೬. ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದಿಪದತ್ಥವಣ್ಣನಾ
೧೦೨. ‘‘ಅವಿಞ್ಞಾಣಕಾಸುಭೇಸೂ’’ತಿ ಉದ್ಧಂ ಜೀವಿತಪರಿಯಾದಾನಾತಿ ಜೀವಿತಕ್ಖಯತೋ ಉಪರಿ ಮರಣತೋ ಪರಂ। ಸಮುಗ್ಗತೇನಾತಿ ಉಟ್ಠಿತೇನ। ಉದ್ಧುಮಾತತ್ತಾತಿ ಉದ್ಧಂ ಉದ್ಧಂ ಧುಮಾತತ್ತಾ ಸೂನತ್ತಾ। ಉದ್ಧುಮಾತಮೇವ ಉದ್ಧುಮಾತಕನ್ತಿ ಕ-ಕಾರೇನ ಪದವಡ್ಢನಮಾಹ ಅನತ್ಥನ್ತರತೋ ಯಥಾ ‘‘ಪೀತಕಂ ಲೋಹಿತಕ’’ನ್ತಿ। ಪಟಿಕ್ಕೂಲತ್ತಾತಿ ಜಿಗುಚ್ಛನೀಯತ್ತಾ। ಕುಚ್ಛಿತಂ ಉದ್ಧುಮಾತಂ ಉದ್ಧುಮಾತಕನ್ತಿ ಕುಚ್ಛನತ್ಥೇ ವಾ ಅಯಂ ಕ-ಕಾರೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ‘‘ಪಾಪಕೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೨೮೫; ಪರಿ॰ ೩೨೫; ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೪೯; ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೨೧೩)। ತಥಾರೂಪಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಭಸ್ತಾ ವಿಯ ವಾಯುನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾರೂಪಂ ವುತ್ತಂ, ತಥಾರೂಪಸ್ಸ।
ಸೇತರತ್ತೇಹಿ ಪರಿಭಿನ್ನಂ ವಿಮಿಸ್ಸಿತಂ ನೀಲಂ ವಿನೀಲಂ, ಪುರಿಮವಣ್ಣವಿಪರಿಣಾಮಭೂತಂ ವಾ ನೀಲಂ ವಿನೀಲಂ।
ಪರಿಭಿನ್ನಟ್ಠಾನೇಸು ಕಾಕಕಙ್ಕಾದೀಹಿ। ವಿಸ್ಸನ್ದಮಾನಪುಬ್ಬನ್ತಿ ವಿಸ್ಸವನ್ತಪುಬ್ಬಂ, ತಹಂ ತಹಂ ಪಗ್ಘರನ್ತಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಪಧಾರಿತನ್ತಿ ವಿವಟಂ ಉಗ್ಘಾಟಿತಂ। ಖಿತ್ತನ್ತಿ ಛಡ್ಡಿತಂ, ಸೋಣಸಿಙ್ಗಾಲಾದೀಹಿ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ಖಾದನೇನ ಸರೀರಸಙ್ಘಾತತೋ ಲುಞ್ಚಿತ್ವಾ ತಹಂ ತಹಂ ಛಡ್ಡಿತಂ। ವಿವಿಧಂ ಖಿತ್ತನ್ತಿ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಂ।
ಪುರಿಮನಯೇನಾತಿ ‘‘ವಿವಿಧಂ ಖಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ। ಸತ್ಥೇನ ಹನಿತ್ವಾತಿ ವೇರೀಹಿ ಖಗ್ಗಕರವಾಲಾದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಅಞ್ಞೇನ ಹತ್ಥ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ।
ಅಬ್ಭನ್ತರತೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತೇಹಿ ಕಿಮೀಹಿ ಪಗ್ಘರನ್ತಕಿಮಿಕುಲಂ ಪುಳವಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಮಿಪರಿಪುಣ್ಣಸ್ಸಾ’’ತಿ।
ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದೀನಿ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚ ತಾನಿಪಿ ಆರಬ್ಭ। ನಿಮಿತ್ತಾನನ್ತಿ ಉಗ್ಗಹಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಾನಂ। ಏತಾನೇವ ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದೀನೇವ ನಾಮಾನಿ।
ಉದ್ಧುಮಾತಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾ
೧೦೩. ಭಾವೇತುಕಾಮೇನಾತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತುಕಾಮೇನ। ತೇನಾತಿ ಆಚರಿಯೇನ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಯೋಗಿನೋ। ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತತ್ಥಾಯಾತಿ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಾಯ, ಅಸುಭೇ ವಾ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ। ಗಮನವಿಧಾನನ್ತಿ ಗಮನವಿಧಿ। ಯೇನ ವಿಧಿನಾ ಗನ್ತಬ್ಬಂ, ಸೋ ವಿಧಿ। ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ವುತ್ತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನವಿಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅಪ್ಪನಾವಿಧಾನಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿ।
೧೦೪. ತಾವದೇವಾತಿ ಸುತಕ್ಖಣೇಯೇವ। ಅತಿತ್ಥೇನ ಪುಣ್ಣನದೀಆದಿಂ ಪಕ್ಖನ್ದನ್ತೇನ ವಿಯ ಅನುಪವಿಸನ್ತೇನ ವಿಯ। ಕೇದಾರಕೋಟಿಯಾತಿ ಕೇದಾರಮರಿಯಾದಾಯ। ವಿಸಭಾಗರೂಪನ್ತಿ ಖೇತ್ತರಕ್ಖಿಕಾದಿವಿಸಭಾಗವತ್ಥುರೂಪಂ। ಸರೀರನ್ತಿ ಉದ್ಧುಮಾತಕಕಳೇವರಂ। ಅಧುನಾಮತನ್ತಿ ಅಚಿರಮತಂ ಉದ್ಧುಮಾತಕಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ। ತಕ್ಕಯತೀತಿ ಸಮ್ಭಾವೇತಿ ಭಾರಿಯಂ ಕತ್ವಾ ನ ಮಞ್ಞತಿ।
೧೦೫. ರೂಪಸದ್ದಾದೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಮನುಸ್ಸಾನಂ ರೂಪೇಹಿ, ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದೀನಂ ಸದ್ದಾದೀಹಿ, ಅಮನುಸ್ಸಾನಮ್ಪಿ ವಾ ರೂಪಸದ್ದಾದೀಹಿ। ತಥಾ ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದೀನನ್ತಿ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾಭಿಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಭೇರವಾದಿಭಾವೇನ ಅನಿಟ್ಠೇಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇಹಿ ಅಭಿಭೂತಸ್ಸ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟಸ್ಸ। ನ ಪಟಿಸಣ್ಠಾತೀತಿ ವಿದಾಹವಸೇನ ಆಸಯೇ ನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಉಚ್ಛಡ್ಡೇತಬ್ಬಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞೋತಿ ಅಮನುಸ್ಸಾದೀನಂ ವಸೇನ ವಾ ಅಞ್ಞಥಾ ವಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರತೋ ಅಞ್ಞೋ ಆಬಾಧೋ ಹೋತಿ। ಸೋತಿ ಸಙ್ಘತ್ಥೇರೋ, ಅಭಿಞ್ಞಾತಭಿಕ್ಖು ವಾ। ಯಸ್ಸಾನೇನ ಆರೋಚಿತಂ, ಸೋ। ಕತಕಮ್ಮಾತಿ ಕತಥೇಯ್ಯಕಮ್ಮಾ। ಅಕತಕಮ್ಮಾತಿ ಥೇಯ್ಯಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಕಾಮಾ। ಕತಕಮ್ಮಾ ಪನ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ। ತಸ್ಮಾ ತೇತಿ ಕತಕಮ್ಮಾ ಚೋರಾ। ಸಹ ಓಡ್ಢೇನಾತಿ ಸಹೋಡ್ಢಂ, ಥೇನೇತ್ವಾ ಗಹಿಯಮಾನಭಣ್ಡೇನ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಜಮಾನೋತಿ ಯಞ್ಞಂ ಯಜನ್ತೋ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ।
ಏವಂ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತೇನ ವಿಧಿನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋತಿ ಉಗ್ಗಣ್ಹನಹೇತು। ಏಕೋತಿ ಅಯಂ ಏಕ-ಸದ್ದೋ ಅಸಹಾಯತ್ಥೋ, ನ ಅಞ್ಞಾದಿಅತ್ಥೋತಿ ‘‘ಅದುತಿಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ವಣ್ಣಾದಿತೋ ವವತ್ಥಾನಂ ಏಕಂಸತೋ ಸಮುದಿತಮೇವ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಭಾವತೋ, ನ ತಥಾ ಸನ್ಧಿಆದಿತೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ವಣ್ಣತೋಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಛಸು ಠಾನೇಸು ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಗಹಿತೋ। ಪುನ ಏಕೋ ಅದುತಿಯೋತಿಆದಿ ಗಹಿತನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ವಸನಟ್ಠಾನಗಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತಬ್ಭಾಗಿಯಞ್ಞೇವಾತಿ ತಪ್ಪಕ್ಖಿಯಂಯೇವ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಮನಸಿಕಾರಸಹಿತಮೇವ। ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಪೇತೀತಿ ನಿಸಜ್ಜಂ ಕಪ್ಪೇತಿ। ಯಂ ಪನ ‘‘ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತದಿಸಾಭಿಮುಖೇ ಭೂಮಿಪ್ಪದೇಸೇ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೧೩) ವಕ್ಖತಿ, ತಮ್ಪಿ ಇಮಮೇವತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಕೇವಲೇನ ದಿಸಾಭಿಮುಖಭಾವೇನ ಕಿಞ್ಚಿ ಇಜ್ಝತಿ।
ಸಮನ್ತಾ ನಿಮಿತ್ತುಪಲಕ್ಖಣಾತಿ ಉದ್ಧುಮಾತಕಸ್ಸ ಸಮನ್ತಾ ಪಾಸಾಣಾದಿನಿಮಿತ್ತಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾ। ಅಸಮ್ಮೋಹತ್ಥಾತಿ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪಟ್ಠಿತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸಮ್ಮೋಹವಿಗಮತ್ಥಾ। ಏಕಾದಸವಿಧೇನಾತಿ ವಣ್ಣಾದಿವಸೇನ ಏಕಾದಸವಿಧೇನ। ಉಪನಿಬನ್ಧನತ್ಥೋತಿ ಅಸುಭಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಉಪನೇತ್ವಾ ನಿಬನ್ಧನತ್ಥೋ। ವೀಥಿಸಮ್ಪಟಿಪಾದನತ್ಥಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವೀಥಿಯಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಟಿಪಾದನತ್ಥಾ। ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಅಧಿಗತಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೧೦೬. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪದಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಅಧಿಗಮುಪಾಯೋ, ಯಸ್ಮಾ ವಾ ‘‘ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಏಕೋ ಅದುತಿಯೋ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ। ಚಿತ್ತಸಞ್ಞತ್ತತ್ಥಾಯಾತಿ ಸರೀರಸಭಾವಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇನ, ಸಂವೇಗಜನನೇನ ಚ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಞ್ಞತ್ತಿಅತ್ಥಂ ಸಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ। ‘‘ಚಿತ್ತಸಞ್ಞತತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಅಸಂಯತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಂಯಮನತ್ಥಂ ದಮನತ್ಥಂ, ನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸೀಸೇನಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇನ ಸೀಸಭೂತೇನ, ತಂ ಉತ್ತಮಙ್ಗಂ ಪಧಾನಂ ಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ। ಮೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಕತಿಯಾ ಅತ್ತನಾ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಪರಿಹರಿಯಮಾನಂ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಆದಿಸಬ್ಬತ್ಥಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸೀಸೇನ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ತಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೇನೇವಾ’’ತಿ। ಸೂಪಟ್ಠಿತಭಾವಸಮ್ಪಾದನೇನಾತಿ ಮೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಸುಟ್ಠು ಉಪಟ್ಠಿತಭಾವಸ್ಸ ಸಮ್ಪಾದನೇನ। ಏವಂ ಅಬಹಿಗತಂ ನಾಮ। ತಥಾಭೂತೇನ ಚಾನೇನ ರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಕಿಚ್ಚಾನಿ ಕತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಂ…ಪೇ॰… ಗನ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
ದ್ವಾರಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವಿಹಾರೇ ಪುರತ್ಥಿಮಾದೀಸು ದಿಸಾಸು ಅಸುಕದಿಸಾಯ ಇದಂ ದ್ವಾರಂ, ತತೋ ಏವ ತಾಯ ದಿಸಾಯ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತೇನ ಅಸುಕದ್ವಾರೇನ ನಿಕ್ಖನ್ತೋಮ್ಹೀತಿ ದ್ವಾರಂ ಉಪಧಾರೇತಬ್ಬಂ। ತತೋತಿ ದ್ವಾರಸಲ್ಲಕ್ಖಣತೋ ಪಚ್ಛಾ। ಯೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಗಚ್ಛತಿ ಸಯಂ। ನಿಮಿತ್ತಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಗಣ್ಹನಟ್ಠಾನಂ। ಆಹಾರಂ ಛಡ್ಡಾಪೇಯ್ಯಾತಿ ವಮನಂ ಕಾರಾಪೇಯ್ಯ। ಕಣ್ಟಕಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕಣ್ಟಕವನ್ತಂ ಠಾನಂ।
೧೦೭. ದಿಸಾ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಖಾಯತೀತಿ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಕಮ್ಮನಿಯನ್ತಿ ಭಾವನಾಯ ಕಮ್ಮಕ್ಖಮಂ। ಉಬ್ಬಾಳ್ಹಸ್ಸಾತಿ ಬಾಧಿತಸ್ಸ। ವಿಧಾವತೀತಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇ ವಿಸರತಿ। ಉಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಉಜುಕಂ ಅನುವಾತತೋ ಅಪಕ್ಕಮ್ಮ। ಮತಕಳೇವರಂ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಚ್ಚಾಸನ್ನೇ ಭಯಮುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಅನುಪಾದನ್ತಿ ಪಾದಸಮೀಪಂ। ಯತ್ಥ ಠಿತಸ್ಸ ಸುಖೇನ ಓಲೋಕೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತಂ ಓಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸ ಫಾಸುಕಟ್ಠಾನಂ।
೧೦೮. ಸಮನ್ತಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ। ಪುನ ಸಮನ್ತಾತಿ ಸಾಮನ್ತಾ ಸಮೀಪೇ। ಕಚ್ಛಕೋತಿ ಕಾಳಕಚ್ಛಕೋ, ‘‘ಪಿಲಕ್ಖೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಕಪೀತನೋತಿ ಪಿಪ್ಪಲಿರುಕ್ಖೋ। ಸಿನ್ದೀತಿ ಖುದ್ದಕಖಜ್ಜುರೀ। ಕರಮನ್ದಾದಯೋ ಪಾಕಟಾ ಏವ। ಸಾಮಾತಿ ಸಾಮಲತಾ। ಕಾಳವಲ್ಲೀತಿ ಕಾಳವಣ್ಣಾ ಅಪತ್ತಿಕಾ ಏಕಾ ಲತಾಜಾತಿ। ಪೂತಿಲತಾತಿ ಜೀವನವಲ್ಲಿ, ಯಾ ‘‘ಗಲೋಚೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
೧೦೯. ತಂ ನಿಮಿತ್ತಕರಣಾದಿ ಇಧೇವ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಪಾಸಾಣಾದಿನಿಮಿತ್ತಕರಣೇ ಏವ ಅನ್ತೋಗಧಂ ಪರಿಯಾಪನ್ನಂ। ಸನಿಮಿತ್ತಂ ಕರೋತೀತಿ ಸಹ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕರೋತಿ, ಅಸುಭಂ ಪಾಸಾಣಾದಿನಿಮಿತ್ತೇನ ಸಹ ಕರೋತಿ ವವತ್ಥಪೇತಿ। ಅಥ ವಾ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ, ಪಾಸಾಣಾದಿನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಸಹ ಏಕಜ್ಝಂ ಕರೋನ್ತೋ ವವತ್ಥಪೇನ್ತೋ ‘‘ಸನಿಮಿತ್ತಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಸಮಾನಕಾಲತಾದೀಪಕೇನ ಹಿ ಸಹ-ಸದ್ದೇನ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಚಕ್ಕಂ ದೇಹೀ’’ತಿ। ತಯಿದಂ ನಿಮಿತ್ತಕರಣಂ ಅಪರಾಪರಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇನ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ವವತ್ಥಪೇನ್ತೋ ಹಿ ಸನಿಮಿತ್ತಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ। ದ್ವೇತಿ ಪಾಸಾಣಾಸುಭನಿಮಿತ್ತಾನಿ। ಸಮಾಸೇತ್ವಾ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ। ಸಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಅಸುಭಾರಮ್ಮಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಾಸಾಣಾದಿಂ ಸಮಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ, ಸಹ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ, ಏಕಾರಮ್ಮಣಂ ವಿಯ ಉಭಯಂ
ಅತ್ತನಿಯೋತಿ ಸಕೋ। ವಣಿತನ್ತಿ ಸೂನಂ। ಸಭಾವೇನ ಸರಸೇನಾತಿ ಉದ್ಧುಮಾತಕಭಾವಸಙ್ಖಾತೇನ ಅತ್ತನೋ ಲಕ್ಖಣೇನ, ಪರೇಸಂ ಜಿಗುಚ್ಛುಪ್ಪಾದನಸಙ್ಖಾತೇನ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚೇನ ಚ, ಸಭಾವೋ ಏವ ವಾ ತಥಾ ನಿಪ್ಫಜ್ಜನತೋ ‘‘ರಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ।
೧೧೦. ಛಬ್ಬಿಧೇನ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವಣ್ಣಾದಿನಾ ಛಪ್ಪಕಾರೇನ ತಾವ ಉದ್ಧುಮಾತಕಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಕೇಚಿ ‘‘ಕಳೇವರಸ್ಸ ದೀಘರಸ್ಸಾದಿಪ್ಪಮಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತವಿಧೇನಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನತ್ಥಿ। ಲಿಙ್ಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಲಿಙ್ಗಂ ನಾಮ ವಯೋ ಲಿಙ್ಗಂ, ನ ಥನಮಸ್ಸುಆದಿ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಠಿತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಇದಂ ಸರೀರನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಉದ್ಧುಮಾತಕಸಣ್ಠಾನವಸೇನೇವ, ನ ಪಾಕತಿಕಸಣ್ಠಾನವಸೇನ। ಏತೇನ ಯದಿ ತತ್ಥ ಕೋಚಿ ಅನುದ್ಧುಮಾತಕಭಾವಪ್ಪತ್ತೋ ಪದೇಸೋ ಸಿಯಾ, ಸೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಓಳಾರಿಕಾವಯವವಸೇನ ಇದಂ ಸಣ್ಠಾನವವತ್ಥಾನಂ, ನ ಸುಖುಮಾವಯವವಸೇನಾತಿ ಸೀಸಸಣ್ಠಾನಾದಿಕಂ ನವವಿಧಮೇವ ಸಣ್ಠಾನಂ ಗಹಿತಂ।
ಇಮಿಸ್ಸಾ ದಿಸಾಯಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ, ದಕ್ಖಿಣಪಚ್ಛಿಮಉತ್ತರಾಯ ದಿಸಾಯ, ಅನುದಿಸಾಯ ವಾ ಠಿತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ಓಕಾಸೇ ಹತ್ಥಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ಭೂಮಿಪ್ಪದೇಸೇ ಇಮಸ್ಸ ಕಳೇವರಸ್ಸ ಹತ್ಥಾ ಠಿತಾತಿ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ।
ಅಧೋ ಪಾದತಲೇನಾತಿಆದಿ ನಾಭಿಯಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಧೋ, ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಉಪರೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ವವತ್ಥಾನಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಹತ್ಥಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಙ್ಗುಲಿಅಗ್ಗೇನ ಉಪರಿ ಅಂಸಕೂಟಸನ್ಧಿನಾ ತಿರಿಯಂ ತಚಪರಿಯನ್ತೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಏಸ ನಯೋ ಪಾದಪರಿಚ್ಛೇದಾದೀಸುಪಿ। ಯತ್ತಕಂ ವಾ ಪನ ಠಾನಂ ಗಣ್ಹತೀತಿ ಸಚೇ ಸಬ್ಬಂ ಸರೀರಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಪದೇಸೋ ತಸ್ಸ ಉದ್ಧುಮಾತೋ, ಸೋ ತತ್ತಕಮೇವ ಯಥಾಪರಿಗ್ಗಹಿತಮೇವ। ಇದಂ ಈದಿಸನ್ತಿ ಇದಂ ಹತ್ಥಾದಿಕಂ ಈದಿಸಂ ಏವಮಾಕಾರಂ। ಉದ್ಧುಮಾತಕನ್ತಿ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಂ। ವಿಸಭಾಗೇ ಸರೀರೇ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರೋ ನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ ನ ಖಾಯತಿ, ಸುಭತೋ ಉಪಟ್ಠಹೇಯ್ಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಪ್ಫನ್ದನಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ, ಕಿಲೇಸಪರಿಪ್ಫನ್ದನಸ್ಸೇವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಗ್ಘಾಟಿತಾಪೀತಿ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕೇ (ಪಾರಾ॰ ೬೭ ಆದಯೋ) ವಿನೀತವತ್ಥೂಹಿ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ।
೧೧೧. ಆಸೇವಿತಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೋತಿ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಕತಪರಿಚಯೋ। ಸೋಸಾನಿಕಙ್ಗಾದೀನಂ ವಸೇನ ಪರಿಹತಧುತಙ್ಗೋ। ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನವಸೇನ ಪರಿಮದ್ದಿತಮಹಾಭೂತೋ। ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಞಾಣೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಙ್ಖಾರೋ। ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹವಸೇನ ವವತ್ಥಾಪಿತನಾಮರೂಪೋ। ಸಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಿಕವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಉಕ್ಕಂಸನೇನ ಸುಞ್ಞತಾನುಪಸ್ಸನಾಬಲೇನ ಉಗ್ಘಾಟಿತಸತ್ತಸಞ್ಞೋ। ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಸಮ್ಪಾಪನೇನ ಕತಸಮಣಧಮ್ಮೋ। ತತೋ ಏವ ಸಬ್ಬಸೋ ಕುಸಲವಾಸನಾಯ, ಕುಸಲಭಾವನಾಯ ಚ ಪೂರಣೇನ ವಾಸಿತವಾಸನೋ ಭಾವಿತಭಾವನೋ। ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಕುಸಲಬೀಜೇನ ಸಬೀಜೋ। ಞಾಣಸ್ಸ ಪರಿಪಕ್ಕಭಾವೇನ ಞಾಣುತ್ತರೋ। ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ತನುಕರಣೇನ ಅಪ್ಪಕಿಲೇಸೋ। ಓಲೋಕಿತೋಲೋಕಿತಟ್ಠಾನೇಯೇವಾತಿ ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದಿಅಸುಭಸ್ಸ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಓಲೋಕಿತೋಲೋಕಿತಟ್ಠಾನೇ ಏವ, ತಾದಿಸಸ್ಸ ಕಾಲವಿಸೇಸೋ, ಅಸುಭಸ್ಸ ಪದೇಸವಿಸೇಸೋ ವಾ ಅಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನೋ ಚೇ ಏವಂ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತಪುರಿಸವಿಸೇಸಸ್ಸ ವಿಯ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ ನೋ ಚೇ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಏವಂ ಛಬ್ಬಿಧೇನಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ ವಣ್ಣಾದಿವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧೇನ। ಪುನಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ। ತೇನ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣವಿಧಿಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ, ನ ಪಞ್ಚವಿಧತಂ। ಛಬ್ಬಿಧೇನ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ವಿಹಿತಂ।
೧೧೨. ಅಸೀತಿಸತಸನ್ಧಿತೋತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸನ್ಧಯೋ ತದಾಪಿ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಉದ್ಧುಮಾತಭಾವೇನ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ನ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ। ಯೇ ಪನ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ತೇ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉದ್ಧುಮಾತಕೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತಯೋ ದಕ್ಖಿಣಹತ್ಥಸನ್ಧೀತಿ ಅಂಸಕಪ್ಪರಮಣಿಬನ್ಧಾನಂ ವಸೇನ ಏಕೋ ಕಟಿಸನ್ಧೀತಿ ಕಟಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಸನ್ಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಹತ್ಥನ್ತರನ್ತಿ ದಕ್ಖಿಣಹತ್ಥದಕ್ಖಿಣಪಸ್ಸಾನಂ, ವಾಮಹತ್ಥವಾಮಪಸ್ಸಾನಞ್ಚ ಅನ್ತರಂ ವಿವರಂ। ಪಾದನ್ತರನ್ತಿ ಉಭಿನ್ನಂ ಪಾದಾನಂ ವೇಮಜ್ಝಂ। ಉದರನ್ತರನ್ತಿ ನಾಭಿಟ್ಠಾನಸಞ್ಞಿತಂ ಕುಚ್ಛಿವೇಮಜ್ಝಂ, ಉದರಸ್ಸ ವಾ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ। ಕಣ್ಣನ್ತರನ್ತಿ ಕಣ್ಣಛಿದ್ದಂ। ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ತೇನ ನಾಸಚ್ಛಿದ್ದಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಕ್ಖೀನಂ, ಮುಖಸ್ಸ ಚ ವಸೇನಾಪಿ ವಿವರಂ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಕ್ಖೀನಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮನ್ತತೋತಿ ಏವಂ ಸನ್ಧಿಆದಿತೋ ಉದ್ಧುಮಾತಕಂ ವವತ್ಥಪೇನ್ತಸ್ಸ ಚೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪತಿಟ್ಠತಿ, ಇಚ್ಚೇತಂ ಕುಸಲಂ। ನೋ ಚೇ, ಸಮನ್ತತೋ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವವತ್ಥಾಪನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಕಲಸರೀರೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಞಾಣಂ ಚಾರೇತ್ವಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಮೇವ ಸರೀರಂ ಯಂ ಠಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಪನ ಞಾಣಂ ಚಾರೇನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸರೀರೇ ಯೋ ಪದೇಸೋ ವಿಭೂತೋ ಹುತ್ವಾ ಉದ್ಧುಮಾತಕಾಕಾರೇನ ವಿಭೂತಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಉದರಪರಿಯೋಸಾನಂ ಉಪರಿಮಸರೀರಂ।
ವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೧೩. ವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯಸಹಿತಾ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ। ಯಥಾವುತ್ತನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹವಸೇನಾತಿ ವಣ್ಣಾದಿತೋ, ಸನ್ಧಿಆದಿತೋ ಚ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಉದ್ಧುಮಾತಕನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣವಸೇನ। ಸುಟ್ಠು ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಹತಿ, ಏವಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಇದಾನಿ ತಮೇವ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಗಹಣಾಕಾರಂ ಉಪದಿಸನ್ತೋ ‘‘ಸತಿಂ ಸೂಪಟ್ಠಿತಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಏವಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕರೋನ್ತೇನಾತಿ ಯಥಾ ‘‘ಇಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಜರಾಮರಣತೋ ಮುಚ್ಚಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾತಾದರೇನ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಞ್ಚ ಸುಟ್ಠು ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಉದ್ಧುಮಾತಕಅಸುಭಂ ಪಠಮಂ ಆವಜ್ಜಿತಂ, ಏವಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ತತ್ಥ ಆವಜ್ಜನಂ ಕರೋನ್ತೇನ। ಸಾಧುಕಂ ಉಪಧಾರೇತಬ್ಬಞ್ಚೇವ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಞ್ಚಾತಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸತಿಯಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಞ್ಚೇವ ಪಞ್ಞಾಯ ನಿಚ್ಛೇತಬ್ಬಞ್ಚ। ಸತಿ ಹಿ ‘‘ಧಾರಣಾ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ಧಾರಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಂ। ಪಞ್ಞಾ ‘‘ಪವಿಚಯೋ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೬) ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ಪವಿಚಯೋ ಚೇತ್ಥ ನಿಚ್ಛಯೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಉಪಧಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಸತಿಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಂ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ಸತಿಯಾ ನಿಚ್ಛಿನಿತಬ್ಬಂ। ಪಞ್ಞಾಸಹಿತಾ ಏವ ಹಿ ಸತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ತಬ್ಬಿರಹಿತಾ। ಅದ್ಧಕ್ಖಿಅಪಙ್ಗಾದಿವಸೇನಾಪಿ ಓಲೋಕನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ‘‘ಉಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಮೇವ ಓಲೋಕನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏವಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಚಕ್ಖುಂ ಉಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ ಓಲೋಕನಂ, ನಿಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ ಆವಜ್ಜನಞ್ಚ ಅಪರಾಪರಂ ಅನೇಕವಾರಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ। ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಉದ್ಧುಮಾತಕೇ ಉಗ್ಗಣ್ಹನನಿಮಿತ್ತಂ। ಸುಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಗಹಿತಂ। ಯಥಾ ನ ವಿನಸ್ಸತಿ ನ ಪಮುಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಗಹಿತಂ। ಏಕಸದಿಸನ್ತಿ ಸಮಾನಸದಿಸಂ। ಸಮಾನತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಏಕ-ಸದ್ದೋ, ಯಥಾ ‘‘ಅರಿಯವಿನಯೇತಿ ವಾ, ಸಪ್ಪುರಿಸವಿನಯೇತಿ ವಾ, ಏಸೇಸೇ ಏಕೇ ಏಕಟ್ಠೇ ಸಮೇ ಸಮಭಾಗೇ ತಜ್ಜಾತೇ ತಞ್ಞೇ ವಾ’’ತಿ।
ಆಗಮನಕಾಲೇತಿ ವಿಹಾರತೋ ಸುಸಾನಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಆಗಮನಕಾಲೇ। ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ಅತಿದೇಸವಸೇನ ದೀಪಿತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ‘‘ಏಕಕೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ತದೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಉದ್ಧುಮಾತಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ। ಮೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏಕೇ, ತದಯುತ್ತಂ। ಉಪಟ್ಠಿತನಿಮಿತ್ತಂ ಹಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಆಗತೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಆಗತೇನ।
೧೧೪. ಅವೇಲಾಯನ್ತಿ ಸಞ್ಝಾವೇಲಾದಿಅಯುತ್ತವೇಲಾಯಂ। ಬೀಭಚ್ಛನ್ತಿ ವಿರೂಪಂ। ಭೇರವಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ವೇತಾಳಸದಿಸಂ ಭಯಾನಕಂ ವಿಸಯಂ। ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋತಿ ಭೀರುಕಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಪಿಸಾಚಾದಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪತ್ತೋ। ಉಮ್ಮತ್ತಕೋ ವಿಯಾತಿ ಯಕ್ಖುಮ್ಮತ್ತಕೋ ವಿಯ ಏಕಚ್ಚೋ ಹೋತಿ। ಝಾನವಿಬ್ಭನ್ತಕೋತಿ ಝಾನತೋ ವಿಚ್ಚುತಕೋ ಸೀಲವಿಬ್ಭನ್ತಕಮನ್ತವಿಬ್ಭನ್ತಕಾ ವಿಯ। ಸನ್ಥಮ್ಭೇತ್ವಾತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಪರಿತ್ತಾಸವೂಪಸಮನೇನ ವಿಗತಕಮ್ಪತಾಯ ನಿಚ್ಚಲೋ ಹುತ್ವಾ। ಸತಿಂ ಸೂಪಟ್ಠಿತನ್ತಿಆದಿ ಸನ್ಥಮ್ಭನಸ್ಸ ಉಪಾಯದಸ್ಸನಂ। ಮತಸರೀರಂ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಅನುಬನ್ಧನಕಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಅಸತಿ ತಾದಿಸೇ ಮನ್ತಪ್ಪಯೋಗೇ। ಸೋಪಿ ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದಿಭಾವಮಪ್ಪತ್ತೇ ಅವಿನಟ್ಠರೂಪೇ ಏವ ಇಜ್ಝತಿ, ತಥಾ ದೇವತಾಧಿಗ್ಗಹೋ, ನ ಏವರೂಪೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸಞ್ಞಜೋತಿ ಭಾವನಾಪರಿಕಪ್ಪಸಞ್ಞಾಯ ಜಾತೋ। ತತೋ ಏವ ಸಞ್ಞಾಸಮ್ಭವೋ ಸಞ್ಞಾಮತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ। ತಾಸಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾತಿ ನಿಮಿತ್ತುಪಟ್ಠಾನನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತಸನ್ತಾಸಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ವೂಪಸಮೇತ್ವಾ ಹಾಸಂ ಪೀತಿಂ ಪಮೋದನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ। ಚಿತ್ತಂ ಸಞ್ಚರಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಂ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬಂ।
ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಣ್ಹನಂ, ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ। ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತೋತಿ ಸಾಧೇನ್ತೋ ನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತೋ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಉಪನಿಬನ್ಧತೀತಿ ಭಾವನಂ ಯಥಾವುತ್ತೇ ನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪನೇನ್ತೋ ನಿಬನ್ಧತಿ। ಯೋಗಕಮ್ಮಂ ಹಿ ಯೋಗಿನೋ ಸುಖವಿಸೇಸಾನಂ ಕಾರಣಭಾವತೋ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ಯಥಾಉಪಟ್ಠಿತನಿಮಿತ್ತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ತಂ ಭಾವನಾಚಿತ್ತೇ ಉಪನಿಬನ್ಧತಿ। ತಂ ಪನಸ್ಸ ಉಪನಿಬನ್ಧನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಸಞ್ಚರಾಪೇತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ‘‘ವಿಸೇಸಮಧಿಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತಸ್ಸಾತಿ ಯೋಗಿನೋ, ತಸ್ಸ ವಾ ಉದ್ಧುಮಾತಕಾಸುಭಸ್ಸ। ಮಾನಸಂ ಚಾರೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಂ ಅಪರಾಪರಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ, ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೧೫. ‘‘ವೀಥಿಸಮ್ಪಟಿಪಾದನತ್ಥಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವೀಥಿಯಾ ಸಮ್ಪಟಿಪಾದನತ್ಥಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ತಂ ಪನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವೀಥಿಂ, ತಸ್ಸಾ ಚ ಸಮ್ಪಟಿಪಾದನವಿಧಿಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಚೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕತಿಮೀತಿ ಪಕ್ಖಸ್ಸ ಕತಮೀ, ಕಿಂ ದುತಿಯಾ, ತತಿಯಾದೀಸು ವಾ ಅಞ್ಞತರಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತುಣ್ಹೀಭೂತೇನ ಗನ್ತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ ಪುಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಪರಿಹರಣತ್ಥಂ। ಅಪ್ಪಸನ್ನಾನಞ್ಹಿ ಪಸಾದಾಯ, ಪಸನ್ನಾನಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ಸಾಸನಸಮ್ಪಟಿಪತ್ತಿ। ನಸ್ಸತೀತಿ ನ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಆಗನ್ತುಕಪಟಿಸನ್ಥಾರೋ ಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಆಗನ್ತುಕವತ್ತಂ ಏಕದೇಸೇನ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ‘‘ಅವಸೇಸಾನಿಪೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಆಗನ್ತುಕವತ್ತಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಗಹೇತುಂ ಪುನ ಆಗನ್ತುಕಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ। ಗಮಿಕವತ್ತಾದೀನೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆವಾಸಿಕಅನುಮೋದನಪಿಣ್ಡಚಾರಿಕಅನುಮೋದನಪಿಣ್ಡಚಾರಿಕಆರಞ್ಞಿಕಸೇನಾಸನವಚ್ಚಕುಟಿವತ್ತಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ವತ್ತಕ್ಖನ್ಧಕೇ (ಚೂಳವ॰ ೩೫೬) ಹಿ ಆಗತಾನಿ ಮಹಾವತ್ತಾನಿ ಇಧ ‘‘ಖನ್ಧಕವತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ। ತಜ್ಜನೀಯಕಮ್ಮಕತಾದಿಕಾಲೇ ಪನ ಪಾರಿವಾಸಿಕಾದಿಕಾಲೇ ಚ ಚರಿತಬ್ಬಾನಿ ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಇಧ ನಾಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ। ನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ ಅನ್ತರಧಾಯತೀತಿ ಸುಸಾನೇ ಠಿತಂ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ಉದ್ಧುಮಾತಕಭಾವಾಪಗಮೇನ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉದ್ಧುಮಾತಕ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ತೇನ
ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತುಂ ಗಮನೇ ವಿಯ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿವತ್ತನೇಪಿ ಯಥಾಸಲ್ಲಕ್ಖಿತದಿಸಾದಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ಯಾವ ನಿಮಿತ್ತವಿನಾಸಾ ಪವತ್ತಿತಕಿರಿಯಾಯ ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ಉಪಧಾರಣತ್ಥಂ। ಸತಿ ಹಿ ತಸ್ಸ ನಿರನ್ತರೂಪಧಾರಣೇ ವಿಹಾರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಕಾಲೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಿತಾಕಾರೋ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಗಹಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮಾಹಿತಾಕಾರೋ ವಿಯ ಪಾಕಟೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸೇವಂ…ಪೇ॰… ವೀಥಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಪುರಿಮಾಕಾರೇನ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಪಾಕಟಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಪುರಿಮಾಕಾರೇನೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರೋ ಭಾವನಾವೀಥಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ।
೧೧೬. ಉದ್ಧುಮಾತಕಂ ನಾಮ ಅತಿವಿಯ ಅಸುಚಿದುಗ್ಗನ್ಧಜೇಗುಚ್ಛಪಟಿಕ್ಕೂಲಂ ಬೀಭಚ್ಛಂ ಭಯಾನಕಞ್ಚ, ಏವರೂಪೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಭಾವನಮನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಏವಂ ಆಬದ್ಧಪರಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಥಿರೀಭೂತಸ್ಸೇವ ಯೋಗಿನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಸಮಿಜ್ಝತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏವನ್ತಿ ಏವಮೇವ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನೇವ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವಿನಾ। ತಂ ರಕ್ಖೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಅದ್ಧಾ ಇಮಿನಾ ಸುಖಂ ಜೀವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಜೀವಿತಂ ವಿಯ ತಂ ಮಣಿರತನಂ ರಕ್ಖೇಯ್ಯ। ಚತುಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕೋತಿಆದಿ ನೇಸಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಂ ಸುಲಭತಾದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಚತುಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕೋತಿ ಚತುಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಾ ತತ್ಥ ವಾ ನಿಯುತ್ತೋ, ಚತುಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಾ ಪರಿಹರನ್ತೋ। ಇತರಾನೀತಿ ವುತ್ತಾವಸಿಟ್ಠಾನಿ ಅನುಸ್ಸತಿಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾದೀನಿ। ತಂ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ತಂ ಯಥಾಲದ್ಧಂ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ। ‘‘ರಕ್ಖಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ರಕ್ಖಣವಿಧಿಂ ಪುನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರತ್ತಿಟ್ಠಾನೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
೧೧೭. ನಾನಾ ಕರೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ನಾನಾಕರಣಂ, ಭೇದೋ। ಬೀಭಚ್ಛಂ ಭೇರವದಸ್ಸನಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ ಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ। ಕಾಮಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾತಿ ಅಸುಭಭಾವನಾನುಭಾವೇನ ಕಾಮಸಞ್ಞಾಯ ದೂರಸಮುಸ್ಸಾರಿತತ್ತಾ ಕಾಮಗುಣೇ ಆರಬ್ಭ ಮನಸಿಕಾರಸ್ಸೇವ ಅಭಾವಾ। ಅಮನಸಿಕಾರಾತಿ ವಾ ಮನಸಿಕಾರಪಟಿಪಕ್ಖಹೇತು। ಯಾಯ ಹಿ ಕಾಮಸಞ್ಞಾಯ ವಸೇನ ಸತ್ತಾ ಕಾಮೇ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಿ, ತಸ್ಸಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾ ಕಾಮಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರೋ, ತನ್ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀಯತೀ’’ತಿ। ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ ಹಿ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಬಲಪ್ಪತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋವ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ, ಅನುರೋಧಮೂಲಕೋ ಆಘಾತೋ ಮೂಲಕಾರಣೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುನಯ…ಪೇ॰… ಪಹೀಯತೀ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಪಹೀನಾನುನಯಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಸಮ್ಭವತಿ। ಯಥಾವುತ್ತಅಸುಭಸಞ್ಞಾಸಹಗತಾ ಹಿ ಪೀತಿ ಸಾತಿಸಯಾ ಪವತ್ತಮಾನಾವ ಬ್ಯಾಪಾದಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೀ ಪವತ್ತತಿ। ತಥಾ ಆರದ್ಧವೀರಿಯತಾಯಾತಿ ಯಥಾ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ಪಗ್ಗಹಿತವೀರಿಯತಾಯ। ವೀರಿಯಞ್ಹಿ ಪಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಂ ವಿಯ ಸವಿಪ್ಫಾರತಾಯ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಪಚ್ಛಾನುತಾಪೋ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ದರಥಪರಿಳಾಹಾಭಾವೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬುತತಾ। ತಸ್ಸ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಸೀಲಂ, ತಂಸಹಗತಾ ತದುಪನಿಸ್ಸಯಾ ಚ ಪೀತಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಸುಖಾದಯೋ ಸಭಾವತೋ, ಹೇತುತೋ ಚ ಸನ್ತಸಭಾವಾ, ತೇಸಂ ಅನುಯುಞ್ಜನೇನ ಅವೂಪಸನ್ತಸಭಾವಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಪಹೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಕರಸನ್ತಧಮ್ಮಾನುಯೋಗವಸೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಪಹೀಯತೀ’’ತಿ। ಭಾವನಾಯ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ವಿಸೇಸಂ ಆವಹನ್ತಿಯಾ ಯಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಸುಖಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ಅನುಪಸನ್ತಸಭಾವಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅಧಿಗತವಿಸೇಸಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾಧಿಗತಸ್ಸ ಭಾವನಾವಿಸೇಸಸ್ಸ। ಪಚ್ಚಕ್ಖತಾಯಾತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವತೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವತ ಸೋ ಭಗವಾ, ಯೋ ಏವರೂಪಿಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದೇಸೇತೀ’’ತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿದೇಸಕೇ ಸತ್ಥರಿ। ಪಟಿಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಜ್ಝಾನಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ। ಪಟಿಪತ್ತಿಫಲೇತಿ ತಾಯ ಸಾಧೇತಬ್ಬೇ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಫಲೇ। ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪಹೀಯತಿ ಧಮ್ಮನ್ವಯವಿಚಾರಾಹಿತಬಲೇನ ವಿಚಾರಬಲೇನ। ಇತಿ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಪಟಿಲಾಭಸಮಕಾಲಮೇವ ಹೇಟ್ಠಾ ಪವತ್ತಭಾವನಾನುಭಾವನಿಪ್ಫನ್ನೇಹಿ ಸಮಾಧಿಆದೀಹಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ವಿನಾ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಪೇಟಕೇ ‘‘ಸಮಾಧಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ’’ತಿಆದಿ।
ತೇನೇವ ‘‘ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ಚಾತಿ ಯಂ ತಂ ಯಥಾಉಪಟ್ಠಿತಂ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಿತಂ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಭೂತಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವ ನಿಮಿತ್ತೇ। ಚೇತಸೋತಿ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ। ಅಭಿನಿರೋಪನಲಕ್ಖಣೋತಿ ಆರೋಪನಲಕ್ಖಣೋ, ಅಪ್ಪನಾಸಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಮಿತ್ತಾನುಮಜ್ಜನಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತೇ ಅನುವಿಚರಣಂ। ಆರಮ್ಮಣೇ ಹಿ ಭಮರಸ್ಸ ಪದುಮಸ್ಸೂಪರಿ ಅನುಪರಿಬ್ಭಮನಂ ವಿಯ ವಿಚಾರಸ್ಸ ಅನುವಿಚಾರಣಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿ ಅನುಮಜ್ಜನಕಿಚ್ಚಂ। ವಿಸೇಸೋ ಏವ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬತೋ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೋ, ಪಟಿಲದ್ಧೋ ಚ ಸೋ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೋ ಚಾತಿ ಪಟಿ…ಪೇ॰… ಗಮೋ, ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ತಂಹೇತುಕಾ ಪಟಿಲದ್ಧವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಪಚ್ಚಯಾ ಪೀತಿ। ಪೀತಿಮನಸ್ಸ ಪೀತಿಸಹಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ। ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಭವತೋತಿ ಕಾಯಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧೀನಂ ಸಂಸಿಜ್ಝನತೋ। ‘‘ಪೀತಿಮನಸ್ಸ ಕಾಯೋ ಪಸ್ಸಮ್ಭತೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಪಸ್ಸದ್ಧಿನಿಮಿತ್ತಂ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಹೇತುಕಂ ಸುಖಂ ‘‘ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯೋ ಸುಖಂ ವೇದಿಯತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ। ಸುಖನಿಮಿತ್ತಾ ಸುಖಪಚ್ಚಯಾ ಏಕಗ್ಗತಾ। ‘‘ಸುಖಿನೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೪೬೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೯೬; ೧೧.೧೨) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಇತಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಏತಾನಿ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಪಠಮಜ್ಝಾನಪಟಿಬಿಮ್ಬಭೂತನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಭೂತಂ। ತಙ್ಖಣಞ್ಞೇವ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಪಟಿಲಾಭಸಮಕಾಲಮೇವ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ನ ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ವಿನೀಲಕಾದಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾ
೧೧೮. ವಿನೀಲಕಾದೀಸುಪಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು। ಲಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತಂ। ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ಉದ್ಧುಮಾತಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ। ಸಹ ವಿನಿಚ್ಛಯೇನ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಚಾತಿ ಸವಿನಿಚ್ಛಯಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ। ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಲಕ್ಖಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಕಬರಕಬರವಣ್ಣನ್ತಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸಬಲವಣ್ಣಂ। ಉಸ್ಸದವಸೇನಾತಿ ರತ್ತಸೇತನೀಲವಣ್ಣೇಸು ಉಸ್ಸದಸ್ಸ ವಣ್ಣಸ್ಸ ವಸೇನ।
ಸನ್ನಿಸಿನ್ನನ್ತಿ
ಚೋರಾಟವಿಯನ್ತಿ ಚೋರೇಹಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಅರಞ್ಞೇ। ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಆಘಾತನೇ। ಛಿನ್ನಪುರಿಸಟ್ಠಾನೇತಿ ಛಿನ್ನಪುರಿಸವನ್ತೇ ಠಾನೇ। ನಾನಾದಿಸಾಯಂ ಪತಿತಮ್ಪೀತಿ ಏಕಾವಜ್ಜನೇನಾತಿ ಏಕಸಮನ್ನಾಹಾರೇನ। ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛತಿ। ವಿಸ್ಸಾಸಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಜೇಗುಚ್ಛಿತಂ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಛವಡಾಹಕೋ। ಸಹತ್ಥಾ ಅಪರಾಮಸನೇ ಜಿಗುಚ್ಛಾ ಸಣ್ಠಾತಿಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕತ್ತರಯಟ್ಠಿಯಾ ವಾ ದಣ್ಡಕೇನ ವಾ…ಪೇ॰… ಉಪನಾಮೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ವಿಚ್ಛಿದ್ದಕಭಾವಪಞ್ಞಾಯನತ್ಥಂ ಏಕಙ್ಗುಲನ್ತರಕರಣಂ। ಉಪನಾಮೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಉಪನೇತಬ್ಬಂ।
ಖಾಯಿತಸದಿಸಮೇವಾತಿ ಖಾಯಿತಾಸುಭಸದಿಸಮೇವ। ಅಙ್ಗುಲಙ್ಗುಲನ್ತರನ್ತಿ ವಿವಿಧಂ ಖಿತ್ತಂ ಸರೀರಾವಯವಂ ಅಙ್ಗುಲನ್ತರಂ ಅಙ್ಗುಲನ್ತರಂ। ಕತ್ವಾ ವಾತಿ ಕತ್ತರಯಟ್ಠಿಯಾ ವಾ ದಣ್ಡಕೇನ ವಾ ಸಯಂ ಕತ್ವಾ ವಾ।
ಲದ್ಧಪ್ಪಹಾರಾನನ್ತಿ ಲದ್ಧಾವುಧಪ್ಪಹಾರಾನಂ ಮುಖತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಮುಖತೋತಿ ಪಹಾರಾದಿಮುಖತೋ। ಪಗ್ಘರಮಾನಕಾಲೇತಿ ಲೋಹಿತಂ ಪಗ್ಘರಮಾನಕಾಲೇ। ಲೋಹಿತಕಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ತನ್ತಿ ಪುಳವಕಂ। ತೇಸೂತಿ ಸೋಣಾದಿಸರೀರೇಸು। ಅಟ್ಠಿಕನ್ತಿ ಅಟ್ಠಿಕಅಸುಭಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಉದ್ಧುಮಾತಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ।
೧೧೯. ತನ್ತಿ ಅಟ್ಠಿಕಂ। ನ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಸಭಾವತೋ ನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಪಟಿಕ್ಕೂಲವಸೇನ ನ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಓದಾತಕಸಿಣಸಮ್ಭೇದೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಅಟ್ಠಿಕೇ ಪಠಮವಯಾದಿಸಂಲಕ್ಖಣಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ‘‘ಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ಇಧ ಹತ್ಥಾದೀನಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಿಕಸಙ್ಖಲಿಕಾ ಪನ ‘‘ಅಯಂ ದಹರಸ್ಸ, ಅಯಂ ಯೋಬ್ಬನೇ ಠಿತಸ್ಸ, ಅಯಂ ಅವಯವೇಹಿ ವುದ್ಧಿಪತ್ತಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ವಯವಸೇನ ವವತ್ಥಪೇತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾವ, ಅಬ್ಯಾಪಿತಾಯ ಪನ ನ ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯದಿಪಿ ಅಟ್ಠಿಕಸಙ್ಖಲಿಕಾಯಂ ಸನ್ಧಿತೋ ವವತ್ಥಾಪನಂ ಲಬ್ಭತಿ, ಅಟ್ಠಿಕೇ ಪನ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ತಸ್ಸ ಅನಿಯತಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ಕಮವಿಲಙ್ಘನಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಿನೋ ನಿನ್ನಟ್ಠಾನಥಲಟ್ಠಾನವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನಿನ್ನಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಅಟ್ಠಿನೋ ವಿನತಪ್ಪದೇಸೋ। ಥಲಟ್ಠಾನಂ ಉನ್ನತಪ್ಪದೇಸೋ। ಘಟಿತಘಟಿತಟ್ಠಾನವಸೇನಾತಿ ಅನುಪಗತನ್ಹಾರುಬನ್ಧಾನಂ, ಇತರೇಸಞ್ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಟ್ಠಾನವಸೇನ। ಅನ್ತರವಸೇನಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅನ್ತರವಸೇನ, ಸುಸಿರವಸೇನ ಚ। ಸಬ್ಬತ್ಥೇವಾತಿ ಸಕಲಾಯ ಅಟ್ಠಿಸಙ್ಖಲಿಕಾಯ, ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅಟ್ಠಿಕೇ।
೧೨೦. ಏತ್ಥಾತಿ ಯುಜ್ಜಮಾನವಸೇನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಂ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಯತ್ಥ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಂ ತತ್ಥ ಉಗ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಉಪಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಂ। ಸಕಲಾಯಾತಿ ಅನವಸೇಸಭಾಗಾಯ ಪರಿಪುಣ್ಣಾವಯವಾಯ। ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ ನಿಮಿತ್ತುಪಟ್ಠಾನವಸೇನ। ತೇಸೂತಿ ಅಟ್ಠಿಕಸಙ್ಖಲಿಕಟ್ಠಿಕೇಸು। ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ। ತನ್ತಿ ‘‘ಏಕಸದಿಸಮೇವಾ’’ತಿ ವಚನಂ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅಟ್ಠಿಕೇ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಯಥಾ ವಿನೀಲಕಾದೀಸು ಉಭಿನ್ನಂ ನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ವಣ್ಣವಿಸೇಸತೋ, ಪರಿಪುಣ್ಣಾಪರಿಪುಣ್ಣತೋ, ಸವಿವರಾವಿವರತೋ, ಚಲಾಚಲತೋ ಚ ವಿಸೇಸೋ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಏವಮೇತಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಏಕಟ್ಠಿಕೇಪಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಬೀಭಚ್ಛೇನಾತಿ ಸುವಿಭೂತಅಟ್ಠಿರೂಪತ್ತಾ ಅಟ್ಠಿಭಾವೇನೇವ ವಿರೂಪೇನ। ಭಯಾನಕೇನಾತಿ ತೇನೇವ ಪಾಕತಿಕಸತ್ತಾನಂ ಭಯಾವಹೇನ। ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಜನಕೇನಾತಿ ಸಣ್ಹಮಟ್ಠಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ, ಭಾವನಾಯ ಚ ಸವಿಸೇಸತ್ತಾ ಪೀತಿಯಾ, ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಚ ಉಪ್ಪಾದಕೇನ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಉಪಚಾರಾವಹತ್ತಾ’’ತಿ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇತಿ ಉಗ್ಗಹಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಾನಂ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ। ದ್ವಾರಂ ದತ್ವಾ ವಾತಿ ‘‘ಪಟಿಕ್ಕೂಲಭಾವೇಯೇವ ದಿಟ್ಠೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇ ಏವ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಅನನ್ತರಮೇವ ‘‘ದುವಿಧಂ ಇಧ ನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಉಗ್ಗಹಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಾನಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವಚನೇನ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತವಿಭಾಗಸ್ಸ ದ್ವಾರಂ ದತ್ವಾವ ವುತ್ತಂ। ನಿಬ್ಬಿಕಪ್ಪನ್ತಿ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವಿಕಪ್ಪೇನ ನಿಬ್ಬಿಕಪ್ಪಂ, ಅಸುಭನ್ತ್ವೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಚಾರೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅಟ್ಠಿಕೇ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ।
ಮಹಾತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸ್ಸಾತಿ ಚೇತಿಯಪಬ್ಬತವಾಸೀಮಹಾತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸ್ಸ। ನಿದಸ್ಸನಾನೀತಿ ದನ್ತಟ್ಠಿಕಮತ್ತದಸ್ಸನೇನ ಸಕಲಸ್ಸಾಪಿ ತಸ್ಸಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ಸರೀರಸ್ಸ ಅಟ್ಠಿಸಙ್ಘಾತಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಏತ್ಥ ಅಟ್ಠಿಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಉಗ್ಗಹಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಾನಂ ವಿಸೇಸವಿಭಾವನಾನಿ ಉದಾಹರಣಾನಿ।
ಸುಭಗುಣೋತಿ ಸವಾಸನಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಗುಣೋ। ದಸಸತಲೋಚನೇನಾತಿ ಸಹಸ್ಸಕ್ಖೇನ ದೇವಾನಮಿನ್ದೇನ। ಸೋ ಹಿ ಏಕಾಸನೇನೇವ ಸಹಸ್ಸಅತ್ಥಾನಂ ವಿಚಾರಣಸಮತ್ಥೇನ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ‘‘ಸಹಸ್ಸಕ್ಖೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಥುತಕಿತ್ತೀತಿ ‘‘ಯೋ ಧೀರೋ ಸಬ್ಬಧಿ ದನ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾವ॰ ೫೮) ಅಭಿತ್ಥುತಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ।
ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೨೧. ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ‘‘ಸುವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತರಾಗತ್ತಾ’’ತಿ। ಅಸುಭಪ್ಪಭೇದೋತಿ ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದಿಅಸುಭವಿಭಾಗೋ। ಸರೀರಸಭಾವಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ಸರೀರಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೂಪಗಮನವಸೇನ। ಸರೀರಞ್ಹಿ ವಿನಸ್ಸಮಾನಂ ಅಞ್ಞರೂಪೇನ ಠಿತಸ್ಸ ರಕ್ಖಸಸ್ಸ ವಿಯ ಸಭಾವಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನೇವ ವಿನಸ್ಸತಿ। ರಾಗಚರಿತಭೇದವಸೇನಾತಿ ರಾಗಚರಿತವಿಭಾಗವಸೇನ। ಯದಿ ಸರೀರಸಭಾವಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಅಯಮಸುಭಪ್ಪಭೇದೋ ವುತ್ತೋ, ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೭೨ ಆದಯೋ; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೫ ಆದಯೋ) ಕಥಂ ನವಪ್ಪಭೇದೋತಿ? ಸೋ ಸರಸತೋ ಏವ ಸಭಾವಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ವುತ್ತೋ, ಅಯಂ ಪನ ಪರೂಪಕ್ಕಮೇನಾಪಿ। ತತ್ಥ ಚ ಇಧಾಗತೇಸು ದಸಸು ಅಸುಭೇಸು ಏಕಚ್ಚಾನೇವ ಗಹಿತಾನಿ, ಅಟ್ಠಿಕಞ್ಚ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ವಿಭತ್ತಂ। ತಾನಿ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ, ಇಮಾನಿ ಸಮಥವಸೇನಾತಿ ಪಾಕಟೋಯಂ ಭೇದೋತಿ।
ಇಮೇಸಂ ಪನ ದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಅಸುಭಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸತಿಪಿ ಅವಿಸೇಸತೋ ರಾಗಚರಿತಾನಂ ಸಪ್ಪಾಯಭಾವೇ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ರಾಗಚರಿತಭೇದವಸೇನ ಚಾ’’ತಿ, ತಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಸೇಸತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸೂನಭಾವೇನ ಸುಸಣ್ಠಿತಮ್ಪಿ ಸರೀರಂ ದುಸ್ಸಣ್ಠಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಉದ್ಧುಮಾತಕಸರೀರೇ ಸಣ್ಠಾನವಿಪತ್ತಿಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸರೀರಸಣ್ಠಾನವಿಪತ್ತಿಪ್ಪಕಾಸನತೋ’’ತಿ। ಸಣ್ಠಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ರತ್ತೋ ಸಣ್ಠಾನರಾಗೀ, ತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಂ ಸಣ್ಠಾನರಾಗಸ್ಸ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನುಪಾಯಭಾವತೋ। ಕಾಯೋ ಏವ ಕಾಯವಣೋ, ತತ್ಥ ಪಟಿಬದ್ಧಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ। ಸುಸಿರಭಾವಪ್ಪಕಾಸನತೋತಿ ಸುಸಿರಸ್ಸ ವಿವರಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವಪ್ಪಕಾಸನತೋ। ಸರೀರೇ ಘನಭಾವರಾಗಿನೋತಿ ಸರೀರೇ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಥಿರಭಾವಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕರಾಗವತೋ। ವಿಕ್ಖೇಪಪ್ಪಕಾಸನತೋತಿ ಸೋಣಸಿಙ್ಗಾಲಾದೀಹಿ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಪಕಾಸನತೋ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಲೀಲಾರಾಗಿನೋ ಸಪ್ಪಾಯಂ। ಈದಿಸಾನಂ ಕಿರ ಅನವಟ್ಠಿತರೂಪಾನಂ ಅವಯವಾನಂ ಕೋ ಲೀಳಾವಿಲಾಸೋತಿ ವಿರಾಗಸಮ್ಭವತೋ। ಸಙ್ಘಾತಭೇದವಿಕಾರಪ್ಪಕಾಸನತೋತಿ ಸಙ್ಘಾತಸ್ಸ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಸಂಹತಭಾವಸ್ಸ ಸುಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯ ಭೇದೋ ಏವ ವಿಕಾರೋ ಸಙ್ಘಾತಭೇದವಿಕಾರೋ, ತಸ್ಸ ಪಕಾಸನತೋ। ಲೋಹಿತಂ ಮಕ್ಖಿತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಭಾವೋ ಲೋಹಿತಮಕ್ಖಿತಪಟಿಕ್ಕೂಲಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ಪಕಾಸನತೋ। ಮಮತ್ತರಾಗಿನೋತಿ ‘‘ಮಮ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕರಾಗವತೋ। ದನ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿರಾಗಿನೋತಿ ದನ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ರಜ್ಜನಸೀಲಸ್ಸ।
ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಪರಿಸಣ್ಠಿತಜಲಾಯಾತಿ ಸೋತವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಮನ್ತತೋ ಅಟ್ಠಿತಜಲಾಯ ಅಸನ್ನಿಸಿನ್ನಸಲಿಲಾಯ। ಅರಿತ್ತಬಲೇನಾತಿ ಪಾಜನದಣ್ಡಬಲೇನ। ದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಭಾವೇನ ಅತ್ತನಿ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಭಾವೋ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲತಾ। ಪಟಿಕ್ಕೂಲೇ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸರಸತೋ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅಭಿನಿರೋಪನಲಕ್ಖಣೇನ ಪನ ವಿತಕ್ಕೇನ ಅಭಿನಿರೋಪಿಯಮಾನಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗತಂ ಲಭತಿ। ನ ವಿನಾ ವಿತಕ್ಕೇನಾತಿ ವಿತಕ್ಕರಹಿತಾನಿ ದುತಿಯಾದಿಜ್ಝಾನಾನಿ ತತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಂ ನ ಲಭನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿತಕ್ಕಬಲೇನೇವಾ’’ತಿಆದಿ।
ಯದಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಭಾವತೋ ಉದ್ಧುಮಾತಾದಿಆರಮ್ಮಣೇ ದುತಿಯಾದಿಜ್ಝಾನಾನಿ ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇನಾಪಿ ತತ್ಥ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಸಮ್ಭವೋ ಯುತ್ತೋತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಪಟಿಕ್ಕೂಲೇಪಿ ಚ ಏತಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವಿತಾನೀವರಣಸನ್ತಾಪರೋಗವೂಪಸಮಾನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪುಪ್ಫಚ್ಛಡ್ಡಕ, ವಮನವಿರೇಚನಉಪಮಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
೧೨೨. ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣೇನ ದಸಧಾ ವವತ್ಥಿತಮ್ಪಿ ಸಭಾವತೋ ಏಕವಿಧಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದಸವಿಧಮ್ಪಿ ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಸ್ವಾಯಂ ಸಭಾವೋ ಯಥಾ ಅವಿಞ್ಞಾಣಕೇಸು, ಏವಂ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕೇಸುಪಿ ಲಬ್ಭತೇವ। ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥಾಪಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರವತೋ ಭಾವನಾ ಇಜ್ಝತೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತದೇತಂ ಇಮಿನಾ ಲಕ್ಖಣೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಜೀವಮಾನಕಸರೀರೇ। ಅಲಙ್ಕಾರೇನಾತಿ ಪಟಿಜಗ್ಗನಪುಬ್ಬಕೇನ ಅಲಙ್ಕರಣೇನ। ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಪಚುರಜನಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅತಿರೇಕತಿಸತಅಟ್ಠಿಕಸಮುಸ್ಸಯಂ ದನ್ತಟ್ಠಿಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ, ತೇಹಿ ಪನ ವಿನಾ ‘‘ತಿಮತ್ತಾನಿ ಅಟ್ಠಿಸತಾನೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೯೦) ಕಾಯಗತಾಸತಿಯಂ ವಕ್ಖತಿ। ಛಿದ್ದಾವಛಿದ್ದನ್ತಿ ಖುದ್ದಾನುಖುದ್ದಛಿದ್ದವನ್ತಂ। ಮೇದಕಥಾಲಿಕಾ ಮೇದಭರಿತಭಾಜನಂ। ನಿಚ್ಚುಗ್ಘರಿತಪಗ್ಘರಿತನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಉಪರಿ, ಹೇಟ್ಠಾ ಚ ವಿಸ್ಸವನ್ತಂ। ವೇಮತ್ತನ್ತಿ ನಾನತ್ತಂ। ನಾನಾವತ್ಥೇಹೀತಿ ನಾನಾವಣ್ಣೇಹಿ ವತ್ಥೇಹಿ। ಹಿರಿಯಾ ಲಜ್ಜಾಯ ಕೋಪನತೋ ವಿನಾಸನತೋ ಹಿರಿಕೋಪಿನಂ, ಉಚ್ಚಾರಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗಂ। ಯಾಥಾವಸರಸನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಸಭಾವಂ। ಯಾಥಾವತೋ ರಸೀಯತಿ ಞಾಯತೀತಿ ಹಿ ರಸೋ, ಸಭಾವೋ। ರತಿನ್ತಿ ಅಭಿರತಿಂ ಅಭಿರುಚಿಂ। ಅತ್ತಸಿನೇಹಸಙ್ಖಾತೇನ ಅತ್ತಸಿನೇಹರಾಗರತ್ತಾ। ವಿಹಞ್ಞಮಾನೇನಾತಿ ಇಚ್ಛಿತಾಲಾಭೇನ ವಿಘಾತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೇನ।
ಕಿಂಸುಕನ್ತಿ ಪಾಲಿಭದ್ದಕಂ, ಪಲಾಸೋತಿ ಕೇಚಿ, ಸಿಮ್ಬಲೀತಿ ಅಪರೇ। ಅತಿಲೋಲುಪೋತಿ ಅತಿವಿಯ ಲೋಲಸಭಾವೋ ಅದುನ್ತಿ ಏತಂ। ನನ್ತಿ ಕೇಸಾದಿಸರೀರಕೋಟ್ಠಾಸಂ। ಮುಚ್ಛಿತಾತಿ ಮೋಹಿತಾ, ಮುಚ್ಛಾಪಾಪಿಕಾಯ ವಾ ತಣ್ಹಾಯ ವಸೇನ ಮುಚ್ಛಂ ಪತ್ತಾ। ಸಭಾವನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಭಾವಂ।
ಉಕ್ಕರೂಪಮೋತಿ ಉಚ್ಚಾರಪಸ್ಸಾವಟ್ಠಾನಸಮೋ, ವಚ್ಚಕೂಪಸಮೋ ವಾ। ಚಕ್ಖುಭೂತೇಹೀತಿ ಚಕ್ಖುಂ ಪತ್ತೇಹಿ ಪಟಿಲದ್ಧಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಕೇಹಿ, ಲೋಕಸ್ಸ ವಾ ಚಕ್ಖುಭೂತೇಹಿ। ಅಲ್ಲಚಮ್ಮಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋತಿ ಅಲ್ಲಚಮ್ಮಪರಿಯೋನದ್ಧೋ।
ದಬ್ಬಜಾತಿಕೇನಾತಿ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಲದ್ಧುಂ ಭಬ್ಬರೂಪೇನ। ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಸರೀರೇ, ಸರೀರಸ್ಸ ವಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ। ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅಸುಭಾಕಾರಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಯಥಾ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ, ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾಲದ್ಧೇ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತೇ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನೇ ಠಿತೇನ ತಮೇವ ಭಾವನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇನ್ತೇನ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪೇತಬ್ಬಂ। ಅಧಿಗತಪ್ಪನೋ ಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಠಿತೋ ತಮೇವ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಸಬ್ಬಾಸವೇ ಖೇಪೇತೀತಿ।
ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಛಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ।