹಿತಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ। ಅಥೇತ್ಥ ಸತಿಂ ಸೂಪಟ್ಠಿತಂ ಕತ್ವಾ ಅಬಹಿಗತೇನ ಮಾನಸೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ಸೂಪಧಾರಿತಂ ಉಪಧಾರೇತಿ ನಾಮ। ಏವಂ ಉಪಧಾರಿತಂ ಪನ ನಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆವಜ್ಜೇನ್ತೋ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ ತಮೇವಾರಬ್ಭ ಆಸೇವನಂ ಭಾವನಂ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತೇನ್ತೋ ಸುವವತ್ಥಿತಂ ವವತ್ಥಪೇತಿ ನಾಮ। ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇತಿ ಏವಂ ಸುಗ್ಗಹಿತಕರಣಾದಿನಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಉಪಟ್ಠಿತೇ ತಸ್ಮಿಂ ಪಥವೀಕಸಿಣಸಞ್ಞಿತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ। ಚಿತ್ತಂ ಉಪನಿಬನ್ಧತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ ಉಪನೇತ್ವಾ ನಿಬನ್ಧತಿ ಅಞ್ಞಾರಮ್ಮಣತೋ ವಿನಿವತ್ತಂ ಕರೋತಿ। ಅದ್ಧಾ ಇಮಾಯಾತಿಆದಿ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವಿತಾದಸ್ಸನಂ।

ಇದಾನಿ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠಸ್ಸ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಭಾವನಾವಿಧಿಂ ವಿಭಾವೇತುಕಾಮೋ ಅಕತೇ ತಾವ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇನ ಅತೀತಭವೇಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೇ। ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನಾನೀತಿ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕನಯವಸೇನ ವದತಿ। ಪುಞ್ಞವತೋತಿ ಭಾವನಾಮಯಪುಞ್ಞವತೋ। ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ತಾದಿಸೇನೇವ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ। ಖಲಮಣ್ಡಲೇತಿ ಮಣ್ಡಲಾಕಾರೇ ಧಞ್ಞಕರಣಟ್ಠಾನೇ। ತಂಠಾನಪ್ಪಮಾಣಮೇವಾತಿ ಓಲೋಕಿತಟ್ಠಾನಪ್ಪಮಾಣಮೇವ।

ಅವಿರಾಧೇತ್ವಾತಿ ಅವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ವುತ್ತವಿಧಿನಾ ಏವ। ನೀಲಪೀತಲೋಹಿತಓದಾತಸಮ್ಭೇದವಸೇನಾತಿ ನೀಲಾದಿವಣ್ಣಾಹಿ ಮತ್ತಿಕಾಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ, ಏಕಜ್ಝಞ್ಚ ಸಂಸಗ್ಗವಸೇನ। ಗಙ್ಗಾವಹೇತಿ ಗಙ್ಗಾಸೋತೇ। ಸೀಹಳದೀಪೇ ಕಿರ ರಾವಣಗಙ್ಗಾ ನಾಮ ನದೀ, ತಸ್ಸಾ ಸೋತೇನ ಛಿನ್ನತಟಟ್ಠಾನೇ ಮತ್ತಿಕಾ ಅರುಣವಣ್ಣಾ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗಙ್ಗಾವಹೇ ಮತ್ತಿಕಾಸದಿಸಾಯ ಅರುಣವಣ್ಣಾಯಾ’’ತಿ। ಅರುಣವಣ್ಣಾಯ ಅರುಣನಿಭಾಯ, ಅರುಣಪ್ಪಭಾವಣ್ಣಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಏವಂ ಕಸಿಣದೋಸೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಕಸಿಣಕರಣಾದಿಕೇ ಸೇಸಾಕಾರೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಞ್ಚ ಖೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಂಹಾರಿಮನ್ತಿ ಸಂಹರಿತಬ್ಬಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಚರಣಯೋಗ್ಗಂ। ತತ್ರಟ್ಠಕನ್ತಿ ಯತ್ರ ಕತಂ, ತತ್ಥೇವ ತಿಟ್ಠನಕಂ। ವುತ್ತಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ‘‘ಸುಪ್ಪಮತ್ತೇ ವಾ ಸರಾವಮತ್ತೇ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಮಾಣಂ। ವಟ್ಟನ್ತಿ ಮಣ್ಡಲಸಣ್ಠಾನಂ। ಪರಿಕಮ್ಮಕಾಲೇತಿ ನಿಮಿತ್ತುಗ್ಗಹಣಾಯ ಭಾವನಾಕಾಲೇ। ಏತದೇವಾತಿ ಯಂ ವಿದತ್ಥಿಚತುರಙ್ಗುಲವಿತ್ಥಾರಂ, ಏತದೇವ ಪಮಾಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸುಪ್ಪಮತ್ತಂ ವಾ ಸರಾವಮತ್ತಂ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸುಪ್ಪಂ ಹಿ ನಾತಿಮಹನ್ತಂ, ಸರಾವಞ್ಚ ಮಹನ್ತಂ ಚಾಟಿಪಿಧಾನಪ್ಪಹೋನಕನ್ತಿ ಸಮಪ್ಪಮಾಣಂ ಹೋತಿ।

೫೬. ತಸ್ಮಾತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದತ್ಥಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಏವಂ ವುತ್ತಪಮಾಣಂ ಪರಿಚ್ಛೇದನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಮಾಣಂ ವಿದತ್ಥಿಚತುರಙ್ಗುಲವಿತ್ಥಾರಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ, ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಮಾಣಂ ವಾ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಂ ವಿಸಭಾಗವಣ್ಣೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ। ರುಕ್ಖಪಾಣಿಕಾತಿ ಕುಚನ್ದನಾದಿರುಕ್ಖಪಾಣಿಕಾ ಅರುಣವಣ್ಣಸ್ಸ ವಿಸಭಾಗವಣ್ಣಂ ಸಮುಟ್ಠಪೇತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಕತಿರುಕ್ಖಪಾಣಿಕಾ ಪನ ಪಾಸಾಣಪಾಣಿಕಾಗತಿಕಾವ। ನಿನ್ನುನ್ನತಟ್ಠಾನಾಭಾವೇನ ಭೇರೀತಲಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾ। ತತೋ ದೂರತರೇತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತತೋ ಪದೇಸತೋ, ಪೀಠತೋ ಚ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಆದೀನವದಸ್ಸನಂ। ಕಸಿಣದೋಸಾತಿ ಹತ್ಥಪಾಣಿಪದಾದಯೋ ಇಧ ಕಸಿಣದೋಸಾ।

ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಹತ್ಥನ್ತರೇ ಪದೇಸೇ, ವಿದತ್ಥಿಚತುರಙ್ಗುಲಪಾದಕೇ ಪೀಠೇ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತವಿಧಿನಾವ। ಕಾಮೇಸು ಆದೀನವನ್ತಿ ‘‘ಕಾಮಾ ನಾಮೇತೇ ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲೂಪಮಾ ನಿರಸ್ಸಾದಟ್ಠೇನ, ತಿಣುಕ್ಕೂಪಮಾ ಅನುದಹನಟ್ಠೇನ, ಅಙ್ಗಾರಕಾಸೂಪಮಾ ಮಹಾಭಿತಾಪಟ್ಠೇನ, ಸುಪಿನಕೂಪಮಾ ಇತ್ತರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ, ಯಾಚಿತಕೂಪಮಾ ತಾವಕಾಲಿಕಟ್ಠೇನ, ರುಕ್ಖಫಲೂಪಮಾ ಸಬ್ಬಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಪಲಿಭಞ್ಜನಟ್ಠೇನ, ಅಸಿಸೂನೂಪಮಾ ಅಧಿಕುಟ್ಟನಟ್ಠೇನ, ಸತ್ತಿಸೂಲೂಪಮಾ ವಿನಿವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ, ಸಪ್ಪಸಿರೂಪಮಾ ಸಪಟಿಭಯಟ್ಠೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾಚಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೧೭; ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೨೩೪) ‘‘ಅಪ್ಪಸ್ಸಾದಾ ಕಾಮಾ ಬಹುದುಕ್ಖಾ ಬಹುಪಾಯಾಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾಚಿ॰ ೪೧೭; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩೪; ೨.೪೨) ‘‘ಕಾಮಸುಖಞ್ಚ ನಾಮೇತಂ ಬಹುಪರಿಸ್ಸಯಂ, ಸಾಸಙ್ಕಂ, ಸಭಯಂ, ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ, ಮೀಳ್ಹಪರಿಭೋಗಸದಿಸಂ, ಹೀನಂ, ಗಮ್ಮಂ, ಪೋಥುಜ್ಜನಿಕಂ, ಅನರಿಯಂ, ಅನತ್ಥಸಂಹಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚ ಅನೇಕಾಕಾರವೋಕಾರಂ ವತ್ಥುಕಾಮಕಿಲೇಸಕಾಮೇಸು ಆದೀನವಂ ದೋಸಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ। ಕಾಮನಿಸ್ಸರಣೇತಿ ಕಾಮಾನಂ ನಿಸ್ಸರಣಭೂತೇ, ತೇಹಿ ವಾ ನಿಸ್ಸಟೇ। ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪಾದಕಭಾವೇನ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಸಮತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಉಪಾಯಭೂತೇ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇತಿ ಝಾನೇ। ಜಾತಾಭಿಲಾಸೇನ ಸಞ್ಜಾತಚ್ಛನ್ದೇನ। ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವತ ಭಗವಾ ಅವಿಪರೀತಧಮ್ಮದೇಸನತ್ತಾ, ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ಧಮ್ಮೋ ಏಕನ್ತನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ತಾ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಸಙ್ಘೋ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಸಙ್ಘಗುಣಾನುಸ್ಸರಣೇನ ರತನತ್ತಯವಿಸಯಂ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಜನಯಿತ್ವಾ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ ಏತಾಯಾತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಟಿಪದಾ, ಸಉಪಚಾರಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ, ವಿಪಸ್ಸನಾಯ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಚ ಅಧಿಗಮಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುಬ್ಬೇ ಪನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಮೇವ ನೇಕ್ಖಮ್ಮನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ವುತ್ತಾವಸೇಸಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಮ್ಮಾ। ಯಥಾಹ –

‘‘ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾ।

ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮ’ನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚರೇ’’ತಿ॥ (ಇತಿವು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೦೯)।

ಪವಿವೇಕಸುಖರಸಸ್ಸಾತಿ ಚಿತ್ತವಿವೇಕಾದಿವಿವೇಕಜಸ್ಸ ಸುಖರಸಸ್ಸ। ಏವಮೇತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಪದೇಹಿ ‘‘ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವೀ’’ತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಮೇನ ಆಕಾರೇನಾತಿ ಅತಿಉಮ್ಮೀಲನಅತಿಮನ್ದಾಲೋಚನಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ನಾತಿಉಮ್ಮೀಲನನಾತಿಮನ್ದಾಲೋಚನಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಮೇನ ಆಲೋಚನಾಕಾರೇನ। ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹನ್ತೇನಾತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಚಕ್ಖುನಾ ಗಹಿತನಿಮಿತ್ತಂ ಮನಸಾ ಗಣ್ಹನ್ತೇನ। ಭಾವೇತಬ್ಬನ್ತಿ ತಥಾಪವತ್ತಂ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಂ ಆಸೇವಿತಬ್ಬಂ ಬಹುಲೀಕಾತಬ್ಬಂ।

ಚಕ್ಖು ಕಿಲಮತಿ ಅತಿಸುಖುಮಂ, ಅತಿಭಾಸುರಞ್ಚ ರೂಪಗತಂ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯತೋ ವಿಯ। ಅತಿವಿಭೂತಂ ಹೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಾವಿಭಾವತೋ। ತಥಾ ಚ ವಣ್ಣತೋ ವಾ ಲಕ್ಖಣತೋ ವಾ ಉಪತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇನಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಅವಿಭೂತಂ ಹೋತಿ ಗಜನಿಮ್ಮೀಲನೇನ ಪೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ರೂಪಗತಂ ವಿಯ। ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಲೀನಂ ಹೋತಿ ದಸ್ಸನೇ ಮನ್ದಬ್ಯಾಪಾರತಾಯ ಕೋಸಜ್ಜಪಾತತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಆದಾಸತಲೇ ಮುಖನಿಮಿತ್ತದಸ್ಸಿನಾ ವಿಯಾತಿ ಯಥಾ ಆದಾಸತಲೇ ಮುಖನಿಮಿತ್ತದಸ್ಸೀ ಪುರಿಸೋ ನ ತತ್ಥ ಅತಿಗಾಳ್ಹಂ ಉಮ್ಮೀಲತಿ, ನಾಪಿ ಅತಿಮನ್ದಂ, ನ ಆದಾಸತಲಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ನಾಪಿ ಲಕ್ಖಣಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ। ಅಥ ಖೋ ಸಮೇನ ಆಕಾರೇನ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ, ಏವಮೇವ ಅಯಮ್ಪಿ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ ಸಮೇನ ಆಕಾರೇನ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣಪ್ಪಸುತೋಯೇವ ಹೋತಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮೇನ ಆಕಾರೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ನ ವಣ್ಣೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೋತಿ ಯೋ ತತ್ಥ ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಅರುಣವಣ್ಣೋ, ಸೋ ನ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬೋ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಪನ ಗಹಣಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಿವಾರೇತುಂ। ತೇನೇವೇತ್ಥ ‘‘ನ ಓಲೋಕೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ। ನ ಲಕ್ಖಣಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಂ ತತ್ಥ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಥದ್ಧಲಕ್ಖಣಂ, ತಂ ನ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ।

ದಿಸ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ವಣ್ಣಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ವಣ್ಣವಸೇನೇತ್ಥ ಆಭೋಗೋ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ, ಸೋ ಪನ ವಣ್ಣೋ ನಿಸ್ಸಯಗತಿಕೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನಿಸ್ಸಯಸವಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ। ನಿಸ್ಸಯೇನ ಸಮಾನಾಕಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ಸೋ ವಣ್ಣೋ ತಾಯ ಪಥವಿಯಾ ಸಮಾನಗತಿಕಂ ಕತ್ವಾ, ವಣ್ಣೇನ ಸಹೇವ ‘‘ಪಥವೀ’’ತಿ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಸ್ಸದವಸೇನ ಪಣ್ಣತ್ತಿಧಮ್ಮೇತಿ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಉಸ್ಸನ್ನಭಾವೇನ ಸತ್ತಿತೋ ಅಧಿಕಭಾವೇನ ಸಸಮ್ಭಾರಪಥವಿಯಂ ‘‘ಪಥವೀ’’ತಿ ಯೋ ಲೋಕವೋಹಾರೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿಧಮ್ಮೇ ಚಿತ್ತಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ಪಥವೀ, ಪಥವೀ’’ತಿ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಲೋಕವೋಹಾರೇನ ಪಣ್ಣತ್ತಿಮತ್ತೇ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತಬ್ಬಂ, ನಾಮನ್ತರವಸೇನಪಿ ಪಥವೀ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ, ಹೋತು, ಕೋ ದೋಸೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮಹೀ ಮೇದಿನೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಮಿಚ್ಛತೀತಿ ಯಂ ನಾಮಂ ವತ್ತುಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ತಞ್ಚ ಖೋ ಯದಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾನುಕೂಲಂ ಹೋತಿ ಯಂ ನಾಮಂ ಅಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಪುಬ್ಬೇ ತತ್ಥ ಗಹಿತಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಅನುಕೂಲಂ ಪಚುರತಾಯ, ಪಗುಣತಾಯ ವಾ ಆಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚ ಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರೇ ಕಸ್ಸಚಿ ವಚೀಭೇದೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಆಚರಿಯೇನ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಸನ್ಧಾಯ। ಕಿಂ ವಾ ಬಹುನಾ, ಪಾಕಟಭಾವೋಯೇವೇತ್ಥ ಪಮಾಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಲೇನ ಉಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ ಕಾಲೇನ ನಿಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಲಂ ಚಕ್ಖುಂ ಉಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಪಥವೀಮಣ್ಡಲಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಪುನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಲಂ ಚಕ್ಖುಂ ನಿಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ಯೇನಾಕಾರೇನ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಗಹಿತಂ, ತೇನಾಕಾರೇನ ಪುನ ತಂ ಸಮನ್ನಾಹರಿತಬ್ಬಂ।

೫೭. ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಜವನಾನಂ ಗೋಚರಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ। ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ। ನ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ನಿಸೀದಿತಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಯದಿ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತೇ ಜಾತೇಪಿ ಪಥವೀಮಣ್ಡಲಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಭಾವೇತಿ, ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿ ನ ಸಿಯಾ। ಸಮೀಪಟ್ಠೇನ ಚ ನ ಓಲೋಕೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತನೋ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ನಿಸ್ಸದ್ದಭಾವಾಯ ಏಕಪಟಲಿಕೂಪಾಹನಾಗಹಣಂ, ಪರಿಸ್ಸಯವಿನೋದನತ್ಥಂ ಕತ್ತರದಣ್ಡಗ್ಗಹಣಂ। ಸಚೇ ನಸ್ಸತಿ, ಅಥಾನೇನ ಭಾವೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವಕ್ಖಮಾನೇಸು ಅಸಪ್ಪಾಯೇಸು ಕೇನಚಿದೇವ ಅಸಪ್ಪಾಯೇನ ಕಾರಣಭೂತೇನ। ನಿಮಿತ್ತಂ ಆದಾಯಾತಿ ಯಥಾಜಾತಂ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ। ಸಮನ್ನಾಹರಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಅನು ಅನು ಆಹರಿತಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಕ್ಕಾಹತಂ ವಿತಕ್ಕಾಹತನ್ತಿ ತಕ್ಕನತೋ, ಸವಿಸೇಸಂ ತಕ್ಕನತೋ ಚ ‘‘ತಕ್ಕೋ, ವಿತಕ್ಕೋ’’ತಿ ಚ ಏವಂ ಲದ್ಧನಾಮೇನ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೇನ ಆಹನನಪರಿಯಾಹನನಕಿಚ್ಚೇನ ಅಪರಾಪರಂ ವತ್ತಮಾನೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಆಹತಂ, ಪರಿಯಾಹತಞ್ಚ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಬಲಪ್ಪತ್ತವಿತಕ್ಕೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ತಕ್ಕಾಹತಂ ವಿತಕ್ಕಾಹತಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ। ಯಥಾ ಭಾವನಾ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ವಿಸೇಸಂ ಆವಹತಿ, ಏವಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ। ಅನುಕ್ಕಮೇನಾತಿ ಭಾವನಾನುಕ್ಕಮೇನ। ಯದಾ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸುವಿಸದಾನಿ ತಿಕ್ಖಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತದಾ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದೀನಂ ದೂರೀಭಾವೇನ ಸಾತಿಸಯಥಾಮಪ್ಪತ್ತೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಬಲೇಹಿ ಲದ್ಧೂಪತ್ಥಮ್ಭಾನಿ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಿ ಕಾಮಾವಚರಾನೇವ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಬಹೂನಿ ಹುತ್ವಾ ಪಾತುಭವನ್ತಿ। ತತೋ ಏವ ತೇಸಂ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭೂತಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಯೋ ಸದ್ಧಿಂ ತದೇಕಟ್ಠೇಹಿ ಪಾಪಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿದೂರೀ ಭವನ್ತಿ, ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ತಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಸನ್ನಿಸೀದನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಸೀದನ್ತಿ, ಉಪಸಮನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ। ಅಙ್ಗುಲಿಪದಪಾಣಿಪದಾದಿಕೋ ಕಸಿಣದೋಸೋ। ಆದಾಸಮಣ್ಡಲೂಪಮಾದೀಹಿ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತತೋ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಸುಪರಿಸುದ್ಧತಂ, ಸಣ್ಹಸುಖುಮತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಞ್ಚ ಖೋ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ ನೇವ ವಣ್ಣವನ್ತಂ ನ ಸಣ್ಠಾನವನ್ತಂ ಅಪರಮತ್ಥಸಭಾವತ್ತಾ। ಈದಿಸನ್ತಿ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನವನ್ತಂ। ತಿಲಕ್ಖಣಬ್ಭಾಹತನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಲಕ್ಖಣತ್ತಯಾನುಪವಿಟ್ಠಂ, ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಲಕ್ಖಣತ್ತಯಙ್ಕಿತಂ ವಾ। ಯದಿ ನ ಪನೇತಂ ತಾದಿಸಂ ವಣ್ಣಾದಿವನ್ತಂ, ಕಥಂ ಝಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕೇವಲಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಸಞ್ಞಜನ್ತಿ ಭಾವನಾಸಞ್ಞಾಜನಿತಂ, ಭಾವನಾಸಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಜಾತಮತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಅಸಭಾವಸ್ಸ ಕುತೋಚಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಅತ್ಥಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರಮತ್ತ’’ನ್ತಿ।

೫೮. ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನೇವ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾವ, ನ ಪನ ತದತ್ಥಂ ಉಸ್ಸಾಹೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಇತರೋಪಿ ಸಮಾಧಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನನ್ತಿ ತಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದುವಿಧೋ ಹಿ ಸಮಾಧೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಝಾನಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖದೂರೀಭಾವೋ, ಥಿರಭಾವಪ್ಪತ್ತಿ ಚಾತಿ ಇಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ। ಇದಾನಿ ತಾನಿ ಕಾರಣಾನಿ ಅವತ್ಥಾಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಪಚಾರಭೂಮಿಯಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಉಪಚಾರಭೂಮಿಯನ್ತಿ ಉಪಚಾರಾವತ್ಥಾಯಂ। ಯದಿಪಿ ತದಾ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಪಟುತರಾನಿ ಮಹಗ್ಗತಭಾವಪ್ಪತ್ತಾನಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಪನ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನೇನ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಹಿತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಪಟಿಲಾಭಭೂಮಿಯನ್ತಿ ಝಾನಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾವತ್ಥಾಯಂ। ತದಾ ಹಿ ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಾನಂ ಝಾನಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಙ್ಗಪಾತುಭಾವೇನಾ’’ತಿ। ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಹಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।

ನ ಥಾಮಜಾತಾನೀತಿ ನ ಜಾತಥಾಮಾನಿ, ನ ಭಾವನಾಬಲಂ ಪತ್ತಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಝಾನಚಿತ್ತಂ। ಕೇವಲಮ್ಪಿ ರತ್ತಿಂ ಕೇವಲಮ್ಪಿ ದಿವಸಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿವೇಲಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಉಪಚಾರಭೂಮಿಯಂ ನಿಮಿತ್ತವಡ್ಢನಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಲದ್ಧಪರಿಹಾನೀತಿ ಲದ್ಧಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಪರಿಹಾನಿ। ನಿಮಿತ್ತೇ ಅವಿನಸ್ಸನ್ತೇ ತದಾರಮ್ಮಣಝಾನಮ್ಪಿ ಅಪರಿಹೀನಮೇವ ಹೋತಿ, ನಿಮಿತ್ತೇ ಪನ ಆರಕ್ಖಾಭಾವೇನ ವಿನಟ್ಠೇ ಲದ್ಧಂ ಲದ್ಧಂ ಝಾನಮ್ಪಿ ವಿನಸ್ಸತಿ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಆರಕ್ಖಮ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ।

ಸತ್ತಸಪ್ಪಾಯವಣ್ಣನಾ

೫೯. ‘‘ಥಾವರಞ್ಚ ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಯಥಾ ಥಾವರಂ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾಲದ್ಧಞ್ಹಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ತತ್ಥ ಸತಿಂ ಸೂಪಟ್ಠಿತಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಗ್ಗತಂ ವಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಥಿರಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಸುರಕ್ಖಿತಞ್ಚ। ಸತಿ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ, ಸಮಾಧಿಗ್ಗಹಣೇನ ವೀರಿಯಞ್ಚ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ ನಾನನ್ತರಿಯಭಾವತೋ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಆವಾಸೇಸು। ತೀಣಿ ತೀಣೀತಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಆವಾಸೇ ಅವುತ್ಥಅವುತ್ಥಟ್ಠಾನೇ ವಸನನಿಯಾಮೇನ ತಯೋ ತಯೋ ದಿವಸೇ ವಸಿತ್ವಾ।

ಉತ್ತರೇನ ವಾ ದಕ್ಖಿಣೇನ ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಗಮನಾಗಮನೇ ಸೂರಿಯಾಭಿಮುಖಭಾವನಿವಾರಣತ್ಥನ್ತಿ। ಸಹಸ್ಸಧನುಪ್ಪಮಾಣಂ ದಿಯಡ್ಢಕೋಸಂ।

ದ್ವತ್ತಿಂಸ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾತಿ ರಾಜಕಥಾದಿಕೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭; ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೨೩; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೮೦; ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೬೯; ಪಾಚಿ॰ ೫೦೮) ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತಾ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ಸರೂಪತೋ ಅನಾಗತಾಪಿ ಅರಞ್ಞಪಬ್ಬತನದೀದೀಪಕಥಾ ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖಾನಂ ತಿರಚ್ಛಾನಭಾವತೋ ‘‘ದ್ವತ್ತಿಂಸ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ದಸಕಥಾವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ‘‘ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾ, ಸನ್ತುಟ್ಠಿ, ಪವಿವೇಕೋ, ಅಸಂಸಗ್ಗೋ, ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋ, ಸೀಲ, ಸಮಾಧಿ, ಪಞ್ಞಾ, ವಿಮುತ್ತಿ, ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಕಥಾದೀನಂ ವತ್ಥೂನಿ, ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಭಸ್ಸಂ ಸಪ್ಪಾಯಂ।

ಅತಿರಚ್ಛಾನಕಥಿಕೋತಿ ನತಿರಚ್ಛಾನಕಥಿಕೋ, ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾ ವಿಧುರಂ ಧಮ್ಮಿಕಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪಟಿಸಂಯುತ್ತಮೇವ ಕಥಂ ಕಥೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಆದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಯೋ ಹಿ ಸಮಾಧಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕೋ, ಸಮಾಧಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ವಾ ಪಾರಂ ಪತ್ತೋ, ಸೋ ಇಮಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಸಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಕಾಯದಳ್ಹೀಬಹುಲೋತಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಸನ್ತಪ್ಪನಪೋಸನಪ್ಪಸುತೋ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಾವದತ್ಥಂ ಉದರಾವದೇಹಕಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸೇಯ್ಯಸುಖಂ ಪಸ್ಸಸುಖಂ ಮಿದ್ಧಸುಖಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೨೦; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೨೦೬)।

ಭೋಜನಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಮಧುರಮ್ಬಿಲರಸವಸೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪಯೋಗಂ ಗಚ್ಛತಿ ದಧಿಆದೀಸು ತಥಾ ದಸ್ಸನತೋ। ಕಟುಕಾದಿರಸಾ ಪನ ಕೇವಲಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಕಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಸ್ಸಚಿ ಮಧುರಂ, ಕಸ್ಸಚಿ ಅಮ್ಬಿಲಂ ಸಪ್ಪಾಯಂ ಹೋತೀ’’ತಿ।

ಯಸ್ಮಿಂ ಇರಿಯಾಪಥೇ ಆಧಾರಭೂತೇ, ವತ್ತಮಾನೇ ವಾ, ಯಸ್ಮಿಂ ವಾ ಇರಿಯಾಪಥೇ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ। ನಿಮಿತ್ತಾಸೇವನಬಹುಲಸ್ಸಾತಿ ನಿಮಿತ್ತೇ ಆಸೇವನಾಬಹುಲಸ್ಸ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತೇ ವಿಸಯಭೂತೇ ಭಾವನಾಮನಸಿಕಾರಂ ಬಹುಲಂ ಆಸೇವನ್ತಸ್ಸ, ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಗೋಚರಾಸೇವನವಸೇನ ಆಸೇವನಾಬಹುಲಸ್ಸ। ಯೇನ ಹಿ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಭಾವನಾಸೇವನಾ, ತೇನ ಗೋಚರಾಸೇವನಾಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ।

ದಸವಿಧಅಪ್ಪನಾಕೋಸಲ್ಲವಣ್ಣನಾ

೬೦. ನ ಹೋತಿ ಅಪ್ಪನಾ। ಯೇನ ವಿಧಿನಾ ಅಪ್ಪನಾಯಂ ಕುಸಲೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ದಸವಿಧೋ ವಿಧಿ ಅಪ್ಪನಾಕೋಸಲ್ಲಂ, ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ವಾ ಞಾಣಂ। ವತ್ಥುವಿಸದಕಿರಿಯತೋತಿ ವತ್ಥೂನಂ ವಿಸದಭಾವಕರಣತೋ ಅಪ್ಪನಾಕೋಸಲ್ಲಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ।

೬೧. ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಹಿ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಸರೀರಂ, ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾನಿ ಚೀವರಾದೀನಿ ಚ ಇಧ ‘‘ವತ್ಥೂನೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ। ತಾನಿ ಯಥಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸುಖಾವಹಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಕರಣಂ ತೇಸಂ ವಿಸದಭಾವಕರಣಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಸರೀರಂ ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ, ಸರೀರಂ ಸೇದಮಲಗ್ಗಹಿತಂ ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಅವಸ್ಸುತಕಿಚ್ಚೇನ ವಿಬಾಧಿತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸೇನಾಸನಂ ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಪತ್ತಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ನನು ಚಾಯಂ ನಯೋ ಖುದ್ದಕಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ಪುನ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತೋತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ಸೋ ಚ ಖೋ ಭಾವನಾಯ ಆರಮ್ಭಕಾಲೇ। ಇಧ ಪನ ಆರದ್ಧಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅಪ್ಪನಾಪರಿವಾಸಂ ವಸನ್ತಸ್ಸ ಕಾಲನ್ತರೇ ಜಾತೇ ತಥಾಪಟಿಪತ್ತಿ ಅಪ್ಪನಾಕೋಸಲ್ಲಾಯ ವುತ್ತಾ। ಅವಿಸದೇ ಸತಿ, ವಿಸಯಭೂತೇ ವಾ। ಕಥಂ ಭಾವನಮನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ತಾನಿ ವಿಸಯೋ? ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಪವತ್ತನಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನೇವಂ ವುತ್ತಂ। ತೇ ಹಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ಅಪರಿಸುದ್ಧಭಾವಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ। ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕೇಸು ನಿಸ್ಸಯಾದಿಪಚ್ಚಯಭೂತೇಸು। ಞಾಣಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನೇ। ತೇನ ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ತಂ ವತ್ಥುಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ತಸ್ಮಿಂ ಅಪರಿಸುದ್ಧೇ ಞಾಣಮ್ಪಿ ಅಪರಿಸುದ್ಧಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸಿತಂ। ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಪನ ಅಪರಿಸುದ್ಧತಾ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧಾ, ಞಾಣಸ್ಸ ಚ ವಿಸುಂ ಗಹಣಂ ಅಪ್ಪನಾಯ ಬಹುಕಾರತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಝಾನಂ ‘‘ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಂ, ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಞಾಣಮುಖೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ। ನಿಸ್ಸಯನಿಸ್ಸಯೋಪಿ ನಿಸ್ಸಯೋತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದೀಪಕಪಲ್ಲಿಕವಟ್ಟಿತೇಲಾನಿ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿ। ಞಾಣೇ ಅವಿಸದೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾ ವಿಯ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಪಿ ಪರಿದುಬ್ಬಲಾ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪರಿಸುದ್ಧೇನ ಞಾಣೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸಮಥಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಆಹ। ವುಡ್ಢಿಂ ಅಙ್ಗಪಾತುಭಾವೇನ, ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ಗುಣಭಾವೇನ, ವೇಪುಲ್ಲಂ ಸಬ್ಬಸೋ ವಸಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವಿಸದೇ ಪನಾತಿ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೋ, ತಸ್ಸ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

೬೨. ಸಮಭಾವಕರಣನ್ತಿ ಕಿಚ್ಚತೋ ಅನೂನಾಧಿಕಭಾವಕರಣಂ। ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಪಟುತರಭಾವೇನ, ಪಞ್ಞಾಯ ಅವಿಸದತಾಯ, ವೀರಿಯಾದೀನಂ ಚ ಸಿಥಿಲತಾದಿನಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಬಲವಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇತರಾನಿ ಮನ್ದಾನೀ’’ತಿ। ತತೋತಿ ತಸ್ಮಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಬಲವಭಾವತೋ, ಇತರೇಸಞ್ಚ ಮನ್ದತ್ತಾ। ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖೇ ಪತಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾನಂ ಪಗ್ಗಹೋ, ಪಗ್ಗಹೋವ ಕಿಚ್ಚಂ, ಪಗ್ಗಹಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಠಾನಂ, ಅನಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಾ ಉಪಟ್ಠಾನಂ, ವಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಪಕ್ಖೋ। ಯೇನ ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ। ರೂಪಗತಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುನಾ ಯೇನ ಯಾಥಾವತೋ ವಿಸಯಸಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ, ತಂ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಬಲವತಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಅಭಿಭೂತತ್ತಾ। ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಸು ಹಿ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇನ್ತಾನಂ ಸಹಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕರಸತಾವಸೇನೇವ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ। ತಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ । ತನ್ತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಧಮ್ಮಸಭಾವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನಾತಿ ಯಸ್ಸ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುನೋ ಉಳಾರತಾದಿಗುಣೇ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಸ್ಸ ಸಾತಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಬಲವಂ ಜಾತಂ, ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾದಿವಿಭಾಗತೋ ಯಾಥಾವತೋ ವೀಮಂಸನೇನ। ಏವಞ್ಹಿ ಏವಂಧಮ್ಮತಾನಯೇನ ಸಭಾವರಸತೋ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಸವಿಪ್ಫಾರೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ನ ಹೋತಿ, ‘‘ಅಯಂ ಇಮೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವೋ’’ತಿ ಪರಿಜಾನನವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ಸಾತಿಸಯತ್ತಾ। ಧುರಿಯಧಮ್ಮೇಸು ಹಿ ಯಥಾ ಸದ್ಧಾಯ ಬಲವಭಾವೇ ಪಞ್ಞಾಯ ಮನ್ದಭಾವೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪಞ್ಞಾಯ ಬಲವಭಾವೇ ಸದ್ಧಾಯ ಮನ್ದಭಾವೋ ಹೋತೀತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಂ ಧಮ್ಮಸಭಾವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ ಹಾಪೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।

ತಥಾ ಅಮನಸಿಕಾರೇನಾತಿ ಯೇನಾಕಾರೇನ ಭಾವನಮನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಬಲವಂ ಹೋತಿ, ತೇನಾಕಾರೇನ ಭಾವನಾಯ ಅನನುಯುಞ್ಜನತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇಧ ದುವಿಧೇನ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಬಲವಭಾವೋ, ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸತೋ ಕಿಚ್ಚುತ್ತರಿಯೇನ, ವೀರಿಯಾದೀನಂ ವಾ ಮನ್ದಕಿಚ್ಚತಾಯ। ತತ್ಥ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪೇ ಹಾಪನವಿಧಿ ದಸ್ಸಿತೋ, ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಪನ ಯಥಾ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ ವೀರಿಯಾದೀನಂ ಮನ್ದಕಿಚ್ಚತಾಯ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಬಲವಂ ಜಾತಂ, ತಥಾ ಅಮನಸಿಕಾರೇನ ವೀರಿಯಾದೀನಂ ಪಟುಕಿಚ್ಚಭಾವಾವಹೇನ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ತೇಹಿ ಸಮರಸಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಹಾಪೇತಬ್ಬಂ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಿನ್ದ್ರಿಯೇಸುಪಿ ಹಾಪನವಿಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ವಕ್ಕಲಿತ್ಥೇರವತ್ಥೂತಿ ಸೋ ಹಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಸದ್ಧಾಧಿಮುತ್ತತಾಯ ಕತಾಧಿಕಾರೋ ಸತ್ಥು ರೂಪಕಾಯದಸ್ಸನಪ್ಪಸುತೋ ಏವ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತೋ ಸತ್ಥಾರಾ ‘‘ಕಿಂ ತೇ, ವಕ್ಕಲಿ, ಇಮಿನಾ ಪೂತಿಕಾಯೇನ ದಿಟ್ಠೇನ? ಯೋ ಖೋ, ವಕ್ಕಲಿ, ಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಮಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೮೭) ಓವದಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ನಿಯೋಜಿತೋಪಿ ತಂ ಅನನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ಪಣಾಮಿತೋ ಅತ್ತಾನಂ ವಿನಿಪಾತೇತುಂ ಪಪಾತಟ್ಠಾನಂ ಅಭಿರುಹಿ। ಅಥ ನಂ ಸತ್ಥಾ ಯಥಾನಿಸಿನ್ನೋವ ಓಭಾಸಂ ವಿಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ಅತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ –

‘‘ಪಾಮೋಜ್ಜಬಹುಲೋ ಭಿಕ್ಖು, ಪಸನ್ನೋ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ।

ಅಧಿಗಚ್ಛೇ ಪದಂ ಸನ್ತಂ, ಸಙ್ಖಾರೂಪಸಮಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೩೮೧) –

ಗಾಥಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಏಹಿ ವಕ್ಕಲೀ’’ತಿ ಆಹ। ಸೋ ತೇನ ಅಮತೇನೇವ ಅಭಿಸಿತ್ತೋ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇಸಿ। ಸದ್ಧಾಯ ಪನ ಬಲವಭಾವತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಂ ನ ಓತರಿ। ತಂ ಞತ್ವಾ ಭಗವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತಂ ಪಟಿಪಾದೇನ್ತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಅದಾಸಿ। ಸೋ ಸತ್ಥಾರಾ ದಿನ್ನನಯೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಕ್ಕಲಿತ್ಥೇರವತ್ಥು ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ।

ಇತರಕಿಚ್ಚಭೇದನ್ತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಾದಿಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಂ। ಪಸ್ಸದ್ಧಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾಧಿಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಹಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಬಲವಭಾವೋ ಧಮ್ಮಸಭಾವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ ಹಾಯತಿ, ಏವಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತತಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದಿಭಾವನಾಯ ಹಾಯತಿ, ಸಮಾಧಿಪಕ್ಖಿಯತ್ತಾ ತಸ್ಸಾ। ತಥಾ ಹಿ ಸಾ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತತಂ ಕೋಸಜ್ಜಪಾತತೋ ರಕ್ಖನ್ತೀ ವೀರಿಯಾದಿಭಾವನಾ ವಿಯ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಪಾತತೋ ರಕ್ಖನ್ತೀ ಏಕಂಸತೋ ಹಾಪೇತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಸ್ಸದ್ಧಾದಿಭಾವನಾಯ ಹಾಪೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।

ಸೋಣತ್ಥೇರಸ್ಸ ವತ್ಥೂತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೪೩) ಸುಕುಮಾರಸ್ಸ ಸೋಣತ್ಥೇರಸ್ಸ ವತ್ಥು। ಸೋ ಹಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸೀತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಮಮ ಸರೀರಂ ಸುಖುಮಾಲಂ, ನ ಚ ಸಕ್ಕಾ ಸುಖೇನೇವ ಸುಖಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ, ಕಾಯಂ ಕಿಲಮೇತ್ವಾಪಿ ಸಮಣಧಮ್ಮೋ ಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಠಾನಚಙ್ಕಮಮೇವ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಪಧಾನಮನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ಪಾದತಲೇಸು ಫೋಟೇಸು ಉಟ್ಠಿತೇಸುಪಿ ವೇದನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ದಳ್ಹಂ ವೀರಿಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅಚ್ಚಾರದ್ಧವೀರಿಯತಾಯ ವಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ। ಸತ್ಥಾ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ವೀಣೋವಾದೇನ ಓವದಿತ್ವಾ ವೀರಿಯಸಮತಾಯೋಜನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಗಿಜ್ಝಕೂಟಂ ಗತೋ। ಥೇರೋಪಿ ಸತ್ಥಾರಾ ದಿನ್ನನಯೇನ ವೀರಿಯಸಮತಂ ಯೋಜೇನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋಣತ್ಥೇರಸ್ಸ ವತ್ಥು ದಸ್ಸೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।

ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ ಸತಿಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯೇಸುಪಿ। ಏಕಸ್ಸಾತಿ ಏಕೇಕಸ್ಸ। ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೋವಾಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅಧಿಮತ್ತತಾಯ ಪನ ಹಾಪನವಸೇನ ಸಮತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ವಿಸೇಸತೋ ಅಸಾಧಾರಣತೋ, ಸಾಧಾರಣತೋ ಚ ಸಮತಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಸೇಸತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು। ಸಮತನ್ತಿ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನೂನಾನಧಿಕಭಾವಂ। ತಥಾ ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಂ । ಯಥಾ ಹಿ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾನಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಧುರಿಯಧಮ್ಮಭೂತಾನಂ ಕಿಚ್ಚತೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನತಿವತ್ತನಂ ವಿಸೇಸತೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಮೇವ, ಯತೋ ನೇಸಂ ಸಮಧುರತಾಯ ಅಪ್ಪನಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ, ಏವಂ ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಂ ಕೋಸಜ್ಜಉದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕಾನಂ ಸಮರಸತಾಯ ಸತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೂಪತ್ಥಮ್ಭನತೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅನ್ತದ್ವಯಪಾತಾಭಾವೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಅಪ್ಪನಾ ಇಜ್ಝತಿ।

‘‘ಬಲವಸದ್ಧೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯೋ ಬಲವತಿಯಾ ಸದ್ಧಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅವಿಸದಞಾಣೋ, ಸೋ ಮುದ್ಧಪ್ಪಸನ್ನೋ ಹೋತಿ, ನ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸನ್ನೋ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಅವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಸೀದತಿ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ತಿತ್ಥಿಯಸಾವಕಾ। ಕೇರಾಟಿಕಪಕ್ಖನ್ತಿ ಸಾಠೇಯ್ಯಪಕ್ಖಂ ಭಜತಿ। ಸದ್ಧಾಹೀನಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅತಿಧಾವನ್ತೋ ‘‘ದೇಯ್ಯವತ್ಥುಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ವಿನಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಮತ್ತೇನಪಿ ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಪರಿಕಪ್ಪೇತಿ ಹೇತುಪಟಿರೂಪಕೇಹಿ ವಞ್ಚಿತೋ। ಏವಂಭೂತೋ ಪನ ಸುಕ್ಖತಕ್ಕವಿಲುತ್ತಚಿತ್ತೋ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ ವಚನಂ ನಾದಿಯತಿ, ಸಞ್ಞತ್ತಿಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಭೇಸಜ್ಜಸಮುಟ್ಠಿತೋ ವಿಯ ರೋಗೋ ಅತೇಕಿಚ್ಛೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರಹೋ ನ ಅತ್ಥಾವಹೋ ಅನತ್ಥಾವಹೋ ಚ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರಹೋ ನ ಅವಿಕ್ಖೇಪಾವಹೋ ವಿಕ್ಖೇಪಾವಹೋ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕೋಸಜ್ಜಂ ಅಭಿಭವತಿ, ತೇನ ಅಪ್ಪನಂ ನ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಭಿಭವತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತದುಭಯನ್ತಿ ತಂ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾದ್ವಯಂ, ಸಮಾಧಿವೀರಿಯದ್ವಯಞ್ಚ। ಸಮಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮರಸಂ ಕಾತಬ್ಬಂ।

ಸಮಾಧಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸಾತಿ ಸಮಥಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ। ಏವನ್ತಿ ಏವಂ ಸನ್ತೇ, ಸದ್ಧಾಯ ತೇಸಂ ಬಲವಭಾವೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸದ್ದಹನ್ತೋತಿ ‘‘ಪಥವೀ ಪಥವೀ’’ತಿ ಮನಸಿಕರಣಮತ್ತೇನ ಕಥಂ ಝಾನುಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಅದ್ಧಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ವುತ್ತವಿಧಿ ಇಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸದ್ದಹನ್ತೋ ಸದ್ಧಂ ಜನೇನ್ತೋ। ಓಕಪ್ಪೇನ್ತೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ವಿಯ ಅಧಿಮುಚ್ಚನವಸೇನ ಓಕಪ್ಪೇನ್ತೋ ಪಕ್ಖನ್ದನ್ತೋ। ಏಕಗ್ಗತಾ ಬಲವತೀ ವಟ್ಟತಿ ಸಮಾಧಿಪಧಾನತ್ತಾ ಝಾನಸ್ಸ। ಉಭಿನ್ನನ್ತಿ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾನಂ, ಸಮಾಧಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಸಮಾಧಿನೋ ಅಧಿಮತ್ತತಾಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮತಾಯಪೀ’’ತಿ, ಸಮಭಾವೇನಾಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪ್ಪನಾತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಅಪ್ಪನಾ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಹೋತಿಯೇವಾ’’ತಿ ಸಾಸಙ್ಕಂ ವದತಿ , ಲೋಕುತ್ತರಪ್ಪನಾ ಪನ ತೇಸಂ ಸಮಭಾವೇನೇವ ಇಚ್ಛಿತಾ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಯುಗನದ್ಧಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೧, ೫)।

ಯದಿ ವಿಸೇಸತೋ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾನಂ, ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಞ್ಚ ಸಮತಾ ಇಚ್ಛಿತಾ, ಕಥಂ ಸತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸತಿ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಬಲವತೀ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು। ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಯೇ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ಸದ್ಧಾವೀರಿಯಪಞ್ಞಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಅಞ್ಞಥಾಪೀತಿ ಚ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖೇನ ಸಮಾಧಿನಾ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ‘‘ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮಾಧಿಉಪೇಕ್ಖಾಹೀ’’ತಿ। ಸಾ ಸತಿ। ಸಬ್ಬೇಸು ರಾಜಕಮ್ಮೇಸು ನಿಯುತ್ತೋ ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಿಕೋ। ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ಥೇನ। ಆಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಿಯುತ್ತಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕಾ, ಸಬ್ಬೇನ ವಾ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಯೇನ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಗ್ಗಹಣೇನ ಅತ್ಥೇತಬ್ಬಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಿಯಾ, ಸಬ್ಬತ್ಥಿಯಾವ ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕಾ। ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಸತಿ ಪಟಿಸರಣಂ ಪರಾಯಣಂ ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾ ಅನಧಿಗತಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ಆರಕ್ಖಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದಿ।

೬೩. ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ, ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಸಮಾಹಿತಾಕಾರಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ರಕ್ಖನ್ತೋಯೇವ ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಂ ರಕ್ಖತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಕಸ್ಸಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಸ್ಸೇವ, ಅಥ ಖೋ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತನ್ತಿ ರಕ್ಖಣಕೋಸಲ್ಲಂ। ಇಧ ಅಪ್ಪನಾಕೋಸಲ್ಲಕಥಾಯಂ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಕೋಸಲ್ಲ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಕರಣಭಾವನಾಕೋಸಲ್ಲಾನಂ ಪಗೇವ ಸಿದ್ಧತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

೬೪. ಅತಿಸಿಥಿಲವೀರಿಯತಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಮೋದನಸಂವೇಜನವಿಪರಿಯಾಯೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಲೀನನ್ತಿ ಸಙ್ಕುಚಿತಂ ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖಪತಿತಂ। ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಂ। ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದಯೋ ಭಾವೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ತಯೋ’’ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಪನ ತೇ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ, ತಂ ಸಯಮೇವ ವಕ್ಖತಿ।

ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ಅಪ್ಪಕಂ। ಉಜ್ಜಾಲೇತುಕಾಮೋತಿ ಪದೀಪೇತುಕಾಮೋ। ಉದಕವಾತಂ ದದೇಯ್ಯಾತಿ ಉದಕಮಿಸ್ಸಂ ವಾತಂ ಉಪನೇಯ್ಯ। ಅಕಾಲೋತಿ ನಕಾಲೋ, ಅಯುತ್ತಕಾಲೋ ವಾ। ಸತಿಆದಿಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ಬೋಧಿಯಾ ಬುಜ್ಝತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕತ್ವಾ, ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ವಾ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಬೋಧಿನೋ ಯೋಗಿನೋ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ , ಪಸತ್ಥೋ, ಸುನ್ದರೋ ವಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ । ಕಾಯಚಿತ್ತದರಥವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯೇವ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ತಸ್ಸ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ। ಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ತಾವ ಪದತ್ಥಲಕ್ಖಣಾನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಆಗತಾನೇವ। ಉಪಪತ್ತಿತೋ ಇಕ್ಖತೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ಅತ್ಥತೋ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾವ ಇಧ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ದುಸಮುಟ್ಠಾಪಯನ್ತಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತುಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ। ಧಮ್ಮಾನಂ, ಧಮ್ಮೇಸು ವಾ ವಿಚಯೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ, ಪಞ್ಞಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವೀರಸ್ಸ ಭಾವೋ, ಕಮ್ಮಂ ವಾ, ವಿಧಿನಾ ವಾ ಈರೇತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವೀರಿಯಂ, ಉಸ್ಸಾಹೋ। ಪೀಣೇತಿ ಕಾಯಂ, ಚಿತ್ತಂ ಚ ಸನ್ತಪ್ಪೇತೀತಿ ಪೀತಿ।

ಯಂ ಯಂ ಸಕಂ ಯಥಾಸಕಂ, ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಹಾರವಸೇನಾತಿ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ। ಭಾವನಾತಿ ಉಪ್ಪಾದನಾ, ವಡ್ಢನಾ ಚ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಾತಿ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಾ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅಕುಸಲಾ। ಯೇ ಅಕುಸಲಾ, ತೇ ಸಾವಜ್ಜಾ। ಯೇ ಕುಸಲಾ, ತೇ ಅನವಜ್ಜಾ। ಅಕುಸಲಾ ಹೀನಾ, ಇತರೇ ಪಣೀತಾ। ಕುಸಲಾಪಿ ವಾ ಹೀನೇಹಿ ಛನ್ದಾದೀಹಿ ಆರದ್ಧಾ ಹೀನಾ, ಇತರೇ ಪಣೀತಾ। ಕಣ್ಹಾತಿ ಕಾಳಕಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಪಭಸ್ಸರಭಾವಕರಣಾ, ಸುಕ್ಕಾತಿ ಓದಾತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಭಸ್ಸರಭಾವಕರಣಾ। ಕಣ್ಹಾಭಿಜಾತಿಹೇತುತೋ ವಾ ಕಣ್ಹಾ, ಸುಕ್ಕಾಭಿಜಾತಿಹೇತುತೋ ಸುಕ್ಕಾ। ತೇ ಏವ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ। ಕಣ್ಹಾ ಹಿ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕತಾಯ ಸುಕ್ಕೇಹಿ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ। ತಥಾ ಸುಕ್ಕಾಪಿ ಇತರೇಹಿ। ಅಥ ವಾ ಕಣ್ಹಾ ಚ ಸುಕ್ಕಾ ಚ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ ಚ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ। ಸುಖಾ ಹಿ ವೇದನಾ ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ, ದುಕ್ಖಾ ಚ ವೇದನಾ ಸುಖಾಯ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾತಿ। ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ। ಉಪ್ಪಾದಾಯಾತಿ ಉಪ್ಪಾದನತ್ಥಾಯ। ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ। ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಭಾವಾಯ। ವೇಪುಲ್ಲಾಯಾತಿ ವಿಪುಲಭಾವಾಯ। ಭಾವನಾಯಾತಿ ವಡ್ಢಿಯಾ। ಪಾರಿಪೂರಿಯಾತಿ ಪರಿಪೂರಣತ್ಥಾಯ।

ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿನಾ ದಸ್ಸಿತಪಾಠೇ। ಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧವಸೇನಾತಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಗಹಣೇ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಾದಿಕಸ್ಸ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪನ ಫುಸನಾದಿಕಸ್ಸ ಸಭಾವಲಕ್ಖಣಸ್ಸ, ಅನಿಚ್ಚಾದಿಕಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಚ ಪಟಿವಿಜ್ಝನವಸೇನ। ಪವತ್ತಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಕುಸಲಾದೀನಂ ತಂತಂಸಭಾವಲಕ್ಖಣಾದಿಕಸ್ಸ ಯಾಥಾವತೋ ಅವಬುಜ್ಝನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಜವನಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ। ಸೋ ಹಿ ಅವಿಪರೀತಮನಸಿಕಾರತಾಯ ‘‘ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ತದಾಭೋಗತಾಯ ಆವಜ್ಜನಾಪಿ ತಗ್ಗತಿಕಾವ। ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಾದಿಕಮ್ಪಿ ಇಧ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕುಸಲಕಿರಿಯಾಯ ಆದಿಆರಮ್ಭವಸೇನ ಪವತ್ತವೀರಿಯಂ ಧಿತಿಸಭಾವತಾಯ ‘‘ಧಾತೂ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆರಮ್ಭಧಾತೂತಿ ಪಠಮವೀರಿಯಂ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ಲದ್ಧಾಸೇವನಂ ವೀರಿಯಂ ಬಲಪ್ಪತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ವಿಧಮತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕೋಸಜ್ಜತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ತತೋ ಬಲವತರ’’ನ್ತಿ। ಅಧಿಮತ್ತಾಧಿಮತ್ತತರಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಧಮನಸಮತ್ಥಂ ಪಟುಪಟುತರಾದಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಂ ಪರಂ ಠಾನಂ ಅಕ್ಕಮನತೋ ತತೋಪಿ ಬಲವತರ’’ನ್ತಿ। ತಿಟ್ಠತಿ ಪವತ್ತತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಠಾನಿಯಾ, ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಠಾನಿಯಾ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಟ್ಠಾನಿಯಾ। ಠಾತಬ್ಬೋ ವಾ ಠಾನಿಯೋ, ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಠಾನಿಯೋ ಏತೇಸೂತಿ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಟ್ಠಾನಿಯಾ, ಅಪರಾಪರಂ ವತ್ತಮಾನಾ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇಸು ಪೀತಿಯೇವ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ವಿಸೇಸಕಾರಣಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪೀತಿಯಾ ಏವ ಏತಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿ। ಉಪ್ಪಾದಕಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಯಥಾ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಚ ವಡ್ಢತಿ, ತಥಾ ಪವತ್ತಮನಸಿಕಾರೋ।

ಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾತಿ ಪರಿಯೋಗಾಹೇತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಕಭಾವೋ। ಪಞ್ಚಪಿ ಹಿ ನಿಕಾಯೇ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಆಚರಿಯೇ ಪರಿಯುಪಾಸಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪರಿಪುಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ, ತೇ ವಾ ಸಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಪರಿಯೋಗಾಹೇತ್ವಾ ಯಂ ಯಂ ತತ್ಥ ಗಣ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ, ತಂ ತಂ ‘‘ಇದಂ, ಭನ್ತೇ, ಕಥಂ, ಇಮಸ್ಸ ಕೋ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ। ವತ್ಥುವಿಸದಕಿರಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತಪಟಿಪಾದನಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಪಕಾಸಿತಾ ಏವ। ತತ್ಥ ಪನ ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಯಭಾವೇನ ಆಗತಾ, ಇಧ ಪಞ್ಞಾಸಂವತ್ತನಿಯಭಾವೇನ। ಯದಗ್ಗೇನ ಹಿ ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಕಾ, ತದಗ್ಗೇನ ಪಞ್ಞಾಸಂವತ್ತನಿಕಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಞಾಣಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತೋ। ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೯೯; ೫.೧೦೭೧) ವುತ್ತಂ। ದುಪ್ಪಞ್ಞಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನಾ ನಾಮ ದುಪ್ಪಞ್ಞಾನಂ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀನಂ ಭತ್ತನಿಕ್ಖಿತ್ತಕಾಕಮಂಸನಿಕ್ಖಿತ್ತಸುನಖಸದಿಸಾನಂ ಮೋಮೂಹಪುಗ್ಗಲಾನಂ ದೂರತೋ ಪರಿಚ್ಚಜನಾ। ಪಞ್ಞವನ್ತಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ ನಾಮ ಪಞ್ಞಾಯ ಕತಾಧಿಕಾರಾನಂ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದೀಸು ಕುಸಲಾನಂ ಅರಿಯಾನಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಿಕಾನಂ ವಾ ಮಹಾಪಞ್ಞಾನಂ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉಪಸಙ್ಕಮನಂ। ಗಮ್ಭೀರಞಾಣಚರಿಯಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾತಿ ಗಮ್ಭೀರಞಾಣೇಹಿ ಚರಿತಬ್ಬಾನಂ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತಾದೀನಂ, ಸಚ್ಚಪಚ್ಚಯಾಕಾರಾದಿದೀಪನಾನಂ ವಾ ಸುಞ್ಞತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ ಸುತ್ತನ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ। ತದಧಿಮುತ್ತತಾತಿ ಪಞ್ಞಾಧಿಮುತ್ತತಾ, ಪಞ್ಞಾಯ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಅಪಾಯಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಜಾತಿಆದಿಂ ಅತೀತೇ ವಟ್ಟಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ಅನಾಗತೇ ವಟ್ಟಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಆಹಾರಪರಿಯೇಟ್ಠಿಮೂಲಕಞ್ಚ ದುಕ್ಖಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ವೀರಿಯಾಯತ್ತಸ್ಸ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೋ ಏವ ಆನಿಸಂಸೋ, ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನಸೀಲತಾ ವೀರಿಯಾಯತ್ತ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸಿತಾ। ಸಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಗಮನವೀಥಿ ಗನ್ತಬ್ಬಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ ಪಟಿಪದಾತಿ ಕತ್ವಾ । ದಾಯಕಾನಂ ಮಹಪ್ಫಲಭಾವಕರಣೇನ ಪಿಣ್ಡಾಪಚಾಯನತಾತಿ ಪಚ್ಚಯದಾಯಕಾನಂ ಅತ್ತನಿ ಕಾರಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಮಹಪ್ಫಲಕಾರಭಾವಸ್ಸ ಕರಣೇನ ಪಿಣ್ಡಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪೂಜನಾ। ಇತರಥಾತಿ ಆಮಿಸಪೂಜಾಯ। ಕುಸೀತಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನತಾತಿ ಅಲಸಾನಂ ಭಾವನಾಯ ನಾಮಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಜಾನನ್ತಾನಂ ಕಾಯದಳ್ಹೀಬಹುಲಾನಂ ಯಾವದತ್ಥಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸೇಯ್ಯಸುಖಾದಿಅನುಯುಞ್ಜನಕಾನಂ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಿಕಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ದೂರತೋ ಪರಿಚ್ಚಜನಾ। ಆರದ್ಧವೀರಿಯಪುಗ್ಗಲಸೇವನತಾತಿ ‘‘ದಿವಸಂ ಚಙ್ಕಮೇನ ನಿಸಜ್ಜಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೫೧೯; ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೧೬) ಭಾವನಾರಮ್ಭವಸೇನ ಆರದ್ಧವೀರಿಯಾನಂ ದಳ್ಹಪರಕ್ಕಮಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉಪಸಙ್ಕಮನಾ। ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾನುಭಾವಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತಾ। ತದಧಿಮುತ್ತತಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಅಧಿಮುತ್ತಿ ಸಬ್ಬಿರಿಯಾಪಥೇಸು ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರತಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಥಿನಮಿದ್ಧವಿನೋದನಕುಸೀತಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನಆರದ್ಧವೀರಿಯಪುಗ್ಗಲಸೇವನತದಧಿಮುತ್ತತಾ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಧಮನಪಚ್ಚಯೂಪಸಂಹಾರವಸೇನ, ಅಪಾಯಾದಿಭಯಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದಯೋ ಸಮುತ್ತೇಜನವಸೇನ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।

ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಪಸಾದಸಿನೇಹಾಭಾವೇನ ಥುಸಖರಹದಯಾ ಲೂಖಪುಗ್ಗಲಾ, ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇನ ಸಿನಿದ್ಧಪುಗ್ಗಲಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಗುಣಪರಿದೀಪನಾ ಸಮ್ಪಸಾದನೀಯಸುತ್ತಾದಯೋ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೪೧ ಆದಯೋ) ಪಸಾದನೀಯಸುತ್ತನ್ತಾ। ಇಮೇಹಿ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಪಟಿವಿಜ್ಝನಾದಿಆಕಾರೇಹಿ ಚೇವ ಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾದಿಆಕಾರೇಹಿ ಚ। ಏತೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ಏತೇ ಕುಸಲಾದೀಸು ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಕೇ ಚೇವ ಧಮ್ಮತ್ಥಞ್ಞುತಾದಿಕೇ ಚ।

೬೫. ಅಚ್ಚಾರದ್ಧವೀರಿಯತಾದೀಹೀತಿ ಅತಿವಿಯ ಪಗ್ಗಹಿತವೀರಿಯತಾದೀಹಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಂವೇಜನಪಮೋದನಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಉದ್ಧತನ್ತಿ ಸಮಾಧಿಆದೀನಂ ಮನ್ದತಾಯ ಅವೂಪಸನ್ತಂ। ದುವೂಪಸಮಯನ್ತಿ ವೂಪಸಮೇತುಂ ಸಮಾಧಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ।

ತಂ ಆಕಾರಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾತಿ ಯೇನಾಕಾರೇನ ಅಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಸಮಾಧಿ ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ಇಮೇ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಪುಬ್ಬೇ ಯಥಾರಹಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬಾ, ತಂ ಚಿತ್ತತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಪಸ್ಸದ್ಧಾಕಾರಂ, ಸಮಾಹಿತಾಕಾರಂ, ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತಾಕಾರಞ್ಚ ಉಪಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಉಪಧಾರೇತ್ವಾ। ತೀಸುಪಿ ಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಯಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತೇಸು ತೀಸುಪಿ ವಾಕ್ಯೇಸು, ತೇಹಿ ವಾ ಪಕಾಸಿತೇಸು ತೀಸು ಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು। ಯಥಾಸಮಾಹಿತಾಕಾರಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಗಯ್ಹಮಾನೋ ಸಮಥೋ ಏವ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಥನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಚ ಸಮಥಸ್ಸೇವೇತಮಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ। ನಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಪರಿಬ್ಭಮನೇನ ವಿವಿಧಂ ಅಗ್ಗಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಬ್ಯಗ್ಗೋ, ವಿಕ್ಖೇಪೋ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಅನವಟ್ಠಾನರಸೋ, ಭನ್ತತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ಚ ವುತ್ತೋ। ಏಕಗ್ಗತಾಭಾವತೋ ಬ್ಯಗ್ಗಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ಅಬ್ಯಗ್ಗೋ, ಸಮಾಧಿ। ಸೋ ಏವ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಿಕ್ಖೇಪಟ್ಠೇನ ಚ ತಸ್ಸೇವ ಅಬ್ಯಗ್ಗನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ।

ಸರೀರಾವತ್ಥಂ ಞತ್ವಾ ಮತ್ತಸೋ ಪರಿಭುತ್ತೋ ಪಣೀತಾಹಾರೋ ಕಾಯಲಹುತಾದೀನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪನೇನ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಉತುಸಪ್ಪಾಯಂ, ಇರಿಯಾಪಥಸಪ್ಪಾಯಞ್ಚ ಸೇವಿತಂ, ಪಯೋಗೋ ಚ ಕಾಯಿಕೋ ಪವತ್ತಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಣೀತಭೋಜನಸೇವನತಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಯೋಗಸಮತಾದೀನಂ ಅಭಾವೇನ ಸದರಥಕಾಯಚಿತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸಾರದ್ಧಪುಗ್ಗಲಾ। ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ನಿರಸ್ಸಾದಸ್ಸಾತಿ ಭಾವನಸ್ಸಾದರಹಿತಸ್ಸ। ಭಾವನಾ ಹಿ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಾ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ವಿಸೇಸವತೀ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದಂ ಉಪಸಮಸುಖಂ ಆವಹತಿ, ತದಭಾವತೋ ನಿರಸ್ಸಾದಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸದ್ಧಾಸಂವೇಗವಸೇನಾತಿ ಸದ್ಧಾವಸೇನ, ಸಂವೇಗವಸೇನ ಚ। ಸಮ್ಪಹಂಸನತಾತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಹಂಸನತಾ ಸಂವೇಜನಪುಬ್ಬಕಪಸಾದುಪ್ಪಾದನೇನ ಭಾವನಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ತೋಸನಾ। ಸಮ್ಮಾಪವತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚವಿರಹೇನ, ಸಮಥವೀಥಿಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಸಮಂ, ಸವಿಸೇಸಞ್ಚ ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಸ್ಸ। ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನತಾತಿ ಪಗ್ಗಹನಿಗ್ಗಹಸಮ್ಪಹಂಸನೇಸು ಅಬ್ಯಾವಟತಾ। ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತಾತಿ ಪಠಮಾದೀನಿ ಝಾನಾನಿ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಸುಟ್ಠು ವಿಮುತ್ತತಾದಿನಾ ತೇಯೇವ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ತೇಸಂ ‘‘ಏವಂ ಭಾವನಾ, ಏವಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಾ, ಏವಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಏವಂ ವುಟ್ಠಾನಂ, ಏವಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ, ಏವಂ ವೋದಾನ’’ನ್ತಿ ಪತಿ ಪತಿ ಅವೇಕ್ಖಣಾ।

ಸತ್ತಮಜ್ಝತ್ತತಾತಿ ಸತ್ತೇಸು ಪಿಯಟ್ಠಾನಿಯೇಸುಪಿ ಗಹಟ್ಠಪಬ್ಬಜಿತೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರೋ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾ। ಸಙ್ಖಾರಮಜ್ಝತ್ತತಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇಸು ಚಕ್ಖಾದೀಸು, ಬಾಹಿರೇಸು ಪತ್ತಚೀವರಾದೀಸು ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರೋ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾ। ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಮಮಾಯನಂ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಕೇಲಾಯನಂ। ಇಮೇಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಇಮೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಪಸ್ಸದ್ಧಾಕಾರಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾದಿಆಕಾರೇಹಿ ಚೇವ ಸಪ್ಪಾಯಾಹಾರಸೇವನಾದಿಆಕಾರೇಹಿ ಚ। ಏತೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ಏತೇ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದಿಧಮ್ಮೇ।

೬೬. ಪಞ್ಞಾಪಯೋಗಮನ್ದತಾಯಾತಿ ಪಞ್ಞಾಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ಅಪ್ಪಭಾವೇನ। ಯಥಾ ಹಿ ದಾನಸೀಲಾನಿ ಅಲೋಭಾದೋಸಪ್ಪಧಾನಾನಿ , ಏವಂ ಭಾವನಾ ಅಮೋಹಪ್ಪಧಾನಾ ವಿಸೇಸತೋ ಅಪ್ಪನಾವಹಾ। ತತ್ಥ ಯದಾ ಪಞ್ಞಾ ನ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ, ತದಾ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನಭಿಸಙ್ಖತೋ ವಿಯ ಆಹಾರೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅಭಿರುಚಿಂ ನ ಜನೇತಿ, ತೇನ ತಂ ನಿರಸ್ಸಾದಂ ಹೋತಿ। ಯದಾ ಚ ಭಾವನಾ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ವಿಸೇಸಾವಹಾ ನ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಅವೀಥಿಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ, ತದಾ ಉಪಸಮಸುಖಸ್ಸ ಅಲಾಭೇನ ಚಿತ್ತಂ ನಿರಸ್ಸಾದಂ ಹೋತಿ। ತದುಭಯಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಪಞ್ಞಾಪಯೋಗಮನ್ದತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ನನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ। ಜಾತಿಜರಾಬ್ಯಾಧಿಮರಣಾನಿ ಯಥಾರಹಂ ಸುಗತಿಯಂ, ದುಗ್ಗತಿಯಞ್ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ತದಞ್ಞಮೇವ ಪಞ್ಚವಿಧಬನ್ಧನಾದಿಖುಪ್ಪಿಪಾಸಾದಿಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಬಾಧನಾದಿಹೇತುಕಂ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಯಿದಂ ಸಬ್ಬಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭವನಿಸ್ಸಿತಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ಅತೀತೇ, ಅನಾಗತೇ ಚ ಕಾಲೇ ವಟ್ಟಮೂಲಕದುಕ್ಖಾನಿ ವಿಸುಂ ಗಹಿತಾನಿ। ಯೇ ಪನ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರೂಪಜೀವಿನೋ, ತತ್ಥ ಚ ಉಟ್ಠಾನಫಲೂಪಜೀವಿನೋ, ತೇಸಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಜೀವಿತದುಕ್ಖಂ ಅಟ್ಠಮಂ ಸಂವೇಗವತ್ಥು ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

ಅಸ್ಸಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ। ಅಲೀನನ್ತಿಆದೀಸು ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಧಿಮತ್ತತಾಯ ಅಲೀನಂ। ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಧಿಮತ್ತತಾಯ ಅನುದ್ಧತಂ। ಪಞ್ಞಾಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಉಪಸಮಸುಖಾಧಿಗಮೇನ ಚ ಅನಿರಸ್ಸಾದಂ। ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಸವಿಸೇಸಂ ತತೋ ಏವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಂ, ಸಮಥವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಅಲೀನತಾಯ ಪಗ್ಗಹೇ, ಅನುದ್ಧತತಾಯ ನಿಗ್ಗಹೇ, ಅನಿರಸ್ಸಾದತಾಯ ಸಮ್ಪಹಂಸನೇ ನ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಅಲೀನಾನುದ್ಧತತಾಯ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಂ ಅನಿರಸ್ಸಾದತಾಯ ಸಮಥವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಂ। ಸಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ವಾ ಅಲೀನಂ ಅನುದ್ಧತಂ, ಸಮಥವೀಥಿಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅನಿರಸ್ಸಾದನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಟಿಪದನ್ತಿ ಝಾನಪಟಿಪತ್ತಿಂ। ಸಮಾಧಿಅಧಿಮುತ್ತತಾತಿ ಸಮಾಧಿನಿಬ್ಬತ್ತನೇ ಝಾನಾಧಿಗಮೇ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತತಾ। ಸಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಮಾಧಿಗರೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।

೬೭. ಪಟಿಲದ್ಧೇ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಮಿಂ ಏವಂ ಹಿ ಸಮ್ಪಾದಯತೋ ಅಪ್ಪನಾಕೋಸಲ್ಲಂ ಇಮಂ ಅಪ್ಪನಾ ಸಮ್ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಾತಿ ಅಪ್ಪನಾ। ಹಿತ್ವಾ ಹೀತಿ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ಠಾನಮೇತಂ ನ ವಿಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಆಕಾರಂ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲೀನುದ್ಧತಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಯಂ ಉಪಧಾರೇನ್ತೋ। ಸಮತಂ ವೀರಿಯಸ್ಸೇವ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಸಮಾಧಿನಾ ಸಮರಸತಂಯೇವ ಯೋಜಯೇಥ। ಕಥಂ ಪನ ಯೋಜಯೇಥಾತಿ ಆಹ ‘‘ಈಸಕಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಲಯನ್ತಿ ಲೀನಭಾವಂ, ಸಙ್ಕೋಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯನ್ತನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಂ , ಪಗ್ಗಣ್ಹೇಥೇವ ಸಮಭಾವಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಚ್ಚಾರದ್ಧಂ ನಿಸೇಧೇತ್ವಾ ಸಮಮೇವ ಪವತ್ತಯೇ’’ತಿ। ಕಥಂ ಪನ ಸಮಮೇವ ಪವತ್ತಯೇತಿ ಆಹ ‘‘ರೇಣುಮ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಯಥಾತಿ ರೇಣುಆದೀಸು ಯಥಾ ಮಧುಕರಾದೀನಂ ಪವತ್ತಿ ಉಪಮಾಭಾವೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಸಮ್ಮವಣ್ಣಿತಾ, ಏವಂ ಲೀನುದ್ಧತಭಾವೇಹಿ ಮೋಚಯಿತ್ವಾ ವೀರಿಯಸಮತಾಯೋಜನೇನ ನಿಮಿತ್ತಾಭಿಮುಖಂ ಮಾನಸಂ ಪಟಿಪಾದಯೇ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಾಭಿಮುಖಂ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಂ ಸಮ್ಪಾದೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ನಿಮಿತ್ತಾಭಿಮುಖಪಟಿಪಾದನವಣ್ಣನಾ

೬೮. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ‘‘ರೇಣುಮ್ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಗಾಥಾದ್ವಯೇ। ಅತ್ಥದೀಪನಾ ಉಪಮೂಪಮೇಯ್ಯತ್ಥವಿಭಾವನಾ। ಅಛೇಕೋತಿ ಅಕುಸಲೋ। ಪಕ್ಖನ್ದೋತಿ ಧಾವಿತುಂ ಆರದ್ಧೋ। ವಿಕಸನಕ್ಖಣೇಯೇವ ಸರಸಂ ಕುಸುಮಪರಾಗಂ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಛಾ ವಾತಾದೀಹಿ ಪರಿಪತತಿ, ವಿರಸಂ ವಾ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ನಿವತ್ತನೇ ರೇಣು ಖೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಖೀಣೇ ರೇಣುಮ್ಹಿ ಸಮ್ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ। ಪುಪ್ಫರಾಸಿನ್ತಿ ರುಕ್ಖಸಾಖಾಸು ನಿಸ್ಸಿತಂ ಪುಪ್ಫಸಞ್ಚಯಂ।

ಸಲ್ಲಕತ್ತಅನ್ತೇವಾಸಿಕೇಸೂತಿ ಸಲ್ಲಕತ್ತಆಚರಿಯಸ್ಸ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೇಸು। ಉದಕಥಾಲಗತೇತಿ ಉದಕಥಾಲಿಯಂ ಠಪಿತೇ। ಸತ್ಥಕಮ್ಮನ್ತಿ ಸಿರಾವೇಧನಾದಿಸತ್ಥಕಮ್ಮಂ। ಫುಸಿತುಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಲಪತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಮೇನಾತಿ ಪುರಿಮಕಾ ವಿಯ ಗರುಂ, ಮನ್ದಞ್ಚ ಪಯೋಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಮಪ್ಪಮಾಣೇನ ಪಯೋಗೇನ। ತತ್ಥಾತಿ ಉಪ್ಪಲಪತ್ತೇ। ಪರಿಯೋದಾತಸಿಪ್ಪೋತಿ ಸುವಿಸುದ್ಧಸಿಪ್ಪೋ ನಿಪ್ಫನ್ನಸಿಪ್ಪೋ।

ಮಕ್ಕಟಕಸುತ್ತನ್ತಿ ಲೂತಸುತ್ತಂ। ನಿಯಾಮಕೋ ನಾವಾಸಾರಥೀ। ಲಙ್ಕಾರನ್ತಿ ಕಿಲಞ್ಜಾದಿಮಯಂ ನಾವಾಕಟಸಾರಕಂ। ತೇಲೇನ ಅಛಡ್ಡೇನ್ತೋ ನಾಳಿಂ ಪೂರೇತೀತಿ ಸರಾವಾದಿಗತೇನ ತೇಲೇನ ಅಛಡ್ಡೇನ್ತೋ ಸುಖುಮಚ್ಛಿದ್ದಕಂ ತೇಲನಾಳಿಂ ಪೂರೇತಿ। ಏವಮೇವಾತಿ ಯಥಾ ತೇ ಆದಿತೋ ವುತ್ತಮಧುಕರಸಲ್ಲಕತ್ತಅನ್ತೇವಾಸಿಸುತ್ತಾಕಡ್ಢಕನಿಯಾಮಕತೇಲಪೂರಕಾ ವೇಗೇನ ಪಯೋಗಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ‘‘ಸೀಘಂ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಗಾಳ್ಹಂ ವೀರಿಯಂ ಕರೋತಿ, ಯೋ ಮಜ್ಝೇ ವುತ್ತಮಧುಕರಾದಯೋ ವಿಯ ವೀರಿಯಂ ನ ಕರೋತಿ, ಇಮೇ ದ್ವೇಪಿ ವೀರಿಯಸಮತಾಭಾವೇನ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಯೋ ಪನ ಅವಸಾನೇ ವುತ್ತಮಧುಕರಾದಯೋ ವಿಯ ಸಮಪ್ಪಯೋಗೋ, ಅಯಂ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ ವೀರಿಯಸಮತಾಯೋಗತೋತಿ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕೋ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿ। ಲೀನಂ ಭಾವನಾಚಿತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ಪಠಮಜ್ಝಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೬೯. ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ। ವೀರಿಯಸಮತಾಯೋಜನವಸೇನ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಂ ಭಾವನಾಮಾನಸಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತೇಯೇವ ಠಪನವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತಾಭಿಮುಖಂ ಪಟಿಪಾದಯತೋ ಅಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ। ಇಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಮಿಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನುಯೋಗವಸೇನಾತಿ ಭಾವನಾವಸೇನ। ಸೇಸಾನೀತಿ ಸೇಸಾನಿ ತೀಣಿ, ಚತ್ತಾರಿ ವಾ। ಪಕತಿಚಿತ್ತೇಹೀತಿ ಪಾಕತಿಕೇಹಿ ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತೇಹಿ। ಬಲವ…ಪೇ॰… ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾನಿ ಭಾವನಾಬಲೇನ ಪಟುತರಸಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ। ಪರಿಕಮ್ಮತ್ತಾತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾರಕತ್ತಾ। ಯದಿ ಆಸನ್ನತ್ತಾ ಉಪಚಾರತಾ, ಗೋತ್ರಭುನೋ ಏವ ಉಪಚಾರಸಮಞ್ಞಾ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮೀಪಚಾರಿತ್ತಾ ವಾ’’ತಿ। ಅನಚ್ಚಾಸನ್ನೋಪಿ ಹಿ ನಾತಿದೂರಪವತ್ತೀ ಸಮೀಪಚಾರೀ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಅಪ್ಪನಂ ಉಪೇಚ್ಚ ಚರನ್ತೀತಿ ಉಪಚಾರಾನಿ। ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪರಿಕಮ್ಮಾನನ್ತಿ ನಾನಾವಜ್ಜನವೀಥಿಯಂ ಪರಿಕಮ್ಮಾನಂ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ಪರಿಕಮ್ಮುಪಚಾರಾನುಲೋಮಸಞ್ಞಿತೇಸು। ಸಬ್ಬನ್ತಿಮನ್ತಿ ತತಿಯಂ, ಚತುತ್ಥಂ ವಾ। ಪರಿತ್ತಗೋತ್ತಾಭಿಭವನತೋತಿ ಪರಿತ್ತಸ್ಸ ಗೋತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿಭವನತೋ। ಗಂತಾಯತೀತಿ ಹಿ ಗೋತ್ತಂ, ‘‘ಪರಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಅಭಿಧಾನಂ, ಬುದ್ಧಿಞ್ಚ ಏಕಂಸಿಕವಿಸಯತಾಯ ರಕ್ಖತೀತಿ ಪರಿತ್ತಗೋತ್ತಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇನ ಅತ್ಥೇನ ವಿನಾ ನ ಪವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಅಭಿಧಾನಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಭೂತೇನ। ತಸ್ಮಾ ಸೋ ತಾನಿ ತಾಯತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಂ ಪನ ಮಹಗ್ಗತಾನುತ್ತರವಿಧುರಂ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಗೋಚರಭೂತಂ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾನಂ ಆವೇಣಿಕರೂಪಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಮಹಗ್ಗತಗೋತ್ತೇಪಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಭಾವನತೋತಿ ಉಪ್ಪಾದನತೋ।

ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಬ್ಬಾ ಸಮಞ್ಞಾತಿ ಪಠಮನಯೋ ಗಹಿತಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ನಾನಾವಜ್ಜನಪರಿಕಮ್ಮಮೇವ ಪರಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಪಠಮಂ ವಾ ಉಪಚಾರ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಚತುತ್ಥಂ ಅಪ್ಪನಾಚಿತ್ತಂ, ಪಞ್ಚಮಂ ವಾ ಅಪ್ಪನಾಚಿತ್ತಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಚೇ ಚತುತ್ಥಂ ಗೋತ್ರಭು ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಞ್ಚಮಂ ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅನಿಯಮೇ। ಸ್ವಾಯಂ ಅನಿಯಮೋ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಞ್ಚ ಖೋ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಂ ಅಪ್ಪೇತಿ, ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಸ್ಸ ಪಞ್ಚಮಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಚತುತ್ಥಂ, ಪಞ್ಚಮಂ ವಾ ಅಪ್ಪೇತಿ, ನ ತತೋ ಪರನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತತೋ ಪರಂ ಜವನಂ ಪತತೀ’’ತಿ। ತತೋ ಪಞ್ಚಮತೋ ಪರಂ ಛಟ್ಠಂ, ಸತ್ತಮಞ್ಚ ಜವನಂ ಪತನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ ಪರಿಕ್ಖೀಣಜವತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ಯಥಾ ಅಲದ್ಧಾಸೇವನಂ ಪಠಮಜವನಂ ದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ಗೋತ್ರಭುಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಲದ್ಧಾಸೇವನಂ ಪನ ಬಲವಭಾವತೋ ದುತಿಯಂ, ತತಿಯಂ ವಾ ಗೋತ್ರಭುಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಏವಂ ಲದ್ಧಾಸೇವನತಾಯ ಬಲವಭಾವತೋ ಛಟ್ಠಂ, ಸತ್ತಮಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪೇತೀತಿ ಥೇರಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ ಛಟ್ಠೇಪಿ ಸತ್ತಮೇಪಿ ಅಪ್ಪನಾ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತನ್ತಿ ಥೇರಸ್ಸ ವಚನಂ। ಸುತ್ತಸುತ್ತಾನುಲೋಮಆಚರಿಯವಾದೇಹಿ ಅನುಪತ್ಥಮ್ಭಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತನೋಮತಿಮತ್ತ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೧೨) ಪನ ಸುತ್ತಪದಮಕಾರಣಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಲಾಭಸ್ಸ ಬಲವಭಾವೇ ಅನೇಕನ್ತಿಕತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಅಲದ್ಧಾಸೇವನಾಪಿ ಪಠಮಚೇತನಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಾ ಹೋತಿ, ಲದ್ಧಾಸೇವನಾ ದುತಿಯಚೇತನಾ ಯಾವ ಛಟ್ಠಚೇತನಾ ಅಪರಾಪರಿಯವೇದನೀಯಾ। ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮೇಸುಯೇವಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಯುತ್ತಿದಸ್ಸನಮುಖೇನ ನಿಗಮನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯದಿ ಛಟ್ಠಸತ್ತಮಂ ಜವನಂ ಪತಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ ಪರಿಕ್ಖೀಣಜವತ್ತಾ, ಕಥಂ ಸತ್ತಮಜವನಚೇತನಾ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಾ, ಆನನ್ತರಿಯಾ ಚ ಹೋತೀತಿ? ನಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಲಾಭೇನ ಬಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ। ಕಿಞ್ಚರಹಿ ಕಿರಿಯಾವತ್ಥಾವಿಸೇಸತೋ। ಕಿರಿಯಾವತ್ಥಾ ಹಿ ಆರಮ್ಭಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನವಸೇನ ತಿವಿಧಾ। ತತ್ಥ ಚ ಪರಿಯೋಸಾನಾವತ್ಥಾಯ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಭಾವೇನ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಾದಿತಾ ಹೋತಿ, ನ ಬಲವಭಾವೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವಿನೋ ವಿಪಾಕಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ತಥಾ ಅಭಿಸಙ್ಖತತ್ತಾತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಛಟ್ಠಸತ್ತಮಾನಂ ಪಪಾತಾಭಿಮುಖತಾಯ ಪರಿಕ್ಖೀಣಜವತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಿವಾರೇತುಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಯಥಾ ಹಿ ಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।

ಸಾ ಚ ಪನ ಅಪ್ಪನಾ। ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ಸೋ ಪನೇತ್ಥ ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ಕತ್ಥಚಿ ಅಪರಿಮಾಣಚಿತ್ತಕ್ಖಣತಾಯ, ಕತ್ಥಚಿ ಅತಿಇತ್ತರಖಣತಾಯ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತೋ। ನ ಹೇತ್ಥ ಸಮ್ಪುಣ್ಣಜವನವೀಥಿ ಅದ್ಧಾ ಲಬ್ಭತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಫಲ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಸೇಸಟ್ಠಾನೇಸೂತಿ ಪಠಮಪ್ಪನಾ, ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೋ, ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಫಲಕ್ಖಣೋತಿ ಏತೇಸು ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು।

ಏತ್ತಾವತಾತಿ ಏತ್ತಕೇನ ಭಾವನಾಕ್ಕಮೇನ ಏಸ ಯೋಗಾವಚರೋ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ। ಏವಂ ವಿಹರತಾ ಚ ಅನೇನ ತದೇವ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಅಧಿಗತಂ ಹೋತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।

೭೦. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಝಾನಪಾಠೇ। ವಿವಿಚ್ಚಿತ್ವಾತಿ ವಿಸುಂ ಹುತ್ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿನಾ ಹುತ್ವಾ ಅಪಕ್ಕಮಿತ್ವಾ’’ತಿ, ಪಜಹನವಸೇನ ಅಪಸಕ್ಕಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ವಿವಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿವೇಚನಂ ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಕಾಮಾನಂ ಅಭಾವಮತ್ತಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ವಿವಿಚ್ಚೇವಾ’’ತಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ಏಕಂಸತೋ ಕಾಮಾನಂ ವಿವೇಚೇತಬ್ಬತಾದೀಪನೇನ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತಾ ಝಾನಸ್ಸ, ಕಾಮವಿವೇಕಸ್ಸ ಚ ಝಾನಾಧಿಗಮೂಪಾಯತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಠಮಂ ಝಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅನ್ಧಕಾರೇ ಸತಿ ಪದೀಪೋಭಾಸೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಯಥಾ ಪದೀಪೋಭಾಸಾಭಾವೇನ ರತ್ತಿಯಂ ಅನ್ಧಕಾರಾಭಿಭವೋ, ಏವಂ ಝಾನಾಭಾವೇನ ಸತ್ತಸನ್ತತಿಯಂ ಕಾಮಾಭಿಭವೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।

ಏತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಪದೇಯೇವ ಅವಧಾರಣವಚನಂ। ನ ಖೋ ಪನ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ‘‘ಕಾಮೇಹಿ ಏವಾ’’ತಿ ಅವಧಾರಣಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ। ನಿಸ್ಸರನ್ತಿ ನಿಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾತಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ। ಕೇ ನಿಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಿ? ಕಾಮಾ, ತೇಸಂ ಕಾಮಾನಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪಹಾನಂ ತನ್ನಿಸ್ಸರಣಂ, ತತೋ। ಕಥಂ ಪನ ಸಮಾನೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇ ಕಾಮಾನಮೇವೇತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ನ ಬ್ಯಾಪಾದಾದೀನನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಯುತ್ತಿತೋ, ಆಗಮತೋ ಚ ಸೋಧೇತುಂ ‘‘ಕಾಮಧಾತೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕಾಮಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮನತೋತಿ ಸಕಲಸ್ಸಪಿ ಕಾಮಭವಸ್ಸ ಸಮತಿಕ್ಕಮಪಟಿಪದಾಭಾವತೋ। ತೇನ ಇಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಕಾಮಪರಿಞ್ಞಾಭಾವಮಾಹ। ಕಾಮರಾಗಪಟಿಪಕ್ಖತೋತಿ ವಕ್ಖಮಾನವಿಭಾಗಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಕಾಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಭಾವತೋ। ತೇನ ಯಥಾ ಮೇತ್ತಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ, ಕರುಣಾ ವಿಹಿಂಸಾಯ, ಏವಮಿದಂ ಝಾನಂ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭೂತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏವಮತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಯಾ, ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಚ ಕಾಮರಾಗತೋ, ಕಾಮಧಾತುತೋ ಚ ವಿನಿವತ್ತಸಭಾವತ್ತಾ ಇದಂ ಝಾನಂ ವಿಸೇಸತೋ ಕಾಮಾನಮೇವ ನಿಸ್ಸರಣಂ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಪಾಠಗತೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿ। ಕಾಮಞ್ಚೇತಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತುಂ ಪುರಿಮಪದೇಯೇವ ಅವಧಾರಣಂ ಗಹಿತಂ, ಉತ್ತರಪದೇಪಿ ಪನ ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವ ತಥಾ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉತ್ತರಪದೇಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇತೋತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದತೋ। ಏಸ ನಿಯಮೋ। ಸಾಧಾರಣವಚನೇನಾತಿ ಅವಿಸೇಸವಚನೇನ। ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಿನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕಾ ತದಙ್ಗವಿವೇಕಾದಯೋ। ಚಿತ್ತಕಾಯಉಪಧಿವಿವೇಕಾ ಚಿತ್ತವಿವೇಕಾದಯೋ। ತಯೋ ಏವ ಇಧ ಝಾನಕಥಾಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕಾದೀನಂ ಅಸಮ್ಭವತೋ।

ನಿದ್ದೇಸೇತಿ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ॰ ೧, ೭)। ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಉದ್ದಾನತೋ ದ್ವೇ ಕಾಮಾ – ವತ್ಥುಕಾಮಾ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ ಚಾ’’ತಿ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ವತ್ಥುಕಾಮಾ? ಮನಾಪಿಯಾ ರೂಪಾ…ಪೇ॰… ಮನಾಪಿಯಾ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ಥುಕಾಮಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ। ತೇ ಪನ ಕಾಮೀಯನ್ತೀತಿ ಕಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥೇವಾತಿ ನಿದ್ದೇಸೇ ಏವ। ವಿಭಙ್ಗೇತಿ ಝಾನವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೫೬೪)। ಪತ್ಥನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತೋ ದುಬ್ಬಲೋ ಲೋಭೋ ಛನ್ದನಟ್ಠೇನ ಛನ್ದೋ, ತತೋ ಬಲವಾ ರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ರಾಗೋ, ತತೋಪಿ ಬಲವತರೋ ಬಹಲರಾಗೋ ಛನ್ದರಾಗೋ। ನಿಮಿತ್ತಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಸಙ್ಕಪ್ಪೇತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ತಥಾಪವತ್ತೋ ಲೋಭೋ, ತತೋ ಬಲವಾ ರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ರಾಗೋ, ಸಙ್ಕಪ್ಪನವಸೇನೇವ ಪವತ್ತೋ ತತೋಪಿ ಬಲವತರೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪರಾಗೋತಿ। ಸ್ವಾಯಂ ಪಭೇದೋ ಏಕಸ್ಸೇವ ಲೋಭಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಸೇನ, ಅವತ್ಥಾಭೇದವಸೇನ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಯಥಾ ‘‘ವಚ್ಛೋ ದಮ್ಮೋ ಬಲೀಬದ್ದೋ’’ತಿ। ಇಮೇ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ। ಕಾಮೇನ್ತೀತಿ ಕಾಮಾ, ಕಾಮೇನ್ತಿ ಏತೇಹೀತಿ ವಾ।

ಏವಞ್ಹಿ ಸತೀತಿ ಏವಂ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಕಾಮಾನಂ ಸಙ್ಗಹೇ ಸತಿ। ವತ್ಥುಕಾಮೇಹಿಪೀತಿ ‘‘ವತ್ಥುಕಾಮೇಹಿ ವಿವಿಚ್ಚೇವಾ’’ತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಏವಂ ಯುಜ್ಜಮಾನತ್ಥನ್ತರಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ ಪಿ-ಸದ್ದೋ, ನ ಕಿಲೇಸಕಾಮಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ। ಕಸ್ಮಾ? ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಹಿ ವಿವೇಕಸ್ಸ ದುತಿಯಪದೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ। ತೇನಾತಿ ವತ್ಥುಕಾಮವಿವೇಕೇನ। ಕಾಯವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ ಪುತ್ತದಾರಾದಿಪರಿಗ್ಗಹವಿವೇಕದೀಪನತೋ। ಪುರಿಮೇನಾತಿ ಕಾಯವಿವೇಕೇನ। ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ, ವಿವಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದದ್ವಯೇ, ಇತೋ ವಾ ನಿದ್ಧಾರಿತೇ ವಿವೇಕದ್ವಯೇ। ಅಕುಸಲ-ಸದ್ದೇನ ಯದಿಪಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ, ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಾಪಿ ವಾ ಗಹಿತಾ, ಸಬ್ಬಥಾ ಪನ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಹಿ ವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ದುತಿಯೇನ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಹಿ ವಿವೇಕವಚನತೋ’’ತಿ। ದುತಿಯೇನಾತಿ ಚ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇಸನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ, ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ। ತಣ್ಹಾದಿಸಂಕಿಲೇಸಾನಂ ವತ್ಥುನೋ ಪಹಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸವತ್ಥುಪ್ಪಹಾನಂ। ಲೋಲಭಾವೋ ನಾಮ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ರೂಪಾದೀಸು ತಣ್ಹುಪ್ಪಾದೋ, ತಸ್ಸ ಹೇತು ವತ್ಥುಕಾಮಾ ಏವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಬಾಲಭಾವೋ ಅವಿಜ್ಜಾ, ದುಚ್ಚಿನ್ತಿತಚಿನ್ತಿತಾದಿ ವಾ, ತಸ್ಸ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತು। ಕಾಮಗುಣಾಧಿಗಮಹೇತುಪಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಅಸುದ್ಧಪಯೋಗೋ ಹೋತೀತಿ ತಬ್ಬಿವೇಕೇನ ಪಯೋಗಸುದ್ಧಿ ವಿಭಾವಿತಾ। ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಸೋಧನೇನ, ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಸಂವಡ್ಢನೇನ ಚ ಅಜ್ಝಾಸಯವಿಸೋಧನಂ ಆಸಯಪೋಸನಂ। ಕಾಮೇಸೂತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ।

ಅನೇಕಭೇದೋತಿ ಕಾಮಾಸವಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಾದಿವಸೇನ, ರೂಪತಣ್ಹಾದಿವಸೇನ ಚ ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದೋ। ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋಯೇವಾತಿ ಕಾಮಸಭಾವೋಯೇವ ಛನ್ದೋ, ನ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದೋ, ನಾಪಿ ಕುಸಲಚ್ಛನ್ದೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಝಾನಪಟಿಪಕ್ಖತೋತಿ ಝಾನಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ತಂಹೇತು ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಸುಂ ವುತ್ತೋ। ಅಕುಸಲಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಸುಂ ಸರೂಪೇನ ಗಹಿತೋ। ಯದಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋವ ಪುರಿಮಪದೇ ವುತ್ತೋ, ಕಥಂ ಬಹುವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅನೇಕಭೇದತೋ’’ತಿಆದಿ।

ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಿಮಾನಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪಾದೀನಂ, ತಂಸಹಿತಫಸ್ಸಾದೀನಞ್ಚ। ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಉಪರಿಝಾನಙ್ಗಾನಿ, ತೇಸಂ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚನೀಕಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತೋ ತಪ್ಪಚ್ಚನೀಕನೀವರಣವಚನಂ। ನೀವರಣಾನಿ ಹಿ ಝಾನಙ್ಗಪಚ್ಚನೀಕಾನಿ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿನಿವಾರಣತೋ। ಸಮಾಧಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ರಾಗಪ್ಪಣಿಧಿಯಾ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭಾವತೋ, ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಪಲೋಭಿತಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಭಮನ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮಾಧಾನತೋ ಚ। ಪೀತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಪಾಮೋಜ್ಜೇನ ಸಮಾನಯೋಗಕ್ಖೇಮತ್ತಾ। ವಿತಕ್ಕೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಯೋನಿಸೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪನವಸೇನ ಸವಿಪ್ಫಾರಪವತ್ತಿತೋ। ಸುಖಂ ಅವೂಪಸಮಾನುತಾಪಸಭಾವಸ್ಸ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ವೂಪಸನ್ತಸೀತಲಸಭಾವತ್ತಾ। ವಿಚಾರೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅನುಮಜ್ಜನವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಪಟಿರೂಪಸಭಾವತ್ತಾ। ಮಹಾಕಚ್ಚಾನತ್ಥೇರೇನ ದೇಸಿತಂ ಪಿಟಕಾನಂ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಪೇಟಕಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಪೇಟಕೇ।

ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಭೇದವಿಸಯಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣವಿಸೇಸವಿಸಯಸ್ಸ। ಆಘಾತವತ್ಥುಭೇದಾದಿವಿಸಯಾನನ್ತಿ ಬ್ಯಾಪಾದವಿವೇಕವಚನೇನ ‘‘ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೪೦; ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೨೯; ವಿಭ॰ ೯೬೦) ಆದಿಆಘಾತವತ್ಥುಭೇದವಿಸಯಸ್ಸ ದೋಸಸ್ಸ, ಮೋಹಾಧಿಕೇಹಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಾದೀಹಿ ವಿವೇಕವಚನೇನ ಪಟಿಚ್ಛಾದನವಸೇನ ದುಕ್ಖಾದಿಪುಬ್ಬನ್ತಾದಿಭೇದವಿಸಯಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋ। ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದತದೇಕಟ್ಠಥಿನಮಿದ್ಧಾದಿವಿಕ್ಖಮ್ಭಕಞ್ಚೇತಂ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖಸಭಾವತ್ತಾ। ಸಬ್ಬಕುಸಲಾನಂ ತೇನ ಸಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಪ್ಪಹಾಯಕಂ ಹೋತಿ, ಹೋನ್ತಮ್ಪಿ ಕಾಮರಾಗಾದಿವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಭಾವಮೇವ ಹೋತಿ ತಂಸಭಾವತ್ತಾತಿ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ನೀವರಣಾಕುಸಲಮೂಲಾದೀನಂ ‘‘ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ।

೭೧. ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ನತ್ಥಿ ಕಾಚಿ ವಸವತ್ತಿತಾತಿ ವಸವತ್ತಿಭಾವನಿವಾರಣತ್ಥಂ ‘‘ವಿತಕ್ಕನಂ ವಿತಕ್ಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಯಿದಂ ‘‘ವಿತಕ್ಕನಂ ಈದಿಸಮಿದ’’ನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪರಿಕಪ್ಪನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಊಹನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿತಕ್ಕಬಲೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಭಿನಿರುಳ್ಹಂ ವಿಯ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿನಿರೋಪನಲಕ್ಖಣೋ ವುತ್ತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಕೋಚಿ ರಾಜವಲ್ಲಭಂ, ತಂಸಮ್ಬನ್ಧಿನಂ ಮಿತ್ತಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ರಾಜಗೇಹಂ ಆರೋಹತಿ ಅನುಪವಿಸತಿ, ಏವಂ ವಿತಕ್ಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರೋಹತಿ। ಯದಿ ಏವಂ, ಕಥಂ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರೋಹತೀತಿ? ವಿತಕ್ಕಬಲೇನೇವ। ಯಥಾ ಹಿ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಪರಿಚಯೇನ ತೇನ ವಿನಾಪಿ ನಿರಾಸಙ್ಕೋ ರಾಜಗೇಹಂ ಪವಿಸತಿ, ಏವಂ ಪರಿಚಯೇನ ವಿತಕ್ಕೇನ ವಿನಾಪಿ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರೋಹತಿ। ಪರಿಚಯೇನಾತಿ ಚ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತವಿತಕ್ಕಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಪರಿಚಯೇನ। ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಹಿ ಸನ್ತಾನೇ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಪವತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿರುಹಣಂ ಚಿರಪರಿಚಿತಂ। ತೇನ ತಂ ಕದಾಚಿ ವಿತಕ್ಕೇನ ವಿನಾಪಿ ತತ್ಥ ಪವತ್ತತೇವ। ಯಥಾ ತಂ ಞಾಣಸಹಿತಂ ಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ಚಿರಪರಿಚಿತಂ ಕದಾಚಿ ಞಾಣವಿರಹಿತಮ್ಪಿ ಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ, ಯಥಾ ವಾ ಕಿಲೇಸಸಹಿತಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಿಲೇಸರಹಿತಮ್ಪಿ ಪರಿಚಯೇನ ಕಿಲೇಸವಾಸನಾವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಆದಿತೋ, ಅಭಿಮುಖಂ ವಾ ಹನನಂ ಆಹನನಂ। ಪರಿತೋ, ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ವಾ ಆಹನನಂ ಪರಿಯಾಹನನಂ। ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪಂ, ಪಥವೀ ಪಥವೀ’’ತಿ ಆಕೋಟೇನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಪವತ್ತಿ ‘‘ಆಹನನಂ, ಪರಿಯಾಹನನ’’ನ್ತಿ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಆನಯನಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇ ಉಪನಯನಂ, ಆಕಡ್ಢನಂ ವಾ।

ಅನುಸಞ್ಚರಣಂ ಅನುಪರಿಬ್ಭಮನಂ। ಸ್ವಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಸನ್ತಾನಮ್ಹಿ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಏವ ಸನ್ತಾನೇ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅನುಮಜ್ಜನಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುಮಸನಂ, ಪರಿಮಜ್ಜನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಹಿ ವಿಚಾರೋ ‘‘ಪರಿಮಜ್ಜನಹತ್ಥೋ ವಿಯ, ಸಞ್ಚರಣಹತ್ಥೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೋ। ತತ್ಥಾತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ। ಸಹಜಾತಾನಂ ಅನುಯೋಜನಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅನುವಿಚಾರಣಸಙ್ಖಾತಅನುಮಜ್ಜನವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧನಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸ ವಿಯ ಪವತ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ‘‘ಅನುಸನ್ಧಾನತಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೮) ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ತೇನೇವ ಚ ‘‘ಘಣ್ಡಾನುರವೋ ವಿಯ, ಪರಿಬ್ಭಮನಂ ವಿಯಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೋ।

ಕತ್ಥಚೀತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ, ಪರಿತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಚ। ವಿಚಾರತೋ ಓಳಾರಿಕಟ್ಠೇನ, ವಿಚಾರಸ್ಸೇವ ಚ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಟ್ಠೇನ ಅನುರವತೋ ಓಳಾರಿಕೋ, ತಸ್ಸ ಚ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಘಣ್ಡಾಭಿಘಾತೋ ವಿಯ ವಿತಕ್ಕೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಘಣ್ಡಾಭಿಘಾತೋ ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖನಿರೋಪನಟ್ಠೇನ ವಿತಕ್ಕೋ ಚೇತಸೋ ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತೋ ಹೋತಿ। ಅಭಿಘಾತ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಅಭಿಘಾತಜೋ ಸದ್ದೋ ಗಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ವಿಪ್ಫಾರವಾತಿ ವಿಚಲನಯುತ್ತೋ ಸಪರಿಪ್ಫನ್ದೋ। ಪರಿಬ್ಭಮನಂ ವಿಯ ಪರಿಸ್ಸಯಾಭಾವವೀಮಂಸನತ್ಥಂ। ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧೇನ ಪವತ್ತಿಯನ್ತಿ ಉಪಚಾರೇ ವಾ ಅಪ್ಪನಾಯಂ ವಾ ಸನ್ತಾನೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ವಿತಕ್ಕೋ ನಿಚ್ಚಲೋ ಹುತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ವಿಯ ಪವತ್ತತಿ, ನ ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತೇ। ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ಅಭಿನಿರೋಪನಾಕಾರೋ ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ, ತದಭಾವತೋ ಪಞ್ಚಕನಯೇ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇ ವಿಚಾರಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ ಅನುಮಜ್ಜನಾಕಾರೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ।

ವಾಲಣ್ಡುಪಕಂ ಏಳಕಲೋಮಾದೀಹಿ ಕತಚುಮ್ಬಟಕಂ। ಉಪ್ಪೀಳನಹತ್ಥೋತಿ ಪಿಣ್ಡಸ್ಸ ಉಪ್ಪೀಳನಹತ್ಥೋ। ತಸ್ಸೇವ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಸಞ್ಚರಣಹತ್ಥೋ। ಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ಕಂಸಭಾಜನಾದೀಸು ಕಿಞ್ಚಿ ಮಣ್ಡಲಂ ವಟ್ಟಲೇಖಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ। ಯಥಾ ಪುಪ್ಫಫಲಸಾಖಾದಿಅವಯವವಿನಿಮುತ್ತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ರುಕ್ಖೋ ‘‘ಸಪುಪ್ಫೋ ಸಫಲೋ’’ತಿ ವೋಹರೀಯತಿ, ಏವಂ ವಿತಕ್ಕಾದಿಅಙ್ಗವಿನಿಮುತ್ತಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಝಾನಂ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರ’’ನ್ತಿ ವೋಹರೀಯತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರುಕ್ಖೋ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಝಾನಭಾವನಾಯ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ದೇಸೇತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಝಾನಾನಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನೀತಿ। ಯದಿಪಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ದೇಸನಾ ಕತಾ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ತತ್ರಾಪಿ ವಿಭಙ್ಗೇಪಿ ಯಥಾ ಇಧ ‘‘ಇಮಿನಾ ಚ ವಿತಕ್ಕೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಧಮ್ಮವಸೇನ ವುತ್ತೋ, ಏವಮೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅತ್ಥೋ…ಪೇ॰… ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಝಾನಸಮಙ್ಗಿನೋ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಸಮಙ್ಗಿತಾದಸ್ಸನೇನ, ಝಾನಸ್ಸೇವ ಚ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರತಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಏವಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।

ವಿವೇಕಾತಿ ವಿವೇಕಾ ಹೇತುಭೂತಾತಿ ವಿವೇಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಭಾವಸಾಧನತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ವಿವೇಕೇತಿ ಕತ್ತುಸಾಧನತಂ, ಕಮ್ಮಸಾಧನತಂ ವಾ। ‘‘ವಿವಿತ್ತೋ’’ತಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ನೀವರಣೇಹಿ ವಿನಾಭೂತೋ ತೇಹಿ ವಿವೇಚಿತೋತಿ ಚ ಸಾಧನದ್ವಯಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಮೇವಾತಿ।

೭೨. ಪೀಣಯತೀತಿ ತಪ್ಪೇತಿ, ವಡ್ಢೇತಿ ವಾ। ಸಮ್ಪಿಯಾಯನಲಕ್ಖಣಾತಿ ಪರಿತುಸ್ಸನಲಕ್ಖಣಾ। ಪೀಣನರಸಾತಿ ಪರಿಬ್ರೂಹನರಸಾ। ಫರಣರಸಾತಿ ಪಣೀತರೂಪೇಹಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪನರಸಾ। ಉದಗ್ಗಭಾವೋ ಓದಗ್ಯಂ। ಖುದ್ದಿಕಾ ಲಹುಂ ಲೋಮಹಂಸನಮತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಭಿನ್ನಾ ನ ಪುನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಖಣಿಕಾ ಬಹುಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಉಬ್ಬೇಗತೋ ಫರಣಾ ನಿಚ್ಚಲತ್ತಾ, ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕತ್ತಾ ಚ ಪಣೀತತರಾ। ಚೇತಿಯಙ್ಗಣಂ ಗನ್ತ್ವಾತಿ ಪುಣ್ಣವಲ್ಲಿಕವಿಹಾರೇ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣಂ ಗನ್ತ್ವಾ। ಪಕತಿಯಾ ದಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣವಸೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಮಹಾಚೇತಿಯಂ ಗಹಿತಾರಮ್ಮಣವಸೇನ। ಚಿತ್ರಗೇಣ್ಡುಕೋ ವಿಚಿತ್ರಾಕಾರೇನ ಕತಗೇಣ್ಡುಕೋ। ಉಪನಿಸ್ಸಯೇತಿ ಸಮೀಪೇ, ತಸ್ಸ ವಾ ವಿಹಾರಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತೇ, ಗೋಚರಟ್ಠಾನಭೂತೇತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಘರಾಜಿರೇತಿ ಗೇಹಙ್ಗಣೇ। ಪಬ್ಬತಸಿಖರೇ ಕತಚೇತಿಯಂ ‘‘ಆಕಾಸಚೇತಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಗಹಿತನಿಮಿತ್ತೇನೇವಾತಿ ಚೇತಿಯವನ್ದನಂ, ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಞ್ಚ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ‘‘ಧಞ್ಞಾ ವತಿಮೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಗಹಿತಕುಸಲನಿಮಿತ್ತೇನೇವ ಕಾರಣಭೂತೇನ। ಗಹಿತಂ ವಾ ನಿಮಿತ್ತಂ ಏತೇನಾತಿ ಗಹಿತನಿಮಿತ್ತಂ, ವುತ್ತಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಚಿತ್ತಂ, ತೇನ ಗಹಿತನಿಮಿತ್ತೇನೇವ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹ। ಪಕ್ಖನ್ದನ್ತಿ ಅನುಪವಿಟ್ಠಂ। ಅನುಪರಿಪ್ಫುಟನ್ತಿ ಅನು ಅನು ಸಮನ್ತತೋ ಫುಟಂ, ಸಬ್ಬಸೋ ಅನುವಿಸಟನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀ। ಪರಿಪಾಚನವಸೇನ ಪರಿಪಾಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ। ಅಪ್ಪನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾವ ಪೀತಿ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಪೂರಿಕಾ। ಖಣಿಕಸಮಾಧಿಪೂರಿಕಾ ಚ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿಪೂರಿಕಾ ಚ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಸ್ಸ ವಿದೂರತರಾತಿ ತದುಭಯಂ ಅನಾಮಸನ್ತೋ ‘‘ತಾಸು ಯಾ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ । ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಗತಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿನಾ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಗತಾ।

೭೩. ಸುಖಯತೀತಿ ಸುಖಂ, ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಲದ್ಧಸ್ಸಾದೇ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ ಪರಿಯಾಯಲದ್ಧೋ ಧಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕತ್ತು ನಿವತ್ತನತ್ಥೋ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಭಾವಸಾಧನಮೇವ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ಸುಖನಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಟ್ಠಸಭಾವತ್ತಾ ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ವಾ ಅತ್ತನಿ ಸಾದಯತೀತಿ ಸಾತಂ ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ। ಸಾತಂ ‘‘ಮಧುರ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸಾತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಾತಲಕ್ಖಣಂ। ಉಪಬ್ರೂಹನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಂವಡ್ಢನಂ। ದುಕ್ಖಂ ವಿಯ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವಿಯ ಅನಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅನು ಅನು ಗಣ್ಹನಂ, ಉಪಕಾರಿತಾ ವಾ ಅನುಗ್ಗಹೋ। ಕತ್ಥಚಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿಕೇ। ಪಟಿಲಾಭತುಟ್ಠೀತಿ ಪಟಿಲಾಭವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕತುಟ್ಠಿ। ಪಟಿಲದ್ಧರಸಾನುಭವನನ್ತಿ ಪಟಿಲದ್ಧಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣರಸಸ್ಸ ಅನುಭವನನ್ತಿ ಸಭಾವತೋ ಪೀತಿಸುಖಾನಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯತ್ಥ ಪೀತಿ, ತತ್ಥ ಸುಖನ್ತಿ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ವಿಯ ಇತರೇನ ಪೀತಿಯಾ ಸುಖೇನ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗಮಾಹ। ‘‘ಯತ್ಥ ಸುಖಂ, ತತ್ಥ ನ ನಿಯಮತೋ ಪೀತೀ’’ತಿ ವಿಚಾರಸ್ಸ ವಿಯ ವಿತಕ್ಕೇನ ಸುಖಸ್ಸ ಪೀತಿಯಾ ಅನಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗಂ। ತೇನ ಅಚ್ಚನ್ತಾನಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗಿತಾಯ ಪೀತಿಸುಖಾನಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಂ ತಾರೇನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಕನ್ತಾರಂ, ನಿರುದಕಮರುಟ್ಠಾನಂ। ವನಮೇವ ವನನ್ತಂ। ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇತಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಸಮಯೇ, ಪಟಿಲದ್ಧಸ್ಸ ರಸಾನುಭವನಸಮಯೇ, ವನಚ್ಛಾಯಾದೀನಂ ಸವನದಸ್ಸನಸಮಯೇ, ಪವೇಸಪರಿಭೋಗಸಮಯೇ ಚ। ಪಾಕಟಭಾವತೋತಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪೀತಿಸುಖಾನಂ ವಿಭೂತಭಾವತೋ।

ವಿವೇಕಜಂ ಪೀತಿಸುಖನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ವಿವೇಕಜನ್ತಿ ಝಾನಂ ವುತ್ತಂ। ಪೀತಿಸುಖಸದ್ದತೋ ಚ ಅತ್ಥಿಅತ್ಥವಿಸೇಸತೋ ‘‘ಅಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ, ಅಸ್ಮಿಂ ವಾ ಝಾನೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅ-ಕಾರೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ದುತಿಯೇ ಪೀತಿಸುಖಮೇವ ವಿವೇಕಜಂ। ‘‘ವಿವೇಕಜಂಪೀತಿಸುಖ’’ನ್ತಿ ಚ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸೋ, ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಚ ಅಲೋಪೋ ಕತೋ। ಲೋಪೇ ವಾ ಸತಿ ‘‘ವಿವೇಕಜಪೀತಿಸುಖ’’ನ್ತಿ ಪಾಠೋತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ।

ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜಾತಿ ಏತ್ಥ ಉಪ-ಸಂ-ಸದ್ದಾ ‘‘ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಸಂಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ನಿರತ್ಥಕಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಪಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ತೇಸಂ ಸಾತ್ಥಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪಾದಯಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಪತ್ವಾ, ಸಾಧೇತ್ವಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ಇರಿಯನ್ತಿ ಕಿರಿಯಂ। ವುತ್ತಿಆದೀನಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಾನಿ। ಪಾಲನಾತಿ ಹಿ ಏಕಂ ಇರಿಯಾಪಥಬಾಧನಂ ಇರಿಯಾಪಥನ್ತರೇಹಿ ರಕ್ಖಣಾ।

ಪಞ್ಚಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನಾದಿವಣ್ಣನಾ

೭೪. ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಪಹೀನಾನಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನಂ। ‘‘ಅಗ್ಯಾಹಿತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆಹಿತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ ವಿಪ್ಪಹೀನ-ಸದ್ದಸ್ಸೇತ್ಥ ಪರವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಪಞ್ಚಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ವಿಪ್ಪಹೀನನ್ತಿ ವಾ ಪಞ್ಚಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನಂ। ನನು ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ಝಾನೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನತಾವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಝಾನಲಾಭಿನೋಪಿ ಅಝಾನಸಮಙ್ಗಿಕಾಲೇ ಝಾನಪಟಿಪಕ್ಖಲೋಭಚಿತ್ತಾದೀನಂ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ ‘‘ಝಾನಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ ವಿಗಚ್ಛನ್ತಿ, ನಪ್ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕತ್ತಾರಮ್ಮಣೇತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿವಸೇನ ಏಕಸಭಾವೇ, ಏಕಗ್ಗತಾಸಙ್ಖಾತೇ ಏಕತ್ತಾವಹೇ ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ। ತನ್ತಿ ತಂ ನಾನಾವಿಸಯಪಲೋಭಿತಂ ಚಿತ್ತಂ। ಕಾಮಧಾತುಪ್ಪಹಾನಾಯಾತಿ ನಾನಾವಿಸಯಸಮೂಪಬ್ಯೂಳ್ಹಾಯ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಪಹಾನಾಯ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯ ಪಟಿಪದಂ ಝಾನಂ ನಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ। ನಿರನ್ತರನ್ತಿ ವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಅನನ್ತರಿತಂ, ಸಹಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಕಮ್ಮಞ್ಞನ್ತಿ ಅಕಮ್ಮನೀಯಂ, ಭಾವನಾಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಯೋಗ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪರೇತನ್ತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇನ ಅಭಿಭೂತಂ। ಪರಿಬ್ಭಮತಿ ಅನವಟ್ಠಾನತೋ, ಅವಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಸಮಾಧಾನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಉಪಹತನ್ತಿ ಸಾತಿಸಯಸ್ಸ ವಿಚಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ನು ಖೋ ಭಗವಾ, ನ ನು ಖೋ’’ತಿ, ‘‘ಪಥವೀ ಪಥವೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಮನಸಿಕಾರೇನ, ‘‘ಝಾನಂ ಸಿಯಾ ನು ಖೋ, ನ ನು ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಪವತ್ತಾಯ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಉಪಹತಂ। ನಾರೋಹತಿ ಅಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ। ವಿಸೇಸೇನ ಝಾನನ್ತರಾಯಕರತ್ತಾತಿ ಸಮಾಧಿಆದೀನಂ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭಾವೇನ ಝಾನಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯಕರಣತೋ।

ತೇಹೀತಿ ಝಾನಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತೇಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಹಿ। ಅವಿಕ್ಖೇಪಾಯ ಸಮ್ಪಾದಿತಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸಾತಿ ತತೋ ಏವಂ ಸಮಾಧಾನಾಯ ನಿಪ್ಫಾದಿತಭಾವನಾಪಯೋಗಸ್ಸ। ಚೇತಸೋ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಭವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಭಾವನಾಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಾ। ಪೀತಿ ಪೀಣನಂ ಭಾವನಾವಸೇನ ತಪ್ಪನಂ। ಉಪಬ್ರೂಹನಂ ಭಾವನಾವಸೇನ ಪರಿವುದ್ಧಿಂ ಚೇತಸೋ ಕರೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ನನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ। ಸಸೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅವಸಿಟ್ಠಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮಸಹಿತಂ, ಸಮಂ ಸಮ್ಮಾ ಚ ಆಧಿಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತಾವಸೇನ ಸಮಂ, ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಾನಂ। ದೂರೀಭಾವೇ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಾಭಾವೇನ ಸಮ್ಮಾ ಚ ಠಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಗ್ಗತಾ ಹಿ ಸಮಾಧಾನಕಿಚ್ಚೇನ ಚಿತ್ತಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಚ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುವತ್ತಾಪೇನ್ತೀ ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಸಾತಿಸಯಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಕರೋತೀತಿ। ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಸೇನ । ಏತೇಸು ವಿತಕ್ಕಾದೀಸು ಝಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ ತತ್ಥೇವ ಝಾನವೋಹಾರತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಯಥಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾಪಿ ಉಪಮಾವಸೇನ ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ।

ಪಕತಿಚಿತ್ತತೋತಿ ಪಾಕತಿಕಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತತೋ। ಸುವಿಸದೇನಾತಿ ಸುಟ್ಠು ವಿಸದೇನ, ಪಟುತರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬಾವನ್ತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಾವಯವವನ್ತಂ, ಅನವಸೇಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪ್ಫುಟನ್ತಿ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಂ। ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಫುಸಿತಾತಿ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಸಮನ್ತತೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ಫರನ್ತೀ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಝಾನಪಾಠೇ ಅಗ್ಗಹಿತಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಗಹಿತಾತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತತ್ಥ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಝಾನಙ್ಗೇಸು। ನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ ಸರೂಪತೋ ನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪನ ಝಾನಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾ। ಏವಂ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಸರೂಪೇನೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ, ಅಙ್ಗಮೇವ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾತಿ ಯೇನ ವಿತಕ್ಕಾದೀಹಿ ಸಹ ವತ್ತನ್ತಂ ಧಮ್ಮಂ ದೀಪೇತುಂ ತಸ್ಸ ಪಕಾಸನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಉದ್ದೇಸೋ ಕತೋ। ಸೋ ಏವ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ತೇನ ಭಗವತಾ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೇನ ಪಕಾಸಿತೋ। ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಝಾನಪಾಠೇ ಅಗ್ಗಹಿತಾತಿ ನ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬಂ।

ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣವಣ್ಣನಾ

೭೫. ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನವಸೇನಾತಿ ಝಾನಸ್ಸ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನವಸೇನ। ಲಕ್ಖಣವಸೇನಾತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಪ್ಪನಾಯಂ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಭಾವವಸೇನ।

ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಲ್ಯಾಣತಾಲಕ್ಖಣಾನಂ ವಿಭಾವನೇ। ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧೀತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ ಝಾನಂ ಏತಾಯಾತಿ ಪಟಿಪದಾ, ಗೋತ್ರಭುಪರಿಯೋಸಾನೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯೋ ಭಾವನಾನಯೋ। ಪರಿಪನ್ಥತೋ ವಿಸುಜ್ಝನಂ ವಿಸುದ್ಧಿ, ಪಟಿಪದಾಯ ವಿಸುದ್ಧಿ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ಯಸ್ಮಾ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ ಆದೀ’’ತಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾತಿ ವಿಸೋಧೇತಬ್ಬತಾದೀನಂ ಅಭಾವತೋ ಝಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಾಯ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಅನುಬ್ರೂಹನಾ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ವಿಸೇಸತೋ ಝಾನಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಲಬ್ಭತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ ಮಜ್ಝೇ’’ತಿ। ಸಮ್ಪಹಂಸನಾತಿ ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನತಿವತ್ತನಾದಿಸಾಧಕಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿವಸೇನ ಪರಿಯೋದಪನಾ। ಸಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಝಾನಸ್ಸ ಓಸಾನಕ್ಖಣೇ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ , ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿ। ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನೀತಿ ಪರಿಪನ್ಥತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಸುಜ್ಝನಾಕಾರೋ , ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಜ್ಜನಾಕಾರೋ, ತತ್ಥ ಪಕ್ಖನ್ದನಾಕಾರೋತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಝಾನಸ್ಸ ಆದಿತೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾನಿ ತೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ವಿನಾ ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ, ಅಸತಿ ಚ ಅಪ್ಪನಾಯ ತದಭಾವತೋ। ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಞ್ಚೇವ ವಿಸುದ್ಧಿಪಟಿಪದತ್ತಾ। ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ, ಸಮ್ಪನ್ನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಚ ತಿಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನಞ್ಚ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಲಕ್ಖಣಾನಞ್ಚ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ಸಮ್ಭರೀಯತಿ ಝಾನಂ ಏತೇನಾತಿ ಸಮ್ಭಾರೋ, ನಾನಾವಜ್ಜನಪರಿಕಮ್ಮಂ। ಸಹ ಸಮ್ಭಾರೇನಾತಿ ಸಸಮ್ಭಾರೋ, ಸೋ ಏವ ಸಸಮ್ಭಾರಿಕೋ। ಉಪಚಾರೋತಿ ಏಕಾವಜ್ಜನೂಪಚಾರಮಾಹ। ಪಗ್ಗಹಾದಿಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಭಾವನಾಯ ಏವ ಸಾಧಿತತ್ತಾ ಯಾ ತತ್ಥ ಏಕಾವಜ್ಜನೂಪಚಾರೇ ಸಿದ್ಧಾ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾ, ಸಾ ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಪರಿಬ್ರೂಹಿತಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ ನಾಮ ಅಪ್ಪನಾ’’ತಿ। ಯಥಾಧಿಗತಂ ಝಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಯೋ ಪಹಟ್ಠಾಕಾರೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿತೋಸೋ, ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ನಾಮ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ’’ತಿ। ಏಕೇತಿ ಅಭಯಗಿರಿವಾಸಿನೋ। ತೇ ಹಿ ಏವಂ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿಆದಿಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ಸತಿ ಅಜ್ಝಾನಧಮ್ಮೇಹಿ ಝಾನಸ್ಸ ಗುಣಸಂಕಿತ್ತನಂ ನಾಮ ಕತಂ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ಭೂಮನ್ತರಂ ಭೂಮನ್ತರಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಹೋತಿ। ಪಾಳಿಯಾ ಚೇತಂ ವಿರುದ್ಧನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಏಕತ್ತಗತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಏಕರಸಭಾವೇನ, ಏಕಗ್ಗತಾಯ ಚ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ತದನುಗುಣಂ ಏಕತ್ತಂ ಗತನ್ತಿ ಏಕತ್ತಗತಂ, ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಚಿತ್ತಂ। ತಸ್ಸೇವ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿಪಕ್ಖನ್ದತಾದಿ ಅನನ್ತರಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅಪ್ಪನಾಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿಆದಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಆಗಮನವಸೇನಾತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಾಗಮನವಸೇನ। ಅನತಿವತ್ತನಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಕರಸತಾತದುಪಗವೀರಿಯವಾಹನಾಸೇವನಾನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪರಿಯೋದಾಪಕಸ್ಸಾತಿ ಪರಿಸೋಧಕಸ್ಸ ಪಭಸ್ಸರಭಾವಕರಸ್ಸ। ಅನತಿವತ್ತನಾದಿಭಾವಸಾಧನಮೇವ ಚೇತ್ಥ ಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಾರೇ, ಚತುಪಞ್ಚಚಿತ್ತಪರಿಮಾಣಾಯ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತೋ ಪರಿಪನ್ಥತೋ। ಚಿತ್ತಂ ವಿಸುಜ್ಝತೀತಿ ಯದಿಪಿ ಆಗಮನಂ ಗಹೇತುಂ ಅವಿಸೇಸೇನ ವಿಯ ವುತ್ತಂ, ಪರಿಕಮ್ಮವಿಸುದ್ಧಿತೋ ಪನ ಅಪ್ಪನಾವಿಸುದ್ಧಿ ಸಾತಿಸಯಾವ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ। ಆವರಣವಿರಹಿತಂ ಹುತ್ವಾತಿ ಯೇನಾವರಣೇನ ಆವಟತ್ತಾ ಚಿತ್ತಂ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತೇನ ವಿವಿತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ, ತಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಅನ್ತಾನಂ ಅನುಪಗಮನೇನ ಮಜ್ಝಿಮೋ, ಸವಿಸೇಸಂ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಾನಂ ವೂಪಸಮನತೋ ಸಮಥೋ, ಯೋಗಿನೋ ಸುಖವಿಸೇಸಾನಂ ಕಾರಣಭಾವತೋ ನಿಮಿತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮಪ್ಪವತ್ತೋ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಯೇವಾ’’ತಿ। ತದನನ್ತರಂ ಪನ ಪುರಿಮಚಿತ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಪುರಿಮಂ ಚಿತ್ತಂ, ಗೋತ್ರಭುಚಿತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಸನ್ತತಿಪರಿಣಾಮನಯೇನಾತಿ ಯಥಾ ‘‘ತದೇವ ಖೀರಂ ದಧಿಸಮ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ, ಏವಂ ಸತಿಪಿ ಪರಿತ್ತಮಹಗ್ಗತಭಾವಭೇದೇ, ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವಭೇದೇ ಚ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಏವ ಸನ್ತತಿಯಾ ಪರಿಣಾಮೂಪಗಮನನಯೇನ ಏಕತ್ತನಯವಸೇನ। ತಥತ್ತನ್ತಿ ತಥಭಾವಂ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿವಸೇನ ಸಮಾಹಿತಭಾವಂ। ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ। ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಖಣೇ ತಥತ್ತಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ತಥತ್ತುಪಗಮನೇನ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತಭಾವೂಪಗಮನೇನ ತತ್ಥ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ ನಾಮ। ಪುರಿಮಚಿತ್ತೇತಿ ಅಪ್ಪನಾಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ಗೋತ್ರಭುಚಿತ್ತೇ। ವಿಜ್ಜಮಾನಾಕಾರನಿಪ್ಫಾದಿಕಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಪರಿಪನ್ಥವಿಸುದ್ಧಿಮಜ್ಝಿಮಸಮಥಪಟಿಪತ್ತಿಪಕ್ಖನ್ದನಾಕಾರಾನಂ ನಿಪ್ಫಾದಿಕಾ, ತೇನಾಕಾರೇನ ನಿಪ್ಫಜ್ಜಮಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇಯೇವ ಹಿ ಆಕಾರಾ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸತೋ ಝಾನಕ್ಖಣೇ ನಿಪ್ಫಜ್ಜಮಾನಾ ‘‘ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ಲದ್ಧಸಮಞ್ಞಾ ಝಾನಸ್ಸ ತಂ ವಿಸೇಸಂ ನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತಾ ವಿಯ ವುತ್ತಾ। ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವಾತಿ ಅತ್ತಲಾಭವೇಲಾಯಮೇವ। ಯದಿ ಏವಂ, ಕಥಂ ತೇ ಆಕಾರಾ ನಿಪ್ಫಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಆಗಮನವಸೇನಾ’’ತಿ।

ತಸ್ಸಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ। ‘‘ವಿಸುದ್ಧಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೫೮) ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಆಗತಾತಿ ‘‘ಬ್ಯಾಪಾರಂ ಅಕರೋನ್ತೋ’’ತಿ ಆಹ। ಸಮಥಪಟಿಪತ್ತಿತಥತ್ತುಪಗಮನಞ್ಚ ಇಧ ಸಮಥಭಾವಾಪತ್ತಿಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಥಭಾವೂಪಗಮನೇನಾ’’ತಿ। ಕಿಲೇಸಸಂಸಗ್ಗಂ ಪಹಾಯ ಏಕತ್ತೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಕಥಂ ನು ಖೋ ಕಿಲೇಸಸಂಸಗ್ಗಂ ಪಜಹೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಸಮಥಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ತಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ಕಿಲೇಸಸಙ್ಗಣಿಕಾಭಾವೇನ ಏಕತ್ತೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಝಾನಚಿತ್ತಸ್ಸ। ಪರಿಪನ್ಥವಿಸುದ್ಧಿಮಜ್ಝಿಮಸಮಥಪಟಿಪತ್ತಿಪಕ್ಖನ್ದನೇಹಿ ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನುಬ್ರೂಹಿತೇ ಝಾನಚಿತ್ತೇ ಲದ್ಧೋಕಾಸಾ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಸಮವಾಹಿತಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ ತೇ ಅನುಬ್ರೂಹೇನ್ತೀ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ।

ಯೇ ಪನೇತೇ ಯುಗನದ್ಧಧಮ್ಮಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಝಾನಚಿತ್ತೇ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನತಿವತ್ತನವಸೇನ ಕಿಚ್ಚಕರಣತೋ ಯುಗೇ ನದ್ಧಾ ಬದ್ಧಾ ವಿಯ ಯುಗನದ್ಧಾ। ವಿಮುತ್ತಿರಸೇನಾತಿ ವಿಮುಚ್ಚನಕಿಚ್ಚೇನ, ವಿಮುಚ್ಚನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ। ಏಸ ಯೋಗೀ। ವಾಹಯತೀತಿ ಪವತ್ತೇತಿ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಝಾನಚಿತ್ತಸ್ಸ। ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇತಿ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ। ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಅತೀತೇ ಹಿ ಠಿತಿಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆಸೇವನಾ ಪವತ್ತತಿ ನಾಮ। ತೇ ಆಕಾರಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನತಿವತ್ತನಾದಯೋ ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಾ। ಆಸೇವನಾಪಿ ಹಿ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಭಾವೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋಯೇವ। ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನೇಸೂತಿ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾನಂ ಸಮರಸತಾಯ ಅಕರಣಂ ಭಾವನಾಯ ಸಂಕಿಲೇಸೋ, ಕರಣಂ ವೋದಾನಂ। ತಥಾ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಏವಮೇತೇಸು ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನೇಸು ತಂ ತಂ ಆದೀನವಂ ದೋಸಂ ಆನಿಸಂಸಂ ಗುಣಂ ಪುರೇತರಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಞಾಣೇನ ದಿಸ್ವಾ ಯಥಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನತಿವತ್ತನಾದಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಭಾವನಾಯ ಸಮ್ಪಹಂಸಿತತ್ತಾ ತೇನೇವ ಞಾಣೇನ ವಿಸೋಧಿತತ್ತಾ। ವಿಸೋಧನಂ ಹೇತ್ಥ ಸಮ್ಪಹಂಸನಂ। ತೇ ಆಕಾರಾ ಯಸ್ಮಾ ನಿಪ್ಫನ್ನಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಧಮ್ಮಾನಂ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಲಕ್ಖಣಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತಂ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ।

‘‘ಯಸ್ಮಾ ಉಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಞಾಣಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಕೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಸ್ಮಾ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾವ ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಉಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಞಾಣಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಭಾವನಾಚಿತ್ತೇ। ಉಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಞಾಣಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತೀತಿ ಅಪ್ಪನಾಕಾಲೇ ಭಾವನಾಯ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ, ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನತೋ ಪಗ್ಗಹಾದೀಸು ಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ಅಕಾತಬ್ಬತೋ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾವ ಹೋತಿ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾ, ವಿಸುದ್ಧಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತೀ’’ತಿ ಚ ಆದಿ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾ ಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿಯಾ ಹೋತಿ, ವಿಸೇಸತೋ ಞಾಣಸಾಧನತ್ತಾ ಅಪ್ಪನಾಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸಾತಿ ಫಲೇನ ಕಾರಣಾನುಮಾನಞಾಯೇನ। ಯಸ್ಮಾ ಉಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಞಾಣಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಞಾಣಕಿಚ್ಚಭೂತಾ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।

ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾಪಗ್ಗಹಿತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಯಥಾ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಂ ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖೇ ನ ಪತತಿ, ತಥಾ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಟ್ಠಾನಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಬಹುಲೀಕಾರವಸೇನ ಪಗ್ಗಹಿತಂ। ಸಾಧುಕಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಪಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೇನಾಪಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ವೀರಿಯಸಮತಾಯೋಜನವಸೇನ ಪಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ, ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ ಓಕಾಸಂ ಲಭತಿ। ತಂ ಪನ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಪಾರಿಹಾರಿಯಪಞ್ಞಾವಸೇನ ಅಪ್ಪನಾಪಞ್ಞಾಯ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಞಾವಸೇನ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತತ್ತಾ ಏವ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸೇವ ನಾನಾಸಭಾವೇಹಿ ನೀವರಣಪಮುಖೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಅಪ್ಪನಾಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚತಿ। ವಿಮೋಕ್ಖವಸೇನ ವಿಮುಚ್ಚನವಸೇನ। ಪಞ್ಞಾವಸೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಪಾರಿಹಾರಿಯಪಞ್ಞಾವಸೇನ। ವಿಮುತ್ತತ್ತಾತಿ ನಾನಾಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಏವ। ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸದ್ಧಾದಯೋ, ವಿಸೇಸತೋ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾವೀರಿಯಸಮಾಧಯೋ ಚ ಏಕರಸಾ ಸಮಾನಕಿಚ್ಚಾ ಹೋನ್ತಿ। ಏವಮಯಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಏಕರಸಟ್ಠೇನ ಭಾವನಾ ನಿಪ್ಫಜ್ಜಮಾನಾ ಞಾಣಬ್ಯಾಪಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಞಾಣಕಿಚ್ಚಭೂತಾ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿ। ಏವಂ ತಿವಿಧಾಯ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಲದ್ಧವಿಸೇಸಾಯ ತಿವಿಧಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾಯ ಸಾತಿಸಯಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮುತ್ತಭಾವೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾಪಿ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಆಗಮನುಪೇಕ್ಖಾ ಞಾಣಕಿಚ್ಚವಸೇನ ದಸಪಿ ಆಕಾರಾ ಝಾನೇ ಏವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತಾತಿ ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತಾಯ, ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತಾಮತ್ತಂ ವಾ ಪಠಮನ್ತಿ ಇದನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ದೇಸನಾಕ್ಕಮಂ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇತಿ। ‘‘ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಪಠಮ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮಂ, ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಹಿ ಅಧಿಗತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಪಠಮಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಠಮ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪನ ನ ಏಕನ್ತಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೬೦) ಪಟಿಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಇಧ ನ ಗಹಿತಂ। ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಂ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನನ್ತಿ ದುವಿಧೇ ಝಾನೇ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಜ್ಝಾನಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಥವೀಕಸಿಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ರೂಪಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುನಾ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನತೋ। ಪಚ್ಚನೀಕಝಾಪನತೋತಿ ನೀವರಣಾದೀನಂ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಾನಂ ದಹನತೋ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಪಜಹನತೋ। ಸಕಲಟ್ಠೇನಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಕತೇ ವಾ ಅಕತೇ ವಾ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಗಹಿತೇ ಪಥವೀಭಾಗೇ ಪಥವೀಮಣ್ಡಲೇ ಸಕಲಾರಮ್ಮಣಕರಣಟ್ಠೇನ। ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ಏಕದೇಸಮಾರಮ್ಮಣಂ ಕರೀಯತಿ। ಪಥವೀಕಸಿಣಸನ್ನಿಸ್ಸಯತಾಯ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ ಯಥಾ ‘‘ಮಞ್ಚಾ ಉಕ್ಕುಟ್ಠಿಂ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ। ತಂಸಹಚರಣತೋ ಝಾನಂ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ ಯಥಾ ‘‘ಕುನ್ತಾ ಪಚರನ್ತೀ’’ತಿ।

ಚಿರಟ್ಠಿತಿಸಮ್ಪಾದನವಣ್ಣನಾ

೭೬. ಲಕ್ಖಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಂ ಸರೇನ ವಾಲಂ ವಿಜ್ಝತೀತಿ ವಾಲವೇಧೀ। ಇಧ ಪನ ಅನೇಕಧಾ ಭಿನ್ನಸ್ಸ ವಾಲಸ್ಸ ಅಂಸುಂ ವಿಜ್ಝನ್ತೋ ‘‘ವಾಲವೇಧೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತೇನ ವಾಲವೇಧಿನಾ। ಸೂದೇನಾತಿ ಭತ್ತಕಾರೇನ। ‘‘ಆಕಾರಾ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸುಕುಸಲೋತಿ ಸುಟ್ಠು ಛೇಕೋ। ಧನುಗ್ಗಹೋತಿ ಇಸ್ಸಾಸೋ। ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಯೋಗ್ಯಂ। ಅಕ್ಕನ್ತಪದಾನನ್ತಿ ವಿಜ್ಝನಕಾಲೇ ಅಕ್ಕಮನವಸೇನ ಪವತ್ತಪದಾನಂ। ಆಕಾರನ್ತಿ ಧನುಜಿಯಾಸರಾನಂ ಗಹಿತಾಕಾರಂ। ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹೇಯ್ಯಾತಿ ಉಪಧಾರೇಯ್ಯ। ಭೋಜನಸಪ್ಪಾಯಾದಯೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೋ ಅವುತ್ತಾಕಾರಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಾಹಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತೇನ ಉತುಭಾವನಾನಿಮಿತ್ತಾದೀನಮ್ಪಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತರುಣಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ।

ಭತ್ತಾರನ್ತಿ ಸಾಮಿನಂ, ಭತ್ತವೇತನಾದೀಹಿ ಪೋಸಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿವಿಸನ್ತೋತಿ ಭೋಜೇನ್ತೋ। ತಸ್ಸ ರುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಭುಞ್ಜನಾಕಾರಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಉಪನಾಮೇನ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಯಮ್ಪಿ ಯೋಗೀ। ಅಧಿಗತಕ್ಖಣೇ ಭೋಜನಾದಯೋ ಆಕಾರೇತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಝಾನಸ್ಸ ಅಧಿಗತಕ್ಖಣೇ ಕಿಚ್ಚಸಾಧಕೇ ಭೋಜನಾದಿಗತೇ ಆಕಾರೇ। ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ। ನಟ್ಠೇ ನಟ್ಠೇ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಅಪ್ಪನಾಯ।

ಮಹಾನಸವಿಜ್ಜಾಪರಿಚಯೇನ ಪಣ್ಡಿತೋ। ತತ್ಥ ವಿಸದಞಾಣತಾಯ ಬ್ಯತ್ತೋ। ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಕಓಸಲ್ಲಯೋಗೇನ ಕುಸಲೋ। ನಾನಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ನಾನಚ್ಚಯೇಹಿ ನಾನಾಸಭಾವೇಹಿ, ನಾನಾರಸೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಮ್ಬಿಲಗ್ಗೇಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಸೂಪೇಹೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ। ಅಮ್ಬಿಲಗ್ಗೇಹೀತಿ ಅಮ್ಬಿಲಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ, ಯೇ ವಾ ಅಮ್ಬಿಲರಸಾ ಹುತ್ವಾ ಅಗ್ಗಭೂತಾ, ತೇಹಿ ಚತುರಮ್ಬಿಲಾದಿಮಿಸ್ಸೇಹಿ। ಏಸ ನಯೋ ತಿತ್ತಕಗ್ಗಾದೀಸುಪಿ। ಖಾರಿಕೇಹೀತಿ ವಾತಿಙ್ಗಣಕಳೀರಾದಿಮಿಸ್ಸೇಹಿ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಆಕಾರಂ ರುಚ್ಚನವಸೇನ ಭುಞ್ಜನಾಕಾರಂ। ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಉಪರೂಪರಿ ಗಣ್ಹಾತಿ ಉಪಧಾರೇತಿ। ಇಮಸ್ಸ ವಾ ಸೂಪೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಹತ್ಥಂ ಅಭಿಹರತಿ। ಅಭಿಹಾರಾನನ್ತಿ ಅಭಿಮುಖೇನ ಹರಿತಬ್ಬಾನಂ ಪಣ್ಣಾಕಾರಾನಂ, ಪೂಜಾಭಿಹಾರಾನಂ ವಾ। ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಹಿತಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಿ।

ಸಮಾಧಿಪರಿಪನ್ಥಾನನ್ತಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪರಿಪನ್ಥಭೂತಾನಂ। ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿನೀವರಣಧಮ್ಮಾನಂ। ಸುವಿಸೋಧಿತತ್ತಾತಿ ಸುಟ್ಠು ವಿಸೋಧಿತತ್ತಾ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನೇವ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಹೀನತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಮಾದೀನವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಸುಭಮನಸಿಕಾರನೇಕ್ಖಮ್ಮಾನಿಸಂಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದೀನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮಗುಣದಸ್ಸನೇನಾಪಿ ಹಿ ತಸ್ಸ ವಿಬನ್ಧಭೂತೇ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೇ ಆದೀನವೋ ವಿಸೇಸತೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ। ಕಾಯದುಟ್ಠುಲ್ಲನ್ತಿ ಕಾಯದರಥಂ ಸಾರದ್ಧಕಾಯತಂ। ತೇನ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಸಾರಮ್ಭನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಾದನೀವರಣಸ್ಸ ನ ವಿಸೋಧನಮಾಹ। ಆರಮ್ಭಧಾತುಮನಸಿಕಾರಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗನಿಮಿತ್ತಾನಂ, ಆಲೋಕಸಞ್ಞಾದೀನಞ್ಚ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಮನಸಿಕಾರಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಟ್ಠಾನಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಞ್ಞೇಪಿ ಸಮಾಧಿಪರಿಪನ್ಥೇತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಟ್ಠಾನಿಯೇ, ಮದಮಾನಾದಿಕೇ ಚ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಆಸಯನ್ತಿ ವಸನಕಸುಸಿರಂ। ಸುಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಆಸಙ್ಕನೀಯತ್ತಾಭಾವೇನ ಸುಟ್ಠು ಪರಿಸುದ್ಧಂ। ಏತ್ಥಾಹ – ನನು ಚಾಯಂ ಪಗೇವ ಕಾಮಾದೀನವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಮಥಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇಯೇವ ಝಾನೇನ ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಪುನ ಕಾಮಾದೀನವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದಿ ಗಹಿತನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ। ತಂ ಪನ ಪಹಾನಮತ್ತನ್ತಿ ಝಾನಸ್ಸ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಯಾ ಅತಿಸಯಪಹಾನತ್ಥಂ ಪುನ ಗಹಿತಂ।

ಉದ್ಧಚ್ಚ ಮಿದ್ಧನ್ತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ, ಥಿನಞ್ಚ ತದೇಕಟ್ಠತಾಯ ಗಹಿತಮೇವಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಸುದ್ಧನ್ತಗತೋತಿ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಪರಿಯನ್ತಂ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಸೋಧಿತಕೋಣಪರಿಯನ್ತಂ ಉಯ್ಯಾನಂ ಗತೋ। ತಹಿಂ ರಮೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಝಾನೇ ರಮೇಯ್ಯ ದಿವಸಭಾಗಮ್ಪಿ ಝಾನಸಮಙ್ಗೀ ಏವ ಭವೇಯ್ಯ।

ಚಿತ್ತಭಾವನಾವೇಪುಲ್ಲತ್ಥನ್ತಿ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಯ ವಿಪುಲಭಾವಾಯ। ಯಥಾ ಹಿ ಭಾವನಾವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ಏವಮಸ್ಸ ಭಾವನಾವಸೇನೇವ ವಡ್ಢನಮ್ಪಿ। ತಸ್ಮಾ ಏಕಙ್ಗುಲಾದಿವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತಂ ವಡ್ಢೇನ್ತಸ್ಸ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಬಹುಲೀಕಾರೇನ ಝಾನಂ ಭಾವನಾಪಿ ವುದ್ಧಿಂ ವಿರುಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತಭಾವನಾವೇಪುಲ್ಲತ್ಥಞ್ಚ ಯಥಾಲದ್ಧಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ತಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ।

ನಿಮಿತ್ತವಡ್ಢನನಯವಣ್ಣನಾ

೭೭. ತತ್ರಾತಿ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ, ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವಡ್ಢೇತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ಕುಮ್ಭಕಾರೋ ಮತ್ತಿಕಾಯ ಪತ್ತಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಠಮಂ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾವ ಪತ್ತಂ ವಡ್ಢೇತಿ, ಏವಂ ಪತ್ತವಡ್ಢನಯೋಗೇನ ಪತ್ತವಡ್ಢನಯುತ್ತಿಯಾ ಅವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಪೂವಿಕಸ್ಸ ಪೂವವಡ್ಢನಂ। ಭತ್ತಸ್ಸ ಉಪರಿ ಭತ್ತಪಕ್ಖಿಪನಂ ಭತ್ತವಡ್ಢನಂ। ವತ್ಥಸ್ಸ ತಿನ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಛನಾದಿ ದುಸ್ಸವಡ್ಢನಂ। ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಗ-ಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ನ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಂ ಸಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಏವ ಭಾವನಾಪವತ್ತಿತೋ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಾನ್ತಕೇ ನೋ ಅನನ್ತಕೇ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೫೫)।

ಹಂಸಪೋತಕಾತಿ ಜವನಹಂಸಪೋತಕಾ। ಉಕ್ಕೂಲಂ ಉನ್ನತಟ್ಠಾನಂ। ವಿಕೂಲಂ ನಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ। ನದೀಸೋತೇನ ಕತಂ ವಿದುಗ್ಗಂ ನದೀವಿದುಗ್ಗಂ। ವಿಸಮಾಕಾರೇನ ಠಿತೋ ಪಬ್ಬತಪದೇಸೋ ಪಬ್ಬತವಿಸಮೋ।

ಥೂಲಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಬಾಹುಲ್ಲೇನ ವಿಭೂತಭಾವತೋ। ದುಬ್ಬಲಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ ಪಗುಣಬಲವಭಾವಸ್ಸ ಅನಾಪಾದಿಕತ್ತಾ। ಉಪರಿ ಉಸ್ಸುಕ್ಕನಾಯಾತಿ ಭಾವನಾಯ ಉಪರಿ ಆರೋಹನಾಯ, ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಪಬ್ಬತೇಯ್ಯಾತಿ ಪಬ್ಬತೇ ಬಹುಲಚಾರಿನೀ। ಅಖೇತ್ತಞ್ಞೂತಿ ಅಗೋಚರಞ್ಞೂ। ಸಮಾಧಿಪರಿಪನ್ಥಾನಂ ವಿಸೋಧನಾನಭಿಞ್ಞಾತಾಯ ಬಾಲೋ। ಝಾನಸ್ಸ ಪಗುಣಭಾವಾಪಾದನವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅಬ್ಯತ್ತೋ। ಉಪರಿಝಾನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವಾನವಬೋಧೇನ ಅಖೇತ್ತಞ್ಞೂ। ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಕೋಸಲ್ಲಾಭಾವೇನ ಅಕುಸಲೋ। ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಅನಾಸೇವನಾಯ ಬಾಲೋ। ಅಭಾವನಾಯ ಅಬ್ಯತ್ತೋ। ಅಬಹುಲೀಕಾರೇನ ಅಖೇತ್ತಞ್ಞೂ। ಸಮ್ಮದೇವ ಅನಧಿಟ್ಠಾನತೋ ಅಕುಸಲೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಉಭತೋ ಭಟ್ಠೋತಿ ಉಭಯತೋ ಝಾನತೋ ಭಟ್ಠೋ। ಸೋ ಹಿ ಅಪ್ಪಗುಣತಾಯ ನ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತತಾಯ ಸಉಸ್ಸಾಹೋಪಿ ವಿನಾಸತೋ, ಅಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಚ ಝಾನದ್ವಯತೋ ಪರಿಹೀನೋ। ಚಿಣ್ಣವಸಿನಾತಿ ಆಸೇವಿತವಸಿನಾ।

ಪಞ್ಚವಸೀಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೭೮. ವಸನಂ ವಸೀತಿ ಧಾತುನಿದ್ದೇಸತಾಯ ಕಿರಿಯಾನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ವಸಿಯೋ’’ತಿ, ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತಿಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆವಜ್ಜನಾಯ ವಸೀ, ಆವಜ್ಜನಾವಸೇನ ವಾ ವಸೀ ಆವಜ್ಜನವಸೀ। ಝಾನಂ ಆವಜ್ಜಿತುಂ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಪದೇಸೇ ಇಚ್ಛಾ ಯತ್ಥಿಚ್ಛಕಂ। ಯದಾ ಯದಾ, ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ವಾ ಝಾನಙ್ಗೇ ಇಚ್ಛಾ ಯದಿಚ್ಛಕಂ। ಯಾವ ಯಾವ ಇಚ್ಛಾ ಯಾವದಿಚ್ಛಕಂ, ದ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ। ‘‘ಯಾವಾ’’ತಿ ಚ ಇದಂ ಬಹೂನಂ ಜವನವಾರಾನಂ ನಿರನ್ತರಂ ವಿಯ ತಥಾಪವತ್ತನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಏಕಮೇವ। ಸೋ ಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಚಿತ್ತಕ್ಖಣೋತಿ। ಆವಜ್ಜನಾಯ ದನ್ಧಾಯಿತತ್ತಂ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಠಾನೇ ಯದಾ ಯದಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಝಾನಙ್ಗಂ ಆವಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ಯಥಿಚ್ಛಿತಂ ಕಾಲಂ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಆವಜ್ಜನಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ದನ್ಧಾಯಿತತ್ತಂ ವಿತ್ಥಾಯಿತತ್ತಂ, ಚಿರಾಯಿತತ್ತಂ ವಾ ನತ್ಥಿ। ಏವಂ ಆವಜ್ಜನವಸೀ ಸಿದ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಾತಿ ವುಟ್ಠಾನಅಧಿಟ್ಠಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾವಸಿಯೋ।

ಅಙ್ಗಸಮುದಾಯಭಾವತೋ ಝಾನಸ್ಸ ಝಾನೇ ಆವಜ್ಜನವಸಿಂ ನಿಪ್ಫಾದೇತುಕಾಮೇನ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಆವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಠಮಂ ವಿತಕ್ಕಂ ಆವಜ್ಜಯತೋ’’ತಿ। ಯದಿಪಿ ಆವಜ್ಜನಮೇವೇತ್ಥ ಇಚ್ಛಿತಂ ಆವಜ್ಜನವಸಿಯಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ಆವಜ್ಜನಾಯ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಜವನೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ತಾನಿ ಚ ಖೋ ಆವಜ್ಜನತಪ್ಪರತಾಯ ಚಿತ್ತಾಭಿನೀಹಾರಸ್ಸ ಯಥಾವಜ್ಜಿತಝಾನಙ್ಗಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಕತಿಪಯಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಪರಿಪುಣ್ಣಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿತಕ್ಕಾರಮ್ಮಣಾನೇವ ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚ ವಾ ಜವನಾನಿ ಜವನ್ತೀ’’ತಿ। ಚತ್ತಾರಿ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ। ಪಞ್ಚ ನಾತಿತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನಿರನ್ತರನ್ತಿ ವಿಸಭಾಗೇಹಿ ನಿರನ್ತರಂ। ಅಯಂ ಪನಾತಿ ಭವಙ್ಗದ್ವಯನ್ತರಿತಾ ಚತುಜವನಚಿತ್ತಾ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಆವಜ್ಜನವಸೀ। ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಾ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಆದೀನಂ। ಏವರೂಪೇ ಕಾಲೇತಿ ಉಟ್ಠಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾಯ ಲಹುತರಂ ಆವಜ್ಜನವಸೀನಿಬ್ಬತ್ತನಕಾಲೇ। ಸಾ ಚ ಖೋ ಇತ್ತರಾ ಪರಿತ್ತಕಾಲಾ, ನ ಸತ್ಥು ಯಮಕಮಹಾಪಾಟಿಹಾರಿಯೇ ವಿಯ ಚಿರತರಪ್ಪಬನ್ಧವತೀ। ತಥಾ ಹಿ ತಂ ಸಾವಕೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ವುತ್ತಂ। ಅಧಿಗಮೇನ ಸಮಂ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ಆಪಜ್ಜನಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ, ಝಾನಸಮಙ್ಗಿತಾ।

ಸೀಘನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾನನ್ತರಂ ದ್ವೀಸು ಭವಙ್ಗೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಭವಙ್ಗಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾವಜ್ಜನಾನನ್ತರಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಸೀಘಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಸಮತ್ಥತಾ। ಅಯಞ್ಚ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೀ ಸತ್ಥು ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯಂ ಲಬ್ಭತಿ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋ ಖೋ ಅಹಂ, ಅಗ್ಗಿವೇಸ್ಸನ, ತಸ್ಸಾ ಏವ ಕಥಾಯ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತೇ ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಸಣ್ಠಪೇಮಿ ಸನ್ನಿಸಾದೇಮಿ ಏಕೋದಿಂ ಕರೋಮಿ ಸಮಾದಹಾಮಿ ಯೇನಸ್ಸುದಂ ನಿಚ್ಚಕಪ್ಪಂ ವಿಹರಾಮೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೮೭)। ಇತೋ ಸೀಘತರಾ ಹಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೀ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಜುಣ್ಹಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ನವೋರೋಪಿತೇಹಿ ಕೇಸೇಹಿ ಕಪೋತಕನ್ದರಾಯಂ ವಿಹರನ್ತಸ್ಸ ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಯಕ್ಖೇನ ಮಹನ್ತಮ್ಪಿ ಪಬ್ಬತಕೂಟಂ ಪದಾಲೇತುಂ ಸಮತ್ಥೇ ಪಹಾರೇ ಸೀಸೇ ದಿನ್ನೇ ಸಮಾಪಜ್ಜನಮ್ಪೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ತದಾ ಥೇರೋ ತಸ್ಸ ಪಹರಣಸಮಯೇ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇಸೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೩೭೪)। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಅಞ್ಞತರಂ ಸಮಾಧಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ’’ತಿ (ಉದಾ॰ ೩೪) ವುತ್ತಂ। ಇಮೇ ಪನ ಥೇರಾ ‘‘ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾನಸಮಕಾಲಂ ತೇನ ಪಹಾರೋ ದಿನ್ನೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।

ಅಚ್ಛರಾಮತ್ತನ್ತಿ ಅಙ್ಗುಲಿಫೋಟಮತ್ತಂ ಖಣಂ। ಠಪೇತುನ್ತಿ ಸೇತು ವಿಯ ಸೀಘಸೋತಾಯ ನದಿಯಾ ಓಘಂ ವೇಗೇನ ಪವತ್ತಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಯಥಾವುತ್ತಕ್ಖಣಂ ಝಾನಂ ಠಪೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ। ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಠಪನಂ, ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಯಾತಿ ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ। ತತ್ಥ ವಸೀ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸೀ। ತಥೇವ ಲಹುಂ ವುಟ್ಠಾತುನ್ತಿ ಅಚ್ಛರಾಮತ್ತಂ ವಾ ದಸಚ್ಛರಾಮತ್ತಂ ವಾ ಲಹುಂ ಖಣಂ ಝಾನಸಮಙ್ಗೀ ಹುತ್ವಾ ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ। ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ ಹೇತ್ಥ ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ‘‘ಏತ್ತಕಮೇವ ಖಣಂ ಝಾನಂ ಠಪೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಪರಿಕಮ್ಮವಸೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾನಸಮತ್ಥತಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸೀ, ಏವಂ ‘‘ಏತ್ತಕಮೇವ ಖಣಂ ಝಾನಸಮಙ್ಗೀ ಹುತ್ವಾ ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಪರಿಕಮ್ಮವಸೇನ ವುಟ್ಠಾನಸಮತ್ಥತಾ ವುಟ್ಠಾನವಸೀ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಯಾ ಸಮಾಪತ್ತಿ ‘‘ವುಟ್ಠಾನಕುಸಲತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತದುಭಯದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನವುಟ್ಠಾನವಸೀದಸ್ಸನತ್ಥಂ।

ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಮ್ಮಿತಪಬ್ಬತೇ ತಸ್ಸ ವಿವರೇ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏಕಂಯೇವ ತಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಂ ಯೇನ ಪಬ್ಬತಂ ನಿಮ್ಮಿನೇಯ್ಯ, ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಸ್ಸ ಪನ ಝಾನಸ್ಸ ಲಹುತರಂ ಠಪನಂ, ವುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಇಧ ನಿದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಏತ್ತಕಾ ಇದ್ಧಿಮನ್ತಾ ಏಕಂ ಉಪಟ್ಠಾಕಂ ಗರುಳತೋ ರಕ್ಖಿತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಂಸೂ’’ತಿ ಗಾರಯ್ಹಾ ಅಸ್ಸಾಮ।

ಆವಜ್ಜನಾನನ್ತರಾನೀತಿ ಆವಜ್ಜನವಸೀಭಾವಾಯ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ಝಾನಙ್ಗಾನಂ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಪರತೋ ಯಾನಿ ಜವನಾನಿ ಪವತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿ। ಯದಗ್ಗೇನ ಆವಜ್ಜನವಸೀಸಿದ್ಧಿ, ತದಗ್ಗೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾವಸೀಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ದುತಿಯಜ್ಝಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೭೯. ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ತಪ್ಪಠಮತಾಯ ಆಸನ್ನನೀವರಣಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ। ಥೂಲಂ ನಾಮ ವಿಪುಲಮ್ಪಿ ಫೇಗ್ಗು ವಿಯ ಸುಖಭಞ್ಜನೀಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ ಅಙ್ಗದುಬ್ಬಲಾ’’ತಿ। ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ವಿಯ ಅನೋಳಾರಿಕಙ್ಗತ್ತಾ, ಸನ್ತಧಮ್ಮಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಚ ‘‘ಸನ್ತ’’ನ್ತಿ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ। ಯೇ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಪೀತಿಸುಖಾದಯೋ, ಕಾಮಂ ತೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇಪಿ ಸನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಪನ ತೇ ಸನ್ತತರಾ ಚೇವ ಪಣೀತತರಾ ಚ ಭವನ್ತೀತಿ। ನಿಕನ್ತಿನ್ತಿ ನಿಕಾಮನಂ, ಅಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿಯಾದಾಯಾತಿ ಖೇಪೇತ್ವಾ। ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಂ। ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನೇವಾತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಿಯೇವ, ಪರಿಕಮ್ಮಾದಿನಾಮಕಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

೮೦. ವೂಪಸಮಾತಿ ವೂಪಸಮಹೇತು, ವೂಪಸಮೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಪಹಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಞ್ಚ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ। ಅತಿಕ್ಕಮೋ ಅತ್ಥತೋ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಅನುಪ್ಪಾದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ’’ತಿಆದಿ। ಕತಮೇಸಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಕಿಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾನಂ, ಉದಾಹು ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಾನನ್ತಿ। ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ ಯದಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾನಂ, ನತ್ಥಿ ತೇಸಂ ವೂಪಸಮೋ। ನ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರರಹಿತಂ ಅತ್ಥಿ। ಅಥ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಾನಂ, ಏವಮ್ಪಿ ನತ್ಥೇವ ವೂಪಸಮೋ, ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಅಭಾವತೋತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಯೇಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕತಾ, ತೇಸಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ದುತಿಯಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಸಮಧಿಗಮೋ, ನ ಸಭಾವತೋ ಅನೋಳಾರಿಕಾನಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾ’’ತಿ ಏತೇನ ದೀಪಿತೋ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಿಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾನಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಉದಾಹು ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಾನ’’ನ್ತಿ ಏದಿಸೀ ಚೋದನಾ ಅನೋಕಾಸಾವ। ಯಸ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಾದೀನವಸ್ಸ ತಂತಂಝಾನಕ್ಖಣೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಪಾದನಂ ವೂಪಸಮನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಏವ ಝಾನಙ್ಗಭೂತಾ ತಥಾ ಕರೀಯನ್ತಿ, ನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ, ತಸ್ಮಾ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂಯೇವ ವೂಪಸಮಾದಿವಚನಂ ಞಾಯಾಗತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ವಿಯ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಏತೇನ ‘‘ಏತಂ ಓಳಾರಿಕ’’ನ್ತಿ ಆದೀನವದಸ್ಸನಂ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅವಿಸೇಸೇನ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ, ತಂಸಹಗತಾನಞ್ಚ ವೂಪಸಮಾದಿಕೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂಯೇವ ವೂಪಸಮೋ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಅಧಿಕವಚನಂ ಅಞ್ಞಂ ಅತ್ಥಂ ಬೋಧೇತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಸೇಸಂ ದೀಪೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ಇಧ ‘‘ಯೇಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಪೀತಿಯಾ ಚ ವಿರಾಗಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತಸ್ಮಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖಸಮತಿಕ್ಕಮವಚನಾನಿ ಓಳಾರಿಕೋಳಾರಿಕಙ್ಗಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ದುತಿಯಾದಿಅಧಿಗಮದೀಪಕಾನೀತಿ ತೇಸಂ ಏಕದೇಸಭೂತಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಸಮತಿಕ್ಕಮವಚನಂ ತಂದೀಪಕಂ ವುತ್ತಂ। ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಠಿತೇಪಿ ಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಸಮತಿಕ್ಕಮವಚನಾದಿಕೇ ಪಹೇಯ್ಯಙ್ಗನಿದ್ದೇಸತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮೂಹತೋ ಗಹಿತೇ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವೂಪಸಮವಚನಸ್ಸ ತದೇಕದೇಸತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಅವಯವೇನ ಸಮುದಾಯೋಪಲಕ್ಖಣನಯೇನ ವುತ್ತೋ। ಅಥ ವಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವೂಪಸಮವಚನೇನೇವ ತಂಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ದುತಿಯಾಧಿಗಮದೀಪಕೇನ ಪೀತಿವಿರಾಗಾದಿವಚನಾನಂ ಪೀತಿಆದಿಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ತತಿಯಾದಿಅಧಿಗಮದೀಪಕತಾ ದೀಪಿತಾ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ತಂದೀಪಕತಾ ವುತ್ತಾ।

ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಮಧಿಪ್ಪೇತಂ ನ ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತಾದಿ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ನೀಲವಣ್ಣಯೋಗತೋ ನೀಲವತ್ಥಂ ವಿಯಾತಿ ನೀಲಯೋಗತೋ ವತ್ಥಂ ನೀಲಂ ವಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯೇನ ಸಮ್ಪಸಾದನೇನ ಯೋಗಾ ಝಾನಂ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ। ತಸ್ಮಿಂ ದಸ್ಸಿತೇ ‘‘ಸಮ್ಪಸಾದನಂ ಝಾನ’’ನ್ತಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣನಿದ್ದೇಸೇನೇವ ತಂಯೋಗಾ ಝಾನೇ ತಂಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಅವಿರೋಧೋ ಯುತ್ತೋ। ಏಕೋದಿಭಾವೇ ಕಥನ್ತಿ ಏಕೋದಿಮ್ಹಿ ದಸ್ಸಿತೇ ಏಕೋದಿಭಾವಂ ಝಾನನ್ತಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣನಿದ್ದೇಸೇನೇವ ಝಾನಸ್ಸ ಏಕೋದಿವಡ್ಢನತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಚೇ? ‘‘ಏಕೋದಿಭಾವ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಏಕೋದಿಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೋ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾತಿ ಏಕೋದಿಭಾವಸದ್ದೋ ಏವ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಪವತ್ತೋ ಸಮ್ಪಸಾದನಸದ್ದೋ ವಿಯ ಝಾನೇ ಪವತ್ತತೀತಿ ಯುತ್ತಂ। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇತಿ ‘‘ಚೇತಸೋ ಸಮ್ಪಸಾದಯತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ‘‘ಚೇತಸೋ’’ತಿ ಚ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಪುರಿಮಸ್ಮಿನ್ತಿ ‘‘ಸಮ್ಪಸಾದನಯೋಗತೋ ಝಾನಂ ಸಮ್ಪಸಾದನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಪಕ್ಖೇ। ಚೇತಸೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸಾಮಿವಚನಂ।

ಸೇಟ್ಠೋಪಿ ಲೋಕೇ ‘‘ಏಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಯಾವ ಪರೇ ಏಕಾಹಂ ತೇ ಕರೋಮೀ’’ತಿಆದೀಸು। ಏಕೋ ಅದುತಿಯೋ ‘‘ಏಕಾಕೀಭಿ ಖುದ್ದಕೇಹಿ ಜಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಅಸಹಾಯತ್ಥೋಪಿ ಏಕ-ಸದ್ದೋ ದಿಟ್ಠೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕೋ ಅಸಹಾಯೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ। ಸದ್ಧಾದಯೋಪಿ ಕಾಮಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಾಧಾರಣತೋ, ಅಸಾಧಾರಣತೋ ಚ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವ, ಸಮಾಧಿ ಪನ ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣೇ ಇನ್ದಟ್ಠಕರಣೇನ ಸಾತಿಸಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ…ಪೇ॰… ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ಆಹ।

‘‘ಸಮ್ಪಸಾದನಂ , ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸನದ್ವಯಂ ಝಾನಸ್ಸ ಅತಿಸಯವಚನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಗಹಿತಂ। ಸ್ವಾಯಮತಿಸಯೋ ಯಥಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಝಾನೇ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ತಥಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇತಿ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನನು ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಆರಮ್ಮಣೇ ಆಹನನಪರಿಯಾಹನನವಸೇನ, ಅನುಮಜ್ಜನಅನುಯೋಜನವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಧಮ್ಮಾ ಸತಿಪಿ ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನೇನ ಕಿಲೇಸಕಾಲುಸ್ಸಿಯಾಪಗಮೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಕಞ್ಚಿ ಖೋಭಂ ಕರೋನ್ತಾ ವಿಯ ತೇಹಿ ಚ ತೇ ನ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಕ್ಖೋಭೇನ ನ ಸುಪ್ಪಸನ್ನ’’ನ್ತಿ। ಖುದ್ದಿಕಾ ಊಮಿಯೋ ವೀಚಿಯೋ। ಮಹತಿಯೋ ತರಙ್ಗಾ। ಸತಿಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತೇ, ವೀರಿಯಸಮತಾಯ ಚ ತೇನೇವ ಖೋಭೇನ, ಸಮ್ಪಸಾದಾಭಾವೇನ ಚ ಸಮಾಧಿಪಿ ನ ಸುಟ್ಠು ಪಾಕಟೋ ಬಹಲೇ ವಿಯ ಜಲೇ ಮಚ್ಛೋ। ಯಥಾವುತ್ತಕ್ಖೋಭೋ ಏವ ಪಲಿಬೋಧೋ। ಏವಂ ವುತ್ತೇನಾತಿ ಯಸ್ಸಾ ಸದ್ಧಾಯ ವಸೇನ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ, ಯಸ್ಸಾ ಚ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ವಸೇನ ಏಕೋದಿಭಾವನ್ತಿ ಚ ಝಾನಂ ವುತ್ತಂ। ತಾಸಂ ಏವ ‘‘ಸದ್ದಹನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಸ್ಸ ವಿಸೇಸವಿಭಾವನಾವಸೇನ ವುತ್ತೇನ। ತೇನ ವಿಭಙ್ಗಪಾಠೇನ। ‘‘ಸಮ್ಪಸಾದನಯೋಗತೋ, ಸಮ್ಪಸಾದನತೋ ವಾ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ, ಏಕೋದಿಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಏಕೋದಿಭಾವನ್ತಿ ಝಾನಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ಅಯಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ಯಥಾ ಪನ ಅವಿರೋಧೋ, ಸೋ ವುತ್ತೋ ಏವ।

೮೧. ಸನ್ತಾತಿ ಸಮಂ ನಿರೋಧಂ ಗತಾ। ಸಮಿತಾತಿ ಭಾವನಾಯ ಸಮಂ ಗಮಿತಾ ನಿರೋಧಿತಾ। ವೂಪಸನ್ತಾತಿ ತತೋ ಏವ ಸುಟ್ಠು ಉಪಸನ್ತಾ। ಅತ್ಥಙ್ಗತಾತಿ ಅತ್ಥಂ ವಿನಾಸಂ ಗತಾ। ಅಬ್ಭತ್ಥಙ್ಗತಾತಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಅಪ್ಪಿತಾತಿ ವಿನಾಸಂ ಗಮಿತಾ। ಸೋಸಿತಾತಿ ಪವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಸೋಸಂ ಸುಕ್ಖಭಾವಂ ಇತಾ। ಬ್ಯನ್ತಿಕತಾತಿ ವಿಗತನ್ತಕತಾ।

ಅಯಮತ್ಥೋತಿ ಭಾವನಾಯ ಪಹೀನತ್ತಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಅಭಾವೋ। ಚೋದಕೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪರಿಹರಿತುಂ ‘‘ಏವಮೇತಂ ಸಿದ್ಧೋವಾಯಮತ್ಥೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ನ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಏತನ್ತಿ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾ’’ತಿ ಏತಂ ವಚನಂ। ತದತ್ಥದೀಪಕನ್ತಿ ತಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾಭಾವಮತ್ತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪಕಂ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಅಧಿಗಮೂಪಾಯದೀಪಕೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಸಮ್ಪಸಾದನತಾಯ, ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವತಾಯ ಚ ಹೇತುದೀಪಕೇನ, ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಭಾವಹೇತುದೀಪಕೇನ ಚ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವೂಪಸಮವಚನೇನೇವ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾಭಾವೋ ದೀಪಿತೋತಿ ಕಿಂ ಪುನ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರವಚನೇನ ಕತೇನಾತಿ? ನ, ಅದೀಪಿತತ್ತಾ। ನ ಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವೂಪಸಮವಚನೇನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ। ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಸು ಹಿ ತಣ್ಹಾಪ್ಪಹಾನಂ ಏತೇಸಂ ವೂಪಸಮನಂ, ಯೇ ಚ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ತಣ್ಹಾಪ್ಪಹಾನಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತೇಸು ಮಗ್ಗೇಸು, ಪಹೀನತಣ್ಹೇಸು ಚ ಫಲೇಸು ಸಙ್ಖಾರಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ ಏವ , ಏವಮೇವಿಧಾಪಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತವಿತಕ್ಕವಿಚಾರತಣ್ಹಸ್ಸ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಸಮ್ಪಯೋಗೋ ಪುರಿಮೇನ ನ ನಿವಾರಿತೋ ಸಿಯಾತಿ ತಂನಿವಾರಣತ್ಥಂ, ಆವಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾದಿಅತಿಕ್ಕಮೋವ ತೇಸಂ ವೂಪಸಮೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕಂ ಅವಿಚಾರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಠಮಮ್ಪೀತಿ ಪಠಮಂ ಝಾನಮ್ಪಿ।

‘‘ದುತಿಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿಪಿ ದುತಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ನ ತಥಾ ಇಮಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾತಿ ಯಥಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇ ನೀವರಣಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ತಥಾ ಇಮಸ್ಸ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ನ ಪಹೀಯನ್ತಿ ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸಭಾವತ್ತಾ, ಉಪಚಾರಭಾವನಾಯ ಚ ತೇ ಪಹಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥಭಾವತೋ। ಯದಿಪಿ ತಾಯ ತೇಸು ತಣ್ಹಾ ಪಹೀಯತಿ, ನ ಪನ ಸವಿಸೇಸಂ। ಸವಿಸೇಸಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಪ್ಪಹಾನಂ ಅಪ್ಪನಾಯ ಏವ ಹೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಪ್ಪನಾಕ್ಖಣೇಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಹಾನಙ್ಗತಾಪಿ ಅತಿಸಯಪ್ಪಹಾನವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಯಥಾ ನೀವರಣಾನಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ತಿವಙ್ಗಮೇವೇತಂ ಝಾನಂ, ತಸ್ಮಾ। ತನ್ತಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ವಚನಂ। ರಥಸ್ಸ ಪಣ್ಡುಕಮ್ಬಲಂ ವಿಯ ಸಮ್ಪಸಾದೋ ಝಾನಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ, ನ ಝಾನಙ್ಗನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಪರಿಕ್ಖಾರಂ ಝಾನಂ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ।

ತತಿಯಜ್ಝಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೮೨. ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತನ್ತಿ ಕಾಮಞ್ಚಾಯಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇಸು ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತಪೇಮಸ್ಸ ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಿನೋ ತಣ್ಹಾಸಹಗತಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋ, ಇಧ ಪನ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಪೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ತಥಾಪಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಪೀತಿಯಂ ಅವಿರತ್ತಂ, ಸಾಪಿ ಅನುಬನ್ಧೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತಂ ವಿಯಾತಿ ವಾ ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತಂ। ಆದೀನವಂ ಹಿ ತತ್ಥ ಪಾಕಟತರಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

೮೩. ವಿರಜ್ಜನಂ ವಿರಾಗೋ। ತಂ ಪನ ವಿರಜ್ಜನಂ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನಮುಖೇನ ಹೀಳನಂ ವಾ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧರಾಗಪ್ಪಹಾನಂ ವಾತಿ ತದುಭಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಜಿಗುಚ್ಛನಂ ವಾ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ವಾ’’ತಿ ಆಹ। ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯಾತಿ ‘‘ಯದೇವ ತತ್ಥ ಪೀತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ। ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನಂ ಸಮುಚ್ಚಯೋ।

ಮಗ್ಗೋತಿ ಉಪಾಯೋ। ತದಧಿಗಮಾಯಾತಿ ತತಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಾಯ।

೮೪. ಉಪಪತ್ತಿತೋತಿ ಸಮವಾಹಿತಭಾವೇನ ಪತಿರೂಪತೋ। ಝಾನುಪೇಕ್ಖಾಪಿ ಸಮವಾಹಿತಮೇವ ಅನ್ತೋನೀತಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ವಿಸದಾಯಾತಿ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಾಯ ಸಂಕಿಲೇಸವಿಗಮೇನ। ವಿಪುಲಾಯಾತಿ ಮಹತಿಯಾ ಸಾತಿಸಯಂ ಮಹಗ್ಗತಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ। ಥಾಮಗತಾಯಾತಿ ಪೀತಿವಿಗಮೇನ ಥಿರಭಾವಪ್ಪತ್ತಾಯ।

ಪರಿಸುದ್ಧಪಕತಿ ಖೀಣಾಸವಪಕತಿ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸತಾ। ಸತ್ತೇಸು ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾದಸ್ಸನಹೇತುಕೋ ಸಮಭಾವದಸ್ಸನಾಕಾರೋ ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ।

ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಸಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಭಾವನಾಯ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಾಯ ಅಲೀನಾನುದ್ಧತಾ ನಿರಸ್ಸಾದತಾಯ ಪಗ್ಗಹನಿಗ್ಗಹಸಮ್ಪಹಂಸನೇಸು ಬ್ಯಾಪಾರಾಭಾವತೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಭೂತಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ।

ಉಪೇಕ್ಖಾನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಪಾತರಹಿತಂ ಮಜ್ಝತ್ತಂ ವೀರಿಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ। ತದೇವ ತಂ ಆಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಸ್ಸ ತಾದಿಸಸ್ಸ ವೀರಿಯಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಭಾವತೋ ಉಪೇಕ್ಖಾನಿಮಿತ್ತಂ ಭಾವನಾಯ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಉಪೇಕ್ಖೀಯತೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ವೀರಿಯಮೇವ ಉಪೇಕ್ಖಾ ವೀರಿಯುಪೇಕ್ಖಾ।

‘‘ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ನೀವರಣೇ…ಪೇ॰… ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ ಪಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸು ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೫೭) ಏವಮಾಗತಾ ಇಮಾ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಧಿವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ಉಪ್ಪಾದಂ ಪವತ್ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಆಯೂಹನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗತಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂ ಉಪಪತ್ತಿಂ ಜಾತಿಂ ಜರಂ ಬ್ಯಾಧಿಂ ಮರಣಂ ಸೋಕಂ ಪರಿದೇವಂ ಉಪಾಯಾಸಂ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಮಾಪತ್ತತ್ಥಾಯ ಉಪ್ಪಾದಂ ಪವತ್ತಂ…ಪೇ॰… ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ಉಪ್ಪಾದಂ…ಪೇ॰… ಉಪಾಯಾಸಂ…ಪೇ॰… ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತತ್ಥಾಯ ಸುಞ್ಞತಾವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತತ್ಥಾಯ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತತ್ಥಾಯ ಉಪ್ಪಾದಂ ಪವತ್ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಆಯೂಹನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗತಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂ ಉಪಪತ್ತಿಂ ಜಾತಿಂ ಜರಂ ಬ್ಯಾಧಿಂ ಮರಣಂ ಸೋಕಂ ಪರಿದೇವಂ ಉಪಾಯಾಸಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ ಪಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸು ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾಗತಾ ಇಮಾ ದಸ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನಿ ನೀವರಣವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾದೀನಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಸಭಾವತೋ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ತಿಟ್ಠಮಾನಾ ನೀವರಣಾದಿಪಟಿಸಙ್ಖಾಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ ದಿಟ್ಠಾದೀನವತ್ತಾ ತೇಸಂ ಗಹಣೇ ಉಪ್ಪಾದನೇ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನ್ತೀ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ ಗಹಣೇ ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ।

ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದನ್ತಿ ಪುರಿಮಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಇಧ ಉಪ್ಪತ್ತಿಮಾಹ। ಪವತ್ತನ್ತಿ ತಥಾಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಂ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ತೇಭೂಮಕಸಙ್ಖಾರಗತಂ ನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ। ಆಯೂಹನನ್ತಿ ಆಯತಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಹೇತುಭೂತಂ ಕಮ್ಮಂ। ಪಟಿಸನ್ಧಿನ್ತಿ ಆಯತಿಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ। ಗತಿನ್ತಿ ಯಾಯ ಗತಿಯಾ ಸಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತಿ। ನಿಬ್ಬತ್ತಿನ್ತಿ ಖನ್ಧಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ। ಉಪಪತ್ತಿನ್ತಿ ‘‘ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೭೨) ಏತ್ಥ ‘‘ಉಪಪನ್ನಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿಂ। ಜಾತಿನ್ತಿ ಜರಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತಿಂ। ಜರಾಬ್ಯಾಧಿಮರಣಾದಯೋ ಪಾಕಟಾ ಏವ। ಏತ್ಥ ಚ ಉಪ್ಪಾದಾದಯೋ ಪಞ್ಚೇವ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯವಸೇನ ವುತ್ತಾ, ಸೇಸಾ ತೇಸಂ ವೇವಚನವಸೇನ। ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಜಾತೀ’’ತಿ ಇದಞ್ಹಿ ದ್ವಯಂ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಚೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಚ ವೇವಚನಂ, ‘‘ಗತಿ, ಉಪಪತ್ತಿ ಚಾ’’ತಿ ಇದಂ ದ್ವಯಂ ಪವತ್ತಸ್ಸ, ಜರಾದಯೋ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖವಸೇನ ಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತಾ ಚತಸ್ಸೋ, ತಥಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಚತಸ್ಸೋ, ಸುಞ್ಞತವಿಹಾರಅನಿಮಿತ್ತವಿಹಾರವಸೇನ ದ್ವೇತಿ ದಸ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ।

ಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ। ಯದತ್ಥೀತಿ ಯಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ ಉಪಲಬ್ಭತಿ। ಯಂ ಭೂತನ್ತಿ ಯಂ ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಭೂತಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ। ತಂ ಪಜಹತೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಹಿ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದಯೋ ಪಜಹನ್ತೋ ಸಮ್ಮದೇವ ದಿಟ್ಠಾದೀನವತ್ತಾ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಚ್ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಜಹತಿ, ಯಥಾ ಆಯತಿಂ ಆದಾನಂ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಜಹತಿ। ತಥಾಭೂತೋ ಚ ತತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತಿ। ವಿಚಿನನೇತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಸಮ್ಮಸನೇಪಿ।

ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಿಹೇತುತಾಯ ಸಮವಾಹಿತಭೂತಾ। ನೀವರಣವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾದಿಸಬ್ಬಪಚ್ಚನೀಕೇಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚನೀಕಪರಿಸುದ್ಧಾ। ತೇಸಂ ವೂಪಸನ್ತತ್ತಾ ಪಚ್ಚನೀಕವೂಪಸಮನೇಪಿ ಅಬ್ಯಾಪಾರಭೂತಾ ಅಬ್ಯಾಪಾರಭಾವೇನ ಪವತ್ತಾ, ಅಬ್ಯಾಪಾರತಂ ವಾ ಪತ್ತಾ।

ಯದಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಾ, ಕಥಮಯಂ ಭೇದೋತಿ ಆಹ ‘‘ತೇನ ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸತಿಪಿ ಸಭಾವತೋ ಅಭೇದೇ ಯೇಹಿ ಪನ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇಹಿ ಸ್ವಾಯಮಿಮಾಸಂ ಅವತ್ಥಾಭೇದೋ, ತೇಸಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ನ ತಾಸಂ ಅಭೇದೋ, ಏಕಜ್ಝಂ ವಾ ಪವತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯತ್ಥ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿ।

ಏಕೀಭಾವೋತಿ ಏಕತಾ। ಸತಿಪಿ ಮಜ್ಝತ್ತಾಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇ ವಿಸಯಭೇದೇನ ಪನಸ್ಸಾ ಭೇದೋ। ಯಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಯದತ್ಥಿ ಯಂ ಭೂತಂ, ತಂ ಪಜಹತಿ, ಉಪೇಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೭೧; ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೫೫)। ತತ್ಥ ಯದತ್ಥಿ ಯಂ ಭೂತನ್ತಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ, ತಂ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣೇನ ಪಜಹತಿ। ದಿಟ್ಠಸೋವತ್ತಿಕತ್ತಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಲಕ್ಖಣವಿಚಿನನೇ ವಿಯ ದಿಟ್ಠಲಕ್ಖಣತ್ತಯಸ್ಸ ಭೂತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಲಕ್ಖಣವಿಚಿನನೇ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತಿ। ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಸುದಿಟ್ಠತ್ತಾ ತೇಸಂ ವಿಚಿನನೇ ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಿದ್ಧಾಯ ತಥಾ ದಿಟ್ಠಾದೀನವಾನಂ ತೇಸಂ ಗಹಣೇಪಿ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾ ಸಿದ್ಧಾವ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಸಙ್ಖಾರನಿನ್ನತ್ತಾ ಅಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ।

ಅನಾಭೋಗರಸಾತಿ ಪಣೀತಸುಖೇಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅವನತಿಪಟಿಪಕ್ಖಕಿಚ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಬ್ಯಾಪಾರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಸತಿಪಿ ಸುಖಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸುಖೇ ಅಬ್ಯಾವಟಾ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತಿ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ವಾ ತತ್ಥ ಅಬ್ಯಾಪಾರಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಖೋಭಂ, ಉಪ್ಪಿಲವಞ್ಚ ಆವಹನ್ತೇಹಿ ವಿತಕ್ಕಾದೀಹಿ ಅಭಿಭೂತತ್ತಾ ಅಪರಿಬ್ಯತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾಯ ಕಿಚ್ಚಂ। ತದಭಾವತೋ ಇಧ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಂ।

ನಿಟ್ಠಿತಾ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ಚ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ

ಸಬ್ಬಸೋ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ।

೮೫. ‘‘ಸರತೀತಿ ಸತೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಕತ್ತುಸಾಧನತಮಾಹ। ಸಮ್ಪಜಾನಾತೀತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಜಾನಾತಿ। ಸರಣಂ ಚಿನ್ತನಂ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಲಕ್ಖಣಮೇತಿಸ್ಸಾತಿ ಸರಣಲಕ್ಖಣಾ। ಸಮ್ಮುಸ್ಸನಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅಸಮ್ಮುಸ್ಸನಂ, ತಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಅಸಮ್ಮುಸ್ಸನರಸಾ। ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕ್ಖಾ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತಿ, ತತೋ ವಾ ಆರಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತೀತಿ ಆರಕ್ಖಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಜಾನನಂ, ಸಮ್ಮೋಹಪಟಿಪಕ್ಖೋ ವಾ ಅಸಮ್ಮೋಹೋ। ತೀರಣಂ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಪಾರಗಮನಂ। ಪವಿಚಯೋ ವೀಮಂಸಾ।

ಕಾಮಂ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ಉಪಾದಾಯ ಪಠಮದುತಿಯಜ್ಝಾನಾನಿಪಿ ಸುಖುಮಾನೇವ, ಇಮಂ ಪನ ಉಪರಿಝಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾ ಚ ಓಳಾರಿಕತಾ ವಿತಕ್ಕಾದಿಥೂಲಙ್ಗತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕೇಚಿ ‘‘ಬಹುಚೇತಸಿಕತಾಯಾ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ । ಗತಿ ಸುಖಾ ಹೋತಿ ತತ್ಥ ಝಾನೇಸೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಬ್ಯತ್ತಂ ತತ್ಥ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಕಿಚ್ಚಂ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ದುಕ್ಕರಂ ಕರೀಯತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಓಳಾರಿಕಙ್ಗಪ್ಪಹಾನೇನ ಸುಖುಮತ್ತಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಕಾಮಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇಪಿ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಥಾಪಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅವಿಪ್ಪಯೋಗೀಭಾವೇನ ವತ್ತಮಾನೇಸು ಪೀತಿಸುಖೇಸು ಪೀತಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಙ್ಗಸ್ಸ ಪಹಾನೇನ ಸುಖುಮತಾಯ ಇಧ ಸಾತಿಸಯೋ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಬ್ಯಾಪಾರೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುರಿಸಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಪುನದೇವ ಪೀತಿಂ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ ಹಾನಭಾಗಿಯಂ ಝಾನಂ ಸಿಯಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಮೇವ ಸಮ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪೀತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವ ಸಿಯಾ’’ತಿ। ‘‘ಇದಞ್ಚ ಅತಿಮಧುರಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸುಖಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಅತಿಮಧುರತಾ ಚಸ್ಸ ಪಹಾಸೋದಗ್ಯಸಭಾವಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಅಭಾವೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇದನ್ತಿ ‘‘ಸತೋ, ಸಮ್ಪಜಾನೋ’’ತಿ ಪದದ್ವಯಂ।

ತಸ್ಮಾ ಏತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಝಾನಸಮಙ್ಗಿನೋ ಯಂ ನಾಮಕಾಯೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸುಖಂ, ತಂ ಸೋ ಪಟಿಸಂವೇದೇಯ್ಯ। ಯಂ ವಾ ತನ್ತಿ ಅಥ ವಾ ಯಂ ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ನಾಮಕಾಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸುಖಂ। ತಂಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ತತೋ ಸಮುಟ್ಠಿತೇನ ಅತಿಪಣೀತೇನ ರೂಪೇನ ಅಸ್ಸ ಝಾನಸಮಙ್ಗಿನೋ ರೂಪಕಾಯೋ ಯಸ್ಮಾ ಫುಟೋ। ಯಸ್ಸ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಫುಟತ್ತಾ ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋಪಿ ಝಾನಸಮಙ್ಗೀ ಕಾಯಿಕಂ ಸುಖಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇಯ್ಯ। ತಸ್ಮಾ ಏತಂ ಚೇತಸಿಕಕಾಯಿಕಸುಖಪಟಿಸಂವೇದನಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸುಖಞ್ಚ ಕಾಯೇನ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀತಿ ಆಹಾ’’ತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ನಾಮಕಾಯೇನ ಚೇತಸಿಕಸುಖಂ, ಕಾಯಿಕಸುಖಹೇತುರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನೇನ ಕಾಯಿಕಸುಖಞ್ಚ ಝಾನಸಮಙ್ಗೀ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಫುಟತ್ತಾತಿ ಬ್ಯಾಪಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಉದಕೇನ ಫುಟಸರೀರಸ್ಸ ತಾದಿಸೇ ನಾತಿಪಚ್ಚನೀಕೇ ವಾತಾದಿಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇ ಫುಟೇ ಸುಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಮೇತೇಹಿ ಫುಟಸರೀರಸ್ಸಾತಿ। ಅಪರೋ ನಯೋ – ಸುಖಞ್ಚ ಕಾಯೇನ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕಥಮಾಭೋಗೇನ ವಿನಾ ಸುಖಪಟಿಸಂವೇದನಾತಿ ಚೋದನಾಯಂ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ…ಪೇ॰… ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ನಾಮಕಾಯೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸುಖಂ, ತಸ್ಮಾ ಸುಖಞ್ಚ ಕಾಯೇನ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಇದಾನಿ ಸಹಾಪಿ ಆಭೋಗೇನ ಸುಖಪಟಿಸಂವೇದನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಂ ವಾ ತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।

೮೬. ಯನ್ತಿ ಹೇತುಅತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಯಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಂಝಾನಹೇತೂ’’ತಿ। ‘‘ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ಕಿತ್ತನತ್ಥಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಪಸಂಸನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ। ಕಿನ್ತೀತಿ ಪಸಂಸನಾಕಾರಪುಚ್ಛಾ। ಏದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಸತಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಮ್ಪಿ ಗಹಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ಸತಿಯಾ ಏವ ಗಹಿತತ್ತಾ ಏವಂ ಉಪಟ್ಠಿತಸತಿತಾಯ ‘‘ಸತಿಮಾ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಸಮ್ಪಜಾನೋ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಾ।

ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಚೇತಸಿಕಸುಖಮೇವ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ಸುಖಂ ನಾಮಕಾಯೇನ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ತತಿಯನ್ತಿ ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತಾತಿ ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನಕಥಾಹಿ ಅವಿಸೇಸೋ, ವಿಸೇಸೋ ಚ ವುತ್ತೋತಿ।

ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೮೭. ಇದಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಅನಿಟ್ಠೇ ಠಾನೇ ಪದನ್ತರಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವತೋ। ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಸುಖವಿರಾಗಭಾವನಾಭಾವತೋ। ತಾನೀತಿ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿಯಂ ಜವನಾನಿ ಸನ್ಧಾಯಾಹ।

೮೮. ‘‘ಪುಬ್ಬೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕದಾ ಪನ ತೇಸಂ ಪಹಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಚೋದನಾಯಂ ಆಹ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇ’’ತಿ। ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ ನಾಮ ಪಹಾಯಕಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪಟಿಪಾಟಿ। ತೇನ ಪನ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ಕಸ್ಮಾ ಇತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗೇ’’ತಿಆದಿ। ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಝಾನೇಸ್ವೇವ ನಿರೋಧೋ ವುತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।

ಕತ್ಥ ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಕತ್ಥ ಚ ಅಪರಿಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ನಿರೋಧಟ್ಠಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ತೇನ ‘‘ಕತ್ಥಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯಂ, ‘‘ಏತ್ಥಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಪಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಝಾನಾನುಭಾವನಿಮಿತ್ತಂ ಹಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಂ ‘‘ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಪರಿಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅತಿಸಯನಿರೋಧೋ ಸುಟ್ಠು ಪಹಾನಂ ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ವೂಪಸಮೋ।

ನಾನಾವಜ್ಜನೇತಿ ಯೇನ ಆವಜ್ಜನೇನ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿ, ತತೋ ಭಿನ್ನಾವಜ್ಜನೇ, ಅನೇಕಾವಜ್ಜನೇ ವಾ। ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿಯಞ್ಹಿ ಉಪಚಾರೋ ಏಕಾವಜ್ಜನೋ, ಇತರೋ ಅನೇಕಾವಜ್ಜನೋ ಅನೇಕಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತನತೋ। ವಿಸಮನಿಸಜ್ಜಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಕಿಲಮಥೋ ವಿಸಮಾಸನುಪತಾಪೋ। ಪೀತಿಫರಣೇನಾತಿ ಪೀತಿಯಾ ಫರಣರಸತ್ತಾ, ಪೀತಿಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ವಾ ಪಣೀತರೂಪಾನಂ ಕಾಯಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪನತೋ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೋ ಕಾಯೋ ಸುಖೋಕ್ಕನ್ತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪಚ್ಚಯೇಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ, ಸೋ ‘‘ಪಹೀನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಪಹೀನಸ್ಸಾಪಿ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಏತಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ತಸ್ಸ ಮಯ್ಹಂ ಅತಿಚಿರಂ ವಿತಕ್ಕಯತೋ ವಿಚಾರಯತೋ ಕಾಯೋಪಿ ಕಿಲಮಿಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಉಹಞ್ಞೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಕಾಯಚಿತ್ತಖೇದಾನಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ । ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಭಾವೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ತತ್ಥ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇ ಅಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಭವೇಯ್ಯ।

ಏತ್ಥ ಚ ಯದೇಕೇ ‘‘ತತ್ಥಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತೇನ ಝಾನಲಾಭೀನಮ್ಪಿ ದೋಮನುಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ। ತೇನ ಚ ಅನೀವರಣಸಭಾವೋ ಲೋಭೋ ವಿಯ ದೋಸೋಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ನ ಹಿ ದೋಸೇನ ವಿನಾ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪವತ್ತತಿ। ನ ಚೇತ್ಥ ಪಟ್ಠಾನಪಾಳಿಯಾ ವಿರೋಧೋ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬೋ। ಯಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಪರಿಹೀನಂ ಝಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ಅಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನಮಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ಝಾನಲಾಭೀನಂ ಸಬ್ಬಸೋ ದೋಮನಸ್ಸಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಅಪಿ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ। ನ ಹೇವ ಖೋ ಸೋ ಪಹೀನಜ್ಝಾನೋ ಅಹೋಸೀತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಅಯುತ್ತಂ ಅನೀವರಣಸಭಾವಸ್ಸ ದೋಸಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಯದಿ ಸಿಯಾ, ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ನ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅರೂಪೇ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಥಿನಮಿದ್ಧನೀವರಣಂ ಉದ್ಧಚ್ಚನೀವರಣಂ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಬ್ಯಾಪಾದಕುಕ್ಕುಚ್ಚನೀವರಣಾನಿ ಅನುದ್ಧಟಾನಿ। ನ ಚೇತ್ಥ ನೀವರಣತ್ತಾ ಪರಿಹಾರೋ, ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀನಮ್ಪಿ ಅನೀವರಣಾನಂಯೇವ ನೀವರಣಸದಿಸತಾಯ ನೀವರಣಪರಿಯಾಯಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಅಪಿ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ’’ತಿ, ತಮ್ಪಿ ಅಕಾರಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ಚ ದೋಮನಸ್ಸೇನ ಝಾನತೋ ಪರಿಹಾಯನತೋ। ಲಹುಕೇನ ಪನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪರಿಹೀನಂ ತಾದಿಸಾ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವ ಪಟಿಪಾಕತಿಕಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ತತ್ಥಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಪರಿಕಪ್ಪವಚನಂ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ತ್ವೇವ ಅನ್ತೋಅಪ್ಪನಾಯ’’ನ್ತಿ। ಯದಿ ಪನ ತದಾ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಮ್ಪಿಸ್ಸ ಪರಿಹೀನಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಹೀನಮ್ಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪೀತಿ ವಿಯ ನ ದೂರೇತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಆಸನ್ನತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನಾನಾವಜ್ಜನೂಪಚಾರೇ ಪಹೀನಮ್ಪಿ ಪಹಾನಙ್ಗಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅವಿಹತತ್ತಾ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಾದಿಸಾಯ ಆಸೇವನಾಯ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಯಥಾ ಮಗ್ಗವೀಥಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ದ್ವೇ ತಯೋ ಜವನವಾರಾ ಸದಿಸಾನುಪಸ್ಸನಾವ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಅಪ್ಪನಾವಾರತೋ ಪುಬ್ಬೇ ದ್ವೇ ತಯೋ ಜವನವಾರಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾವ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ।

ಸಮಾಹಟಾತಿ ಸಮಾನೀತಾ, ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಖದುಕ್ಖಾನಿ ವಿಯ ಅನೋಳಾರಿಕತ್ತಾ ಅವಿಭೂತತಾಯ ಸುಖುಮಾ। ತತೋ ಏವ ಅನುಮಿನಿತಬ್ಬಸಭಾವತ್ತಾ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ। ದುಟ್ಠಸ್ಸಾತಿ ದುಟ್ಠಪಯೋಗಸ್ಸ, ದುದ್ದಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಏಸಾ ಗಾಹಯಿತುಂ ಅಞ್ಞಾಪೋಹನನಯೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾತಿ ಇದಮೇವ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಅಧಿಗಮಸ್ಸ ಉಪಾಯಭೂತಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ದುಕ್ಖಪ್ಪಹಾನಾದಯೋ ಹಿ ತಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ। ದುಕ್ಖಪ್ಪಹಾನಾದಯೋತಿ ಚ ಸೋಪಚಾರಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಯೋವೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ।

ಪಹೀನಾತಿ ವುತ್ತಾ ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ’’ತಿ। ಏತಾತಿ ಸುಖಾದಯೋ ವೇದನಾ।

ಸೋಮನಸ್ಸಂ ರಾಗಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಸುಖಾಯ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ವೇದನಾಯ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೬೫)। ದೋಮನಸ್ಸಂ ದೋಸಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ದುಕ್ಖಾಯ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ವೇದನಾಯ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ। ಸುಖಾದಿಘಾತೇನಾತಿ ಸುಖಾದೀನಂ ಪಹಾನೇನ। ಅಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ।

ನ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅದುಕ್ಖಂ, ದುಕ್ಖವಿಧುರಂ। ಯಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುಕ್ಖಾಭಾವೇನಾ’’ತಿ। ಅಸುಖನ್ತಿ ಏತ್ಥಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏತೇನಾತಿ ದುಕ್ಖಸುಖಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನೇನ। ‘‘ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಇಧ ತತಿಯವೇದನಾಯ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಪತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ವಿಯ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕತಾಯ। ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವಿಪರೀತಸ್ಸ ಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ, ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವಿಪರೀತಂ ವಾ ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರೇನ ಅನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವಿಪರೀತಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ। ತತೋ ಏವ ಮಜ್ಝತ್ತರಸಾ। ಅವಿಭೂತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಿ ವಿಯ ನ ವಿಭೂತಾಕಾರಾ , ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೇ ಮಿಗಗತಮಗ್ಗೋ ವಿಯ ತೇಹಿ ಅನುಮಾತಬ್ಬಾ ಅವಿಭೂತಾಕಾರೋಪಟ್ಠಾನಾ। ಸುಖನಿರೋಧೋ ನಾಮ ಇಧ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೋ, ಸೋ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಸುಖನಿರೋಧಪದಟ್ಠಾನಾ।

೮೯. ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿ’’ನ್ತಿ ಪುರಿಮಪದೇ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನೇತಂ ಸಮಾಸಪದನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಜನಿತಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿ’’ನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಪರಿಸುದ್ಧಾಯ ಪಚ್ಚನೀಕಸಮನೇಪಿ ಅಬ್ಯಾವಟಾಯ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೇಕ್ಖಾಯ ವತ್ತಮಾನಾಯ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ಸತಿ ಸಮ್ಪಹಂಸನಪಞ್ಞಾ ವಿಯ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಾ, ಸುವಿಸದಾ ಚ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಾ ಚ ತಸ್ಸಾ ಸತಿಯಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿ, ಸಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಕತಾ, ನ ಅಞ್ಞೇನಾ’’ತಿ। ಯದಿ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾ ಇಧ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಕಥಂ ಸತಿಯೇವ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಕೇವಲ’’ನ್ತಿಆದಿ।

ಏವಮ್ಪಿ ಕಸ್ಮಾ ಅಯಮೇವ ಸತಿ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ತೀಸು ಝಾನೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನಾಯಪಿ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾಯ ಪಚ್ಚನೀಕಾಭಿಭವತೋ, ಸಹಾಯಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲತೋ ಚ ಅಪಾರಿಸುದ್ಧಿ, ತಥಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ। ತದಭಾವತೋ ಇಧ ಪಾರಿಸುದ್ಧೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ರೂಪಕವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸೂರಿಯಪ್ಪಭಾಭಿಭವಾತಿ ಸೂರಿಯಪ್ಪಭಾಯ ಅಭಿಭುಯ್ಯಮಾನತ್ತಾ। ಅತಿಕ್ಖತಾಯ ಚನ್ದಲೇಖಾ ವಿಯ ರತ್ತಿಪಿ ಸೋಮ್ಮಸಭಾವಾ ಸಭಾಗಾಯ ರತ್ತಿಯಮೇವ ಚ ಚನ್ದಲೇಖಾ ಸಮುಜ್ಜಲತೀತಿ ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಸಭಾಗಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೋಮ್ಮಭಾವೇನ ಚ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಕತ್ತೇನ ವಾ ಸಭಾಗಾಯ ರತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಆಹ।

‘‘ಏಕವೀಥಿಯ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ತತ್ಥ ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಏಕಂಸೇನ ಅಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ, ನ ತತೋ ಪುರಿಮತರೇಸು ಏಕಂಸೇನ ಭಾವತೋ। ಯಥಾ ಪನ ವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ದುತಿಯಾದಿಜ್ಝಾನಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ನ ತೇಸಂ ಏಕವೀಥಿಯಂ ಪುರಿಮಜವನೇಸು, ನ ಏವಮೇತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ। ಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನೇತಿ ಚತುಕ್ಕನಯವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಜ್ಝಾನಚತುಕ್ಕೇ।

ಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೯೦. ತತ್ಥಾತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ। ಚತುಕ್ಕನಯಸ್ಸ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇ ವಿಯಾತಿ ಚತುಕ್ಕನಯಸಮ್ಬನ್ಧಿನಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇ ವಿಯ। ತಂ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಚತುಕ್ಕನಯೇ ದುತಿಯಂ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕಂ ವಿಚಾರಮತ್ತಂ, ಅವಿತಕ್ಕಂ ಅವಿಚಾರ’’ನ್ತಿ ಚ ಏವಂ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚಕನಯೇ ದುತಿಯಞ್ಚೇವ ತತಿಯಞ್ಚ ಹೋತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೬೮) ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಪನ ಸರೂಪತೋ ಪಞ್ಚಕನಯೋ ನ ಗಹಿತೋ।

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ನಯದ್ವಯವಿಭಾಗೋ ಗಹಿತೋತಿ? ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ನಯದ್ವಯವಸೇನ ಝಾನಾನಂ ದೇಸಿತತ್ತಾ। ಕಸ್ಮಾ ಚ ತತ್ಥ ತಥಾ ತಾನಿ ದೇಸಿತಾನಿ? ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯತೋ, ದೇಸನಾವಿಲಾಸತೋ ಚ। ಸನ್ನಿಪತಿತದೇವಪರಿಸಾಯ ಕಿರ ಯೇಸಂ ಯಥಾದೇಸಿತೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ವಿತಕ್ಕೋ ಏವ ಓಳಾರಿಕತೋ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ, ಇತರೇ ಸನ್ತತೋ। ತೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಚ ಚತುರಙ್ಗಿಕಂ ಅವಿತಕ್ಕಂ ವಿಚಾರಮತ್ತಂ ಝಾನಂ ದೇಸಿತಂ। ಯೇಸಂ ವಿಚಾರೋ, ಯೇಸಂ ಪೀತಿ, ಯೇಸಂ ಸುಖಂ ಓಳಾರಿಕತೋ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ, ಇತರೇ ಸನ್ತತೋ। ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ತತಿಯಾದೀನಿ ಝಾನಾನಿ ದೇಸಿತಾನಿ। ಅಯಂ ತಾವ ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೋ।

ಯಸ್ಸಾ ಪನ ಧಮ್ಮಧಾತುಯಾ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾ ಭಗವಾ ಯಸ್ಮಾ ದೇಸನಾವಿಲಾಸಪ್ಪತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಞಾಣಮಹನ್ತತಾಯ ದೇಸನಾಯ ಸುಕುಸಲೋ ಯಂ ಯಂ ಅಙ್ಗಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಯಥಾರುಚಿಂ ದೇಸನಂ ನಿಯಾಮೇನ್ತೋ ಚತುಕ್ಕನಯವಸೇನ, ಪಞ್ಚಕನಯವಸೇನ ಚ। ತತ್ಥ ಚ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ ಪಠಮಂ, ಚತುರಙ್ಗಿಕಂ ದುತಿಯಂ, ತಿವಙ್ಗಿಕಂ ತತಿಯಂ, ದುವಙ್ಗಿಕಂ ಚತುತ್ಥಂ, ದುವಙ್ಗಿಕಮೇವ ಪಞ್ಚಮಂ ಝಾನಂ ದೇಸೇಸೀತಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಞ್ಚಕನಯೇ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಚತುಕ್ಕನಯೇ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಪಕ್ಖಿಕಂ ಕತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಂ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ರೂಪೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತಿ ಅವಿತಕ್ಕಂ ವಿಚಾರಮತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಜಂ ಪೀತಿಸುಖಂ ದುತಿಯಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೬೮)। ಕಸ್ಮಾ? ಏಕತ್ತಕಾಯನಾನತ್ತಸಞ್ಞೀಸತ್ತಾವಾಸಫಲತಾಯ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇನ ಸಮಾನಫಲತ್ತಾ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿತೋ ಜಾತತ್ತಾ ಚ। ಪಠಮಜ್ಝಾನಮೇವ ಹಿ ‘‘ಕಾಮೇಹಿ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಚ ವಿವಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ತದಭಾವಾ ನ ಇಧ ‘‘ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ ವಿವಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೇಹೀ’’ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ನಾಪಿ ‘‘ವಿವೇಕಜ’’ನ್ತಿ। ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾಸು ಚ ಪಞ್ಚಕನಯೇ ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನಾನಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಮೇವ ಭಜನ್ತಿ ವಿತಕ್ಕವೂಪಸಮಾ ವಿಚಾರವೂಪಸಮಾ ಅವಿತಕ್ಕತ್ತಾ, ಅವಿಚಾರತ್ತಾ ಚ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾಯಪಿ ಪಞ್ಚಕನಯೋ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ನನು ಸುತ್ತನ್ತೇ ಚತ್ತಾರಿಯೇವ ಝಾನಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನೀತಿ ಪಞ್ಚಕನಯೋ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ? ನ, ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೋ ಸಮಾಧೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೦೫) ಸಮಾಧಿತ್ತಯಾಪದೇಸೇನ ಪಞ್ಚಕನಯಸ್ಸ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ। ಚತುಕ್ಕನಯನಿಸ್ಸಿತೋ ಪನ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚಕನಯೋ ವಿಭತ್ತೋತಿ ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾಯಪಿ ಪಞ್ಚಕನಯೋ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾ’’ತಿ ಹಿ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ, ವಿಚಾರಸ್ಸ, ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಞ್ಚ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನ’’ನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ತಥಾ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕಂ, ಅವಿಚಾರ’’ನ್ತಿ ಚ ವಿನಾ, ಸಹ ಚ ವಿಚಾರೇನ ವಿತಕ್ಕಪ್ಪಹಾನೇನ ಅವಿತಕ್ಕಂ, ಸಹ, ವಿನಾ ಚ ವಿತಕ್ಕೇನ ವಿಚಾರಪ್ಪಹಾನೇನ ಅವಿಚಾರನ್ತಿ ಅವಿತಕ್ಕಂ, ಅವಿಚಾರಂ, ಅವಿತಕ್ಕಞ್ಚ ಅವಿಚಾರಞ್ಚಾತಿ ವಾ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಸಙ್ಗಹೇತುಂ।

ದುತಿಯನ್ತಿ ಚ ವಿತಕ್ಕರಹಿತೇ, ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರದ್ವಯರಹಿತೇ ಚ ಞಾಯಾಗತಾ ದೇಸನಾ ದುತಿಯಂ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬತ್ತಾ, ವಿಚಾರಮತ್ತರಹಿತೇಪಿ ದ್ವಯಪ್ಪಹಾನಾಧಿಗತಸಮಾನಧಮ್ಮತ್ತಾ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚಕನಯನಿದ್ದೇಸೇ ದುತಿಯೇ ವೂಪಸನ್ತೋಪಿ ವಿತಕ್ಕೋ ಸಹಾಯಭೂತವಿಚಾರಾವೂಪಸಮೇನ ನ ಸಮ್ಮಾ ವೂಪಸನ್ತೋತಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರದ್ವಯರಹಿತೇ ವಿಯ ವಿಚಾರವೂಪಸಮೇನೇವ ತದುಪಸಮಂ, ಸೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾನತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವಂ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಅವಿಚಾರಂ ಸಮಾಧಿಜಂ ಪೀತಿಸುಖಂ ತತಿಯಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ತತಿಯಂ ಚತುಕ್ಕನಯೇ ದುತಿಯೇನ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸಂ ವಿಭತ್ತಂ। ದುವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ಸಹಾಯವಿರಹೇನ, ಅಞ್ಞಥಾ ಚ ವಿತಕ್ಕಪ್ಪಹಾನೇನ ಅವಿತಕ್ಕತ್ತಂ, ಸಮಾಧಿಜಂ ಪೀತಿಸುಖತ್ತಞ್ಚ ಸಮಾನನ್ತಿ ಸಮಾನಧಮ್ಮತ್ತಾಪಿ ದುತಿಯನ್ತಿ ನಿದ್ದೇಸೋ । ವಿಚಾರಮತ್ತಮ್ಪಿ ಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರದ್ವಯರಹಿತಂ ವಿಯ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ರೂಪೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತಿ ಅವಿತಕ್ಕಂ ವಿಚಾರಮತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಜಂ ಪೀತಿಸುಖಂ ದುತಿಯಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೬೮) ಅವಿತಕ್ಕಂ ಸಮಾಧಿಜಂ ಪೀತಿಸುಖನ್ತಿ ವಿಭತ್ತಂ। ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ವಾ ಸಹಚಾರೀಸು ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಸು ಏಕಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ದುತಿಯಮ್ಪಿ ತತ್ರಟ್ಠಮೇವ ದೋಸತೋ ದಿಸ್ವಾ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಸಹಾತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚಕನಯೇ ತತಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ತತಿಯಂ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬತ್ತಾ। ಪಠಮತೋ ಅನನ್ತರಭಾವೇನ ಪನಸ್ಸ ದುತಿಯಭಾವೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇವಂ ಸರೂಪತೋ ಪಞ್ಚಕನಯೋ ನ ವಿಭತ್ತೋತಿ? ವಿನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯತೋ। ಯಥಾನುಲೋಮದೇಸನಾ ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾತಿ।

ಪಥವೀಕಸಿಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಇತಿ ಚತುತ್ಥಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ।