೭. ಛಅನುಸ್ಸತಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೧. ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೨೩. ಅಸುಭಾನನ್ತರನ್ತಿ ಅನುಸ್ಸತೀಸೂತಿ ಅನುಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು। ‘‘ಅನು ಅನು ಸತಿ ಅನುಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ನ ಏತ್ಥ ಅನು-ಸದ್ದಯೋಗೇನ ಸತಿ-ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥನ್ತರವಾಚಕೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸತಿಯೇವ ಅನುಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ನಾಯಮನು-ಸದ್ದೋ ‘‘ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಉಪ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಅನತ್ಥಕೋ, ನಾಪಿ ‘‘ಸಞ್ಜಾನನಂ ಪಜಾನನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸಂ-ಸದ್ದಾದಯೋ ವಿಯ ಅತ್ಥನ್ತರದೀಪಕೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಪವತ್ತಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಮ್ಹಿಯೇವ ವಾ ಪವತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ಅನುಸ್ಸತಿಯಾ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಾನುರೂಪತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಪವತ್ತಕಸ್ಸೇವ ಅನುರೂಪತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ ಅನುರೂಪಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ವಾ ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ। ಅನುರೂಪತಾ ನಾಮ ಪವತ್ತಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅನುರೂಪತಾಯ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಪವತ್ತಕಸ್ಸೇವ ಅನುರೂಪತಾ ವುತ್ತಾ, ನ ಉಭಯಸ್ಸ। ಅನುರೂಪಾತಿ ಚ ಯುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬುದ್ಧನ್ತಿ ಯೇ ಗುಣೇ ಉಪಾದಾಯ ಭಗವತಿ ‘‘ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತೇ ಗುಣೇ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಬುದ್ಧಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಮಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ। ಆರಬ್ಭಾತಿ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ। ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನವವಿಧಮ್ಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ। ನನು ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಸುಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ವಕ್ಖತಿ? ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವಕ್ಖತಿ, ಧಮ್ಮಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪನ ಮಗ್ಗಫಲೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಇಧ ಪಾಳಿಯಾ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ತಸ್ಸಾಪಿ ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಅಸಙ್ಖತಾಮತಾದಿಭಾವೇನ ಪನ ಮಗ್ಗಫಲೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠತಾಯ ತಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಗಹಣಂ ಕತಂ। ಸೀಲಾನುಸ್ಸತಿಆದೀನಂ ಪನ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಅನುಸ್ಸತೀನಂ ವಿಸುಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಗಹಣಂ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಏವ ಸೀಲಸ್ಸ ಚಾಗಸ್ಸ ಸದ್ಧಾದೀನಞ್ಚ ಅನುಸ್ಸತಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ। ರೂಪಕಾಯಂ ಗತಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಕರಜಕಾಯಂ ಆರಬ್ಭ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ। ಕಾಯೇತಿ ಕಾಯೇ ವಿಸಯಭೂತೇ। ಕೋಟ್ಠಾಸನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯಾತಿ ಕೇಸಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಪಟಿಕ್ಕೂಲನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ। ಇತೋ ಪುರಿಮಾಸು ಸತ್ತಸು ಅನುಸ್ಸತೀಸು ನತ್ಥಿ ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತ-ಗ್ಗಹಣಂ। ತಥಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಉಪಸಮನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೂಪಸಮಂ, ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೨೪. ಅವೇಚ್ಚ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೋ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಆಗತಪ್ಪಸಾದೋ, ತಂಸದಿಸೋಪಿ ವಾ ಯೋ ದಿಟ್ಠಿಗತವಾತೇಹಿ ಅಚಲೋ ಅಸಮ್ಪಕಮ್ಪಿಯೋ, ತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ। ತಾದಿಸಸ್ಸ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಭಾವನಾ ಇಜ್ಝತಿ, ನ ಇತರಸ್ಸ। ಪತಿರೂಪಸೇನಾಸನೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತಅಟ್ಠಾರಸದೋಸವಜ್ಜಿತೇ ಪಞ್ಚಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇ ಸೇನಾಸನೇ। ರಹೋಗತೇನಾತಿ ರಹಸಿ ಗತೇನ। ತೇನ ಕಾಯವಿವೇಕಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಟಿಸಲ್ಲೀನೇನಾತಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣತೋ ಪಟಿಸಲ್ಲೀನೇನ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣತೋ ಪಟಿಕ್ಕಮಾಪೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಸಲ್ಲೀನೇನ, ಸುಸಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವನ್ತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಆಗತನಯೇನ।
ಸೋ ಭಗವಾತಿ ಏತ್ಥ ಸೋತಿ ಯೋ ಸೋ ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ದೇವಾನಂ ಅತಿದೇವೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅತಿಬ್ರಹ್ಮಾ ಲೋಕನಾಥೋ ಭಾಗ್ಯವನ್ತತಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಪತ್ಥಟಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ, ಸೋ। ಭಗವಾತಿ ಇದಂ ಸತ್ಥು ನಾಮಕಿತ್ತನಂ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಗವಾತಿ ನೇತಂ ನಾಮಂ ಮಾತರಾ ಕತ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೯೮, ೨೧೦; ಚೂಳನಿ॰ ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೨)। ಪರತೋ ಪನ ಭಗವಾತಿ ಗುಣಕಿತ್ತನಂ। ಅರಹನ್ತಿಆದೀಸು ನವಸು ಠಾನೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಇತಿಪಿ-ಸದ್ದಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇತಿಪಿ ಅರಹಂ…ಪೇ॰… ಇತಿಪಿ ಭಗವಾತಿ ಅನುಸ್ಸರತೀ’’ತಿ ಆಹ। ‘‘ಇತಿಪೇತಂ ಭೂತಂ ಇತಿಪೇತಂ ತಚ್ಛ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೬) ವಿಯ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣತ್ಥೋ, ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ। ತೇನ ನೇಸಂ ಬಹುಭಾವೋ ದೀಪಿತೋ, ತಾನಿ ಚ ಗುಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣಕಾರಣಾನಿ ಭಾವೇನ್ತೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖೀಭೂತಾನಿ ಕಾತಬ್ಬಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಿನಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಚ ಕಾರಣೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ।
೧೨೫. ದೂರತಾ ನಾಮ ಆಸನ್ನತಾ ವಿಯ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತಂ ದೂರಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸುವಿದೂರವಿದೂರೇ’’ತಿ ಆಹ, ಸುಟ್ಠು ವಿದೂರಭಾವೇನೇವ ವಿದೂರೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾ ಪನಸ್ಸ ಕಿಲೇಸತೋ ದೂರತಾ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಹೀನತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಮಗ್ಗೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿದ್ಧಂಸಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ನನು ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ತೇ ಪಹೀನಾ ಏವಾತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸವಾಸನಾನ’’ನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಭಗವನ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇ ಸಹ ವಾಸನಾಯ ಕಿಲೇಸೇ ಪಹಾತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ಪಿಲಿನ್ದವಚ್ಛಸ್ಸ (ಪಾರಾ॰ ೬೨೧) ವಸಲಸಮುದಾಚಾರನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಯ। ಕಥಂ ಪನ ‘‘ಆರಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಕಿಲೇಸೇಹೀ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ? ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾಯ ವಿಸೇಸೇ ಅವಟ್ಠಾನತೋ, ವಿಸೇಸತ್ಥಿನಾ ಚ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅನುಪಯೋಜೇತಬ್ಬತೋ, ‘‘ಆರಕಾಸ್ಸ ಹೋನ್ತಿ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀನಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೩೪) ಸುತ್ತಪದಾನೇತ್ಥ ಉದಾಹರಿತಬ್ಬಾನಿ। ಆರಕಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಆ-ಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ಕ-ಕಾರಸ್ಸ ಚ ಹ-ಕಾರಂ, ಸಾನುಸಾರಂ ಕತ್ವಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ‘‘ಸೋ ತತೋ ಆರಕಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಬನ್ಧಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಮಞ್ಜನಸೀಲೋ ಸಮಙ್ಗೀ, ನ ಸಮಙ್ಗಿತಾ ಅಸಮಙ್ಗಿತಾ ಅಸಮನ್ನಾಗಮೋ ಅಸಹವುತ್ತಿತಾ।
೧೨೬. ಅನತ್ಥಚರಣೇನ ಕಿಲೇಸಾ ಏವ ಅರಯೋತಿ ಕಿಲೇಸಾರಯೋ। ‘‘ಅರೀನಂ ಹತತ್ತಾ ಅರಿಹಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
೧೨೭. ಯಞ್ಚೇತಂ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ರಥಚಕ್ಕಸ್ಸ ನಾಭಿ ವಿಯ ಮೂಲಾವಯವಭೂತಂ ಅನ್ತೋ, ಬಹಿ ಚ ಸಮವಟ್ಠಿತಂ ಅವಿಜ್ಜಾಭವತಣ್ಹಾಮಯಂ ದ್ವಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಭವತಣ್ಹಾಮಯನಾಭೀ’’ತಿ। ನಾಭಿಯಾ, ನೇಮಿಯಾ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಅರಸದಿಸಾ ಪಚ್ಚಯಫಲಭೂತೇಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಜರಾಮರಣೇಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಪುಞ್ಞಾದಿಸಙ್ಖಾರಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುಞ್ಞಾದಿಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾರ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪರಿಯನ್ತಭಾವೇನ ಪಾಕಟಂ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ತಂ ನೇಮಿಟ್ಠಾನಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಜರಾಮರಣನೇಮೀ’’ತಿ। ಯಥಾ ಚ ರಥಚಕ್ಕಪವತ್ತಿಯಾ ಪಧಾನಕಾರಣಂ ಅಕ್ಖೋ, ಏವಂ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಪವತ್ತಿಯಾ ಆಸವಸಮುದಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಸವಸಮುದಯಮಯೇನ ಅಕ್ಖೇನ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಆಸವಾ ಏವ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಕಾರಣತ್ತಾ ಆಸವಸಮುದಯೋ। ಯಥಾಹ ‘‘ಆಸವಸಮುದಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೩)। ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಪ್ಪಭೇದೋ ಕಾಮಭವಾದಿಕೋ ತಿಭವೋ ಏವ ರಥೋ, ತಸ್ಮಿಂ ತಿಭವರಥೇ। ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಮಂ, ಸಬ್ಬಸೋ ವಾ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯೋಜಿತನ್ತಿ ಸಮಾಯೋಜಿತಂ। ಆದಿರಹಿತಂ ಕಾಲಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಅನಾದಿಕಾಲಪ್ಪವತ್ತಂ।
‘‘ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ
ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ವತ್ತಮಾನಾ, ‘ಸಂಸಾರೋ’ತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೯೫ ಅಪಸಾದನಾವಣ್ಣನಾ; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೨.೬೦; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪.೧೯೯) –
ಏವಂ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಂ। ಅನೇನಾತಿ ಭಗವತಾ। ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇತಿ ಬೋಧಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಮಣ್ಡಭಾವಪ್ಪತ್ತೇ ಠಾನೇ, ಕಾಲೇ ವಾ। ವೀರಿಯಪಾದೇಹೀತಿ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಪಕ್ಖಿಯೇಸು ಸನ್ನಿರುಮ್ಭನಸನ್ನಿಕ್ಖಿಪನಕಿಚ್ಚತಾಯ ದ್ವಿಧಾ ಪವತ್ತೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ವೀರಿಯಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ। ಸೀಲಪಥವಿಯನ್ತಿ ಪತಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಸೀಲಮೇವ ಪಥವೀ, ತಸ್ಸಂ। ಪತಿಟ್ಠಾಯಾತಿ ಸಮ್ಪಾದನವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ। ಸದ್ಧಾಹತ್ಥೇನಾತಿ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾದಾನಸಾಧನತೋ ಸದ್ಧಾವ ಹತ್ಥೋ, ತೇನ। ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರನ್ತಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಭೇದಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಖಯಕರಣತೋ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರಂ। ಞಾಣಫರಸುನ್ತಿ ಸಮಾಧಿಸಿಲಾಯಂ ಸುನಿಸಿತಮಗ್ಗಞಾಣಫರಸುಂ ಗಹೇತ್ವಾ।
೧೨೮. ಏವಂ ‘‘ಅರಾನಂ ಹತತ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಅರಘಾತೇ ಸಂಸಾರಂ ಚಕ್ಕಂ ವಿಯ ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಅತ್ಥಯೋಜನಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದೇಸನಾಕ್ಕಮೇನಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅನಮತಗ್ಗಂ ಸಂಸಾರವಟ್ಟನ್ತಿ ಅನು ಅನು ಅಮತಗ್ಗಂ ಅವಿಞ್ಞಾತಕೋಟಿಕಂ ಸಂಸಾರಮಣ್ಡಲಂ। ಸೇಸಾ ದಸ ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ ಜಾತಿಪರಿಯೋಸಾನಾ ಅರಾ। ಕಥಂ? ನಾಭಿಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಮೂಲತೋ, ನೇಮಿಯಾ ಜರಾಮರಣೇನ ಅನ್ತತೋ ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕತ್ತಾ ಜರಾಮರಣಪರಿಯನ್ತತ್ತಾ ಚಾ’’ತಿ। ದುಕ್ಖಾದೀಸೂತಿ ದುಕ್ಖಸಮುದಯನಿರೋಧಮಗ್ಗೇಸು। ತತ್ಥ ದುಕ್ಖೇ ಅಞ್ಞಾಣಂ ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ, ತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನತೋ ಚ, ಸೇಸೇಸು ಪಟಿಚ್ಛಾದನತೋವ। ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ತಂ ಕಾಮಭವಾದಿವಸೇನ ತಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ತಥಾ ತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಂ ಅವಿಜ್ಜಂ, ಅವಿಜ್ಜಾದಿಪಚ್ಚಯೇ ತೀಸು ಭವೇಸು ಸಙ್ಖಾರಾದಿಕೇ ಚ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಮಭವೇ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕಾಮಭವೇ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಕಾಮಭವೇ ಆದೀನವಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಾ। ರೂಪಭವೇ ಅರೂಪಭವೇ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಕಾಮಭವೇ ಸಙ್ಖಾರಾನನ್ತಿ ಕಾಮಭೂಮಿಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ, ಕಾಮಭವೇ ವಾ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬಾ ಯೇ ಸಙ್ಖಾರಾ, ತೇಸಂ ಕಾಮಭವೂಪಪತ್ತಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಸಙ್ಖಾರಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ತಾವ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಚೇವ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇಸು ಸಹಜಾತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿವಸೇನ ಅರೂಪಭವೇ ಸಙ್ಖಾರಾನನ್ತಿ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನೇವ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ ಏತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನೇ ಅತಿಪ್ಪಪಞ್ಚೋ ಹೋತಿ, ಸಯಮೇವ ಚ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ ನ ನಂ ವಿತ್ಥಾರಯಾಮ।
ತಿಣ್ಣಂ ಆಯತನಾನನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಮನಾಯತನಾನಂ। ಏಕಸ್ಸಾಯತನಸ್ಸಾತಿ ಮನಾಯತನಸ್ಸ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಫಸ್ಸಾದೀನಮ್ಪಿ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಾ ಸಾ ತಣ್ಹಾತಿ ರೂಪತಣ್ಹಾದಿಭೇದಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಕಾಮಭವಾದೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾ ತಣ್ಹಾ।
ತಣ್ಹಾದಿಮೂಲಿಕಾ ಕಥಾ ಅತಿಸಂಖಿತ್ತಾತಿ ತಂ, ಉಪಾದಾನಭವೇ ಚ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಕಾಮೇ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾಪವತ್ತಿಮಾಹ। ತಥಾ ‘‘ಸಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದೀಹಿ। ಸಾ ಪನ ತಣ್ಹಾ ಯಸ್ಮಾ ಭುಸಮಾದಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಮುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ। ತಥೇವಾತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಏವ।
ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಸಮ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ರೂಪೀಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ। ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇಭೂಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮನೀಯಟ್ಠೇನ ಕಾಮಾ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೧; ಚೂಳನಿ॰ ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮ ಥೋಕ ವಿಸದಿಸಂ) ವಚನತೋ ಭವರಾಗೋಪಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಮೇವಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕಾಮುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಮೇತ್ತಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸುಪಾದಾನಮೂಲಿಕಾಸುಪೀತಿ ಏತ್ಥಾಯಂ ಯೋಜನಾ – ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ‘‘ನತ್ಥಿ ಪರೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ನತ್ಥಿಕದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸೋ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಕಾಯೇನ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಚರತೀತಿಆದಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅಪರೋ ‘‘ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೇ ಅತ್ತಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸೋ ತತ್ರೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಕಾಯೇನ ಸುಚರಿತಂ ಚರತೀತಿಆದಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅಪರೋ ‘‘ರೂಪೀ ಮನೋಮಯೋ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ರೂಪೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತಿ। ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಪರೋ ‘‘ಅರೂಪಭವೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅತ್ತಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಅರೂಪೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತಿ। ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತಾಹಿಯೇವ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಮೂಲಿಕಾಪಿ ಯೋಜನಾ ಸಂವಣ್ಣಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದವಸೇನಾಪಿ
ಇದಾನಿ ಯ್ವಾಯಂ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಕಾಮಭವೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ಕಾಮಭವೇ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪಾಳಿಂ ಆನೇತ್ವಾ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಂ ಅಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಹೇತುನಿಬ್ಬತ್ತಾ, ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ಕಾಮಾಸವಾದಿನಾ ಸಹೇತುಕಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಉಭೋಪೇತೇ ಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ। ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇತಿ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಗಹಣೇ, ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೇ ಭುಮ್ಮಂ। ಪಞ್ಞಾತಿ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಾ ಪಕಾರತೋ ಜಾನನಾ। ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣನ್ತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾವಬೋಧೋ। ಇದಞ್ಚ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ ಯಸ್ಮಾ ಅದ್ಧಾತ್ತಯೇ ಕಙ್ಖಾಮಲವಿತರಣವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅತೀತಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏತೇನೇವ ನಯೇನಾತಿ ಏತೇನ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ಹೇತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯಂ ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ। ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾ ಹೇತು, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೬) ಸಬ್ಬಪದಾನಿ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಸಂಖಿಪ್ಪನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ, ವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ಚಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ಹೇತು, ವಿಪಾಕೋ ಚ। ಹೇತು ವಿಪಾಕೋತಿ ವಾ ಸಂಖಿಪ್ಪತೀತಿ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ಚ। ಸಙ್ಖೇಪಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪನ ಏಕವಚನಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇ ಪನ ಸಙ್ಖೇಪಾ ಅತೀತೇ ಹೇತು, ಏತರಹಿ ವಿಪಾಕೋ, ಏತರಹಿ ಹೇತು, ಆಯತಿಂ ವಿಪಾಕೋತಿ ಏವಂ ಕಾಲವಿಭಾಗೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಜಾತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುರಿಮಸಙ್ಖೇಪೋ ಚೇತ್ಥ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಙ್ಖೇಪ-ಸದ್ದೋ ವಾ ಭಾಗಾಧಿವಚನನ್ತಿ ಅತೀತೋ ಹೇತುಭಾಗೋ ಪಠಮೋ ಸಙ್ಖೇಪೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ತಣ್ಹುಪಾದಾನಭವಾ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಕಮ್ಮಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ, ತೇಹಿ ವಿನಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಕಿಚ್ಚಾಕರಣತೋ ಚ। ಕಮ್ಮಂ ತಣ್ಹಾ ಚ ತಸ್ಸ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ವಟ್ಟನತ್ಥೇನ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಂ।
ವಿಞ್ಞಾಣನಾಮರೂಪಸಳಾಯತನಫಸ್ಸವೇದನಾನಂ ಜಾತಿಜರಾಭಙ್ಗಾವತ್ಥಾ ‘‘ಜಾತಿಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾಪದೇಸೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ’’ತಿ। ಇಮೇತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ। ಆಯತಿಂ ವಿಪಾಕವಟ್ಟಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಹೇತುತೋ ಭಾವೀನಂ ಅನಾಗತಾನಂ ಗಹಿತತ್ತಾ। ತೇತಿ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ। ಆಕಾರತೋತಿ ಸರೂಪತೋ ಅವುತ್ತಾಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಗಹೇ ಆಕಿರೀಯನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾದಿಗ್ಗಹಣೇಹಿ ಪಕಾಸೀಯನ್ತೀತಿ ಆಕಾರಾ, ಅತೀತಹೇತುಆದೀನಂ ವಾ ಪಕಾರಾ ಆಕಾರಾ, ತತೋ ಆಕಾರತೋ। ವೀಸತಿವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ ಅತೀತೇಹೇತುಪಞ್ಚಕಾದಿಭೇದತೋ।
ಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಅನ್ತರಾ ಏಕೋ ಸನ್ಧೀತಿ ಹೇತುತೋ ಫಲಸ್ಸ ಅವಿಚ್ಛೇದಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವತೋ ಹೇತುಫಲಸಮ್ಬನ್ಧಭೂತೋ ಏಕೋ ಸನ್ಧಿ। ತಥಾ ಭವಜಾತೀನಮನ್ತರಾ। ವೇದನಾತಣ್ಹಾನಮನ್ತರಾ ಪನ ಫಲತೋ ಹೇತುನೋ
ಇತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪರಾಮಸನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚತುಸಙ್ಖೇಪ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋತಿ ಇಧ ವುತ್ತೇಹಿ, ಅವುತ್ತೇಹಿ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೨೨೫ ಆದಯೋ), ಅನನ್ತನಯಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಚ ಆಗತೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ। ಜಾನಾತೀತಿ ಅವಬುಜ್ಝತಿ। ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸನಭೂತೇನ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸತಿ। ಅಞ್ಞಾತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ತೇಸಂಯೇವ ವೇವಚನಂ। ತನ್ತಿ ತಂ ಜಾನನಂ। ಞಾತಟ್ಠೇನಾತಿ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಜಾನನಟ್ಠೇನ। ಪಜಾನನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದೀಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ।
ಇದಾನಿ ಯದತ್ಥಮಿದಂ ಭವಚಕ್ಕಂ ಇಧಾನೀತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಮಿನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ತೇ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೇ ಧಮ್ಮೇ। ಯಥಾಭೂತಂ ಞತ್ವಾತಿ ಮಹಾವಜಿರಞಾಣೇನ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನಿತ್ವಾ। ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಿರಜ್ಜನ್ತೋ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇಹಿ ಅರೇ ಹನೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ಯದಾ ಭಗವಾ ವಿರಜ್ಜತಿ ವಿಮುಚ್ಚತಿ, ತದಾ ಅರೇ ಹನತಿ ನಾಮ। ತತೋ ಪರಂ ಪನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಕ್ಖಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಹನಿ ವಿಹನಿ ವಿದ್ಧಂಸೇಸೀ’’ತಿ।
೧೨೯. ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಅಚೇತನೇ ಚಕ್ಕರತನೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತತ್ಥೇವ ಲೋಕೋ ಪೂಜಂ ಕರೋತಿ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪೂಜಾವಿಸೇಸಾ ಪಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತಥಾಗತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪೂಜಾವಿಸೇಸಾನನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಮಹೇಸಕ್ಖೇಹಿ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಕರಿಯಮಾನಾನಂ ನಾತಿಉಳಾರಾನಂ ಪೂಜಾವಿಸೇಸಾನಂ ಅರಹಭಾವೇ ಅತ್ಥಾನುರೂಪನ್ತಿ ಅರಹತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಅನುರೂಪಂ ಅನ್ವತ್ಥಂ।
೧೩೦. ಅಸಿಲೋಕಭಯೇನಾತಿ ಅಕಿತ್ತಿಭಯೇನ। ರಹೋ ಪಾಪಂ ಕರೋನ್ತಿ ‘‘ಮಾ ನಂ ಕೋಚಿ ಜಞ್ಞಾ’’ತಿ ಏಸ ಭಗವಾ ನ ಕದಾಚಿ ಕರೋತಿ ಪಾಪಹೇತೂನಂ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಏವ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ। ಅಪರೋ ನಯೋ – ಆರಕಾತಿ ಅರಹಂ, ಸುವಿದೂರಭಾವತೋಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ। ಕುತೋ ಪನ ಸುವಿದೂರಭಾವತೋತಿ? ಯೇ ಅಭಾವಿತಕಾಯಾ ಅಭಾವಿತಸೀಲಾ ಅಭಾವಿತಚಿತ್ತಾ ಅಭಾವಿತಪಞ್ಞಾ, ತತೋ ಏವ ಅಪ್ಪಹೀನರಾಗದೋಸಮೋಹಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅದಸ್ಸಾವಿನೋ ಅಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪನ್ನಾ ಚ, ತತೋ ಸುವಿದೂರಭಾವತೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –
‘‘ಸಙ್ಘಾಟಿಕಣ್ಣೇಚೇಪಿ
ಯಥಾವುತ್ತಪುಗ್ಗಲಾ ಹಿ ಸಚೇಪಿ ಸಾಯಂ ಪಾತಂ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಾವಚರಾವ ಸಿಯುಂ, ನ ತೇ ತಾವತಾ ‘‘ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ಸತ್ಥಾಪಿ ನೇಸಂ। ಇತಿ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಆರಕಾ ದೂರೇತಿ ಅರಹಂ।
‘‘ಸಮ್ಮಾ ನ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಯೇ ನಿಹೀನಾಸಯಾ ನರಾ।
ಆರಕಾ ತೇಹಿ ಭಗವಾ, ದೂರೇ ತೇನಾರಹಂ ಮತೋ’’ತಿ॥
ತಥಾ ಆರಕಾತಿ ಅರಹಂ, ಆಸನ್ನಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುತೋ ಪನ ಆಸನ್ನಭಾವತೋತಿ? ಯೇ ಭಾವಿತಕಾಯಾ ಭಾವಿತಸೀಲಾ ಭಾವಿತಚಿತ್ತಾ ಭಾವಿತಪಞ್ಞಾ, ತತೋ ಏವ ಪಹೀನರಾಗದೋಸಮೋಹಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕೋವಿದಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ಸುವಿನೀತಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ದಸ್ಸಾವಿನೋ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನಾ, ತತೋ ಆಸನ್ನಭಾವತೋ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಭಗವತಾ –
‘‘ಯೋಜನಸತೇ
ತಥಾರೂಪಾ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸತ್ಥು ಯೋಜನಸಹಸ್ಸನ್ತರಿಕಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ತಾವತಾ ತೇ ‘‘ಸತ್ಥು ದೂರಚಾರಿನೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ಸತ್ಥಾಪಿ ನೇಸಂ। ಇತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಆರಕಾ ಆಸನ್ನೇತಿ ಅರಹಂ।
ಯೇ
ಆರಕಾ ತೇಹಿ ಆಸನ್ನೇ, ತೇನಾಪಿ ಅರಹಂ ಜಿನೋ॥
ಯೇ ಇಮೇ ರಾಗಾದಯೋ ಪಾಪಧಮ್ಮಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಮ್ಪಿ ಅನತ್ಥಂ ಆವಹನ್ತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಏಕಂಸೇನೇವ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭೂತಾ ಚ, ತೇ ಅತ್ತಹಿತಂ, ಪರಹಿತಞ್ಚ ಪರಿಪೂರೇತುಂ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೇಹಿ ಸಾಧೂಹಿ ದೂರತೋ ರಹಿತಬ್ಬಾ ಪರಿಚ್ಚಜಿತಬ್ಬಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ ರಹಾ ನಾಮ, ತೇ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಭಗವತೋ ಬೋಧಿಮೂಲೇಯೇವ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಹೀನಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾ। ಯಥಾಹ –
‘‘ತಥಾಗತಸ್ಸ ಖೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ರಾಗೋ ಪಹೀನೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಹೀನಾ ಉಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲಾ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ ಅನಭಾವಂಕತಾ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೯-೧೦ ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನಂ)।
ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸೋ ನ ಸನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ರಹಾತಿ ಅರಹೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಓಕಾರಸ್ಸ ಸಾನುಸಾರಂ ಅ-ಕಾರಾದೇಸಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಪಾಪಧಮ್ಮಾ ರಹಾ ನಾಮ, ಸಾಧೂಹಿ ರಹಿತಬ್ಬತೋ।
ತೇಸಂ ಸುಟ್ಠು ಪಹೀನತ್ತಾ, ಭಗವಾ ಅರಹಂ ಮತೋ॥
ಯೇ ತೇ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿಞ್ಞಾತಕ್ಖನ್ಧಾ ಪಹೀನಕಿಲೇಸಾ ಭಾವಿತಮಗ್ಗಾ ಸಚ್ಛಿಕತನಿರೋಧಾ ಅರಹನ್ತೋ ಖೀಣಾಸವಾ, ಯೇ ಚ ಸೇಕ್ಖಾ ಅಪ್ಪತ್ತಮಾನಸಾ ಅನುತ್ತರಂ ಅರಹಂ। ತಥಾ ಹಿ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ಸತ್ಥಾರಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣತೋ ಸತ್ಥು ಧಮ್ಮಸರೀರೇನ ಅವಿರಹಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ। ಯಥಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಪಿಙ್ಗಿಯೋ –
‘‘ಪಸ್ಸಾಮಿ ನಂ ಮನಸಾ ಚಕ್ಖುನಾವ,
ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ।
ನಮಸ್ಸಮಾನೋ
ತೇನೇವ ಮಞ್ಞಾಮಿ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಂ॥
‘‘ಸದ್ಧಾ ಚ ಪೀತಿ ಚ ಮನೋ ಸತಿ ಚ,
ನಾಪೇನ್ತಿಮೇ ಗೋತಮಸಾಸನಮ್ಹಾ।
ಯಂ ಯಂ ದಿಸಂ ವಜತಿ ಭೂರಿಪಞ್ಞೋ,
ಸ ತೇನ ತೇನೇವ ನತೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೧೪೮-೧೧೪೯)।
ತೇನೇವ ಚ ತೇ ಅಞ್ಞಂ ಸತ್ಥಾರಂ ನ ಉದ್ದಿಸನ್ತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಞ್ಞಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೮; ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೨೭೬)।
ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನಾಪಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸತ್ಥರಿ ನಿಚ್ಚಲಸದ್ಧಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ। ಇತಿ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೇಹಿ ಪುರಿಸವಿಸೇಸೇಹಿ ಅವಿರಹಿತಬ್ಬತೋ, ತೇಸಞ್ಚ ಅವಿರಹನತೋ ನ ಸನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ರಹಾ ಪರಿಚ್ಚಜನಕಾ, ನತ್ಥಿ ವಾ ಏತಸ್ಸ ರಹೋ ಸಾಧೂಹಿ ಪರಿಚ್ಚಜಿತಬ್ಬತಾತಿ ಅರಹಂ।
‘‘ಯೇ ಸಚ್ಛಿಕತಸದ್ಧಮ್ಮಾ, ಅರಿಯಾ ಸುದ್ಧಗೋಚರಾ।
ನ ತೇಹಿ ರಹಿತೋ ಹೋತಿ, ನಾಥೋ ತೇನಾರಹಂ ಮತೋ’’ತಿ॥
ರಹೋತಿ ಚ ಗಮನಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಗವತೋ ಚ ನಾನಾಗತೀಸು ಪರಿಬ್ಭಮನಸಙ್ಖಾತಂ ಸಂಸಾರೇ ಗಮನಂ ನತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಬೋಧಿಮೂಲೇಯೇವ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಸಮ್ಭಾರಸ್ಸ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಸ್ಸ ವಿದ್ಧಂಸಿತತ್ತಾ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಯೇನ
ಯಕ್ಖತ್ತಂ ಯೇನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಂ, ಮನುಸ್ಸತ್ತಞ್ಚ ಅಬ್ಬಜೇ।
ತೇ ಮಯ್ಹಂ ಆಸವಾ ಖೀಣಾ, ವಿದ್ಧಸ್ತಾ ವಿನಳೀಕತಾ’’ತಿ॥ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೬)।
ಏವಂ ಅರಹಂ।
ರಹೋ ವಾ ಗಮನಂ ಯಸ್ಸ, ಸಂಸಾರೇ ನತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಸೋ।
ಪಹೀನಜಾತಿಮರಣೋ, ಅರಹಂ ಸುಗತೋ ಮತೋ॥
ಪಾಸಂಸತ್ತಾ ವಾ ಭಗವಾ ಅರಹಂ। ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಹಿ ಪಸಂಸಾಯಂ ಅರಹ-ಸದ್ದಂ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ಪಾಸಂಸಭಾವೋ ಚ ಭಗವತೋ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ ಯಥಾಭುಚ್ಚಗುಣಾಧಿಗತೋ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೋ। ತಥಾ ಹೇಸ ಅನುತ್ತರೇನ ಸೀಲೇನ ಅನುತ್ತರೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಅನುತ್ತರಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುತ್ತರಾಯ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಅಸಮೋ ಅಸಮಸಮೋ ಅಪ್ಪಟಿಮೋ ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗೋ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಏವಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಗುಣೇ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಪಣ್ಡಿತಪುರಿಸೇಹಿ ದೇವೇಹಿ ಬ್ರಹ್ಮೇಹಿ ಭಗವತಾ ವಾ ಪನ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯರೂಪೋ। ಇತಿ ಪಾಸಂಸತ್ತಾಪಿ ಭಗವಾ ಅರಹಂ।
ಗುಣೇಹಿ ಸದಿಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕೇ ಸದೇವಕೇ।
ತಸ್ಮಾ ಪಾಸಂಸಿಯತ್ತಾಪಿ, ಅರಹಂ ದ್ವಿಪದುತ್ತಮೋ॥
ಏವಂ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ –
‘‘ಆರಕಾ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀನಂ, ಆರಕಾ ಚ ವಿಜಾನತಂ।
ರಹಾನಂ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ, ವಿದೂನಮರಹೇಯ್ಯತೋ।
ಭವೇಸು ಚ ರಹಾಭಾವಾ, ಪಾಸಂಸಾ ಅರಹಂ ಜಿನೋ’’ತಿ॥
೧೩೧. ಸಮ್ಮಾತಿ ಅವಿಪರೀತಂ। ಸಾಮನ್ತಿ ಸಯಮೇವ। ಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಹಿ ಏತ್ಥ ಸಂ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಸಯ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಬೋಧಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಅನವಸೇಸಾನಂ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾನಂ। ಕಥಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾವಬೋಧೋ
ಇದಾನಿ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇ ಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇತಿ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಞಾಣೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬೇ। ಕೇ ಪನ ತೇತಿ? ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ। ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯತೋ ಬುದ್ಧೋತಿ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವತೋ ಬುಜ್ಝಿ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ, ಅಧಿಗಮಕ್ಖಣೇ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ, ಅಪರಭಾಗೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಮಾಹ। ಪಹಾತಬ್ಬೇತಿ ಸಮುದಯಪಕ್ಖಿಯೇ। ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೇತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಪನ ಸೋಪಾದಿಸೇಸಾದಿಕಂ ಪರಿಯಾಯಸಿದ್ಧಂ ಭೇದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕತೋ, ಉದ್ದೇಸೋ ವಾ ಅಯಂ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಉದ್ದೇಸೋ ಚ ಅವಿನಿಚ್ಛಿತತ್ಥಪರಿಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಕರೀಯತಿ। ಉದ್ದೇಸೇನ ಹಿ ಉದ್ದಿಸಿಯಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಮತ್ತಂ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಅಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಬಹುವಚನೇನ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ‘‘ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ದುಕಮಾತಿಕಾ ೭-೮)। ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೇತಿ ವಾ ಫಲವಿಮುತ್ತೀನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ, ನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವಾತಿ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ। ಏವಞ್ಚ ಭಾವೇತಬ್ಬೇತಿ ಏತ್ಥ ಝಾನಾನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಗಾಥಾಯಂ ಭಾವೇತಬ್ಬಞ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೋ ಅವುತ್ತಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ, ತೇನ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧೋಸ್ಮೀತಿ ಯಸ್ಮಾ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಮಯಾ ಬುದ್ಧಾನಿ, ಸಚ್ಚವಿನಿಮುತ್ತಞ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ಞೇಯ್ಯಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಞೇಯ್ಯಂ ಬುದ್ಧೋಸ್ಮಿ, ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೩೨. ಏವಂ ಸಚ್ಚವಸೇನ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ, ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಚ ಸಚ್ಚವಸೇನೇವ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಮೂಲಕಾರಣಭಾವೇನಾತಿ ಸನ್ತೇಸುಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾದೀಸು ಅಞ್ಞೇಸು ಕಾರಣೇಸು ತೇಸಮ್ಪಿ ಮೂಲಭೂತಕಾರಣಭಾವೇನ। ತಣ್ಹಾ ಹಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಚಿತ್ತಭಾವಹೇತುತೋ, ಸಹಾಯಭಾವೂಪಗಮನತೋ ಚ ದುಕ್ಖವಿಚಿತ್ತತಾಯ ಪಧಾನಕಾರಣಂ। ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾತಿ ಉಪ್ಪಾದಿಕಾ। ಪುರಿಮತಣ್ಹಾತಿ ಪುರಿಮಭವಸಿದ್ಧಾ ತಣ್ಹಾ। ಉಭಿನ್ನನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ। ನಿರೋಧಪಜಾನನಾತಿ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಾ। ಏಕೇಕಪದುದ್ಧಾರೇನಾತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಚಕ್ಖುಸಮುದಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಏಕೇಕಕೋಟ್ಠಾಸನಿದ್ಧಾರಣೇನ ‘‘ರೂಪತಣ್ಹಾದಯೋ ಛ ತಣ್ಹಾಕಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಕಸಿಣಾನೀತಿ ಕಸಿಣಜ್ಝಾನಾನಿ। ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರಾತಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ, ತದಾರಮ್ಮಣಜ್ಝಾನಾನಿ ಚ। ನವ ಭವಾತಿ ಕಾಮಭವಾದಯೋ ತಯೋ, ಸಞ್ಞೀಭವಾದಯೋ ತಯೋ, ಏಕವೋಕಾರಭವಾದಯೋ ತಯೋತಿ ನವ ಭವಾ। ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನೀತಿ ಅಗ್ಗಹಿತಾರಮ್ಮಣವಿಸೇಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ, ವಿಪಾಕಜ್ಝಾನಾನಂ ವಾ ಏತಂ ಗಹಣಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ತಣ್ಹಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಪುರಿಮತಣ್ಹಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕಿರಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಪನ ಯತ್ಥ ತೇ ತಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಾ।
ಅನುಬುದ್ಧೋತಿ ಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುರೂಪತೋ ಬುದ್ಧೋ। ತೇನಾತಿ ತಸ್ಮಾ। ಯಸ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ, ವಿಸೇಸತೋ ಚ ಏಕೇಕಪದುದ್ಧಾರೇನ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ। ಕಿನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಬುದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿ, ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಅವಿಪರೀತಂ ಸಯಮೇವ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಿನಾಸ್ಸ ಪರೋಪದೇಸರಹಿತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾವಬೋಧನಸಮತ್ಥಸ್ಸ ಆಕಙ್ಖಪ್ಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿನೋ ಅನಾವರಣಞಾಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ।
ನನು ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣತೋ ಅಞ್ಞಂ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಛ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ ಬುದ್ಧಞಾಣಾನೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಮಾತಿಕಾ ೧.೭೩) ವಚನಂ ವಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯಾತಿ? ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ವಿಸಯಪವತ್ತಿಭೇದವಸೇನ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏಕಸ್ಸೇವ ಞಾಣಸ್ಸ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಏಕಮೇವ ಹಿ ತಂ ಞಾಣಂ ಅನವಸೇಸಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಸಮ್ಮುತಿಧಮ್ಮವಿಸಯತಾಯ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ, ತತ್ಥ ಚ ಆವರಣಾಭಾವತೋ ನಿಸ್ಸಙ್ಗಚಾರಮುಪಾದಾಯ ‘‘ಅನಾವರಣಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾಹ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖತಮಸಙ್ಖತಂ ಅನವಸೇಸಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ, ತತ್ಥ ಆವರಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅನಾವರಣಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೧೯)। ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ ನೇಸಂ ಅತ್ಥತೋ ಭೇದೋ, ಏಕನ್ತೇನ ಚೇತಂ ಏವಮಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾನಾವರಣಞಾಣಾನಂ ಸಾಧಾರಣತಾ, ಅಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣತಾ ಚ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ಞಾಣಸ್ಸ ಅಣುಮತ್ತಮ್ಪಿ ಆವರಣಂ ಅತ್ಥಿ, ಅನಾವರಣಞಾಣಸ್ಸ ಚ ಅಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಭಾವೇ ಯತ್ಥ ತಂ ನ ಪವತ್ತತಿ, ತತ್ಥಾವರಣಸಬ್ಭಾವತೋ ಅನಾವರಣಭಾವೋಯೇವ ನ ಸಿಯಾ। ಅಥ ವಾ ಪನ ಹೋತು ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೬೨) ‘‘ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಮೇತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಬೋಧಿಯಾ ಮೂಲೇ ಸಹ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಾ ಸಚ್ಛಿಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಯದಿದಂ ‘‘ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾವಬೋಧನಸಮತ್ಥಞಾಣಸಮಧಿಗಮೇನ ಹಿ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಾನೇ ಅನವಸೇಸಧಮ್ಮೇ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ ಅಹೋಸೀತಿ।
ಏತ್ಥಾಹ – ಕಿಂ ಪನಿದಂ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಸಕಿಂಯೇವ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ಪವತ್ತತಿ, ಉದಾಹು ಕಮೇನಾತಿ? ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ – ಯದಿ ತಾವ ಸಕಿಂಯೇವ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ಪವತ್ತತಿ, ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ, ಅಸಙ್ಖತಸಮ್ಮುತಿಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಏಕಜ್ಝಂ ಉಪಟ್ಠಾನೇ ದೂರತೋ ಚಿತ್ತಪಟಂ ಪೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಪಟಿವಿಭಾಗೇನಾವಬೋಧೋ ನ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಅನತ್ತಾಕಾರೇನ ವಿಯ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾ ಅನಿರೂಪಿತರೂಪೇನ ಭಗವತೋ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಯೇಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತಲಕ್ಖಣವಿಸಯಂ ವಿಕಪ್ಪರಹಿತಂ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ, ತೇನ ತೇ ‘ಸಬ್ಬವಿದೂ’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘ಚರಂ ಸಮಾಹಿತೋ ನಾಗೋ, ತಿಟ್ಠನ್ತೋಪಿ ಸಮಾಹಿತೋ’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ವಚನಂ ಸುವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ವುತ್ತದೋಸಾನಾತಿವತ್ತಿ, ಠಿತಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಚ ಅತೀತಾನಾಗತಸಮ್ಮುತಿಧಮ್ಮಾನಂ ತದಭಾವತೋ ಏಕದೇಸವಿಸಯಮೇವ ಭಗವತೋ ಞಾಣಂ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಮಾ ಸಕಿಂಯೇವ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।
ಅಥ ಕಮೇನ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ? ಏವಮ್ಪಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ನ ಹಿ ಜಾತಿಭೂಮಿಸಭಾವಾದಿವಸೇನ, ದಿಸಾದೇಸಕಾಲಾದಿವಸೇನ ಚ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನೇ ಞೇಯ್ಯೇ ಕಮೇನ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ತಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಪಟಿವೇಧೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ಅಪರಿಯನ್ತಭಾವತೋ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ। ಯೇ ಪನ ‘‘ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅವಿಸಂವಾದನತೋ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಏಕದೇಸಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ‘ಸೇಸೇಪಿ ಏವ’ನ್ತಿ ಅಧಿಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ವವತ್ಥಾಪನೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಭಗವಾ, ತಞ್ಚ ಞಾಣಂ ನ ಅನುಮಾನಿಕಂ ಸಂಸಯಾಭಾವತೋ। ಸಂಸಯಾನುಬದ್ಧಂ ಹಿ ಲೋಕೇ ಅನುಮಾನಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಹಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವೇ ಅತ್ಥಾವಿಸಂವಾದನೇನ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಏಕದೇಸಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ
ಅಥ ತಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ, ತಸ್ಸ ಸೇಸಭಾವೋ ಏವ ನ ಸಿಯಾತಿ? ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅಕಾರಣಂ। ಕಸ್ಮಾ
ನನು ಚ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಯದಾ ಸಕಲಂ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತಂ, ತದಾ ಸಕಿಂಯೇವ ಸಕಲವಿಸಯತಾಯ ಅನಿರೂಪಿತರೂಪೇನ ಭಗವತೋ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತದೋಸಾನಾತಿವತ್ತಿಯೇವಾತಿ? ನ, ತಸ್ಸ ವಿಸೋಧಿತತ್ತಾ। ವಿಸೋಧಿತೋ ಹಿ ಸೋ ಬುದ್ಧವಿಸಯೋ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯೋತಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ಪಚುರಜನಞಾಣಸಮಾನವುತ್ತಿತಾಯ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಞಾಣಸ್ಸ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯತಾ ನ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಮಾ ಸಕಲಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ತಂ ಏಕಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ವಿಯ ಸುವವತ್ಥಾಪಿತೇಯೇವ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಯಾವತಕಂ ಞೇಯ್ಯಂ, ತಾವತಕಂ ಞಾಣಂ। ಯಾವತಕಂ ಞಾಣಂ, ತಾವತಕಂ ಞೇಯ್ಯಂ। ಞೇಯ್ಯಪರಿಯನ್ತಿಕಂ ಞಾಣಂ, ಞಾಣಪರಿಯನ್ತಿಕಂ ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೬೯; ಚೂಳನಿ॰ ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೫)। ಏವಮೇಕಜ್ಝಂ, ವಿಸುಂ, ಸಕಿಂ, ಕಮೇನ ವಾ ಇಚ್ಛಾನುರೂಪಂ ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ।
೧೩೩. ವಿಜ್ಜಾಹೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿನ್ದಿಯಂ ವಿನ್ದತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾ, ಯಾಥಾವತೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ವಿಜ್ಜಾ, ತಮೋಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕಸ್ಸ ಪದಾಲನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತೋ ಏವ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯಸ್ಸ ವಿದಿತಕರಣಟ್ಠೇನಪಿ ವಿಜ್ಜಾ। ಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾತಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ, ಪರಿಪುಣ್ಣತ್ತಾ ವಾ, ಅವಿಕಲತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಿಸ್ಸನ್ನಂ, ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಚ ವಿಜ್ಜಾನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸುತ್ತೇ ಗಹಣಂ ವಿನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನಾತಿ ಸತ್ತ ಸದ್ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಸದ್ಧಾ ಹಿರೀ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ ವೀರಿಯಂ ಸತಿ ಪಞ್ಞಾ ಚ। ಯೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಸದ್ಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೧೧)। ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನೀತಿ ಯಾನಿ ಕಾನಿಚಿ ಚತ್ತಾರಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ।
ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಸೀಲಾದಯೋ ಪನ್ನರಸೇವ ‘‘ಚರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಇಮೇಯೇವ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಭಗವಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ನಿಗಮನವಸೇನ ವುತ್ತಂ।
ನನು ಚಾಯಂ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪದಾ ಸಾವಕೇಸುಪಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ? ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಪನ ತಥಾ, ಯಥಾ ಭಗವತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪದಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಚರಣಧಮ್ಮಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಕರುಣಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸ್ಸ, ಸೋ ಚೇತ್ಥ ಮಹಗ್ಗತಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ ಸಾಧಾರಣಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚರಣಸಮ್ಪದಾ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕತಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಠಿತಾ’’ತಿ। ಯಥಾ ಸತ್ತಾನಂ ಅನತ್ಥಂ ಪರಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೇ ನಿಯೋಜನಂ ಪಞ್ಞಾಯ ವಿನಾ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ನೇಸಂ ಅತ್ಥಾನತ್ಥಜಾನನಂ ಸತ್ಥು ಕರುಣಾಯ ವಿನಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಉಭಯತ್ಥ ಸಕಿಚ್ಚಕಮೇವ ಸಿಯಾ। ಯತ್ಥ ಪನ ಯಸ್ಸಾ ಪಧಾನಭಾವೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ತಂ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೋಪಿ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋ, ತೇನ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸೇವಾಯಂ ಆವೇಣಿಕಾ ಪಟಿಪತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ಸತ್ಥು ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪದಾ ಸಾಸನಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಿಕತಾಯ ಸಾವಕಾನಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಏಕನ್ತಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಏತ್ಥ ಚ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪದಾಯ ಸತ್ಥು ಪಞ್ಞಾಮಹತ್ತಂ ಪಕಾಸಿತಂ ಹೋತಿ, ಚರಣಸಮ್ಪದಾಯ ಕರುಣಾಮಹತ್ತಂ। ತೇಸು ಪಞ್ಞಾಯ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮರಜ್ಜಪ್ಪತ್ತಿ, ಕರುಣಾಯ ಧಮ್ಮಸಂವಿಭಾಗೋ। ಪಞ್ಞಾಯ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖನಿಬ್ಬಿದಾ, ಕರುಣಾಯ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಸಹನಂ। ಪಞ್ಞಾಯ ಪರದುಕ್ಖಪರಿಜಾನನಂ, ಕರುಣಾಯ ಪರದುಕ್ಖಪತಿಕಾರಾರಮ್ಭೋ। ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾಭಿಮುಖಭಾವೋ, ಕರುಣಾಯ ತದಧಿಗಮೋ। ಪಞ್ಞಾಯ ಸಯಂ ತರಣಂ, ಕರುಣಾಯ ಪರೇಸಂ ತಾರಣಂ। ಪಞ್ಞಾಯ ಬುದ್ಧಭಾವಸಿದ್ಧಿ, ಕರುಣಾಯ ಬುದ್ಧಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿ। ಕರುಣಾಯ ವಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂಮಿಯಂ ಸಂಸಾರಾಭಿಮುಖಭಾವೋ, ಪಞ್ಞಾಯ ತತ್ಥ ಅನಭಿರತಿ। ತಥಾ ಕರುಣಾಯ ಪರೇಸಂ ಅಭಿಂಸಾಪನಂ
೧೩೪. ಗಮನಮ್ಪಿ ಹಿ ಗತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಗತೇ ಠಿತೇ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೧೪; ೨.೩೭೬)। ಸೋಭನನ್ತಿ ಸುಭಂ। ಸುಭಭಾವೋ ವಿಸುದ್ಧತಾಯ, ವಿಸುದ್ಧತಾ ದೋಸವಿಗಮೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧಮನವಜ್ಜ’’ನ್ತಿ। ಗಮನಞ್ಚ ನಾಮ ಬಹುವಿಧನ್ತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಗಮನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಆಹ। ಸೋ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಗತಿ ಅಧಿಗಮೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಗತಂ, ಗಮನ’’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಇದಾನಿ ತಸ್ಸೇವ ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇನ ಹೇಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಖೇಮಂ ದಿಸನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಅಸಜ್ಜಮಾನೋತಿ ಪರಿಪನ್ಥಾಭಾವೇನ ಸುಗತಿಗಮನೇಪಿ ಅಸಜ್ಜನ್ತೋ ಸಙ್ಗಂ ಅಕರೋನ್ತೋ, ಪಗೇವ ಇತರತ್ಥ। ಅಥ ವಾ ಏಕಾಸನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಖಿಪ್ಪಭಿಞ್ಞಾವಸೇನೇವ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗಾನಂ ಪಟಿಲದ್ಧಭಾವತೋ ಅಸಜ್ಜಮಾನೋ ಅಸಜ್ಜನ್ತೋ ಗತೋ। ಯಂ ಗಮನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಸಬ್ಬಮನತ್ಥಂ ಅಪಹರತಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಚ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಆವಹತಿ, ತದೇವ ಸೋಭನಂ ನಾಮ। ತೇನ ಚ ಭಗವಾ ಗತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಇತಿ ಸೋಭನಗಮನತ್ತಾ ಸುಗತೋ’’ತಿ ಸೋಭನತ್ಥೋ ಸು-ಸದ್ದೋತಿ ಕತ್ವಾ।
ಅಸುನ್ದರಾನಂ ದುಕ್ಖಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತೀನಂ ಅಭಾವತೋ ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖತ್ತಾ ಏಕನ್ತತೋ ಸುನ್ದರಂ ನಾಮ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತೂತಿ ಆಹ ‘‘ಸುನ್ದರಞ್ಚೇಸ ಠಾನಂ ಗತೋ ಅಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೧೫; ಧ॰ ಪ॰ ೨೦೩-೨೦೪)। ಸಮ್ಮಾತಿ ಸುಟ್ಠು। ಸುಟ್ಠು ಗಮನಞ್ಚ ನಾಮ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅನಭಿಭೂತಸ್ಸ ಗಮನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಹೀನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪುನ ಅಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛನ್ತೋ’’ತಿ। ಇದಞ್ಚ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಂ ಸಮ್ಮಾಗಮನಂ, ಯಾಯ ಆಗಮನೀಯಪಟಿಪದಾಯ ಸಿದ್ಧಂ, ಸಾಪಿ ಸಮ್ಮಾಗಮನಮೇವಾತಿ ಏವಮ್ಪಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಗತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಸಮ್ಪಾಪನೇ ಅವಿಪರೀತಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ। ‘‘ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಸ ಹಿತಸುಖಮೇವ ಕರೋನ್ತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಮಹಾಬೋಧಿಯಾ ಪಟಿಪದಾ ಅವಿಭಾಗೇನ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಸಬ್ಬದಾ ಹಿತಸುಖಾವಹಭಾವೇನೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಸಸ್ಸತಂ ಉಚ್ಛೇದನ್ತಿ ಇಮೇ ಅನ್ತೇ ಅನುಪಗಚ್ಛನ್ತೋ ಗತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಗತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಕಾಮಸುಖಂ ಅತ್ತಕಿಲಮಥನ್ತಿ ಇಮೇ ಅನುಪಗಚ್ಛನ್ತೋ ಗತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಗತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ತತ್ರಾತಿ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಯುತ್ತಸ್ಸೇವ ಭಾಸನೇ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೇ, ಸಾಧೇತಬ್ಬೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ। ಅಭೂತನ್ತಿ ಅಭೂತತ್ಥಂ। ಅತ್ಥಮುಖೇನ ಹಿ ವಾಚಾಯ ಅಭೂತತಾ, ಭೂತತಾ ವಾ। ಅತಚ್ಛನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಅಭೂತನ್ತಿ ಅತಚ್ಛನ್ತಿ ಅತಥಾಕಾರಂ ಅಞ್ಞಥಾಸನ್ತಂ। ಅನತ್ಥಸಞ್ಹಿತನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕೇನ, ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೇನ ವಾ ಅನತ್ಥೇನ ಸಞ್ಹಿತಂ, ಅನತ್ಥಾವಹಂ। ನ ಅತ್ಥೋತಿ ಅನತ್ಥೋ, ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಅಭಾವೋ ಚ, ತೇನ ಸಞ್ಹಿತಂ, ಪಿಸುಣವಾಚಂ, ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಮೇತ್ಥ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸಾಪಿ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮಾ ವಾಚಾ ಸೀಲವನ್ತಂ ‘‘ದುಸ್ಸೀಲೋ’’ತಿ, ಅಚಣ್ಡಾಲಾದಿಮೇವ ‘‘ಚಣ್ಡಾಲೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಾಸಮಾನಸ್ಸ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ದುತಿಯಾ ದುಸ್ಸೀಲಂ ‘‘ದುಸ್ಸೀಲೋ’’ತಿ, ಚಣ್ಡಾಲಾದಿಮೇವ ‘‘ಚಣ್ಡಾಲೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅವಿನಯೇನ ಭಾಸಮಾನಸ್ಸ। ತತಿಯಾ ನೇರಯಿಕಾದಿಕಸ್ಸ ನೇರಯಿಕಾದಿಭಾವವಿಭಾವನೀಕಥಾ ಯಥಾ ‘‘ಆಪಾಯಿಕೋ ದೇವದತ್ತೋ ನೇರಯಿಕೋ’’ತಿಆದಿಕಾ (ಚೂಳವ॰ ೩೪೮)। ಚತುತ್ಥೀ ‘‘ವೇದವಿಹಿತೇನ ಯಞ್ಞವಿಧಿನಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಕತಂ ಸುಗತಿಂ ಆವಹತೀ’’ತಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಬ್ಯಾಮೋಹನಕಥಾ। ಪಞ್ಚಮೀ ಭೂತೇನ ಪೇಸುಞ್ಞೂಪಸಂಹಾರಾದಿಕಥಾ। ಛಟ್ಠಾ ಯುತ್ತಪ್ಪತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಪವತ್ತಿತಾ ದಾನಸೀಲಾದಿಕಥಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಸಮ್ಮಾ ಗದತ್ತಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಅಭೂತಾದಿಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಭೂತಂ ತಚ್ಛಂ ಅತ್ಥಸಞ್ಹಿತಂ ಪಿಯಂ ಮನಾಪಂ ತತೋ ಏವ ಸಮ್ಮಾ ಸುಟ್ಠು ಗದನತೋ ಸುಗತೋ ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ। ಆಪಾಥಗಮನಮತ್ತೇನ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಪ್ಪಿಯಮ್ಪಿ ಹಿ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ಪಿಯಂ ಮನಾಪಮೇವ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿಯಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಹಿತಸುಖಾವಹತ್ತಾ।
ಅಪಿಚ ಸೋಭನಂ ಗತಂ ಗಮನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸುಗತೋ। ಭಗವತೋ ಹಿ ವೇನೇಯ್ಯಜನುಪಸಙ್ಕಮನಂ ಏಕನ್ತೇನ ತೇಸಂ ಹಿತಸುಖನಿಪ್ಫಾದನತೋ ಸೋಭನಂ ಭದ್ದಕಂ ಸುಗತೋ। ತಥಾ ಲೋಕಸಮುದಯಂ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಪಜಹನ್ತೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಂ ಆಪಾದೇನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾ ಗತೋ ಅತೀತೋತಿ ಸುಗತೋ। ಲೋಕನಿರೋಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಸಮ್ಮಾ ಗತೋ ಅಧಿಗತೋತಿ ಸುಗತೋ। ಲೋಕನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದಂ ಭಾವನಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಸಮ್ಮಾ ಗತೋ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಸುಗತೋ। ತಥಾ ಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ಮುತಂ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಪತ್ತಂ ಪರಿಯೇಸಿತಂ ಅನುವಿಚರಿತಂ ಮನಸಾ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಹತ್ಥತಲೇ ಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಸಮ್ಮಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಗತೋ ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸೀತಿ ಸುಗತೋ।
೧೩೫. ಸಬ್ಬಥಾತಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ। ಯೋ ಯೋ ಲೋಕೋ ಯಥಾ ಯಥಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ತಥಾ ತಥಾ। ತೇ ‘‘ಸಭಾವತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಭಾವತೋತಿ ದುಕ್ಖಸಭಾವತೋ। ಸಬ್ಬೋ ಹಿ ಲೋಕೋ ದುಕ್ಖಸಭಾವೋ। ಯಥಾಹ ‘‘ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ॰ ೧೪; ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೮೭)। ಸಮುದಯತೋತಿ ಯತೋ ಸೋ ಸಮುದೇತಿ, ತತೋ ತಣ್ಹಾದಿತೋ। ನಿರೋಧತೋತಿ ಯತ್ಥ ಸೋ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತತೋ ವಿಸಙ್ಖಾರತೋ। ನಿರೋಧೂಪಾಯತೋತಿ ಯೇನ ವಿಧಿನಾ ಸೋ ನಿರೋಧೋ ಪತ್ತಬ್ಬೋ, ತತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗತೋ, ಇತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪಕಾರಸ್ಸ ಅಭಾವಾ।
ಇತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಥಾ ಲೋಕಂ ಅವೇದೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತದತ್ಥಸಾಧಕಂ ಸುತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯತ್ಥ ಖೋ ಆವುಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ನ ಜಾಯತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಜುಕಂ ಜಾತಿಆದೀನಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘‘ನ ಚವತಿ ನ ಉಪಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಪದದ್ವಯೇನ ಅಪರಾಪರಂ ಚವನುಪಪಜ್ಜನಾನಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ನ ಜಾಯತೀತಿಆದಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಇತರಂ ಓಪಪಾತಿಕವಸೇನಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತನ್ತಿ ಜಾತಿಆದಿರಹಿತಂ। ಗಮನೇನಾತಿ ಪದಸಾ ಗಮನೇನ। ಞಾತೇಯ್ಯನ್ತಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಞಾತಾಯ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಞಾತಾ ಅಯಂ ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಿಕೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಕಾಮಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಸಞ್ಞಿಮ್ಹೀತಿ ಸಞ್ಞಾಸಹಿತೇ। ತತೋ ಏವ ಸಮನಕೇ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕೇ। ಅವಿಞ್ಞಾಣಕೇ ಪನ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸಮುದಾಯಮತ್ತೇ ಪಞ್ಞಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಲೋಕನ್ತಿ ಖನ್ಧಾದಿಲೋಕಂ। ಲೋಕನಿರೋಧನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ನಿರುಜ್ಝನಂ, ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವಾ। ಅದೇಸಮ್ಪಿ ಹಿ ತಂ ಯೇಸಂ ನಿರೋಧೋ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಉಪಚಾರತೋ, ದೇಸತೋಪಿ ನಿದ್ದಿಸೀಯತಿ ಯಥಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ, ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಪಹೀಯಮಾನಾ ಪಹೀಯತಿ, ಏತ್ಥ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೪೦೧; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩೪; ವಿಭ॰ ೨೦೪)।
ಗಮನೇನಾತಿ ಪಾಕತಿಕಗಮನೇನ। ಲೋಕಸ್ಸನ್ತೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅನ್ತಕಿರಿಯಾಹೇತುಭೂತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಕುದಾಚನನ್ತಿ ಕದಾಚಿಪಿ। ಅಪತ್ವಾತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಅನಧಿಗನ್ತ್ವಾ। ಪಮೋಚನನ್ತಿ ಪಮುತ್ತಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕಸ್ಸನ್ತಂ ಅಪತ್ವಾ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಮುತ್ತಿ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ। ಹವೇತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಲೋಕವಿದೂತಿ ಸಭಾವಾದಿತೋ ಸಬ್ಬಂ ಲೋಕಂ ಜಾನನ್ತೋ। ಸುಮೇಧೋತಿ ಸುನ್ದರಪಞ್ಞೋ। ಲೋಕನ್ತಗೂತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯೇನ ಲೋಕಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯೇನ ಲೋಕನ್ತಗೂ। ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಸ್ಸ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ವುಸಿತಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋ। ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮಿತತ್ತಾ, ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಿತಾವೀ। ನಾಸೀಸತಿ ನ ಪತ್ಥೇತಿ। ಯಥಾ ಇಮಂ ಲೋಕಂ, ಏವಂ ಪರಞ್ಚ ಲೋಕಂ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕತ್ತಾ।
೧೩೬. ಏವಂ ಯದಿಪಿ ಲೋಕವಿದುತಾ ಅನವಸೇಸತೋ ದಸ್ಸಿತಾ ಸಭಾವತೋ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ, ಲೋಕೋ ಪನ ಏಕದೇಸೇನೇವ ವುತ್ತೋತಿ ತಂ ಅನವಸೇಸತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚ ತಯೋ ಲೋಕಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಸಮೂಹೋ, ಸನ್ತಾನೋ ಚ ಸತ್ತಲೋಕೋ। ರೂಪಾದೀಸು ಸತ್ತವಿಸತ್ತತಾಯ ಸತ್ತೋ, ಲೋಕೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ, ತಬ್ಬಿಪಾಕೋ ಚಾತಿ ಲೋಕೋತಿ। ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಸಮೂಹೋ, ಸನ್ತಾನೋ ಚ ಓಕಾಸಲೋಕೋ ಲೋಕಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಸಾ, ಥಾವರಾ ಚ, ತೇಸಞ್ಚ ಓಕಾಸಭೂತೋತಿ। ತದಾಧಾರತಾಯ ಹೇಸ ‘‘ಭಾಜನಲೋಕೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಉಭಯೇಪಿ ಖನ್ಧಾ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಙ್ಖರೀಯನ್ತಿ, ಲುಜ್ಜನ್ತಿ ಪಲುಜ್ಜನ್ತಿ ಚಾತಿ। ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತಿಕಾ, ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿಕಾತಿ ಆಹಾರ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೩೨) ವಿಯ। ಏವಂ ಹಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕತಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಸಙ್ಖಾರಧಮ್ಮೋ, ನ ಸತ್ತಧಮ್ಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ।
ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕಥನ್ತಿ? ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ದೇಸನಾತಿ ನಾಯಂ ದೋಸೋ। ಯಥಾ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಏಕಧಮ್ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸಮ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಿನ್ದಮಾನೋ ಸಮ್ಮಾ ವಿರಜ್ಜಮಾನೋ ಸಮ್ಮಾ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನೋ ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಯನ್ತದಸ್ಸಾವೀ ಸಮ್ಮದತ್ಥಂ ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಕರೋ ಹೋತಿ। ಕತಮಸ್ಮಿಂ ಏಕಧಮ್ಮೇ? ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೨೭)। ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ಸಸ್ಸತಾದಿವಸೇನ ‘‘ಅತ್ತಾ, ಲೋಕೋ’’ತಿ ಚ ಪರಿಕಪ್ಪನಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸತ್ತವಿಸಯಾ, ನ ಸಙ್ಖಾರವಿಸಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋತಿ ವಾ ಅಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋತಿ ವಾ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಸತ್ತಲೋಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ।
ಯಾವತಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿಹರನ್ತೀತಿ ಯತ್ತಕೇ ಠಾನೇ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿವತ್ತನ್ತಿ ಪರಿಬ್ಭಮನ್ತಿ। ದಿಸಾ ಭನ್ತಿ ವಿರೋಚಮಾನಾತಿ ತೇಸಂ ಪರಿಬ್ಭಮನೇನೇವ ತಾ ದಿಸಾ ಪಭಸ್ಸರಾ ಹುತ್ವಾ ವಿರೋಚನ್ತಿ। ತಾವ ಸಹಸ್ಸಧಾ ಲೋಕೋತಿ ತತ್ತಕಂ ಸಹಸ್ಸಪ್ಪಕಾರೋ ಓಕಾಸಲೋಕೋ, ಸಹಸ್ಸಲೋಕಧಾತುಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತಾವ ಸಹಸ್ಸವಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ।
ತಮ್ಪೀತಿ ಏಕೋ ಲೋಕೋತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ ಯಾಯ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ಕಥಾಯ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾ ವುತ್ತಾ, ತಾಯ ಸಬ್ಬೋ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ಏಕೋ ಏಕವಿಧೋ ಪಕಾರನ್ತರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ದ್ವೇ ಲೋಕಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನಾಮ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣಂ, ತಸ್ಸ ಅಲೋಕಸಭಾವತ್ತಾ। ನನು ಚ ‘‘ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಲೋಕತಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ, ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾನಂ ಇಧ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಅಥ ವಾ ‘‘ನ ಲುಜ್ಜತಿ ನ ಪಲುಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ। ದಸಾಯತನಾನೀತಿ ದಸ ರೂಪಾಯತನಾನಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾವಚನೇನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನಿಚ್ಚತಾ। ತಾಯ ಚ ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ, ತಂ ದುಕ್ಖಂ। ಯಂ ದುಕ್ಖಂ, ತದನತ್ತಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೧೫) ವಚನತೋ ದುಕ್ಖಾನತ್ತತಾ ಚ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೀಣಿಪಿ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ। ನಾಮನ್ತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾ, ತೇ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಫಸ್ಸಾದಯೋ। ರೂಪನ್ತಿ ಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪಾನಿ, ತಾನಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಪಥವೀಆದಯೋತಿ ಅವಿಸೇಸೇನೇವ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಸಙ್ಖಾರಾ ಗಹಿತಾ। ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಯೇ ತೇಸಂ ವಿಸೇಸಾ ಕುಸಲಾದಯೋ, ಹೇತುಆದಯೋ ಚ, ತೇಪಿ ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇತಿ ಅಯಂ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋಪಿ ಸಬ್ಬಥಾ ವಿದಿತೋ’’ತಿ।
ಆಗಮ್ಮ ಚಿತ್ತಂ ಸೇತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆಸಯೋ ಮಿಗಾಸಯೋ ವಿಯ। ಯಥಾ ಮಿಗೋ ಗೋಚರಾಯ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಚ್ಚಾಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ವನಗಹನೇ ಸಯತೀತಿ ಸೋ ತಸ್ಸ ಆಸಯೋ, ಏವಂ ಅಞ್ಞಥಾ ಪವತ್ತಿತ್ವಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಆಗಮ್ಮ ಯತ್ಥ ಸೇತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಆಸಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೋ ಪನ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಆದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಚ, ಖನ್ತಿ ಚೇವಾನುಲೋಮಿಕಾ।
ಯಥಾಭೂತಞ್ಚ ಯಂ ಞಾಣಂ, ಏತಂ ಆಸಯಸದ್ದಿತ’’ನ್ತಿ॥
ತತ್ಥ ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠೀನಂ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠೀಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ಸತ್ತಾ ಇಮಾ ಏವ ದ್ವೇ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ। ಯಥಾಹ ‘‘ದ್ವಯನಿಸ್ಸಿತೋ ಖ್ವಾಯಂ, ಕಚ್ಚಾನ, ಲೋಕೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅತ್ಥಿತಞ್ಚ ನತ್ಥಿತಞ್ಚಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಿತಾತಿ ಹಿ ಸಸ್ಸತಗ್ಗಾಹೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನತ್ಥಿತಾತಿ ಉಚ್ಛೇದಗ್ಗಾಹೋ। ಅಯಂ ತಾವ ವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಆಸಯೋ। ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಪನ ಸುದ್ಧಸತ್ತಾನಂ ಅನುಲೋಮಿಕಾ ಖನ್ತಿ, ಯಥಾಭೂತಞಾಣನ್ತಿ ದುವಿಧೋ ಆಸಯೋ।
ಆಸಯಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಂ ಜಾನಾತಿ। ಜಾನನ್ತೋ ಚ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ, ತೇಸಞ್ಚ ಞಾಣಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇಪಿ ಜಾನಾತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಕಾಮಂ
ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ ಸನ್ತಾನೇ ಅನು ಅನು ಸಯನ್ತೀತಿ ಅನುಸಯಾ, ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇನ ನೇಸಂ ಕಾರಣಲಾಭೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಹಿ ಕಿಲೇಸಾ ಕಾರಣಲಾಭೇ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಕೇ ಪನ ತೇ? ರಾಗಾದಯೋ ಸತ್ತ ಅನಾಗತಾ ಕಿಲೇಸಾ, ಅತೀತಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ತಂಸಭಾವತ್ತಾ ತಥಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕಾಲಭೇದೇನ ಸಭಾವಭೇದೋ ಅತ್ಥಿ। ತಂ ಸತ್ತವಿಧಂ ಅನುಸಯಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಸನ್ತಾನೇ ಪರೋಪರಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಜಾನಾತಿ।
ಚರಿತನ್ತಿ ಸುಚರಿತದುಚ್ಚರಿತಂ। ತಂ ಹಿ ವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೮೧೪, ೮೧೭) ಚರಿತನಿದ್ದೇಸೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ। ಅಥ ವಾ ಚರಿತನ್ತಿ ಚರಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಾ ಪನ ರಾಗದೋಸಮೋಹಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವಿತಕ್ಕವಸೇನ ಛ ಮೂಲಚರಿಯಾ, ತಾಸಂ ಅಪರಿಯನ್ತೋ ಅನ್ತರಭೇದೋ, ಸಂಸಗ್ಗಭೇದೋ ಪನ ತೇಸಟ್ಠಿವಿಧೋ। ತಂ ಚರಿತಂ ಸಭಾವತೋ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನತೋ ಸಮುಟ್ಠಾನತೋ ಫಲತೋ ನಿಸ್ಸನ್ದತೋತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಪಕಾರೇನ ಜಾನಾತಿ।
ಅಧಿಮುತ್ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತು। ಸಾ ದುವಿಧಾ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿ ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತೀತಿ। ಯಾಯ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ ಸತ್ತಾ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇಯೇವ ಸೇವನ್ತಿ, ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ ಚ ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇಯೇವ। ಸಾ ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತು ಅಜ್ಝಾಸಯಸಭಾವೋ ಅಧಿಮುತ್ತಿ। ತಂ ಅಧಿಮುತ್ತಿಂ ಜಾನಾತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಅಧಿಮುತ್ತಿ ಹೀನಾ, ಇಮಸ್ಸ ಪಣೀತಾ’’ತಿ, ತತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಮುದು, ಇಮಸ್ಸ ಮುದುತರಾ, ಇಮಸ್ಸ ಮುದುತಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಹಿ ತಿಕ್ಖಮುದುಭಾವಾದಿನಾ ಯಥಾರಹಂ ಅಧಿಮುತ್ತಿಯಾ ತಿಕ್ಖಮುದುಭಾವಾದಿಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನೀಯಂ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೮೧೮, ೮೨೦) ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ
ಅಪ್ಪರಜಂ ಅಕ್ಖಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಾ, ಅಪ್ಪಂ ವಾ ರಜಂ ಪಞ್ಞಾಮಯೇ ಅಕ್ಖಿಮ್ಹಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಾ, ಅನುಸ್ಸದರಾಗಾದಿರಜಾ ಸತ್ತಾ, ತೇ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖೇ। ಮಹಾರಜಕ್ಖೇತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಉಸ್ಸದರಾಗಾದಿರಜಾ ಮಹಾರಜಕ್ಖಾ।
ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೇತಿ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೇತಿ ಮುದುಕೇಹಿ ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೇ। ಉಪನಿಸ್ಸಯಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಾಮ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ। ಸ್ವಾಕಾರೇತಿ ಸುನ್ದರಾಕಾರೇ ಕಲ್ಯಾಣಪಕತಿಕೇ, ವಿವಟ್ಟಜ್ಝಾಸಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುವಿಞ್ಞಾಪಯೇತಿ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಂ ಸುಕರೇ ಸದ್ಧೇ, ಪಞ್ಞವನ್ತೇ ಚ। ಭಬ್ಬೇ ಅಭಬ್ಬೇತಿ ಏತ್ಥ ಭಬ್ಬೇತಿ ಕಮ್ಮಾವರಣಕಿಲೇಸಾವರಣವಿಪಾಕಾವರಣರಹಿತೇ। ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ದ್ವಾಕಾರದುವಿಞ್ಞಾಪಯಾಭಬ್ಬಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ರಾಗರಜೋ ಅಪ್ಪೋ, ಇಮಸ್ಸ ದೋಸರಜೋ ಅಪ್ಪೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖೇಸು ಜಾನನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಅಪರಿಮಾಣೇ ಸತ್ತೇ ಆಸಯಾದಿತೋ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾ ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸತ್ತಲೋಕೋಪಿ ಸಬ್ಬಥಾ ವಿದಿತೋ।
ನನು ಚ ಸತ್ತೇಸು ಪಮಾಣಾದಿಪಿ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೀತಿ? ಅತ್ಥಿ। ತಸ್ಸ ಪನ ಜಾನನಂ ನ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗಾಯ ನಿರೋಧಾಯಾತಿ ಇಧ ನ ಗಹಿತಂ, ಭಗವತೋ ಪನ ತಮ್ಪಿ ಸುವಿದಿತಂ ಸುವವತ್ಥಾಪಿತಮೇವ, ಪಯೋಜನಾಭಾವಾ ದೇಸನಂ ನಾರುಳ್ಹಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ ಪರಿತ್ತಂ ನಖಸಿಖಾಯಂ ಪಂಸುಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸಿ ‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕತಮಂ ನು ಖೋ ಬಹುತರಂ – ಯೋ ವಾಯಂ ಮಯಾ ಪರಿತ್ತೋ ನಖಸಿಖಾಯಂ ಪಂಸು ಆರೋಪಿತೋ, ಅಯಂ ವಾ ಮಹಾಪಥವೀ’’’ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೧೨೧)।
೧೩೭. ಓಕಾಸಲೋಕೋಪಿ ಸಬ್ಬಥಾ ವಿದಿತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಚಕ್ಕವಾಳನ್ತಿ ಲೋಕಧಾತು। ಸಾ ಹಿ ನೇಮಿಮಣ್ಡಲಸದಿಸೇನ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತೇನ ಸಮನ್ತತೋ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಚಕ್ಕವಾಳ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಚತುತಿಂಸಸತಾನಿ ಚಾತಿ ಚತುಅಧಿಕಾನಿ ತಿಂಸಸತಾನಿ, ತೀಣಿಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿಸತಾನಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಅಡ್ಢುಡ್ಢಾನೀತಿ ಉಪಡ್ಢಚತುತ್ಥಾನಿ, ತೀಣಿಸತಾನಿ, ಪಞ್ಞಾಸಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಹುತಾನೀತಿ ದಸಸಹಸ್ಸಾನಿ। ಸಙ್ಖಾತಾತಿ ಕಥಿತಾ। ಸಣ್ಠಿತೀತಿ ಹೇಟ್ಠಾ, ಉಪರಿತೋ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಠಿತಿ।
ಏವಂ ಸಣ್ಠಿತೇತಿ ಏವಮವಟ್ಠಿತೇ। ಏತ್ಥಾತಿ ಚಕ್ಕವಾಳೇ। ಅಚ್ಚುಗ್ಗತೋ ತಾವದೇವಾತಿ ತತ್ತಕಮೇವ ಚತುರಾಸೀತಿ ಯೋಜನಸಹಸ್ಸಾನಿಯೇವ ಉಬ್ಬೇಧೋ
‘‘ಸಿನೇರು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಬ್ಬತರಾಜಾ ಚತುರಾಸೀತಿ ಯೋಜನಸಹಸ್ಸಾನಿ ಆಯಾಮೇನ, ಚತುರಾಸೀತಿ ಯೋಜನಸಹಸ್ಸಾನಿ ವಿತ್ಥಾರೇನಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೬೬)।
ತತೋತಿ ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ, ಉಪರಿ ಚ ವುತ್ತಪ್ಪಮಾಣತೋ। ಉಪಡ್ಢುಪಡ್ಢೇನಾತಿ ಉಪಡ್ಢೇನ ಉಪಡ್ಢೇನ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸ ಯೋಜನಸಹಸ್ಸಾನಿ ಸಮುದ್ದೇ ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋ ತತ್ತಕಮೇವ ಚ ಉಪರಿ ಉಗ್ಗತೋ ಯುಗನ್ಧರಪಬ್ಬತೋ, ಏಕವೀಸ ಯೋಜನಸಹಸ್ಸಾನಿ ಸಮುದ್ದೇ ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋ ತತ್ತಕಮೇವ ಚ ಉಪರಿ ಉಗ್ಗತೋ ಈಸಧರೋ ಪಬ್ಬತೋತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಉಪಡ್ಢುಪಡ್ಢಪಮಾಣತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಯಾವ ಚಕ್ಕವಾಳಪಾದಮೂಲಾ ಅನುಪುಬ್ಬನಿನ್ನೋ, ಏವಂ ಯಾವ ಸಿನೇರುಪಾದಮೂಲಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಿನೇರುಪಮಾಣತೋ ಉಪಡ್ಢಪಮಾಣೋಪಿ ಯುಗನ್ಧರಪಬ್ಬತೋ ಪಥವಿಯಂ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ಏವಂ ಈಸಧರಾದಯೋಪೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ ‘‘ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನುಪುಬ್ಬನಿನ್ನೋ ಅನುಪುಬ್ಬಪೋಣೋ ಅನುಪುಬ್ಬಪಬ್ಭಾರೋ’’ತಿ (ಉದಾ॰ ೪೫; ಚೂಳವ॰ ೩೮೪; ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೧೯)। ಸಿನೇರುಯುಗನ್ಧರಾದೀನಂ ಅನ್ತರೇ ಸೀದನ್ತರಸಮುದ್ದಾ ನಾಮ। ತೇ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸಿನೇರುಆದೀನಂ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತಸಮಾನಪರಿಮಾಣಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಬ್ರಹಾತಿ ಮಹನ್ತೋ।
ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋತಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪನವಸೇನ ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ ಠಿತಾ। ಸಿನೇರುಂ ತಾವ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ಯುಗನ್ಧರೋ, ತಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಈಸಧರೋ। ಏವಂ ತಂ ತಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಿತಾ ‘‘ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ।
ಯೋಜನಾನಂ ಸತಾನುಚ್ಚೋ, ಹಿಮವಾ ಪಞ್ಚ ಪಬ್ಬತೋತಿ ಹಿಮವಾ ಪಬ್ಬತೋ ಪಞ್ಚ ಯೋಜನಾನಂ ಸತಾನಿ ಉಚ್ಚೋ ಉಬ್ಬೇಧೋ। ನಗವ್ಹಯಾತಿ ನಗ-ಸದ್ದೇನ ಅವ್ಹಾತಬ್ಬಾ ರುಕ್ಖಾಭಿಧಾನಾ। ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಕ್ಖನ್ಧಸಾಖಾಯಾಮಾತಿ’ ಉಬ್ಬೇಧತೋ ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಕ್ಖನ್ಧಾಯಾಮಾ, ಉಬ್ಬೇಧತೋ, ಸಮನ್ತತೋ ಚ ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಸಾಖಾಯಾಮಾ ಸತಯೋಜನವಿತ್ಥಿಣ್ಣಾ, ತಾವದೇವ ಚ ಉಗ್ಗತಾ। ಯಸ್ಸಾನುಭಾವೇನಾತಿ ಯಸ್ಸಾ ಮಹನ್ತತಾ ಕಪ್ಪಟ್ಠಾಯಿತಾದಿಪ್ಪಕಾರೇನ ಪಭಾವೇನ।
ಗರುಳಾನಂ ಸಿಮ್ಬಲಿರುಕ್ಖೋ ಸಿನೇರುಸ್ಸ ದುತಿಯಪರಿಭಣ್ಡೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ।
ಸಿರೀಸೇನಾತಿ ಸತ್ತಮನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಸಿರೀಸೋ ಭವತಿ ಸತ್ತಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತತ್ಥ ಚಣ್ಡಮಣ್ಡಲಂ ಹೇಟ್ಠಾ, ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಂ ಉಪರಿ। ತಸ್ಸ ಆಸನ್ನಭಾವೇನ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಂ ಅತ್ತನೋ ಛಾಯಾಯ ವಿಕಲಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ತಾನಿ ಯೋಜನನ್ತರಿಕಾನಿ ಯುಗನ್ಧರಗ್ಗಪಮಾಣೇ ಆಕಾಸೇ ವಿಚರನ್ತಿ। ಅಸುರಭವನಂ ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ। ಅವೀಚಿ ಜಮ್ಬುದೀಪಸ್ಸ। ಜಮ್ಬುದೀಪೋ ಸಕಟಸಣ್ಠಾನೋ। ಅಪರಗೋಯಾನಂ ಆದಾಸಸಣ್ಠಾನೋ। ಪುಬ್ಬವಿದೇಹೋ ಅದ್ಧಚನ್ದಸಣ್ಠಾನೋ। ಉತ್ತರಕುರು ಪೀಠಸಣ್ಠಾನೋ। ತಂತಂನಿವಾಸೀನಂ, ತಂತಂಪರಿವಾರದೀಪವಾಸೀನಞ್ಚ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಮುಖಮ್ಪಿ ತಂತಂಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ತದನ್ತರೇಸೂತಿ ತೇಸಂ ಚಕ್ಕವಾಳಾನಂ ಅನ್ತರೇಸು। ತಿಣ್ಣಂ ಹಿ ಪತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಆಸನ್ನಭಾವೇನ ಠಪಿತಾನಂ ಅನ್ತರಸದಿಸೇ ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ಚಕ್ಕವಾಳಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಏಕೇಕೋ ಲೋಕನ್ತರನಿರಯೋ।
ಅನನ್ತಾನೀತಿ ಅಪರಿಮಾಣಾನಿ, ‘‘ಏತ್ತಕಾನೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಮಿನಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾನಿ। ಭಗವಾ ಅನನ್ತೇನ ಬುದ್ಧಞಾಣೇನ ಅವೇದಿ ‘‘ಅನನ್ತೋ ಆಕಾಸೋ, ಅನನ್ತೋ ಸತ್ತನಿಕಾಯೋ, ಅನನ್ತಾನಿ ಚಕ್ಕವಾಳಾನೀ’’ತಿ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಅನನ್ತಂ ಬುದ್ಧಞಾಣಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ ಸಯಮ್ಪಿ ಅನನ್ತತ್ತಾ। ಯಾವತಕಂ ಹಿ ಞೇಯ್ಯಂ, ತಾವತಕಂ ಞಾಣಂ। ಯಾವತಕಂ ಞಾಣಂ, ತಾವತಕಂ ಞೇಯ್ಯಂ। ಞೇಯ್ಯಪರಿಯನ್ತಿಕಂ ಞಾಣಂ, ಞಾಣಪರಿಯನ್ತಿಕಂ ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನನ್ತೇನ ಬುದ್ಧಞಾಣೇನ ಅವೇದೀ’’ತಿ। ಅನನ್ತತಾ ಚಸ್ಸ ಅನನ್ತಞೇಯ್ಯಪಟಿವಿಜ್ಝನೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಚಾರತ್ತಾ। ನನು ಚೇತ್ಥ ವಿವಟ್ಟಾದೀನಮ್ಪಿ ವಿದಿತತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಸಾ ಪನ ಪರತೋ ಅಭಿಞ್ಞಾಕಥಾಯಂ ಆಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ ಇಧ ನ ಗಹಿತಾ।
೧೩೮. ಅತ್ತನಾತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಮೇತಂ। ಗುಣೇಹಿ ಅತ್ತನಾ ವಿಸಿಟ್ಠತರಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತರ-ಗ್ಗಹಣಂ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಅನುತ್ತರೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥನಿದ್ದೇಸತಾಯ ಕತಂ, ನ ವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅತ್ಥಿತಾಯ। ಸದೇವಕೇ ಹಿ ಲೋಕೇ ಸದಿಸಕಪ್ಪೋಪಿ ನಾಮ ಕೋಚಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ಸದಿಸೋ। ವಿಸಿಟ್ಠೇ ಪನ ಕಾ ಕಸ್ಸಚೀತಿ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ। ಅಭಿಭವತೀತಿ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಂ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಮೇತ್ತಾಕರುಣಾನಂ, ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸದ್ಧಾಸತಿವೀರಿಯಪಞ್ಞಾನಞ್ಚ ಉಕ್ಕಂಸಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮುದಾಗಮತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ ಸವಾಸನಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ಉಕ್ಕಂಸಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತೋ ಸತ್ಥು ಸೀಲಗುಣೋ। ತೇನ ಭಗವಾ ಸದೇವಕಂ ಲೋಕಂ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಅಭಿಭುಯ್ಯ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಪನ ಲೋಕಿಯಂ ಕಾಮಾವಚರಮೇವ।
ಯದಿ ಏವಂ, ಕಥಂ ತೇನ ಸದೇವಕಂ ಲೋಕಂ ಅಭಿಭವತೀತಿ? ತಸ್ಸಾಪಿ ಆನುಭಾವತೋ ಅಸದಿಸತ್ತಾ। ತಮ್ಪಿ ಹಿ ವಿಸಯತೋ, ಪವತ್ತಿತೋ, ಪವತ್ತಿ ಆಕಾರತೋ ಚ ಉತ್ತರಿತರಮೇವ। ತಂ ಹಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಂ ಸತ್ಥು ವಿಮುತ್ತಿಗುಣಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತಿ, ಪವತ್ತಮಾನಞ್ಚ ಅತಕ್ಕಾವಚರಂ ಪರಮಗಮ್ಭೀರಂ ಸಣ್ಹಸುಖುಮಂ ಸವಿಸಯಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಾನಂ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಸುಟ್ಠು ಪಾಕಟಂ ವಿಭೂತತರಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ಸಮ್ಮದೇವ ಚ ವಸೀಭಾವಸ್ಸ ಪಾಪಿತತ್ತಾ, ಭವಙ್ಗಪರಿವಾಸಸ್ಸ ಚ ಅತಿಪರಿತ್ತಕತ್ತಾ ಲಹುಂ ಲಹುಂ ಪವತ್ತತೀತಿ।
ಏವಂ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಭಗವತೋ ಉತ್ತರಿತರಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸದಿಸಸ್ಸಾಪಿ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಸಮೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಸಮೋತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇನ ಸಮಾ ಸದಿಸಾತಿ ಅಸಮೋ। ತಥಾ ಅಸಮೇಹಿ ಅತೀತಾನಾಗತಬುದ್ಧೇಹಿ ಸಮೋ, ಅಸಮಾ ವಾ ಸಮಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಸಮಸಮೋ। ಸೀಲಾದಿಗುಣೇನ ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಪಟಿಮಾತಿ ಅಪ್ಪಟಿಮೋ। ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತತ್ಥ ಉಪಮಾಮತ್ತಂ ಪಟಿಮಾ, ಸದಿಸೂಪಮಾ ಪಟಿಭಾಗೋ, ಯುಗಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಠಿತೋ ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ನ ಖೋ ಪನಾಹಂ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ಮಮ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುನಾ ಹತ್ಥತಲೇ ಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬಲೋಕಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ತತ್ಥ ಸದೇವಕೇ…ಪೇ॰… ಪಜಾಯ ಅತ್ತನಾ ಅತ್ತತೋ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನತರಂ ಸಮ್ಪನ್ನತರಸೀಲಂ ಕಞ್ಚಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ನ ಖೋ ಪನ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ತಾದಿಸಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಗ್ಗಪ್ಪಸಾದಸುತ್ತಾದೀನೀತಿ ಏತ್ಥ –
‘‘ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ ಅಪದಾ ವಾ ದ್ವಿಪದಾ ವಾ ಚತುಪ್ಪದಾ ವಾ ಬಹುಪ್ಪದಾ ವಾ ರೂಪಿನೋ ವಾ ಅರೂಪಿನೋ ವಾ ಸಞ್ಞಿನೋ ವಾ ಅಸಞ್ಞಿನೋ ವಾ ನೇವಸಞ್ಞಿನಾಸಞ್ಞಿನೋ ವಾ, ತಥಾಗತೋ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತಿ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ। ಯೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬುದ್ಧೇ ಪಸನ್ನಾ, ಅಗ್ಗೇ
ಇದಂ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ –
‘‘ಸದೇವಕೇ…ಪೇ॰… ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ತಥಾಗತೋ ಅಭಿಭೂ ಅನಭಿಭೂತೋ ಅಞ್ಞದತ್ಥುದಸೋ ವಸವತ್ತೀ, ತಸ್ಮಾ ‘ತಥಾಗತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೨೪; ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೮೮) –
ಏವಮಾದೀನಿ ಸುತ್ತಪದಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಆದಿಕಾ ಗಾಥಾಯೋತಿ ಏತ್ಥ –
‘‘ಅಹಂ ಹಿ ಅರಹಾ ಲೋಕೇ, ಅಹಂ ಸತ್ಥಾ ಅನುತ್ತರೋ।
ಏಕೋಮ್ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಸೀತಿಭೂತೋಸ್ಮಿ ನಿಬ್ಬುತೋ॥ (ಮಹಾವ॰ ೧೧; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೫; ೨.೩೪೧)।
‘‘ದನ್ತೋ ದಮಯತಂ ಸೇಟ್ಠೋ, ಸನ್ತೋ ಸಮಯತಂ ಇಸಿ।
ಮುತ್ತೋ ಮೋಚಯತಂ ಅಗ್ಗೋ, ತಿಣ್ಣೋ ತಾರಯತಂ ವರೋ॥ (ಇತಿವು॰ ೧೧೨)।
‘‘ನಯಿಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಪರಸ್ಮಿಂ ವಾ ಪನ,
ಬುದ್ಧೇನ ಸೇಟ್ಠೋ ಸದಿಸೋ ಚ ವಿಜ್ಜತಿ।
ಯಮಾಹು ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಾನಂ ಅಗ್ಗತಂ ಗತೋ,
ಪುಞ್ಞತ್ಥಿಕಾನಂ ವಿಪುಲಫಲೇಸಿನ’’ನ್ತಿ॥ (ವಿ॰ ವ॰ ೧೦೪೭; ಕಥಾ॰ ೭೯೯) –
ಏವಮಾದಿಕಾ ಗಾಥಾ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾ।
೧೩೯. ದಮೇತೀತಿ ಸಮೇತಿ, ಕಾಯಸಮಾದೀಹಿ ಯೋಜೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂ ಪನ ಕಾಯಸಮಾದೀಹಿ ಯೋಜನಂ ಯಥಾರಹಂ ತದಙ್ಗವಿನಯಾದೀಸು ಪತಿಟ್ಠಾಪನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿನೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ದಮೇತುಂ ಯುತ್ತಾತಿ ಅಮನುಸ್ಸಪುರಿಸಾತಿ ಏತ್ಥ ನ ಮನುಸ್ಸಾತಿ ಅಮನುಸ್ಸಾ। ತಂಸದಿಸತಾ ಏತ್ಥ ಜೋತೀಯತಿ, ತೇನ ಮನುಸ್ಸತ್ತಮತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ಅಞ್ಞಂ ಸಮಾನನ್ತಿ ಯಕ್ಖಾದಯೋ ‘‘ಅಮನುಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ಯೇ ಕೇಚಿ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಅಞ್ಞೇ। ತಥಾ ಹಿ ತಿರಚ್ಛಾನಪುರಿಸಾನಂ ವಿಸುಂ ಗಹಣಂ ಕತಂ, ಯಕ್ಖಾದಯೋ ಏವ ಚ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ। ಅಪಲಾಲೋ ಹಿಮವನ್ತವಾಸೀ। ಚೂಳೋದರಮಹೋದರಾ ನಾಗದೀಪವಾಸಿನೋ। ಅಗ್ಗಿಸಿಖಧೂಮಸಿಖಾ ಸೀಹಳದೀಪವಾಸಿನೋ। ನಿಬ್ಬಿಸಾ ಕತಾ ದೋಸವಿಸಸ್ಸ ವಿನೋದನೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸರಣೇಸು ಚ ಸೀಲೇಸು ಚ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತಾ’’ತಿ। ಕೂಟದನ್ತಾದಯೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಘೋಟಮುಖಉಪಾಲಿಗಹಪತಿಆದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಕ್ಕದೇವರಾಜಾದಯೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಜಕಲಾಪಯಕ್ಖಬಕಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಂ ಇದಂ ಚೇತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಕೇಸಿಸುತ್ತಂ। ವಿನೀತಾ ವಿಚಿತ್ರೇಹಿ ವಿನಯನೂಪಾಯೇಹೀತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ ಯಥಾರಹಂ ಸಣ್ಹಾದೀಹಿ ಉಪಾಯೇಹಿ ವಿನಯಸ್ಸ ದೀಪನತೋ।
ವಿಸುದ್ಧಸೀಲಾದೀನಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನೀತಿ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಸೀಲಸ್ಸ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಲಾಭಿನೋ ದುತಿಯಜ್ಝಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಉಪರೂಪರಿ ವಿಸೇಸಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ‘‘ದನ್ತೇಪಿ ದಮೇತಿಯೇವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ದಮಥಂ ಅನುಪಗತಾ ಪುರಿಸದಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಯೇ ಪನ ವಿಪ್ಪಕತದಮ್ಮಭಾವಾ ಸಬ್ಬಥಾ ದಮೇತಬ್ಬತಂ ನಾತಿವತ್ತಾ, ತೇ ಸತ್ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ದನ್ತೇಪಿ ದಮೇತಿಯೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇಪಿ ಹಿ ಪುರಿಸದಮ್ಮಾ ಏವಾತಿ, ಯತೋ ನೇ ಸತ್ಥಾ ದಮೇತಿ।
ಅತ್ಥಪದನ್ತಿ ಅತ್ಥಾಭಿಬ್ಯಞ್ಜಕಪದಂ, ವಾಕ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಾಕ್ಯೇನ ಹಿ ಅತ್ಥಾಭಿಬ್ಯತ್ತಿ, ನ ನಾಮಾದಿಪದಮತ್ತೇನ। ಏಕಪದಭಾವೇನ ಚ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ ಸತ್ಥು ಪುರಿಸದಮ್ಮಸಾರಥಿಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಭಗವಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಟ್ಠ ದಿಸಾತಿ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ। ತಾ ಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧಾಪಿ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಭಾವೇನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅಪದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ದಿಸಾ, ದಿಸಾ ವಿಯಾತಿ ವಾ ದಿಸಾ। ಅಸಜ್ಜಮಾನಾತಿ ನ ಸಜ್ಜಮಾನಾ ವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿಸ್ಸಙ್ಗಚಾರಾ। ಧಾವನ್ತಿ ಜವನವುತ್ತಿಯೋಗತೋ। ಏಕಂಯೇವ ದಿಸಂ ಧಾವತಿ, ಅತ್ತನೋ ಕಾಯಂ ಅಪರಿವತ್ತೇನ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸತ್ಥಾರಾ ಪನ ದಮಿತಾ ಪುರಿಸದಮ್ಮಾ ಏಕಿರಿಯಾಪಥೇನೇವ ಅಟ್ಠ ದಿಸಾ ಧಾವನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಪಲ್ಲಙ್ಕೇನೇವ ನಿಸಿನ್ನಾ’’ತಿ। ಅಟ್ಠ ದಿಸಾತಿ ಚ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ, ಲೋಕಿಯೇಹಿ ಅಗತಪುಬ್ಬಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿದಿಸಂ, ಅಮತದಿಸಞ್ಚ ಪಕ್ಖನ್ದನತೋ।
೧೪೦. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖೋ ಅತ್ತಭಾವೋ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕೋ, ಇಧಲೋಕತ್ಥೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥೇಹಿ। ಯಥಾರಹನ್ತಿ ಯಥಾನುರೂಪಂ। ತೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ಯೋ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಯಂ ಯಂ ಅರಹತಿ, ತದನುರೂಪಂ। ಅನುಸಾಸತೀತಿ ವಿನೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪತಿಟ್ಠಪೇತಿ, ಸಹ ಅತ್ಥೇನ ವತ್ತತೀತಿ ಸತ್ಥೋ, ಭಣ್ಡಮೂಲೇನ ವಾಣಿಜ್ಜಾಯ ದೇಸನ್ತರಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಜನಸಮೂಹೋ। ಹಿತುಪದೇಸಾದಿವಸೇನ ಪರಿಪಾಲೇತಬ್ಬೋ ಸಾಸಿತಬ್ಬೋ ಸೋ ಏತಸ್ಸ ಸತ್ಥಾ, ಸತ್ಥವಾಹೋ। ಸೋ ವಿಯ ಭಗವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ಥಾ ವಿಯಾತಿ ಸತ್ಥಾ, ಭಗವಾ ಸತ್ಥವಾಹೋ’’ತಿ।
ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ನಿದ್ದೇಸಪಾಳಿನಯೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಸತ್ಥವಾಹೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸತ್ಥೇತಿ ಸತ್ಥಿಕೇ ಜನೇ। ಕಂ ತಾರೇನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಕನ್ತಾರೋ, ನಿರುದಕೋ ಅರಞ್ಞಪ್ಪದೇಸೋ। ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ಪನ ಇತರೋಪಿ ಅರಞ್ಞಪ್ಪದೇಸೋ ತಥಾ ವುಚ್ಚತಿ। ಚೋರಕನ್ತಾರನ್ತಿ ಚೋರೇಹಿ ಅಧಿಟ್ಠಿತಕನ್ತಾರಂ। ತಥಾ ವಾಳಕನ್ತಾರಂ। ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಕನ್ತಾರನ್ತಿ ದುಲ್ಲಭಭಿಕ್ಖಂ ಕನ್ತಾರಂ। ತಾರೇತೀತಿ ಅಖೇಮನ್ತಟ್ಠಾನಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇತಿ। ಉತ್ತಾರೇತೀತಿಆದಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಉತ್ತಾರೇತೀತಿ ಖೇಮನ್ತಭೂಮಿಂ ಉಪನೇನ್ತೋ ತಾರೇತಿ। ನಿತ್ತಾರೇತೀತಿ ಅಖೇಮನ್ತಟ್ಠಾನತೋ ನಿಕ್ಖಾಮೇನ್ತೋ ತಾರೇತಿ। ಪತಾರೇತೀತಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತಾರೇತಿ, ಹತ್ಥೇನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಯ ತಾರೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ತಾರಣುತ್ತಾರಣಾದಿಖೇಮಟ್ಠಾನೇ ಠಪನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಖೇಮನ್ತಭೂಮಿಂ ಸಮ್ಪಾಪೇತೀ’’ತಿ। ಸತ್ತೇತಿ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತೇ। ಮಹಾಗಹನತಾಯ, ಮಹಾನತ್ಥತಾಯ, ದುನ್ನಿತ್ಥರಣತಾಯ ಚ ಜಾತಿಯೇವ ಕನ್ತಾರೋ ಜಾತಿಕನ್ತಾರೋ, ತಂ ಜಾತಿಕನ್ತಾರಂ।
ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನಾತಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಸತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ। ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಏವ ಹಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಸತ್ತಾ, ನ ತಿರಚ್ಛಾನಾದಯೋ। ಭಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನಾತಿ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮೋಕ್ಕಮನಸ್ಸ ಯೋಗ್ಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನವಸೇನ। ಏತನ್ತಿ ‘‘ದೇವಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿ ಏತಂ ವಚನಂ। ಭಗವತೋತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ಯಥಾ ‘‘ಉಪಜ್ಝಾಯತೋ ಅಜ್ಝೇತೀ’’ತಿ, ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಆದಿಕಂ ಮಗ್ಗಫಲಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಬಲವಕಾರಣಂ।
ಗಗ್ಗರಾಯಾತಿ ಗಗ್ಗರಾಯ ನಾಮ ರಞ್ಞೋ ದೇವಿಯಾ, ತಾಯ ವಾ ಕಾರಿತತ್ತಾ ‘‘ಗಗ್ಗರಾ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾಯ। ಸರೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಅಗ್ಗಹೇಸೀತಿ ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಏಸೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಧಮ್ಮಸಞ್ಞಾಯ ಸರೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿ, ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಚ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಪರಿಸಪರಿಯನ್ತೇ ನಿಪಜ್ಜಿ। ಸನ್ನಿರುಮ್ಭಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸೀತಿ ತಸ್ಸ ಸೀಸೇ ದಣ್ಡಸ್ಸ ಠಪಿತಭಾವಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ತತ್ಥ ದಣ್ಡಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಮಣ್ಡೂಕೋಪಿ ದಣ್ಡೇ ಠಪಿತೇಪಿ ‘‘ಅರೇ ಅಹಮ್ಪಿ ನಾಮ ಇಧ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ’’ತಿ ಭಗವತೋ ಪಾದೇ ವನ್ದಿ ಕತಞ್ಞುತಾಸಂವಡ್ಢಿತೇನ ಪೇಮಗಾರವಬಹುಮಾನೇನ।
ಭಗವಾ ಜಾನನ್ತೋವ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಕಮ್ಮಫಲಂ, ಬುದ್ಧಾನುಭಾವಞ್ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕಾತುಕಾಮೋ ‘‘ಕೋ ಮೇ ವನ್ದತೀ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ಪುಚ್ಛಿ। ತತ್ಥ ಕೋತಿ ದೇವನಾಗಯಕ್ಖಗನ್ಧಬ್ಬಾದೀಸು ಕೋ, ಕತಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮೇತಿ ಮಮ। ಪಾದಾನೀತಿ ಪಾದೇ। ಇದ್ಧಿಯಾತಿ ಇಮಾಯ ಏವರೂಪಾಯ ದೇವಿದ್ಧಿಯಾ। ‘‘ಯಸಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಏದಿಸೇನ ಪರಿವಾರೇನ, ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಚ। ಜಲನ್ತಿ ವಿಜ್ಜೋತಮಾನೋ। ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನಾತಿ ಅತಿವಿಯ ಕನ್ತೇನ ಕಮನೀಯೇನ ಸುನ್ದರೇನ। ವಣ್ಣೇನಾತಿ ಛವಿವಣ್ಣೇನ ಸರೀರವಣ್ಣನಿಭಾಯ। ಸಬ್ಬಾ ಓಭಾಸಯಂ ದಿಸಾತಿ ಸಬ್ಬಾ ದಸಪಿ ದಿಸಾ ಪಭಾಸೇನ್ತೋ, ಚನ್ದೋ ವಿಯ, ಸೂರಿಯೋ ವಿಯ ಚ ಏಕೋಭಾಸಂ ಏಕಾಲೋಕಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏವಂ ಪನ ಭಗವತಾ ಪುಚ್ಛಿತೋ ದೇವಪುತ್ತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಪವೇದೇನ್ತೋ ‘‘ಮಣ್ಡೂಕೋಹಂ ಪುರೇ ಆಸಿ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪುರೇತಿ ಪುರಿಮಜಾತಿಯಂ। ‘‘ಉದಕೇ’’ತಿ ಇದಂ ತದಾ ಅತ್ತನೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನದಸ್ಸನಂ। ‘‘ಉದಕೇ ಮಣ್ಡೂಕೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಉದ್ಧಮಾಯಿಕಾದಿಕಸ್ಸ ಥಲೇ ಮಣ್ಡೂಕಸ್ಸ ನಿವತ್ತನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ। ಗಾವೋ ಚರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಗೋಚರೋ, ಗುನ್ನಂ ಘಾಸೇಸನಟ್ಠಾನಂ। ಇಧ ಪನ ಗೋಚರೋ ವಿಯಾತಿ ಗೋಚರೋ, ವಾರಿ ಉದಕಂ ಗೋಚರೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಾರಿಗೋಚರೋ। ಉದಕಚಾರೀಪಿ ಹಿ ಕೋಚಿ ಕಚ್ಛಪಾದಿ ಅವಾರಿಗೋಚರೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ‘‘ವಾರಿಗೋಚರೋ’’ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತವ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೇನ ಕರವೀಕರುತಮಞ್ಜುನಾ ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ತವ ಧಮ್ಮಂ ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಏಸೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಸರೇ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ। ಅನಾದರೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಅವಧಿ ವಚ್ಛಪಾಲಕೋತಿ ವಚ್ಛೇ ರಕ್ಖನ್ತೋ ಗೋಪಾಲದಾರಕೋ ಮಮ ಸಮೀಪಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ದಣ್ಡಮೋಲುಬ್ಭ ತಿಟ್ಠನ್ತೋ ಮಮ ಸೀಸೇ ದಣ್ಡಂ ಸನ್ನಿರುಮ್ಭಿತ್ವಾ ಮಂ ಮಾರೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸಿತಂ ಕತ್ವಾತಿ ‘‘ತಥಾ ಪರಿತ್ತತರೇನಾಪಿ ಪುಞ್ಞಾನುಭಾವೇನ ಏವಂ ಅತಿವಿಯ ಉಳಾರಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಜಾತೋ ಭಾಸುರತರಧವಲವಿಪ್ಫುರನ್ತದಸ್ಸನಕಿರಣಾವಲೀಹಿ ಭಿಯ್ಯೋಸೋ ಮತ್ತಾಯ ತಂ ಪದೇಸಂ ಓಭಾಸೇನ್ತೋ ಸಿತಂ ಕತ್ವಾ। ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸವಸೇನ ಹಿ ಸೋ –
‘‘ಮುಹುತ್ತಂ
ಆನುಭಾವಞ್ಚ ಮೇ ಪಸ್ಸ, ವಣ್ಣಂ ಪಸ್ಸ ಜುತಿಞ್ಚ ಮೇ॥
‘‘ಯೇ
ಪತ್ತಾ ತೇ ಅಚಲಟ್ಠಾನಂ, ಯತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ನ ಸೋಚರೇ’’ತಿ॥ (ವಿ॰ ವ॰ ೮೫೯-೮೬೦)।
ಇಮಾ ದ್ವೇ ಗಾಥಾ ವತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ।
೧೪೧. ಯಂ ಪನ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಏತ್ಥ ಯನ್ತಿ ಅನಿಯಮಿತವಚನಂ। ತಥಾ ಕಿಞ್ಚೀತಿ। ಪನಾತಿ ವಚನಾಲಙ್ಕಾರಮತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ। ಪನಾತಿ ವಾ ವಿಸೇಸತ್ಥದೀಪಕೋ ನಿಪಾತೋ। ತೇನ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಸತ್ಥು ಚತುಸಚ್ಚಾಭಿಸಮ್ಬೋಧೋ ವುತ್ತೋ। ‘‘ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ತದಞ್ಞಸ್ಸಪಿ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸಾವಬೋಧೋ। ಪುರಿಮೇನ ವಾ ಸತ್ಥು ಪಟಿವೇಧಞಾಣಾನುಭಾವೋ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ದೇಸನಾಞಾಣಾನುಭಾವೋ। ಪೀತಿ ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ವಿಸೇಸೋ ಜೋತೀಯತಿ। ಸಬ್ಬಸೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೋ। ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅಗ್ಗಫಲಂ, ತತ್ಥ ಭವಂ ತಸ್ಮಿಂ ಲದ್ಧೇ ಲದ್ಧಬ್ಬತೋ ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಞಾಣಂ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧಞಾಣಂ। ಏವಂ ಪವತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ –
‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ಬುದ್ಧೋ, ಸಬ್ಬದಸ್ಸಾವಿತಾಯ ಬುದ್ಧೋ, ಅನಞ್ಞನೇಯ್ಯತಾಯ ಬುದ್ಧೋ, ವಿಸವಿತಾಯ ಬುದ್ಧೋ, ಖೀಣಾಸವಸಙ್ಖಾತೇನ ಬುದ್ಧೋ, ನಿರುಪಲೇಪಸಙ್ಖಾತೇನ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕನ್ತವೀತರಾಗೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕನ್ತವೀತದೋಸೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕನ್ತವೀತಮೋಹೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕನ್ತನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕಾಯನಮಗ್ಗಂ ಗತೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಏಕೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಅಬುದ್ಧಿವಿಹತತ್ತಾ ಬುದ್ಧಿಪಟಿಲಾಭಾ ಬುದ್ಧೋ। ಬುದ್ಧೋತಿ ನೇತಂ ನಾಮಂ ಮಾತರಾ ಕತಂ, ನ ಪಿತರಾ ಕತಂ, ನ ಭಾತರಾ ಕತಂ, ನ ಭಗಿನಿಯಾ ಕತಂ, ನ ಮಿತ್ತಾಮಚ್ಚೇಹಿಕತಂ, ನ ಞಾತಿಸಾಲೋಹಿತೇಹಿ ಕತಂ, ನ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ಕತಂ, ನ ದೇವತಾಹಿ ಕತಂ। ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಮೇತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಬೋಧಿಯಾ ಮೂಲೇ ಸಹ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಾ ಸಚ್ಛಿಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಯದಿದಂ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೯೨) –
ಅಯಂ ನಿದ್ದೇಸಪಾಳಿನಯೋ। ಯಸ್ಮಾ ಚೇತ್ಥ ತಸ್ಸಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಾಳಿಯಾ ಭೇದೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ದ್ವೀಸು ಏಕೇನಾಪಿ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಯೋ ವಾ’’ತಿ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ ವಾ-ಸದ್ದೋ ವುತ್ತೋ।
ತತ್ಥ ಬುಜ್ಝಿತಾ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಬುದ್ಧೋ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಸೇನ। ಯಥಾ ಪಣ್ಣಸೋಸಾ ವಾತಾ ‘‘ಪಣ್ಣಸುಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಂ ಬೋಧೇತಾ ಪಜಾಯಾತಿ ಬುದ್ಧೋ ಹೇತುಕತ್ತುವಸೇನ, ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಚೇತ್ಥ ಅನ್ತೋನೀತೋ।
ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ಬುದ್ಧೋತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಬುಜ್ಝನಸಮತ್ಥಾಯ ಬುದ್ಧಿಯಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬದಸ್ಸಾವಿತಾಯ ಬುದ್ಧೋತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನಞ್ಞನೇಯ್ಯತಾಯ ಬುದ್ಧೋತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಅಬೋಧನೀತೋ ಸಯಮೇವ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಸವಿತಾಯ ಬುದ್ಧೋತಿ ನಾನಾಗುಣವಿಸವನತೋ ಪದುಮಮಿವ ವಿಕಸನಟ್ಠೇನ ಬುದ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಖೀಣಾಸವಸಙ್ಖಾತೇನ ಬುದ್ಧೋತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಛಹಿ ಪರಿಯಾಯೇಹಿ ನಿದ್ದಕ್ಖಯವಿಬುದ್ಧೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸನಿದ್ದಕ್ಖಯವಿಬುದ್ಧತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏಕಾಯನಮಗ್ಗಂ ಗತೋತಿ ಬುದ್ಧೋತಿ ಗಮನತ್ಥಾನಂ ಬುದ್ಧಿಅತ್ಥತಾಯ ಬುದ್ಧಿಅತ್ಥಾನಮ್ಪಿ ಗಮನತ್ಥತಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಏಕಾಯನಮಗ್ಗಂ ಗತತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಬುದ್ಧೋತಿ ನ ಪರೇಹಿ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋ, ಅಥ ಖೋ ಸಯಮೇವ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಬುದ್ಧಿವಿಹತತ್ತಾ ಬುದ್ಧಿಪಟಿಲಾಭಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ಬುದ್ಧಿ ಬುದ್ಧಂ ಬೋಧೋತಿ ಅನತ್ಥನ್ತರಂ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ರತ್ತಗುಣಯೋಗತೋ ರತ್ತೋ ಪಟೋ, ಏವಂ ಬುದ್ಧಗುಣಯೋಗತೋ ಬುದ್ಧೋತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತತೋ ಪರಂ ಬುದ್ಧೋತಿ ನೇತಂ ನಾಮನ್ತಿಆದಿ ಅತ್ಥಾನುಗತಾಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಬೋಧನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ ಭಗವಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೧೪೨. ಅಸ್ಸಾತಿ ಭಗವತೋ। ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮಗರುಗಾರವಾಧಿವಚನನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ತತೋ ಏವ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಹಿ ಉತ್ತಮಸ್ಸ ಗರುನೋ ಗಾರವವಸೇನ ವುತ್ತವಚನಮಿದಂ ಭಗವಾತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಲೋಕನಾಥೋ ಅಪರಿಮಿತನಿರುಪಮಪ್ಪಭಾವಸೀಲಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಸಬ್ಬಾನತ್ಥಪರಿಹಾರಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ
ಭಗವಾತಿ ವಚನಂ ಸೇಟ್ಠನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠವಾಚಕಂ ವಚನಂ ಸೇಟ್ಠಗುಣಸಹಚರಣತೋ ‘‘ಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ವುಚ್ಚತೀತಿ ವಚನಂ, ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾ ಯೋ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ವಚನೀಯೋ ಅತ್ಥೋ, ಸೋ ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಗವಾತಿ ವಚನಮುತ್ತಮನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಗಾರವಯುತ್ತೋತಿ ಗರುಭಾವಯುತ್ತೋ ಗರುಗುಣಯೋಗತೋ, ಗರುಕರಣಂ ವಾ ಸಾತಿಸಯಂ ಅರಹತೀತಿ ಗಾರವಯುತ್ತೋ, ಗಾರವಾರಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಗುಣವಿಸೇಸಹೇತುಕಂ ‘‘ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವಾ ನಾಮ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಆವತ್ಥಿಕನ್ತಿ ಅವತ್ಥಾಯ ವಿದಿತಂ ತಂ ತಂ ಅವತ್ಥಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ವೋಹರಿತಂ। ತಥಾ ಲಿಙ್ಗಿಕಂ ತೇನ ತೇನ ಲಿಙ್ಗೇನ ವೋಹರಿತಂ। ನೇಮಿತ್ತಿಕನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತತೋ ಆಗತಂ। ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಯದಿಚ್ಛಾಯ ಪವತ್ತಂ, ಯದಿಚ್ಛಾಯ ಆಗತಂ ಯದಿಚ್ಛಕಂ। ಪಠಮೇನ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಬಾಲೋ, ಯುವಾ, ವುಡ್ಢೋತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ದುತಿಯೇನ ಮುಣ್ಡೀ, ಜಟೀತಿ ಏವಮಾದಿಂ, ತತಿಯೇನ ಬಹುಸ್ಸುತೋ, ಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ, ಝಾಯೀತಿ ಏವಮಾದಿಂ, ಚತುತ್ಥೇನ ಅಘಮರಿಸನಂ ಪಾವಚನನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ‘‘ನೇಮಿತ್ತಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಂ ‘‘ನ ಮಹಾಮಾಯಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಇದಂ ನಾಮಂ ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಜಾತಕ್ಖಣೇಯೇವ ಜಾತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯದಿ ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಖೀಣಾಸವೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಾ’’ತಿ। ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ನಿಪ್ಫಜ್ಜಮಾನಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಬುದ್ಧಗುಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕ’’ನ್ತಿ। ಸಚ್ಛಿಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾನಿಮಿತ್ತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಸಚ್ಛಿಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಯಂಗುಣನಿಮಿತ್ತಾ ಹಿ ಸಾ, ತೇ ಸತ್ಥು ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತಾತಿ ಗುಣಾ ವಿಯ ಸಾಪಿ ಸಚ್ಛಿಕತಾ ಏವ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಪರೇಸಂ ವೋಹಾರಮತ್ತೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೧೪೩. ವದನ್ತೀತಿ ಭಗೀ। ಅಕಾಸಿ ಭಗ್ಗನ್ತಿ ರಾಗಾದಿಪಾಪಧಮ್ಮಂ ಭಗ್ಗಂ ಅಕಾಸಿ, ಭಗ್ಗವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬಹೂಹಿ ಞಾಯೇಹೀತಿ ಕಾಯಭಾವನಾದಿಕೇಹಿ ಅನೇಕೇಹಿ ಭಾವನಾಕ್ಕಮೇಹಿ। ಸುಭಾವಿತತ್ತನೋತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಭಾವಿತಸಭಾವಸ್ಸ। ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ।
ನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸನಯೋ –
‘‘ಭಗವಾತಿ ಗಾರವಾಧಿವಚನಮೇತಂ। ಅಪಿಚ ಭಗ್ಗರಾಗೋತಿ ಭಗವಾ, ಭಗ್ಗದೋಸೋತಿ ಭಗವಾ, ಭಗ್ಗಮೋಹೋತಿ ಭಗವಾ, ಭಗ್ಗಮಾನೋತಿ ಭಗವಾ, ಭಗ್ಗದಿಟ್ಠೀತಿ ಭಗವಾ, ಭಗ್ಗತಣ್ಹೋತಿ ಭಗವಾ, ಭಗ್ಗಕಿಲೇಸೋತಿ ಭಗವಾ, ಭಜಿ ವಿಭಜಿ ಪವಿಭಜಿ ಧಮ್ಮರತನನ್ತಿ ಭಗವಾ, ಭವಾನಂ ಅನ್ತಕರೋತಿ ಭಗವಾ, ಭಾವಿತಕಾಯೋ ಭಾವಿತಸೀಲೋ ಭಾವಿತಚಿತ್ತೋ ಭಾವಿತಪಞ್ಞೋತಿ ಭಗವಾ, ಭಜಿ
ಏತ್ಥ ‘‘ಗಾರವಾಧಿವಚನ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಯದಿಪಿ ಗಾಥಾಯಂ ಆಗತಪದಾನುಕ್ಕಮೇನ ನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ, ಯಥಾರಹಂ ಪನ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ನಿದ್ದೇಸಭಾವೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ತತ್ಥ ಗಾರವಾಧಿವಚನನ್ತಿ ಗರೂನಂ ಗರುಭಾವವಾಚಕಂ ವಚನಂ। ಭಜೀತಿ ಭಾಗಸೋ ಕಥೇಸಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಭಜೀ’’ತಿ। ಧಮ್ಮರತನನ್ತಿ ಮಗ್ಗಫಲಾದಿಅರಿಯಧಮ್ಮರತನಂ। ಪುನ ಭಜೀತಿ ಸೇವಿ। ಭಾಗೀತಿ ಭಾಗಧೇಯ್ಯವಾ। ಪುನ ಭಾಗೀತಿ ಭಜನಸೀಲೋ। ಅತ್ಥರಸಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥಸನ್ನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ರಸಸ್ಸ। ವಿಮುತ್ತಾಯತನಸೀಸೇ ಹಿ ಠತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ, ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಚ ತದತ್ಥಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಅತ್ಥರಸೋ। ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭ ಧಮ್ಮರಸೋ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಲಭತಿ ಅತ್ಥವೇದಂ, ಲಭತಿ ಧಮ್ಮವೇದ’’ನ್ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೦)। ವಿಮುತ್ತಿರಸಸ್ಸಾತಿ ವಿಮುತ್ತಿಭೂತಸ್ಸ, ವಿಮುತ್ತಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ವಾ ರಸಸ್ಸ। ಸಞ್ಞಾಭಾವನಾನನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದೀನಂ ದಸನ್ನಂ ಸಞ್ಞಾಭಾವನಾನಂ। ಛನ್ನಂ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಛ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೧೪೪. ಯದಿಪಿ ‘‘ಭಾಗ್ಯವಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಭಗೀ ಭಜೀ’’ತಿ ನಿದ್ದೇಸಗಾಥಾಯ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಏವ, ತಥಾಪಿ ಪದಸಿದ್ಧಿ ಅತ್ಥವಿಭಾಗಅತ್ಥಯೋಜನಾದಿಸಹಿತೋ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ ತತೋ ಅಞ್ಞಾಕಾರೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಯಂ ಪನ ಅಪರೋ ನಯೋ’’ತಿ। ಆದಿಕನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವಣ್ಣವಿಕಾರೋ ಸದ್ದನಯೇನಾತಿ ಬ್ಯಾಕರಣನಯೇನ। ಪಿಸೋದರಾದೀನಂ ಸದ್ದಾನಂ ಆಕತಿಗಣಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಿಸೋದರಾದಿಪಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಪಕ್ಖಿಪನಮೇವ ಲಕ್ಖಣಂ। ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಕರಣಂ ಹಿ ಪಕ್ಖಿಪನಂ। ಪಾರಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತಂ ಪಾರಮಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಂ। ಭಾಗ್ಯನ್ತಿ ಕುಸಲಂ। ತತ್ಥ ಮಗ್ಗಕುಸಲಂ ಲೋಕುತ್ತರಸುಖನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ, ಇತರಂ ಲೋಕಿಯಸುಖನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ, ಇತರಮ್ಪಿ ವಾ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಪರಿಯಾಯತೋ ಲೋಕುತ್ತರಸುಖನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ ಸಿಯಾ।
ಲೋಭಾದಯೋ ಏಕಕವಸೇನ ಗಹಿತಾ। ತಥಾ ವಿಪರೀತಮನಸಿಕಾರೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ, ಅಹಿರಿಕಾದಯೋ ದುಕವಸೇನ। ಲೋಭಾದಯೋ ಚ ಪುನ ‘‘ತಿವಿಧಾಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿ ತಿಕವಸೇನ ಗಹಿತಾ। ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿ-ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಾದಿರಾಗಮಲಾದಿರಾಗವಿಸಮಾದಿಕಾಮಸಞ್ಞಾದಿಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿತಣ್ಹಾಪಪಞ್ಚಾದಯೋ ತಿವಿಧದುಚ್ಚರಿತಾದಯೋ। ಸುಭಸಞ್ಞಾದಿಕಾ ಚತುಬ್ಬಿಧವಿಪರಿಯೇಸಾ। ‘‘ಚೀವರಹೇತು ವಾ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಿಣ್ಡಪಾತ ಚತ್ತಾರೋ ತಣ್ಹುಪ್ಪಾದಾ। ‘‘ಬುದ್ಧೇ ಕಙ್ಖತಿ, ಧಮ್ಮೇ, ಸಙ್ಘೇ, ಸಿಕ್ಖಾಯ, ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಸು ಕುಪಿತೋ ಹೋತಿ ಅನತ್ತಮನೋ ಆಹತಚಿತ್ತೋ ಖೀಲಜಾತೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೧೯; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೫; ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೨೦೫; ೯.೭೧; ವಿಭ॰ ೯೪೧) ಏವಮಾಗತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಚೇತೋಖೀಲಾನಿ। ‘‘ಕಾಮೇ ಅವೀತರಾಗೋ ಹೋತಿ, ಕಾಯೇ ಅವೀತರಾಗೋ, ರೂಪೇ ಅವೀತರಾಗೋ, ಯಾವದತ್ಥಂ ಉದರಾವದೇಹಕಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸೇಯ್ಯಸುಖಂ ಪಸ್ಸಸುಖಂ ಮಿದ್ಧಸುಖಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ವಿಹರತಿ, ಅಞ್ಞತರಂ ದೇವನಿಕಾಯಂ ಪಣಿಧಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೨೦; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೬) ಆಗತಾ ಪಞ್ಚ ವಿನಿಬನ್ಧಾ। ರೂಪಾಭಿನನ್ದನಾದಯೋ ಪಞ್ಚಾಭಿನನ್ದನಾ। ಕೋಧೋ, ಮಕ್ಖೋ, ಇಸ್ಸಾ, ಸಾಠೇಯ್ಯಂ, ಪಾಪಿಚ್ಛತಾ, ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸೋತಿ ಇಮಾನಿ ಛ ವಿವಾದಮೂಲಾನಿ। ರೂಪತಣ್ಹಾದಯೋ ಛ ತಣ್ಹಾಕಾಯಾ।
ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಭವರಾಗಮಾನಾವಿಜ್ಜಾ ಸತ್ತಾನುಸಯಾ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ ಅಟ್ಠ ಮಿಚ್ಛತ್ತಾ। ‘‘ತಣ್ಹಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪರಿಯೇಸನಾ, ಪರಿಯೇಸನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಲಾಭೋ, ಲಾಭಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಛನ್ದರಾಗೋ, ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಜ್ಝೋಸಾನಂ, ಅಜ್ಝೋಸಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪರಿಗ್ಗಹೋ, ಪರಿಗ್ಗಹಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಮಚ್ಛರಿಯಂ, ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಆರಕ್ಖಾ, ಆರಕ್ಖಾಧಿಕರಣಂ ದಣ್ಡಾದಾನಾದಯೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೦೩; ೩.೩೫೯) ಏತೇ ನವ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕಾ। ಚತ್ತಾರೋ ಸಸ್ಸತವಾದಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕಾ, ದ್ವೇ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಿಕಾ, ಸೋಳಸ ಸಞ್ಞೀವಾದಾ, ಅಟ್ಠ ಅಸಞ್ಞೀವಾದಾ, ಅಟ್ಠ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀವಾದಾ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ। ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸ್ಸ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಅಸ್ಮೀ’’ತಿ ಹೋತಿ, ‘‘ಇತ್ಥಸ್ಮೀ’’ತಿ, ‘‘ಏವಸ್ಮೀ’’ತಿ, ‘‘ಅಞ್ಞಥಾಸ್ಮೀ’’ತಿ, ‘‘ಭವಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಇತ್ಥಂ ಭವಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಏವಂ ಭವಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಅಞ್ಞಥಾ ಭವಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಅಸಸ್ಮೀ’’ತಿ, ‘‘ಸಾತಸ್ಮೀ’’ತಿ, ‘‘ಸಿಯ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಇತ್ಥಂ ಸಿಯ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಏವಂ ಸಿಯ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಅಞ್ಞಥಾ ಸಿಯ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಅಪಾಹಂ ಸಿಯ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಅಪಾಹಂ ಇತ್ಥಂ ಸಿಯ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಅಪಾಹಂ ಏವಂ ಸಿಯ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಅಪಾಹಂ ಅಞ್ಞಥಾ ಸಿಯ’’ನ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಅಟ್ಠಾರಸ, ಬಾಹಿರಸ್ಸುಪಾದಾಯ ‘‘ಇಮಿನಾ ಅಸ್ಮೀ’’ತಿ ಹೋತಿ, ‘‘ಇಮಿನಾ ಇತ್ಥಸ್ಮೀ’’ತಿ, ‘‘ಇಮಿನಾ ಏವಸ್ಮೀ’’ತಿ, ‘‘ಇಮಿನಾ ಅಞ್ಞಥಾಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿಕಾ (ವಿಭ॰ ೯೭೫-೯೭೬) ವುತ್ತನಯಾ ಅಟ್ಠಾರಸಾತಿ ಛತ್ತಿಂಸ, ಅತೀತಾ ಛತ್ತಿಂಸ, ಅನಾಗತಾ ಛತ್ತಿಂಸ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಛತ್ತಿಂಸಾತಿ ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ।
ಪಭೇದ-ಸದ್ದೋ ಸಙ್ಖೇಪತೋತಿ ಏತ್ಥ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ ಕಿಲೇಸಮಾರಂ, ಸಮುದಯಪ್ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಖನ್ಧಮಾರಂ, ಸಹಾಯವೇಕಲ್ಲಕರಣವಸೇನ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಮಾರಂ, ಬಲವಿಧಮನವಿಸಯಾತಿಕ್ಕಮನವಸೇನ ದೇವಪುತ್ತಮಚ್ಚುಮಾರಞ್ಚ ಅಭಞ್ಜಿ ಭಗ್ಗೇ ಅಕಾಸಿ। ಪರಿಸ್ಸಯಾನನ್ತಿ ಉಪದ್ದವಾನಂ। ಸಮ್ಪತಿ, ಆಯತಿಞ್ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಅನತ್ಥಾವಹತ್ತಾ ಮಾರಣಟ್ಠೇನ ವಿಬಾಧನಟ್ಠೇನ ಕಿಲೇಸಾವ ಮಾರೋತಿ ಕಿಲೇಸಮಾರೋ। ವಧಕಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧಾವ ಮಾರೋತಿ ಖನ್ಧಮಾರೋ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಧಕಂ ರೂಪಂ ‘ವಧಕಂ ರೂಪ’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೮೫)। ಜಾತಿಜರಾದಿಮಹಾಬ್ಯಸನನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೋವ ಮಾರೋತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಮಾರೋ। ಸಂಕಿಲೇಸನಿಮಿತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಗುಣಮಾರಣಟ್ಠೇನ ದೇವಪುತ್ತೋವ ಮಾರೋತಿ ದೇವಪುತ್ತಮಾರೋ। ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತಸ್ಸ, ಜೀವಿತಪರಿಕ್ಖಾರಾನಞ್ಚ ಜಾನಿಕರಣೇನ ಮಹಾಬಾಧರೂಪತ್ತಾ ಮಚ್ಚು ಏವ ಮಾರೋತಿ ಮಚ್ಚುಮಾರೋ।
ಸತಪುಞ್ಞಲಕ್ಖಣಧರಸ್ಸಾತಿ ಅನೇಕಸತಪುಞ್ಞನಿಬ್ಬತ್ತಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣವಹತೋ ರೂಪಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿ ದೀಪಿತಾ ಹೋತಿ, ಇತರಾಸಂ ಫಲಸಮ್ಪದಾನಂ ಮೂಲಭಾವತೋ, ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಚ। ಧಮ್ಮಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿ ದೀಪಿತಾ ಹೋತಿ, ಪಹಾನಸಮ್ಪದಾಪುಬ್ಬಕತ್ತಾ ಞಾಣಸಮ್ಪದಾದೀನಂ। ಭಾಗ್ಯವತಾಯ ಲೋಕಿಯಾನಂ ಬಹುಮತಭಾವೋ। ಭಗ್ಗದೋಸತಾಯ ಪರಿಕ್ಖಕಾನಂ ಬಹುಮತಭಾವೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಏವಂ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಪುಞ್ಞವನ್ತಂ ಹಿ ಗಹಟ್ಠಾ ಖತ್ತಿಯಾದಯೋ ಅಭಿಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಪಹೀನದೋಸಂ ಪಬ್ಬಜಿತತಾಪಸಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾದಯೋ ಅಭಿಗತಾನಞ್ಚ ನೇಸಂ ಕಾಯಚಿತ್ತದುಕ್ಖಾಪನಯನೇ ಪಟಿಬಲಭಾವೋ, ಆಮಿಸದಾನಧಮ್ಮದಾನೇಹಿ ಉಪಕಾರಸಬ್ಭಾವತೋ। ರೂಪಕಾಯಂ ತಸ್ಸ ಪಸಾದಚಕ್ಖುನಾ, ಧಮ್ಮಕಾಯಂ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ದಿಸ್ವಾ ದುಕ್ಖದ್ವಯಸ್ಸ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನತೋ ಉಪಗತಾನಞ್ಚ ತೇಸಂ ಆಮಿಸದಾನಧಮ್ಮದಾನೇಹಿ ಉಪಕಾರಿತಾ, ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಆಮಿಸದಾನಧಮ್ಮದಾನೇಹಿ ಮಯಾ ಅಯಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸುಖೇಹಿ ಸಂಯೋಜನಸಮತ್ಥತಾ ಚ ದೀಪಿತಾ ಹೋತಿ।
ಸಕಚಿತ್ತೇ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೀಭಾವಾಪಾದನಂ, ಯೇನ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾದೀಸು ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞಿತಾದಿವಿಹಾರಸಿದ್ಧಿ, ಅಧಿಟ್ಠಾನಿದ್ಧಿಆದಿಕೋ ಇದ್ಧಿವಿಧೋಪಿ ಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯಮೇವ ಚಿತ್ತಭಾವನಾಯ ವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಇಜ್ಝನತೋ। ಅಣಿಮಾಲಘಿಮಾದಿಕನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಮಹಿಮಾ ಪತ್ತಿ ಪಾಕಮ್ಮಂ ಈಸಿತಾ ವಸಿತಾ ಯತ್ಥಕಾಮಾವಸಾಯಿತಾತಿ ಇಮೇ ಛಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ತತ್ಥ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಣುಭಾವಕರಣಂ ಅಣಿಮಾ। ಲಹುಭಾವೋ ಲಘಿಮಾ ಆಕಾಸೇ ಪದಸಾ ಗಮನಾದಿನಾ। ಮಹತ್ತಂ ಮಹಿಮಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಮಹನ್ತತಾಪಾದನಂ। ಇಟ್ಠದೇಸಪ್ಪತ್ತಿ ಪತ್ತಿ। ಅಧಿಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಇಚ್ಛಿತನಿಪ್ಫಾದನಂ ಪಾಕಮ್ಮಂ। ಸಯಂವಸಿತಾ ಇಸ್ಸರಭಾವೋ ಈಸಿತಾ। ಇದ್ಧಿವಿಧೇ ವಸೀಭಾವೋ ವಸಿತಾ। ಆಕಾಸೇನ ವಾ ಗಚ್ಛತೋ, ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಕರೋತೋ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ವೋಸಾನಪ್ಪತ್ತಿ ಯತ್ಥಕಾಮಾವಸಾಯಿತಾ। ‘‘ಕುಮಾರಕರೂಪಾದಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಏವಮಿದಂ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಲೋಕಿಯಸಮ್ಮತಂ ಇಸ್ಸರಿಯಂ। ತಂ ಪನ ಭಗವತೋ ಇದ್ಧಿವಿಧನ್ತೋಗಧಂ, ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಞ್ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪೂರಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ।
ಕೇಸಞ್ಚಿ ಪದೇಸವುತ್ತಿ, ಅಯಥಾಭೂತಗುಣಸನ್ನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ಅಪರಿಸುದ್ಧೋ ಚ ಯಸೋ ಹೋತಿ, ನ ಏವಂ ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಲೋಕತ್ತಯಬ್ಯಾಪಕೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇಧ ಅಧಿಗತಸತ್ಥುಗುಣಾನಂ ಆರುಪ್ಪೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಗವತೋ ಗುಣೇ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಾನಂ ಯಸೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಲೋಕತ್ತಯಬ್ಯಾಪಕೋ’’ತಿ। ಯಥಾಭುಚ್ಚಗುಣಾಧಿಗತತ್ತಾ ಏವ ಅತಿವಿಯ ಪರಿಸುದ್ಧೋ। ಅನವಸೇಸಲಕ್ಖಣಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪೂರಾ। ಸಬ್ಬಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಸಿರೀ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಸೋಭಾ। ‘‘ತಿಣ್ಣೋ ತಾರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯಂ ಯಂ ಏತೇನ ಲೋಕನಾಥೇನ ಇಚ್ಛಿತಂ ಮನೋವಚೀಪಣಿಧಾನವಸೇನ, ಪತ್ಥಿತಂ ಕಾಯಪಣಿಧಾನವಸೇನ। ತಥೇವಾತಿ ಪಣಿಧಾನಾನುರೂಪಮೇವ। ವೀರಿಯಪಾರಮಿಭಾವಪ್ಪತ್ತೋ, ಅರಿಯಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಚ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಸಙ್ಖಾತೋ ಪಯತ್ತೋ।
ಭೇದೇಹೀತಿ ಸಬ್ಬತ್ತಿಕದುಕಪದಸಂಹಿತೇಹಿ ಪಭೇದೇಹಿ। ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನ ಕೇವಲಂ ವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಯೋವ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ಸಙ್ಗಹಾದಯೋ, ಸಮಯವಿಮುತ್ತಾದಯೋ, ಠಪನಾದಯೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ಪೀಳನಟ್ಠೋ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಸತ್ತಸ್ಸ ಹಿಂಸನಂ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾಕರಣಂ। ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ ಸಮೇಚ್ಚಸಮ್ಭೂಯಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತಭಾವೋ। ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾದೀಹಿ ಸನ್ತಪ್ಪನಂ ಪರಿದಹನಂ। ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೋ ಜರಾಯ, ಮರಣೇನ ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ವಿಪರಿಣಾಮೇತಬ್ಬತಾ। ಸಮುದಯಸ್ಸ ಆಯೂಹನಟ್ಠೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನವಸೇನ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನಂ। ನಿದಾನಟ್ಠೋ ‘‘ಇದಂ ತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ನಿದದನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಂ। ಸಂಯೋಗಟ್ಠೋ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖೇನ ಸಂಯೋಜನಂ। ಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೋ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಸ್ಸ ನಿವಾರಣಂ। ನಿರೋಧಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಟ್ಠೋ ಸಬ್ಬೂಪಧೀನಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಸಭಾವತ್ತಾ ತತೋ ವಿನಿಸ್ಸಟತಾ, ತನ್ನಿಸ್ಸರಣನಿಮಿತ್ತತಾ ವಾ। ವಿವೇಕಟ್ಠೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರವಿಸಂಯುತ್ತತಾ। ಅಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ ಕೇನಚಿಪಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಅನಭಿಸಙ್ಖತತಾ। ಅಮತಟ್ಠೋ ನಿಚ್ಚಸಭಾವತ್ತಾ ಮರಣಾಭಾವೋ, ಸತ್ತಾನಂ ಮರಣಾಭಾವಹೇತುತಾ ವಾ। ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಗ್ಗಮನಟ್ಠೋ। ಹೇತುಅತ್ಥೋ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಪಾಪಕಭಾವೋ। ದಸ್ಸನಟ್ಠೋ ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖುಮಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕರಣಂ। ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೋ ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಆಧಿಪಚ್ಚಕರಣಂ, ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಭಾವೋ ವಾ ವಿಸೇಸತೋ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿವಚನತೋ। ಸತಿಪಿ ಹಿ ಝಾನಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಭಾವೇ ‘‘ಝಾನಾಧಿಪತಿನೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿನೋ ಧಮ್ಮಾ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಭಾವೇ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ। ಏತೇ ಚ ಪೀಳನಾದಯೋ ಸೋಳಸಾಕಾರಾ ನಾಮ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಅಞ್ಞೇಸು ರೋಗಗಣ್ಠಾದಿಆಕಾರೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಏತೇವ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ? ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಚ ಸಚ್ಚನ್ತರದಸ್ಸನತೋ ಚ ಆವಿಭಾವತೋ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಪರತೋ ಸಚ್ಚಕಥಾಯಮೇವ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ।
ದಿಬ್ಬವಿಹಾರೋ ಕಸಿಣಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ। ಮೇತ್ತಾದಿಜ್ಝಾನಾನಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋ। ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಅರಿಯವಿಹಾರೋ। ಕಾಮೇಹಿ ವಿವೇಕಟ್ಠಕಾಯತಾವಸೇನ ಏಕೀಭಾವೋ ಕಾಯವಿವೇಕೋ। ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿನಾ ನೀವರಣಾದೀಹಿ ವಿವಿತ್ತಚಿತ್ತತಾ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ। ಉಪಧಿವಿವೇಕೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಅಞ್ಞೇತಿ ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾದಿಕೇ।
ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಭವೇಸು ಪರಿಬ್ಭಮನಂ, ಸೋ ಚ ತಣ್ಹಾಪ್ಪಧಾನೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಂ ಗಮನ’’ನ್ತಿ। ವನ್ತನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಮುಖೇನ ಉಗ್ಗಿರಿತಂ ಪುನ ಅಪಚ್ಚಾವಮನವಸೇನ ಛಡ್ಡಿತಂ। ಭಗವಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ…ಪೇ॰… ಮೇಖಲಾ’’ತಿ।
ಅಪರೋ
ಭಾಗವಾ ಭತವಾ ಭಾಗೇ, ಭಗೇ ಚ ವನಿ ಭತ್ತವಾ।
ಭಗೇ ವಮಿ ತಥಾ ಭಾಗೇ, ವಮೀತಿ ಭಗವಾ ಜಿನೋ॥
ತತ್ಥ ಕಥಂ ಭಾಗವಾತಿ ಭಗವಾ? ಯೇ ತೇ ಸೀಲಾದಯೋ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಾ ಗುಣಕೋಟ್ಠಾಸಾ, ತೇ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾ ನಿರತಿಸಯಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಸೀಲಂ ಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಞಾ ವಿಮುತ್ತಿ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ, ಹಿರೀ ಓತ್ತಪ್ಪಂ, ಸದ್ಧಾ ವೀರಿಯಂ, ಸತಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ, ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ, ಸಮಥೋ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ, ತೀಣಿ ಸುಚರಿತಾನಿ, ತಯೋ ಸಮ್ಮಾವಿತಕ್ಕಾ, ತಿಸ್ಸೋ ಅನವಜ್ಜಸಞ್ಞಾ, ತಿಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಫಲಾನಿ, ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಚತುಯೋನಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಾನಿ, ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯವಂಸಾ, ಚತ್ತಾರಿ ವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಾನಿ, ಪಞ್ಚ ಪಧಾನಿಯಙ್ಗಾನಿ, ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ, ಪಞ್ಚಞಾಣಿಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ, ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಪಞ್ಚ ಬಲಾನಿ, ಪಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾರಣೀಯಾ ಧಾತುಯೋ, ಪಞ್ಚ ವಿಮುತ್ತಾಯತನಞಾಣಾನಿ, ಪಞ್ಚ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನೀಯಾ ಸಞ್ಞಾ, ಛ ಅನುಸ್ಸತಿಟ್ಠಾನಾನಿ, ಛ ಗಾರವಾ, ಛ ನಿಸ್ಸಾರಣೀಯಾ ಧಾತುಯೋ, ಛ ಸತತವಿಹಾರಾ, ಛ ಅನುತ್ತರಿಯಾನಿ, ಛ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಾ ಸಞ್ಞಾ, ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ಛ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ, ಸತ್ತ ಅಪರಿಹಾನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸತ್ತ ಅರಿಯಧಮ್ಮಾ, ಸತ್ತ ಅರಿಯಧನಾನಿ, ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಸತ್ತ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮಾ, ಸತ್ತ ನಿಜ್ಜರವತ್ಥೂನಿ, ಸತ್ತ ಸಞ್ಞಾ, ಸತ್ತದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲದೇಸನಾ, ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿದೇಸನಾ, ಸತ್ತಖೀಣಾಸವಬಲದೇಸನಾ, ಅಟ್ಠಪಞ್ಞಾಪಟಿಲಾಭಹೇತುದೇಸನಾ, ಅಟ್ಠ ಸಮ್ಮತ್ತಾನಿ, ಅಟ್ಠಲೋಕಧಮ್ಮಾತಿಕ್ಕಮಾ, ಅಟ್ಠ ಆರಮ್ಭವತ್ಥೂನಿ, ಅಟ್ಠಅಕ್ಖಣದೇಸನಾ, ಅಟ್ಠ ಮಹಾಪುರಿಸವಿತಕ್ಕಾ, ಅಟ್ಠಅಭಿಭಾಯತನದೇಸನಾ, ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖಾ, ನವ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಮೂಲಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ನವ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಪಧಾನಿಯಙ್ಗಾನಿ, ನವಸತ್ತಾವಾಸದೇಸನಾ, ನವ ಆಘಾತಪಟಿವಿನಯಾ, ನವ ಸಞ್ಞಾ, ನವ ನಾನತ್ತಾ, ನವ ಅನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಾ, ದಸ ನಾಥಕಾರಣಾ ಧಮ್ಮಾ, ದಸ ಕಸಿಣಾಯತನಾನಿ, ದಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ, ದಸ ಸಮ್ಮತ್ತಾನಿ, ದಸ ಅರಿಯವಾಸಾ, ದಸ ಅಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮಾ, ದಸ ತಥಾಗತಬಲಾನಿ, ಏಕಾದಸ ಮೇತ್ತಾನಿಸಂಸಾ, ದ್ವಾದಸ
ಯಸ್ಮಾ ಸೀಲಾದಯೋ ಸಬ್ಬೇ, ಗುಣಭಾಗಾ ಅಸೇಸತೋ।
ವಿಜ್ಜನ್ತಿ ಸುಗತೇ ತಸ್ಮಾ, ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ॥
ಕಥಂ ಭತವಾತಿ ಭಗವಾ? ಯೇ ತೇ ಸಬ್ಬಲೋಕಹಿತಾಯ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಮಾಪನ್ನೇಹಿ ಮನುಸ್ಸತ್ತಾದಿಕೇ ಅಟ್ಠ ಧಮ್ಮೇ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಕತಮಹಾಭಿನೀಹಾರೇಹಿ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತೇಹಿ ಪರಿಪೂರೇತಬ್ಬಾ ದಾನಪಾರಮೀ, ಸೀಲನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಞ್ಞಾವೀರಿಯಖನ್ತಿಸಚ್ಚಅಧಿಟ್ಠಾನಮೇತ್ತಾಉಪೇಕ್ಖಾಪಾರಮೀತಿ ದಸ ಪಾರಮಿಯೋ, ದಸ ಉಪಪಾರಮಿಯೋ, ದಸ ಪರಮತ್ಥಪಾರಮಿಯೋತಿ ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ, ದಾನಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂನಿ, ಸಚ್ಚಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾನಿ, ಅತ್ತಪರಿಚ್ಚಾಗೋ, ನಯನ, ಧನ, ರಜ್ಜ, ಪುತ್ತದಾರಪರಿಚ್ಚಾಗೋತಿ ಪಞ್ಚ ಮಹಾಪರಿಚ್ಚಾಗಾ, ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ, ಪುಬ್ಬಚರಿಯಾ, ಧಮ್ಮಕ್ಖಾನಂ, ಞಾತತ್ಥಚರಿಯಾ, ಲೋಕತ್ಥಚರಿಯಾ, ಬುದ್ಧತ್ಥಚರಿಯಾತಿ ಏವಮಾದಯೋ, ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರಞಾಣಸಮ್ಭಾರಬುದ್ಧಕಾರಕಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾನಿ ಯಥಾ ಹಾನಭಾಗಿಯಾ, ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾ, ಠಿತಿಭಾಗಿಯಾ ವಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಉತ್ತರುತ್ತರಿ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ನಿರನ್ತರಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಭತಾ ಸಮ್ಭತಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಭತವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ಗ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ। ಅಥ ವಾ ಭತವಾತಿ ತೇಯೇವ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಬುದ್ಧಕಾರಕಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಭರಿ ಸಮ್ಭರಿ, ಪರಿಪೂರೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಮ್ಪಿ ಭತವಾತಿ ಭಗವಾ।
ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ
ಸಮ್ಭಾರೇ ಭತವಾ ನಾಥೋ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಭಗವಾ ಮತೋ॥
ಕಥಂ ಭಾಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ? ಯೇ ತೇ ಚತುವೀಸತಿಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಸಙ್ಖಾ ದೇವಸಿಕಂ ವಳಞ್ಜನಕಸಮಾಪತ್ತಿಭಾಗಾ, ತೇ ಅನವಸೇಸತೋ ಲೋಕಹಿತತ್ಥಂ, ಅತ್ತನೋ ಚ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರತ್ಥಂ ನಿಚ್ಚಕಪ್ಪಂ ನಿಚ್ಚಕಪ್ಪಂ ವನಿ ಭಜಿ ಸೇವಿ ಬಹುಲಮಕಾಸೀತಿ ಭಾಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ। ಅಥ ವಾ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು, ಕುಸಲಾದೀಸು, ಖನ್ಧಾದೀಸು ಚ ಯೇ ತೇ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಅಭಿಸಮಯಭಾಗಾ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ…ಪೇ॰… ಜರಾಮರಣಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅನೇಕಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾಗಾ, ‘‘ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಪಹಾತಬ್ಬೋ…ಪೇ॰… ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಪಹಾತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾಗಾ, ‘‘ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ…ಪೇ॰… ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೧) ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಭಾಗಾ, ‘‘ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಅನೇಕಭೇದಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಭಾಗಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಸಬ್ಬೇ ವನಿ ಭಜಿ ಯಥಾರಹಂ ಗೋಚರಭಾವನಾಸೇವನಾನಂ ವಸೇನ ಸೇವಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಭಾಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ। ಅಥ ವಾ ಯೇ ಇಮೇ ಸೀಲಾದಯೋ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಾ ಸಾವಕೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಾ ಗುಣಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಗುಣಭಾಗಾ, ‘‘ಕಿನ್ತಿ ನು ಖೋ ತೇ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇಸು ಪತಿಟ್ಠಪೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ವನಿ ಅಭಿಪತ್ಥಯಿ, ಸಾ ಚಸ್ಸ ಅಭಿಪತ್ಥನಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಫಲಾವಹಾ ಅಹೋಸಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಭಾಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ।
ಯಸ್ಮಾ ಞೇಯ್ಯಸಮಾಪತ್ತಿ-ಗುಣಭಾಗೇ ತಥಾಗತೋ।
ಭಜಿ ಪತ್ಥಯಿ ಸತ್ತಾನಂ, ಹಿತಾಯ ಭಗವಾ ತತೋ॥
ಕಥಂ ಭಗೇ ವನೀತಿ ಭಗವಾ? ಸಮಾಸತೋ ತಾವ ಕತಪುಞ್ಞೇಹಿ ಪಯೋಗಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಯಥಾವಿಭವಂ ಭಜೀಯನ್ತೀತಿ ಭಗಾ, ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ। ತತ್ಥ ಲೋಕಿಯೇ ತಾವ ತಥಾಗತೋ ಸಮ್ಬೋಧಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತೋ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತೇ ವನಿ ಭಜಿ ಸೇವಿ, ಯತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ನಿರವಸೇಸತೋ ಬುದ್ಧಕಾರಕಧಮ್ಮೇ ಸಮನ್ನಾನೇನ್ತೋ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮೇ ಪರಿಪಾಚೇಸಿ। ಬುದ್ಧಭೂತೋ
ಯಾ
ಸಬ್ಬಾ ತಾ ಭಜಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಭಗವಾ ಮತೋ॥
ಕಥಂ ಭತ್ತವಾತಿ ಭಗವಾ? ಭತ್ತಾ ದಳ್ಹಭತ್ತಿಕಾ ಅಸ್ಸ ಬಹೂ ಅತ್ಥೀತಿ ಭತ್ತವಾ। ತಥಾಗತೋ ಹಿ ಮಹಾಕರುಣಾಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದಿಅಪರಿಮಿತನಿರುಪಮಪ್ಪಭಾವಗುಣವಿಸೇಸಸಮಙ್ಗಿ ಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮೋ ಸಬ್ಬಾನತ್ಥಪರಿಹಾರಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ನಿರವಸೇಸಹಿತಸುಖವಿಧಾನತಪ್ಪರಾಯ ನಿರತಿಸಯಾಯ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ಪಜಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತುಪಕಾರಿತಾಯ ದ್ವತ್ತಿಂಸಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಅಸೀತಿಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾದಿಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಗುಣವಿಸೇಸಪಟಿಮಣ್ಡಿತರೂಪಕಾಯತಾಯ ಯಥಾಭುಚ್ಚಗುಣಾಧಿಗತೇನ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೇನ ಲೋಕತ್ತಯಬ್ಯಾಪಿನಾಸುವಿಪುಲೇನ, ಸುವಿಸುದ್ಧೇನ ಚ ಥುತಿಘೋಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ, ಉಕ್ಕಂಸಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತಾಸು ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಸನ್ತುಟ್ಠಿಆದೀಸು ಸುಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವತೋ, ದಸಬಲಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಾದಿನಿರತಿಸಯಗುಣವಿಸೇಸಸಮಙ್ಗಿಭಾವತೋ ಚ ‘‘ರೂಪಪ್ಪಮಾಣೋ ರೂಪಪ್ಪಸನ್ನೋ, ಘೋಸಪ್ಪಮಾಣೋ ಘೋಸಪ್ಪಸನ್ನೋ, ಲೂಖಪ್ಪಮಾಣೋ ಲೂಖಪ್ಪಸನ್ನೋ, ಧಮ್ಮಪ್ಪಮಾಣೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪಸನ್ನೋ’’ತಿ ಏವಂ ಚತುಪ್ಪಮಾಣಿಕೇ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೇ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಪಸಾದಾವಹಭಾವೇನ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕತ್ತಾ ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಆದರಬಹುಮಾನಗಾರವಾಯತನತಾಯ ಪರಮಪೇಮಸಮ್ಭತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ। ಯೇ ತಸ್ಸ ಓವಾದೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಕೇನಚಿ ಅಸಂಹಾರಿಯಾ ತೇಸಂ ಸಮ್ಭತ್ತಿ ಸಮಣೇನ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ವಾ ದೇವೇನ ವಾ ಮಾರೇನ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ವಾತಿ। ತಥಾ ಹಿ ತೇ ಅತ್ತನೋ ಜೀವಿತಪರಿಚ್ಚಾಗೇಪಿ ತತ್ಥ ಪಸಾದಂ ನ ಪರಿಚ್ಚಜನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ವಾ ಆಣಂ ದಳ್ಹಭತ್ತಿಭಾವತೋ। ತೇನೇವಾಹ –
‘‘ಯೋ ವೇ ಕತಞ್ಞೂ ಕತವೇದಿ ಧೀರೋ,
ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ದಳ್ಹಭತ್ತಿ ಚ ಹೋತೀ’’ತಿ॥ (ಜಾ॰ ೨.೧೭.೭೮)।
‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ
ಏವಂ ಭತ್ತವಾತಿ ಭಗವಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಏಕಸ್ಸ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಇತರಸ್ಸ ಗ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ।
ಗುಣಾತಿಸಯಯುತ್ತಸ್ಸ
ಸಮ್ಭತ್ತಾ ಬಹವೋ ಸತ್ಥು, ಭಗವಾ ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ॥
ಕಥಂ ಭಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ? ಯಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತೋಪಿ ಪುರಿಮಾಸು ಜಾತೀಸು ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇನ್ತೋ ಭಗಸಙ್ಖಾತಂ ಸಿರಿಂ, ಇಸ್ಸರಿಯಂ, ಯಸಞ್ಚ ವಮಿ ಉಗ್ಗಿರಿ ಖೇಳಪಿಣ್ಡಂ ವಿಯ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಛಡ್ಡಯಿ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಕುಮಾರಕಾಲೇ (ಜಾ॰ ೧.೧೫.೨೧೧ ಆದಯೋ) ಹತ್ಥಿಪಾಲಕುಮಾರಕಾಲೇ (ಜಾ॰ ೧.೧೫.೩೩೭ ಆದಯೋ) ಅಯೋಘರಪಣ್ಡಿತಕಾಲೇ (ಜಾ॰ ೧.೧೫.೩೬೩ ಆದಯೋ) ಮೂಗಪಕ್ಖಪಣ್ಡಿತಕಾಲೇ (ಜಾ॰ ೨.೨೨.೧ ಆದಯೋ) ಚೂಳಸುತಸೋಮಕಾಲೇತಿ (ಜಾ॰ ೨.೧೭.೧೯೫ ಆದಯೋ) ಏವಮಾದೀಸು ನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಾರಮಿಪೂರಣವಸೇನ ದೇವರಜ್ಜಸದಿಸಾಯ ರಜ್ಜಸಿರಿಯಾ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಅತ್ತಭಾವಾನಂ ಪರಿಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ। ಚರಿಮತ್ತಭಾವೇಪಿ ಹತ್ಥಗತಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಿರಿಂ ದೇವಲೋಕಾಧಿಪಚ್ಚಸದಿಸಂ ಚತುದೀಪಿಸ್ಸರಿಯಂ, ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯಂ ಸತ್ತರತನಸಮುಜ್ಜಲಂ ಯಸಞ್ಚ ತಿಣಾಯಪಿ ಅಮಞ್ಞಮಾನೋ ನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಪಹಾಯ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಮೇ ಸಿರಿಆದಿಕೇ ಭಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ। ಅಥ ವಾ ಭಾನಿ ನಾಮ ನಕ್ಖತ್ತಾನಿ, ತೇಹಿ ಸಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಭಗಾ, ಸಿನೇರುಯುಗನ್ಧರಉತ್ತರಕುರುಹಿಮವನ್ತಾದಿಭಾಜನಲೋಕವಿಸೇಸಸನ್ನಿಸ್ಸಯಾ ಸೋಭಾ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿಯಭಾವತೋ। ತೇಪಿ ಭಗವಾ ವಮಿ ತನ್ನಿವಾಸಸತ್ತಾವಾಸಸಮತಿಕ್ಕಮನತೋ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಜಹೀತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಭಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ।
ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಿರಿಂ ಯಸ್ಮಾ, ಯಸಂ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಸುಖಂ।
ಪಹಾಸಿ ಲೋಕಚಿತ್ತಞ್ಚ, ಸುಗತೋ ಭಗವಾ ತತೋ॥
ಕಥಂ ಭಾಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ? ಭಾಗಾ ನಾಮ ಸಭಾವಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸಾ, ತೇ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತಾದಿವಸೇನ, ತತ್ಥಾಪಿ ರೂಪವೇದನಾದಿವಸೇನ, ಅತೀತಾದಿವಸೇನ ಚ ಅನೇಕವಿಧಾ, ತೇ ಚ ಭಗವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಪಪಞ್ಚಂ, ಸಬ್ಬಂ ಯೋಗಂ, ಸಬ್ಬಂ
‘‘ಯಂ ತಂ, ಆನನ್ದ, ಚತ್ತಂ ವನ್ತಂ ಮುತ್ತಂ ಪಹೀನಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಟ್ಠಂ, ತಂ ತಥಾಗತೋ ಪುನ ಪಚ್ಚಾವಮಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೧೮೩)।
ಏವಮ್ಪಿ ಭಾಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ। ಅಥ ವಾ ಭಾಗೇ ವಮೀತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜೇ ಹೀನಪಣೀತೇ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗೇ ಧಮ್ಮೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಮುಖೇನ ವಮಿ ಉಗ್ಗಿರಿ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಪರಿಚ್ಚಜಿ ಪಜಹಿ, ಪರೇಸಞ್ಚ ತಥತ್ತಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –
‘‘ಧಮ್ಮಾಪಿ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಪಗೇವ ಅಧಮ್ಮಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೦)। ಕುಲ್ಲೂಪಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ನಿತ್ಥರಣತ್ಥಾಯ, ನೋ ಗಹಣತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೦)।
ಏವಮ್ಪಿ ಭಾಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ।
ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತಾದಿ-ಧಮ್ಮಭೇದಾ ಮಹೇಸಿನಾ।
ಕಣ್ಹಾ ಸುಕ್ಕಾ ಯತೋ ವನ್ತಾ, ತತೋಪಿ ಭಗವಾ ಮತೋ॥
ತೇನ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಭಾಗವಾ ಭತವಾ ಭಾಗೇ, ಭಗೇ ಚ ವನಿ ಭತ್ತವಾ।
ಭಗೇ ವಮಿ ತಥಾ ಭಾಗೇ, ವಮೀತಿ ಭಗವಾ ಜಿನೋ’’ತಿ॥
ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿವಸೇನ ದುವಿಧಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾ, ತಾಸು ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ ಪಹಾನಸಮ್ಪದಾಞಾಣಸಮ್ಪದಾಭೇದತೋ ದುವಿಧಾ, ಆನುಭಾವಸಮ್ಪದಾದೀನಂ ತದವಿನಾಭಾವೇನ ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ। ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ ಪಯೋಗಾಸಯಭೇದತೋ
ತತ್ಥ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಪಹಾನಸಮ್ಪದಾವಸೇನ ಭಗವತೋ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಿಭಾವಿತಾ। ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಲೋಕವಿದೂ’’ತಿ ಚ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಞಾಣಸಮ್ಪದಾವಸೇನ। ನನು ಚ ‘‘ಲೋಕವಿದೂ’’ತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತಾ ವಿಭಾವೀಯತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ವಿಭಾವೀಯತಿ, ಅತ್ಥಿ ಪನ ವಿಸೇಸೋ, ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾನುಭಾವೋ ವಿಭಾವಿತೋ, ‘‘ಲೋಕವಿದೂ’’ತಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣಾದೀನಮ್ಪಿ ಆನುಭಾವೋ ವಿಭಾವಿತೋತಿ। ‘‘ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಭಗವತೋ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಿಭಾವಿತಾ। ‘‘ಸುಗತೋ’’ತಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ಸಮುದಾಗಮತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭಗವತೋ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ ಚ ವಿಭಾವಿತಾ। ‘‘ಅನುತ್ತರೋ ಪುರಿಸದಮ್ಮಸಾರಥಿ ಸತ್ಥಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಭಗವತೋ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ ವಿಭಾವಿತಾ। ‘‘ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಭಗವತೋ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ ಚ ವಿಭಾವಿತಾ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ವಚನಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅತ್ತನಾಪಿ ಬುಜ್ಝಿ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಸತ್ತೇ ಬೋಧೇಸೀ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಚ ಇಮಿನಾಪಿ ಸಮುದಾಗಮತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಾ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ ಚ ವಿಭಾವಿತಾ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಹೇತುಫಲಸತ್ತೂಪಕಾರವಸೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ತಿವಿಧಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋ ಲೋಕವಿದೂ’’ತಿ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಫಲಸಮ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ವಿಭಾವಿತಾ। ‘‘ಅನುತ್ತರೋ ಪುರಿಸದಮ್ಮಸಾರಥಿ ಸತ್ಥಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ಸತ್ತೂಪಕಾರವಸೇನ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಪಕಾಸಿತಾ। ‘‘ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಫಲವಸೇನ, ಸತ್ತೂಪಕಾರವಸೇನ ಚ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ವಿಭಾವಿತಾ। ‘‘ಸುಗತೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಪನ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಹೇತುಫಲಸತ್ತೂಪಕಾರವಸೇನ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ವಿಭಾವಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೧೪೫. ತಸ್ಸಾತಿ ಏವನ್ತಿ ‘‘ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ। ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇತಿ ಬುದ್ಧಗುಣಾನುಸ್ಸರಣಸಮಯೇ। ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಿತನ್ತಿ ರಾಗೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ, ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪತ್ತೇಹಿ ರಾಗೇಹಿ ಸಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಅರಞ್ಞಮಿವ ಚೋರೇಹಿ ತೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಟ್ಠಾನಭಾವತೋ, ಪರಿಯುಟ್ಠಿತರಾಗನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಂ ವಾ ರಾಗಸ್ಸ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ, ತಂ ತಂಸಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ಉಪಚರಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ರಾಗೇನಾತಿ ರಾಗೇನ ಹೇತುನಾತಿ ಉಜುಗತಮೇವಾತಿ ಪಗೇವ ಕಾಯವಙ್ಕಾದೀನಂ ಅಪನೀತತ್ತಾ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅನುಜುಭಾವಕರಾನಂ ಮಾಯಾದೀನಂ ಅಭಾವತೋ, ರಾಗಾದಿಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾಭಾವೇನ ವಾ ಓನತಿಉನ್ನತಿವಿರಹತೋ ಉಜುಭಾವಮೇವ ಕತಂ। ಅಥ ವಾ ಉಜುಗತಮೇವಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ವೀಥಿಂ ಓತಿಣ್ಣತಾಯ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚವಿಗಮನತೋ ಮಜ್ಝಿಮಸಮಥನಿಮಿತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಉಜುಭಾವಮೇವ ಗತಂ। ತಥಾಗತಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ತಥಾಗತಗುಣೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ।
ಇಚ್ಚಸ್ಸಾತಿ ಇತಿ ಅಸ್ಸ। ‘‘ಸೋ ಭಗವಾ ಇತಿಪಿ ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಬುದ್ಧಗುಣೇ ಅನುವಿತಕ್ಕಯತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವನ್ತಿ ‘‘ನೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ। ಬುದ್ಧಗುಣಪೋಣಾತಿ ಬುದ್ಧಗುಣನಿನ್ನಾ। ‘‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ಪವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಬುದ್ಧಗುಣಸಙ್ಖಾತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿತಕ್ಕಾಹತಂ, ವಿತಕ್ಕಪರಿಯಾಹತಂ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಅನುಮಜ್ಜನಞ್ಚ ಕರೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಭಾವನಾವಸೇನ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನನಿಪ್ಫಾದಿಕಾ ಬಲವತೀ ಪೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಪೀತಿಮನಸ್ಸ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪೀತಿಸಹಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ। ಕಾಯಚಿತ್ತದರಥಾತಿ ಕಾಯಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧೀನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾ ಸುಖುಮಾವತ್ಥಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಾ ಕಿಲೇಸಾ। ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನ್ತೀತಿ ಸನ್ನಿಸೀದನ್ತಿ। ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಏಕಕ್ಖಣೇತಿ ಯದಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾರಮ್ಮಣಾ ಭಾವನಾ ಉಪರೂಪರಿ ವಿಸೇಸಂ ಆವಹನ್ತೀ ಪವತ್ತತಿ, ತದಾ ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ಕಿಲೇಸಾ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಸುವಿಸದಾನಿ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಭಾವನಾಯ ಪಗುಣತಾಯ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ಸಾತಿಸಯಂ ಪಟುಕಿಚ್ಚಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಬಲವತೀ ಪೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪೀತಿಪದಟ್ಠಾನಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಸವಿಸೇಸಾ ಜಾಯತಿ, ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಪದಟ್ಠಾನಂ ಸುಖಂ ಥಿರತರಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ಸುಖೇನ ಅನುಬ್ರೂಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಮಾಧಿಯತಿ। ಏವಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಉಪರೂಪರಿ ಪಟುಪಟುತರಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಭಾವನಾಯ ಮಜ್ಝಿಮಸಮಥಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಞ್ಚ ಏಕರಸಭಾವೇನ ಪಟುತಮಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಭಗವತಾ –
‘‘ಯಸ್ಮಿಂ
ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಝಾನಂ ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ಪನ ಗಮ್ಭೀರತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಗಮ್ಭೀರೇ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಗಮ್ಭೀರೇ ಉದಕೇ ಪತಿತನಾವಾ ವಿಯ ಸಮಥಭಾವನಾ ಪತಿಟ್ಠಂ ‘‘ನಾನಪ್ಪಕಾರಗುಣಾನುಸ್ಸರಣಾಧಿಮುತ್ತತಾಯಾ’’ತಿ ಆಹ। ಏವಮ್ಪಿ ಯಥಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಸು ಕೇಸಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಮನಸಿಕಾರಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಭಾವನಾ ಅವತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಮಿಧ ಕಸ್ಮಾ ನ ಹೋತೀತಿ? ವಿಸಮೋಯಂ ಉಪಞ್ಞಾಸೋ। ತತ್ಥ ಹಿ ಸತಿಪಿ ಕೋಟ್ಠಾಸಬಹುಭಾವೇ ಏಕಪ್ಪಕಾರೇನೇವ ಭಾವನಾ ವತ್ತತಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರಸ್ಸೇವ ಗಹಣತೋ, ಇಧ ಪನ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಗುಣಾನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರತ್ತಾ, ನ ಅಯಮೇಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಗುಣೇ ಠಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ ಭಾವನಾಬಲೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಬುದ್ಧಗುಣೇಸು ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೇಸು ಸದ್ಧಾಯ ಬಲವಭಾವತೋ। ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ಅಧಿಮುತ್ತತಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಉಪಚಾರಪ್ಪತ್ತಂ ಝಾನಂ ಹೋತಿ, ಕಥಂ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತೀತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತದೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ಸಗಾರವೋ ಹೋತಿ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ, ಸತ್ಥು ಗುಣಸರೀರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಉಪಟ್ಠಹನತೋ। ತತೋಯೇವ ಸದ್ಧಾವೇಪುಲ್ಲಂ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಸದಿಸಂ ಸದ್ಧಾಮಹತ್ತಂ। ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ಅನುಸ್ಸರಣವಸೇನ ಭಾವನಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಂ। ತೇಸಂ ಪರಮಗಮ್ಭೀರತಾಯ, ನಾನಪ್ಪಕಾರತಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾವೇಪುಲ್ಲಂ। ತೇಸಂ ಉಳಾರಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತತಾಯ ಪುಞ್ಞವೇಪುಲ್ಲಞ್ಚ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ। ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಬಹುಲೋ ಹೋತಿ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಟ್ಠಾನೀಯತ್ತಾ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಯಾ। ಭಯಭೇರವಸಹೋ ಬುದ್ಧಗುಣಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಭಯಭೇರವಾಭಿಭವನತೋ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಅನುಸ್ಸರೇಥ ಸಮ್ಬುದ್ಧಂ, ಭಯಂ ತುಮ್ಹಾಕ ನೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೯ ಥೋಕಂ ವಿಸದಿಸಂ)। ದುಕ್ಖಾಧಿವಾಸನಸಮತ್ಥೋ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಯಾ ಸರೀರದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪದುಮಪಲಾಸೇ ಉದಕಸ್ಸ ವಿಯ ವಿನಿವಟ್ಟನತೋ ಸಂವಾಸಸಞ್ಞನ್ತಿ ಸಹವಾಸಸಞ್ಞಂ। ಬುದ್ಧಭೂಮಿಯಂ ಚಿತ್ತಂ ನಮತಿ ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ಮಹನ್ತಭಾವಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ। ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಭಾವನಾಯ ಸಬ್ಬದಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ಚಿತ್ತೇ ವಿಪರಿವತ್ತನತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಮುಖಾ ಸತ್ಥಾರಂ ಪಸ್ಸತೋ ವಿಯಾ’’ತಿ। ಉತ್ತರಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋತಿ ಇಮಾಯ ಭಾವನಾಯ ಉಪರಿ ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ। ಸುಗತಿಪರಾಯಣೋತಿ ಸುಗತಿಸಮ್ಪರಾಯೋ।
ಅಪ್ಪಮಾದನ್ತಿ ಅಪ್ಪಮಜ್ಜನಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಅನುಯೋಗಂ। ಕಯಿರಾಥಾತಿ ಕರೇಯ್ಯ। ಸುಮೇಧಸೋತಿ ಸುನ್ದರಪಞ್ಞೋ ಏವಂ ಮಹಾನುಭಾವಾಯಾತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ನೀವರಣವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾದಿಸಮತ್ಥೇನ ಸತ್ಥರಿ ಸಗಾರವಭಾವಾದಿಹೇತುಭೂತೇನ ಮಹತಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾಯ।
೨. ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೪೬. ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ, ಸಭಾವತ್ಥೋ ಚ ಆದಿತೋ ವುತ್ತೋಯೇವಾತಿ ತಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಭಾವನಾವಿಧಾನಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿಂ ಭಾವೇತುಕಾಮೇನಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ವಿಯ ‘‘ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಸಮನ್ನಾಗತೇನಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ನನು ಏತಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಛ ಅನುಸ್ಸತಿಯೋ ಅರಿಯಸಾವಕಾನಂ ವಸೇನ ದೇಸನಂ ಆರುಳ್ಹಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಾದಿಗುಣಾನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಮ್ಪಿ ಇಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಸಮನ್ನಾಗತೇನಾ’’ತಿ ಇಧ ನ ವುತ್ತಂ, ಅರಿಯಸಾವಕಾನಂ ಪನ ಸುಖೇನ ಇಜ್ಝನ್ತೀತಿ। ತಥಾಪಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತತ್ತಾ ಚ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಅಯಞ್ಚ ವಿಚಾರೋ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತೇವ।
೧೪೭. ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ। ಇತರೇಸೂತಿ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಾದಿಪದೇಸು। ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋವಾತಿ ಅವಧಾರಣಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಾದಿಅತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಪರಿಯಾಯತೋ ಪನೇತೇ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೇಪಿ ಸಮ್ಭವನ್ತೇವ। ತಥಾ ಹಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ಬಹುಸ್ಸುತೇನ ಆಗತಾಗಮೇನ ಪರಮೇನ ಸತಿನೇಪಕ್ಕೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಪಞ್ಞವತಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣತಾದಿವಿಸೇಸತೋ ಸಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕೋ। ಆಚರಿಯಪಯಿರುಪಾಸನಾಯ ವಿನಾ ನ ಲಬ್ಭಾತಿ ಚೇ? ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇಪಿ ಸಮಾನೇ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನೇವ ಸಿಜ್ಝನತೋ, ತಥಾ ಸತ್ಥುಸನ್ದಸ್ಸನೇಪಿ। ‘‘ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಜಯತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ತಿತ್ಥಿಯನಿಮ್ಮದ್ದನೇ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋವ ಲಬ್ಭತಿ ಅಕಾಲಿಕೋ। ವಿಜ್ಜಮಾನತಾಪರಿಸುದ್ಧತಾಹಿ ಏಹಿಪಸ್ಸವಿಧಿಂ ಅರಹತೀತಿ ಏಹಿಪಸ್ಸಿಕೋ। ತತೋ ಏವ ವಟ್ಟದುಕ್ಖನಿತ್ಥರಣತ್ಥಿಕೇಹಿ ಓಪನೇಯ್ಯಿಕೋ। ವಿಮುತ್ತಾಯತನಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ ಪರಿಚಯೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಅತ್ಥವೇದಂ, ಧಮ್ಮವೇದಞ್ಚ ಲಭನ್ತೇಹಿ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ವಿಞ್ಞೂಹೀತಿ। ಏವಂ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಾದಿಪದೇಸು ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮನಸಿಕಾರೋ ಯುಜ್ಜತೇವ।
ಸಾತಿ ಗಾಥಾ। ಸಮನ್ತಭದ್ರಕತ್ತಾತಿ ಸಬ್ಬಭಾಗೇಹಿ ಸುನ್ದರತ್ತಾ। ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಸಾಸನಧಮ್ಮಸ್ಸ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅವಯವವಿನಿಮುತ್ತೋ ಸಮುದಾಯೋ ನಾಮ ಪರಮತ್ಥತೋ ಕೋಚಿ ನತ್ಥಿ, ಯೇಸು ಪನ ಅವಯವೇಸು ಸಮುದಾಯರೂಪೇನ ಅವೇಕ್ಖಿತೇಸು ‘‘ಗಾಥಾ’’ತಿ ಸಮಞ್ಞಾ, ತಂ ತತೋ ಭಿನ್ನಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಸಂಸಾಮಿವೋಹಾರಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಠಮೇನ ಪಾದೇನ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಏಕಾನುಸನ್ಧಿಕ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ನಾತಿಬಹುವಿಭಾಗಂ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾ ಏಕಾನುಸನ್ಧಿಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಇತರಸ್ಸ ಪನ ತೇನೇವ ದೇಸೇತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಭಾಗೇನ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಭಾಗಾ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ। ನಿದಾನೇನಾತಿ ಕಾಲದೇಸದೇಸಕಪರಿಸಾದಿಅಪದಿಸನಲಕ್ಖಣೇನ ನಿದಾನಗನ್ಥೇನ। ನಿಗಮನೇನಾತಿ ‘‘ಇದಮವೋಚಾ’’ತಿಆದಿಕೇನ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೯), ‘‘ಇತಿ ಯಂ ತಂ ವುತ್ತಂ, ಇದಮೇತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೨೭) ವಾ ಯಥಾವುತ್ತತ್ಥನಿಗಮನೇನ।
ಅಯಂ ಕಥಾ ವಿಸೇಸತೋ ಸುತ್ತಪಿಟಕಸಂವಣ್ಣನಾತಿ ಕತ್ವಾ ಸುತ್ತಪಿಟಕವಸೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾದಿಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸುತ್ತಪಿಟಕವಿನಯಪಿಟಕಾನಂ ವಸೇನ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸನಿದಾನಸಉಪ್ಪತ್ತಿಕತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸನಿದಾನಸಉಪ್ಪತ್ತಿಕತ್ತಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತನಿದಾನೇನ ಸನಿದಾನತಾಯ, ಸಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕತಾಯ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಅನುರೂಪತೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ, ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಚ ತಂತಂಸಿಕ್ಖಾಪದಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾಪಿಯಮಾನಸ್ಸ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಸ್ಸ ಅನುರೂಪತೋ। ಅತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ದೇಸಿಯಮಾನಸ್ಸ ಚ ಸೀಲಾದಿಅತ್ಥಸ್ಸ। ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೯)? ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೯೫) ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಹೇತೂಪಮಾಗಹಣೇನ ಹೇತುದಾಹರಣಯುತ್ತತೋ।
ಏವಂ ಸುತ್ತವಿನಯವಸೇನ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಕಲೋಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಾಸನಧಮ್ಮೋತಿ –
‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ
ಸಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಪನಂ, ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೮೩; ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೯೦) –
ಏವಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸತ್ಥುಸಾಸನಸ್ಸ ಪಕಾಸಕೋ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ। ಸೀಲೇನ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ ಸೀಲಮೂಲಕತ್ತಾ ಸಾಸನಸ್ಸ। ಸಮಥಾದೀಹಿ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ ತೇಸಂ ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವೇಮಜ್ಝಭಾವತೋ। ನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ ತದಧಿಗಮತೋ ಉತ್ತರಿಕರಣೀಯಾಭಾವತೋ। ಸಾಸನೇ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ ನಾಮ ಪಞ್ಞಾಯ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸಾ ಚ ಸೀಲಂ, ಸಮಾಧಿ ಚ ಮೂಲನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಲಸಮಾಧೀಹಿ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ’’ತಿ। ಪಞ್ಞಾ ಪನ ಅನುಬೋಧಪಟಿವೇಧವಸೇನ ದುವಿಧಾತಿ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗೇಹಿ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ’’ತಿ ಆಹ। ತಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಫಲಂ, ಕಿಚ್ಚಂ ನಿಬ್ಬಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ, ತತೋ ಪರಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಫಲನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ’’ತಿ। ಫಲಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ ಸಉಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಮಾಹ, ಇತರೇನ ಇತರಂ, ತದುಭಯಞ್ಚ ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಓಸಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಫಲನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ’’ತಿ।
ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸುಬೋಧಿತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತಾ, ತಾಯ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ ತಪ್ಪಭವತ್ತಾ। ಸಬ್ಬಸೋ ಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ವೋದಾನಂ, ಪಾರಿಪೂರೀ ಚ ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಾ, ತಾಯ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ ತಂಸರೀರತ್ತಾ। ಸತ್ಥಾರಾ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ತಥಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ, ತಾಯ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ, ತಾಯ ಸಾಸನಸ್ಸ ಲೋಕೇ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವತೋ। ತನ್ತಿ ಸಾಸನಧಮ್ಮಂ। ತಥತ್ತಾಯಾತಿ ಯಥತ್ತಾಯ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮೋ ದೇಸಿತೋ, ತಥತ್ತಾಯ ತಥಭಾವಾಯ। ಸೋ ಪನ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿ ಸಾವಕಬೋಧೀತಿ ತಿವಿಧೋ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣತಾ, ಗುಣೇಹಿ ವೇಮಜ್ಝಭಾವತೋ ದುತಿಯಾಯ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣತಾ, ತದುಭಯಾವರತಾಯ, ತದೋಸಾನತಾಯ ಚ ಸಾಸನಧಮ್ಮಸ್ಸ ತತಿಯಾಯ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣತಾ ವುತ್ತಾ।
ಏಸೋತಿ ಸಾಸನಧಮ್ಮೋ। ನೀವರಣವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋತಿ ವಿಮುತ್ತಾಯತನಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ನೀವರಣಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮ್ಭವತೋ। ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ –
‘‘ಯಥಾ ಯಥಾವುಸೋ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸತ್ಥಾ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಅಞ್ಞತರೋ ವಾ ಗರುಟ್ಠಾನಿಯೋ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ
‘‘ಯಸ್ಮಿಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಯೇ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಓಹಿತಸೋತೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ, ಪಞ್ಚಸ್ಸ ನೀವರಣಾನಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪಹೀನಾನಿ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೨೧೯) –
ಚ ಆದಿ। ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸುಖಾವಹನತೋತಿ ಸಮಥಸುಖಸ್ಸ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಸುಖಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಪಾದನತೋ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –
‘‘ಸೋ ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ ವಿವಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರಂ ವಿವೇಕಜಂ ಪೀತಿಸುಖ’’ನ್ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೭೯; ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೩೮)।
ತಥಾ –
‘‘ಯತೋ ಯತೋ ಸಮ್ಮಸತಿ, ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಂ।
ಲಭತೀ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ, ಅಮತಂ ತಂ ವಿಜಾನತಂ।
ಅಮಾನುಸೀ ರತೀ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಂ ವಿಪಸ್ಸತೋ’’ತಿ ಚ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೩೭೪, ೩೭೩)।
ತಥಾಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಯಥಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸುಖಂ ಆವಹತಿ, ಯಥಾ ವಾ ಸತ್ಥಾರಾ ಅನುಸಿಟ್ಠಂ, ತಥಾ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಸಾಸನಧಮ್ಮೋ। ತಾದಿಭಾವಾವಹನತೋತಿ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಇಟ್ಠಾದೀಸು ತಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಲೋಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಅನುಪಲೇಪಸ್ಸ ಆವಹನತೋ। ಏಸ ಭಗವಾ ವುತ್ತನಯೇನ ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಯಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಞ್ಚ ಪಕಾಸೇತಿ, ತಂ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಾತ್ಥಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಯೋಜನಾ।
ತತ್ಥ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕತಮೇಸಾನಂ ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ನಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ॰ ೧೮)। ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾನಂ ಮಣ್ಡಭೂತಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಯಥಾನುರೂಪನ್ತಿ ಯಥಾರಹಂ। ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಂ ಹಿ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಾತ್ಥಂ। ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸಮ್ಪನ್ನತ್ಥತಾಯ। ಸಮ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥೋ ಹಿ ಇಧ ಸಹ-ಸದ್ದೋ। ಇತರಂ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಸಾತ್ಥಂ, ಸಬ್ಯಞ್ಜನಞ್ಚ। ಯೇ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ವಚನಸಭಾವಂ ಸಾತ್ಥಂ, ಅತ್ಥಸಭಾವಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ, ತಥಾ ವಿಭತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಸದ್ದತ್ಥಾ ಹಿ ಅಭಿನ್ನರೂಪಾ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ವಿನಿಯೋಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ನೇಸಂ ಲೋಕಿಯಾಮಿಸ್ಸೀಭಾವಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತಿ। ಸತಿಪಿ ವಾ ಭೇದೇ ‘‘ಸಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯದಿ ತುಲ್ಯಯೋಗೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ‘‘ಸಪುತ್ತೋ ಆಗತೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಅತ್ಥಪಟಿಸರಣಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಹೋಥ, ಮಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಪಟಿಸರಣಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಪ್ಪಧಾನವಾದೋ ಬಾಧಿತೋ ಸಿಯಾ, ಅಥ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾಮತ್ತಂ ‘‘ಸಲೋಮಕೋ ಸಪಕ್ಖಕೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿ ಅಗ್ಗಹಿತಾ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನೇತ್ತಿನಯೇನಾಪಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಙ್ಕಾಸನ…ಪೇ॰… ಸಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯದಿಪಿ ನೇತ್ತಿಯಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಮುಖೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಕ್ಖರಂ ಪದ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ದ್ವಾದಸಪದ) ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಿ ಪಠಮಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ, ಇಧ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ಆಗತತ್ತಾ ಅತ್ಥಪದಾನಿಯೇವ ಪಠಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಙ್ಕಾಸನಪಕಾಸನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಕಾಸನಂ ದೀಪನಂ ಸಙ್ಕಾಸನಂ ‘‘ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಭಿಕ್ಖು ಬದ್ಧೋ ಮಾರಸ್ಸ, ಅಮಞ್ಞಮಾನೋ ಮುತ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೬೪) ವಿಯ। ತತ್ತಕೇನ ಹಿ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞಾತಂ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಠಮಂ ಕಾಸನಂ ಪಕಾಸನಂ। ಆದಿಕಮ್ಮಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಅಯಂ ಪಸದ್ದೋ ‘‘ಪಞ್ಞಪೇತಿ ಪಟ್ಠಪೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦) ವಿಯ। ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾಪೇಕ್ಖಂ ಚೇತಂ ಪದದ್ವಯಂ ಉದ್ದೇಸಭಾವತೋ। ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಹಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಠಮಞ್ಚ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ ವಿವರಣವಿಭಜನಾನಿ। ಯಥಾ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸಕಿಂಯೇವ ಚ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧) ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿವರಣವಸೇನ, ವಿಭಜನವಸೇನ ಚ ಪುನ ವಚನಂ। ಮಜ್ಝಿಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಪೇಕ್ಖಮೇತಂ ಪದದ್ವಯಂ ನಿದ್ದೇಸಭಾವತೋ। ವಿವಟಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರತರಾಭಿಧಾನಂ, ವಿಭತ್ತಸ್ಸ ಚ ಪಕಾರೇಹಿ ಞಾಪನಂ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಚಿತ್ತಪರಿತೋಸನಂ ಉತ್ತಾನೀಕರಣಪಞ್ಞಾಪನಾನಿ। ಯಥಾ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೨) ವಿವಟವಿಭತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ‘‘ಕತಮೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ? ಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಫುಸನಾ ಸಮ್ಫುಸನಾ’’ತಿಆದಿನಾ
ಕಥಂ ಪನಾಯಂ ಪಾಠವಿಕಪ್ಪೋ ಜಾತೋತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ನೇತ್ತಿಪಾಳಿಯಂ ಆಗತನಯೇನ ಪುರಿಮಪಾಠೋ। ತತ್ಥ ಹಿ –
‘‘ಸಙ್ಕಾಸನಾ ಪಕಾಸನಾ,
ವಿವರಣಾ ವಿಭಜನುತ್ತಾನೀಕಮ್ಮಪಞ್ಞತ್ತಿ।
ಏತೇಹಿ ಛಹಿ ಪದೇಹಿ,
ಅತ್ಥೋ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ನಿದ್ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ॥ (ನೇತ್ತಿ॰ ೪ ದ್ವಾದಸಪದ) –
ದೇಸನಾಹಾರಯೋಜನಾಯ ಚ ಏತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ‘‘ಸಙ್ಕಾಸನಾ ಪಕಾಸನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತಂ। ಪಚ್ಛಿಮೋ ಪನ ‘‘ಪಞ್ಞಪೇತಿ ಪಟ್ಠಪೇತಿ ವಿವರತಿ ವಿಭಜತಿ ಉತ್ತಾನೀಕರೋತಿ ‘ಪಸ್ಸಥಾ’ತಿ ಚಾಹಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦) ಸುತ್ತೇ ಆಗತನಯೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಮತ್ತಕತೋ। ಏವಞ್ಚ ನೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಾಠಾನಂ ವಿಸೇಸೋ, ನ ಅತ್ಥತೋ। ತಥಾ ಹಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ‘‘ಪಠಮಂ ಞಾಪನಂ ಪಞ್ಞಾಪನಂ, ಪಠಮಮೇವ ಠಪನಂ ಪಟ್ಠಪನ’’ನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪದಾನಿ ಸಙ್ಕಾಸನಪಕಾಸನಪದೇಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಅವಿಸಿಟ್ಠಾನಿ। ಯಞ್ಚ ಪುರಿಮಪಾಠೇ ಛಟ್ಠಂ ಪದಂ ‘‘ಪಕಾರತೋ ಞಾಪನ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದುತಿಯಪಾಠೇ ಪಕಾಸನಪದೇನ ‘‘ನಿಬ್ಬಿಸೇಸಂ ಪಕಾರತೋ ಕಾಸನ’’ನ್ತಿ ಕತ್ವಾ। ಯಸ್ಮಾ ಞಾಪನಕಾಸನಾನಿ ಅತ್ಥಾವಭಾಸನಸಭಾವತಾಯ ಅಭಿನ್ನಾನಿ, ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ತೋಸನಂ, ಬುದ್ಧಿಯಾ ಚ ನಿಸಾನಂ ಯಾಥಾವತೋ ವತ್ಥುಸಭಾವಾವಭಾಸನೇ ಜಾಯತೀತಿ। ಏವಂ ಅತ್ಥಪದರೂಪತ್ತಾ ಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಛಅತ್ಥಪದಸಮಾಯೋಗತೋ ಸಾತ್ಥಂ ಸಾಸನಂ।
ಅಕ್ಖರಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾಕಾರನಿರುತ್ತಿನಿದ್ದೇಸಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಅಕ್ಖರಂ। ‘‘ಏಕಕ್ಖರಂ ಪದಂ ಅಕ್ಖರ’’ನ್ತಿ ಏಕೇ ‘‘ಆ ಏವಂ ಕಿರ ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಆ-ಕಾರಾದಯೋ ವಿಯ। ‘‘ವಿಸುದ್ಧಕರಣಾನಂ ಮನಸಾ ದೇಸನಾವಾಚಾಯ ಅಕ್ಖರಣತೋ ಅಕ್ಖರ’’ನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇ। ವಿಭತ್ತಿಯನ್ತಂ ಅತ್ಥಞಾಪನತೋ ಪದಂ। ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಂ ಪದಾಭಿಹಿತಂ ಅತ್ಥಂ ಬ್ಯಞ್ಜೇತೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ವಾಕ್ಯಂ। ‘‘ಕಿರಿಯಾಪದಂ ಅಬ್ಯಯಕಾರಕವಿಸೇಸನಯುತ್ತಂ ವಾಕ್ಯ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವದನ್ತಿ। ಪಕಾರತೋ ವಾಕ್ಯವಿಭಾಗೋ ಆಕಾರೋ। ಆಕಾರಾಭಿಹಿತಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ ನಿರುತ್ತಿ। ನಿಬ್ಬಚನವಿತ್ಥಾರೋ ನಿಸ್ಸೇಸುಪದೇಸತೋ ನಿದ್ದೇಸೋ। ಏತೇಸಂ ಅಕ್ಖರಾದೀನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಪನ್ನತಾಯ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ।
ತತ್ರಾಯಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಪದಸಮಾಯೋಗೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿ ಚ – ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತಿ, ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸೇತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಿವರತಿ, ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಭಜತಿ, ನಿರುತ್ತೀಹಿ ಉತ್ತಾನೀಕರೋತಿ, ನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಪಞ್ಞಪೇತಿ, ತಥಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ಪದೇಹಿ ವಿನೇತಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಿಪಞ್ಚೇತ್ವಾ ಆಕಾರೇಹಿ ವಿನೇತಿ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಂ, ನಿರುತ್ತೀಹಿ ನೇತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ವಿನೇತಿ ನೇಯ್ಯಂ। ಏವಞ್ಚಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಉಗ್ಘಟಿಯಮಾನೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಂ ವಿನೇತಿ, ವಿಪಞ್ಚಿಯಮಾನೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಂ, ನಿಯ್ಯಮಾನೋ ನೇಯ್ಯಂ। ತತ್ಥ ಉಗ್ಘಟನಾ ಆದಿ, ವಿಪಞ್ಚನಾ ಮಜ್ಝೇ, ನಯನಮನ್ತೇ। ಏವಂ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ತಿಧಾ ದೇಸಿತೋ ದೋಸತ್ತಯವಿಧಮನೋ ಗುಣತ್ತಯಾವಹೋ ತಿವಿಧವೇನೇಯ್ಯವಿನಯನೋತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣೋಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ‘‘ಸಾತ್ಥೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ಪರಿಸುದ್ಧೋ’’ತಿ ಚ।
ಅತ್ಥಗಮ್ಭೀರತಾತಿಆದೀಸು ಅತ್ಥೋ ನಾಮ ತನ್ತಿಅತ್ಥೋ। ಧಮ್ಮೋ ತನ್ತಿ। ಪಟಿವೇಧೋ ತನ್ತಿಯಾ, ತನ್ತಿಅತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಯಥಾಭೂತಾವಬೋಧೋ। ದೇಸನಾ ಮನಸಾ ವವತ್ಥಾಪಿತಾಯ ತನ್ತಿಯಾ ದೇಸನಾ। ತೇ ಪನೇತೇ ಅತ್ಥಾದಯೋ ಯಸ್ಮಾ ಸಸಾದೀಹಿ ವಿಯ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀಹಿ ದುಕ್ಖೋಗಾಹಾ, ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಪತಿಟ್ಠಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಗಮ್ಭೀರಾ। ಅಥ ವಾ ಅತ್ಥೋ ನಾಮ ಹೇತುಫಲಂ। ಧಮ್ಮೋ ಹೇತು। ದೇಸನಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಯಥಾಧಮ್ಮಂ ಧಮ್ಮಾಭಿಲಾಪೋ, ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಾದಿವಸೇನ ವಾ ಕಥನಂ। ಪಟಿವೇಧೋ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಅತ್ಥಾನುರೂಪಂ ಧಮ್ಮೇಸು, ಧಮ್ಮಾನುರೂಪಂ ಅತ್ಥೇಸು, ಪಞ್ಞತ್ತಿಪಥಾನುರೂಪಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀಸು ಅವಬೋಧೋ, ತೇಸಂ ತೇಸಂ ವಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ ಸಲಕ್ಖಣಸಙ್ಖಾತೋ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವೋ। ತೇಪಿ ಚೇತೇ ಅತ್ಥಾದಯೋ ಯಸ್ಮಾ ಅನುಪಚಿತಕುಸಲಸಮ್ಭಾರೇಹಿ ದುಪ್ಪಞ್ಞೇಹಿ ಗಮ್ಭೀರಾ। ತೇಸು ಪಟಿವೇಧಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ಥಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥಗಮ್ಭೀರತಾಪಟಿವೇಧಗಮ್ಭೀರತಾಹಿ ಸಾತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥಗುಣದೀಪನತೋ। ತಾಸಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಧಮ್ಮಗಮ್ಭೀರತಾದೇಸನಾಗಮ್ಭೀರತಾಹಿ ಸಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ತಾಸಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿದೀಪನತೋ।
ಅತ್ಥೇಸು ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಅತ್ಥಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸು ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾಪಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯ ಅತ್ಥವಿಸಯತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸಯತೋ ಸಾತ್ಥ’’ನ್ತಿ, ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಸತಿ ತದಭಾವತೋ। ಧಮ್ಮೋತಿ ತನ್ತಿ ನಿರುತ್ತೀತಿ ತನ್ತಿಪದಾನಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವಚನಂ। ತತ್ಥ ಪಭೇದಗತಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಆಹ ‘‘ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸಯತೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ, ಅಸತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ತದಭಾವತೋ। ಪರಿಕ್ಖಕಜನಪ್ಪಸಾದಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪರಿಕ್ಖಕಜನಾನಂ ಕಿಂಕುಸಲಗವೇಸೀನಂ ಪಸಾದಾವಹಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಾತ್ಥಂ। ಅತ್ಥಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಫಲೇನ ಹೇತುನೋ ಅನುಮಾನಂ ನದೀಪೂರೇನ ವಿಯ ಉಪರಿ ವುಟ್ಠಿಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ। ಸಾತ್ಥಕತಾ ಪನಸ್ಸ ಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯತಾಯ, ಸಾ ಪರಮಗಮ್ಭೀರಸಣ್ಹಸುಖುಮಭಾವತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಗಮ್ಭೀರೋ ದುದ್ದಸೋ’’ತಿಆದಿ (ಮಹಾವ॰ ೮)। ಲೋಕಿಯಜನಪ್ಪಸಾದಕನ್ತಿ ಸಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕಿಯಜನಸ್ಸ ಪಸಾದಾವಹಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ। ಲೋಕಿಯಜನೋ ಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ತುಸ್ಸತಿ, ಇಧಾಪಿ ಫಲೇನ ಹೇತುನೋ ಅನುಮಾನಂ। ಸಬ್ಯಞ್ಜನತಾ ಪನಸ್ಸ ಸದ್ಧೇಯ್ಯತಾಯ, ಸಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾದಿಭಾವತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಅಥ ವಾ ಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯತೋ ಸಾತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಪದಟ್ಠಾನತಾಯ ಅತ್ಥಸಮ್ಪನ್ನತಂ ಆಹ, ತತೋ ಪರಿಕ್ಖಕಜನಪ್ಪಸಾದಕಂ। ಸದ್ಧೇಯ್ಯತೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಸದ್ಧಾಪದಟ್ಠಾನತಾಯ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನತಂ, ತತೋ ಲೋಕಿಯಜನಪ್ಪಸಾದಕನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಗಮ್ಭೀರಾಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ಸಾತ್ಥನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ಅಗಾಧಾಪಾರತಾಯ ಅತ್ಥಸಮ್ಪನ್ನಂ ಅಞ್ಞಥಾ ತದಭಾವತೋ। ಉತ್ತಾನಪದತೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಸುಬೋಧಸದ್ದತಾಯ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನಂ, ಪರಮಗಮ್ಭೀರಸ್ಸಪಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವಾಪಾದನತೋ। ಸಬ್ಬೋಪೇಸ ಪಠಮಸ್ಸ ಅತ್ಥದ್ವಯಸ್ಸ ಪಭೇದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ತಥಾ ಚೇವ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಂವಣ್ಣಿತಂ। ತಥಾ ಹೇತ್ಥ ಉಪನೇತಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಸ್ಸ ವೋದಾನತ್ಥಸ್ಸ ಅವುತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಸಕಲಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಭಾಗೇಹಿ ಪರಿಪುಣ್ಣತಾಯ। ಅಪನೇತಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಸ್ಸ।
ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿಯಾದಿಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ, ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ। ಅಧಿಗಮಬ್ಯತ್ತಿತೋತಿ ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧೇನ ಅಧಿಗಮವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಸಬ್ಭಾವತೋ ಸಾತ್ಥಂ ಕಪಿಲವತಾದಿ ವಿಯ ತುಚ್ಛಂ ನಿರತ್ಥಕಂ ಅಹುತ್ವಾ ಅತ್ಥಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ। ಪರಿಯತ್ತಿಯಾತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಪರಿಚಯೇನ। ಆಗಮಬ್ಯತ್ತಿತೋತಿ ದುರಕ್ಖಾತಧಮ್ಮೇಸು ಪರಿಚಯಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಸಮ್ಮೋಹಂ ಅಜನೇತ್ವಾ ಬಾಹುಸಚ್ಚವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಸಬ್ಭಾವತೋ ಸಬ್ಯಞ್ಚನಂ। ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹಿ ಸತಿ ಆಗಮಬ್ಯತ್ತೀತಿ। ಸೀಲಾದಿಪಞ್ಚಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಯುತ್ತತೋತಿ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ಅವಿರಹಿತತ್ತಾ। ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಅನವಸೇಸೇನ ಸಮನ್ತತೋ ಪುಣ್ಣಂ ಪೂರಿತಂ। ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸತೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಮಾನಾದಿಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾಭಾವತೋ। ನಿತ್ಥರಣತ್ಥಾಯಾತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಸ್ಸರಣಾಯ। ಲೋಕಾಮಿಸನಿರಪೇಕ್ಖತೋತಿ ಕಥಞ್ಚಿಪಿ ತಣ್ಹಾಸನ್ನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಅನಿಸ್ಸಯನತೋ।
ಏವಂ ‘‘ಅತ್ಥವಿಪಲ್ಲಾಸಾಭಾವತೋ ವಾ ಸುಟ್ಠು ಅಕ್ಖಾತೋತಿ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ವಿಪಲ್ಲಾಸಮಾಪಜ್ಜತೀತಿ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮೇ ‘‘ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಾಕಾದೀನಂ ಅನ್ತರಾಯಿಕತ್ತಾಭಾವತೋ ಏಕಂಸೇನ ಅಪಾಯೂಪಪತ್ತಿಹೇತುತಾಯ ಅಭಾವತೋ। ನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ತಾಭಾವತೋತಿ ಅತಮ್ಮಯತಾಭಾವತೋ, ಸಂಸಾರತೋ ಚ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಚ್ಚಯಞ್ಞಕಿರಿಯಾಪಕತಿಪುರಿಸನ್ತರಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ತತೋ ನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ತಾಭಾವತೋ ವಿಪರೀತೋ ಏವ ಹೋತಿ। ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾಪಜ್ಜನೇನ। ತೇ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ। ತಥಾಭಾವಾನತಿಕ್ಕಮನತೋತಿ ಕಮ್ಮನ್ತರಾಯಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಅನ್ತರಾಯಿಕಭಾವಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವಸ್ಸ ಕದಾಚಿಪಿ ಅನತಿವತ್ತನತೋ।
ನಿಬ್ಬಾನಾನುರೂಪಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾತಿ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತವಿನಿಸ್ಸಟಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅನುರೂಪಾಯ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರನಿಸ್ಸರಣೂಪಾಯಭೂತಾಯ ಸಪುಬ್ಬಭಾಗಾಯ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪದಾನುರೂಪಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖನಿಯ್ಯಾನಿಕಭೂತಾ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಮತ್ತೇನಾಪಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಅನಾಮಸನೀಯಾ ಯಾದಿಸೀ ಪಟಿಪದಾ, ತದನುರೂಪಸ್ಸ। ಸುಪಞ್ಞತ್ತಾತಿ ಸೀಲಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಪ್ಪಭೇದಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಪಹಾಯಿಕಭಾವೇನ ಸುಟ್ಠು ಸಮ್ಮದೇವ ವಿಹಿತಾ। ಸಂಸನ್ದತಿ ಕಿಲೇಸಮಲವಿಸುದ್ಧಿತಾಯ ಸಮೇತಿ। ಏವಂ ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಪಟಿಪದಾಪಟಿಪಜ್ಜನೀಯಭಾವೇಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನುರೂಪತಾಯ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಿವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅನ್ತದ್ವಯನ್ತಿ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಂ, ಕಾಮಸುಖಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಂ, ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಂ, ಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನನ್ತಿ ಏವಂ ಪಭೇದಂ ಅನ್ತದ್ವಯಂ। ಅನುಪಗಮ್ಮಾತಿ ಅನುಪಗನ್ತ್ವಾ, ಅನುಪಗಮನಹೇತು ವಾ। ಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಕಿಲೇಸಾನೀತಿ ಸುಟ್ಠು ವೂಪಸನ್ತಕಿಲೇಸಾನಿ, ಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಹೀನದೋಸಾನಿ। ಸಸ್ಸತಾದಿಸಭಾವವಸೇನಾತಿ ‘‘ಸಸ್ಸತಞ್ಚ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಅಮತಞ್ಚ ತಾಣಞ್ಚ ಲೇಣಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತೇಸು ತೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ಸಸ್ಸತಾದಿಭಾವಕಿತ್ತನವಸೇನ।
೧೪೮. ‘‘ರಾಗಾದೀನಂ ಅಭಾವಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೇನ ಸಾಮಂ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಮಮ ರಾಗಾದಯೋ ಪಹೀನಾ’’ತಿ ಸಯಂ ಅತ್ತನಾ ಅನಞ್ಞನೇಯ್ಯೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿ, ಸನ್ದಿಟ್ಠಿ ಏವ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕೋ।
ತೇನ ತೇನ ಅರಿಯಸಾವಕೇನ ಪರಸದ್ಧಾಯ ಪರಸ್ಸ ಸದ್ದಹನೇನ ಪರನೇಯ್ಯೇನ ಗನ್ತಬ್ಬತಂ ಹಿತ್ವಾ ಞಾಪೇತಬ್ಬತಂ ಪಹಾಯ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣೇನ ಕರಣಭೂತೇನ। ಪಸತ್ಥಾ ದಿಟ್ಠಿ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿ ಯಥಾ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ। ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಕಿಲೇಸೇ ಜಯತಿ, ಅರಿಯಫಲಂ ತಾಯ ಏವ ಅತ್ತನೋ ಕಾರಣಭೂತಾಯ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣೇನ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೀಭೂತಾಯ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಕಿಲೇಸೇ ಜಯತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ಭಾವನಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮೋ। ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮೋ। ಫಲಮ್ಪಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಸಕದಾಗಾಮಿವಿಪಸ್ಸನಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಉಪರಿ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ಪರಿಯಾಯತೋ ‘‘ದಿಸ್ಸಮಾನೋ ವಟ್ಟಭಯಂ ನಿವತ್ತೇತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತಿ।
೧೪೯. ನಾಸ್ಸ ಕಾಲೋತಿ ನಾಸ್ಸ ಆಗಮೇತಬ್ಬೋ ಕಾಲೋ ಅತ್ಥಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಸ್ಸ ‘‘ಉಪಪಜ್ಜೇ, ಅಪರಪರಿಯಾಯೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಫಲದಾನಂ ಪತಿ ಆಗಮೇತಬ್ಬೋ ಕಾಲೋ ಅತ್ಥಿ, ನ ಏವಮೇತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಪಞ್ಚಾಹಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಕಟ್ಠೋತಿ ದೂರೋ। ಫಲದಾನಂ ಪತಿ ಕಾಲೋ ಪಕಟ್ಠೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಾಲಿಕೋ, ಕಾಲನ್ತರಫಲದಾಯೀ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಫಲದಾನೇ’’ತಿ। ಪತ್ತೋತಿ ಉಪನೀತೋ। ಇದನ್ತಿ ‘‘ಅಕಾಲಿಕೋ’’ತಿ ಪದಂ।
೧೫೦. ವಿಧಿನ್ತಿ ವಿಧಾನಂ, ‘‘ಏಹಿ ಪಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂಪವತ್ತವಿಧಿವಚನಂ। ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ। ಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಾತಿ ಕಿಲೇಸಮಲವಿರಹೇನ ಸಬ್ಬಥಾ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ। ಅಮನುಞ್ಞಮ್ಪಿ ಕದಾಚಿ ಪಯೋಜನವಸೇನ ಯಥಾಸಭಾವಪ್ಪಕಾಸನೇನ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ತದಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಮನುಞ್ಞಭಾವಪ್ಪಕಾಸನೇನಾ’’ತಿ।
೧೫೧. ಉಪನೇತಬ್ಬೋತಿ ಉಪನೇಯ್ಯೋ, ಉಪನೇಯ್ಯೋವ ಓಪನೇಯ್ಯಿಕೋತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಉಪನೇತಬ್ಬೋತಿ ಓಪನೇಯ್ಯಿಕೋ’’ತಿ। ಚಿತ್ತೇ ಉಪನಯನಂ ಉಪ್ಪಾದನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇದಂ ಸಙ್ಖತೇ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಚಿತ್ತೇ ಉಪನಯನನ್ತಿ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೂಪನಯನೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ ಅಸಙ್ಖತೇಪಿ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಕರಣಸಙ್ಖಾತಂ ಉಪನಯನಂ ಅರಹತೀತಿ ಓಪನೇಯ್ಯಿಕೋ’’ತಿ। ಅಲ್ಲೀಯನನ್ತಿ ಫುಸನಂ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಉಪನೇತಿ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೧೫೨. ವಿಞ್ಞೂಹೀತಿ ‘‘ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂಆದೀಹೀ’’ತಿ। ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಪತಿ ಅತ್ತನೀ’’ತಿ ಭುಮ್ಮವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತನಿ ಅತ್ತನೀ’’ತಿ। ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಥಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಭಾವಿತೋ ಮೇ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಮೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪದೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅನ್ವಯತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಬ್ಯತಿರೇಕೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ‘‘ವಿಞ್ಞೂಹೀ’’ತಿ ಇದಂ ಅನ್ತೋಗಧಾವಧಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಬಾಲಾನಂ ಪನ ಅವಿಸಯೋ ಚೇಸಾ’’ತಿ ಆಹ।
ಏವಂ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣತಾದಿನಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅನುರೂಪದೇಸನಾಯ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪದಂ ಕಾರಣವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕತ್ತಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ದುರಕ್ಖಾತೇ ತಿತ್ಥಿಯಧಮ್ಮೇ ತದಭಾವತೋ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೧೫೩. ತಸ್ಸೇವನ್ತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೩. ಸಙ್ಘಾನುಸ್ಸತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೫೪. ಅರಿಯಸಙ್ಘಗುಣಾತಿ ಆರಕತ್ತಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ, ಅನಯೇ ನ ಇರಿಯನತೋ, ಅಯೇ ಚ ಇರಿಯನತೋ, ಸದೇವಕೇನ ಚ ಲೋಕೇನ ‘‘ಸರಣ’’ನ್ತಿ ಅರಣೀಯತೋ ಅರಿಯೋ ಚ ಸೋ ಸಙ್ಘೋ ಚ, ಅರಿಯಾನಂ ವಾ ಸಙ್ಘೋ ಅರಿಯಸಙ್ಘೋ, ತಸ್ಸ ಗುಣಾ।
೧೫೫. ಯಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ‘‘ಸುಟ್ಠು ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಟಿಪದಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮೇ ಅನಿವತ್ತಿಧಮ್ಮೇ ಕತ್ವಾ ಪಜಹನತೋ ಪಯೋಜನಾಭಾವಾ ಸಯಮ್ಪಿ ಅನಿವತ್ತಿಧಮ್ಮಾ, ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಏಕಂಸತೋ ಅನುಲೋಮೀತಿ। ತತೋ ಏವ ಅಪಚ್ಚನೀಕಾ, ಅನುಧಮ್ಮಭೂತಾ ಚ, ತಸ್ಸಾ ಚ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ಅರಿಯಸಙ್ಘೋ ‘‘ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸುಟ್ಠು ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಅನಿವತ್ತಿಪಟಿಪದ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಉಜುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪುನಪ್ಪುನಂ ನಿವತ್ತನೇ ಹಿ ಸತಿ ಉಜುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ। ‘‘ಅನುಲೋಮಪಟಿಪದಂ ಅಪಚ್ಚನೀಕಪಟಿಪದ’’ನ್ತಿ ‘‘ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪದ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಾಮೀಚಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಭಾವದೀಪನತೋ। ಏತೇನ ಪಠಮಪದಸ್ಸ ಪಪಞ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ, ಇತರಾನಿ ತೀಣಿ ಪದಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ।
ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನೇನ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿತೋ ಅರಿಯಭಾವಾವಹಂ ಸವನಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಸವನಂ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸುಣನ್ತೀತಿ ಸಾವಕಾ’’ತಿ, ತೇನ ಅರಿಯಾ ಏವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಸತ್ಥು ಸಾವಕಾ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೀಲದಿಟ್ಠಿಸಾಮಞ್ಞತಾಯಾತಿ ಅರಿಯೇನ ಸೀಲೇನ, ಅರಿಯಾಯ ಚ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮಾನಭಾವೇನ। ಅರಿಯಾನಞ್ಹಿ ಸೀಲದಿಟ್ಠಿಯೋ ಮಜ್ಝೇ ಭಿನ್ನಸುವಣ್ಣಂ ವಿಯ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಂ ಮಗ್ಗೇನಾಗತತ್ತಾ। ತೇನ ‘‘ಸಙ್ಘಾತಭಾವಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿ। ಮಾಯಾಸಾಠೇಯ್ಯಾದಿಪಾಪಧಮ್ಮಸಮುಚ್ಛೇದೇನ ಉಜು। ತತೋ ಏವ ಗೋಮುತ್ತವಙ್ಕಾಭಾವೇನ ಅವಙ್ಕಾ। ಚನ್ದಲೇಖಾವಙ್ಕಾಭಾವೇನ ಅಕುಟಿಲಾ। ನಙ್ಗಲಕೋಟಿವಙ್ಕಾಭಾವೇನ ಅಜಿಮ್ಹಾ। ಅವಙ್ಕಾದಿಭಾವೇನ ವಾ ಉಜು। ಪರಿಸುದ್ಧಟ್ಠೇನ ಅರಿಯಾ। ಅಪಣ್ಣಕಭಾವೇನ ಞಾಯತಿ ಕಮತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತಂ ವಾ ಞಾಯತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಞಾಯೋ। ವಟ್ಟದುಕ್ಖನಿಯ್ಯಾನಾಯ ಅನುಚ್ಛವಿಕತ್ತಾ। ಅನುರೂಪತ್ತಾ ಸಾಮೀಚಿ ಓಪಾಯಿಕಾತಿಪಿ ಸಙ್ಖಂ ಸಮಞ್ಞಂ ಗತಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ, ತಾಯ ಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾ ‘‘ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಕತ್ವಾ। ವತ್ತಮಾನತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಪಟಿಪನ್ನ-ಸದ್ದೋ ಯಥಾ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ (ಪು॰ ಪ॰ ೨೦೬)। ಅತೀತಂ ಪಟಿಪದನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ವದತಿ। ಉಭಯೇನ ಚ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೇನ, ‘‘ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾ ಚ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾ ಚ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾ’’ತಿ ಏಕಸೇಸನಯೇನ ವಾ ಗಹಿತಾನಂ ಸಮೂಹೋ ‘‘ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಏವಂ ಆದಿಪದತ್ಥನಿದ್ದೇಸಭಾವೇನ ಇತರಪದಾನಂ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ಅವೋಮಿಸ್ಸಕಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠನ್ತಿ ಸತ್ಥಾರಾ ಯಥಾ ಅನುಸಿಟ್ಠಂ, ತಥಾ ಅನುಸಾಸನೀಅನುರೂಪನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪಣ್ಣಕಪಟಿಪದನ್ತಿ ಅವಿರಜ್ಝನಕಪಟಿಪದಂ, ಅನವಜ್ಜಪಟಿಪತ್ತಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೇ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಅಪಣ್ಣಕಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಪುರಿಮಪದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ದುತಿಯಪದಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನನು ಚ ದುತಿಯಪದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇಪಿ ಪಠಮಂ ಪದಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ? ನ ತಸ್ಸ ಪಠಮಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತತ್ತಾ। ಸಾ ಪನ ಸಾವಕಾನಂ ಅಪಣ್ಣಕಪಟಿಪದಾ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪದಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ
ಕಿಲೇಸಜಿಮ್ಹವಸೇನ ಅನ್ತದ್ವಯಗಾಹೋತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ತಂ ಪಹಾಯ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪದಾ ಕಾಯಾದಿವಙ್ಕಪ್ಪಹಾಯಿನೀ ಉಜುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಜ್ಝಿಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ…ಪೇ॰… ಉಜುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ।
ಞಾಯೋ ನಾಮ ಯುತ್ತಪ್ಪತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ, ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸಮಥತಾಯ ಆದಿತ್ತಂ ಚೇಲಂ, ಸೀಸಂ ವಾ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾಪಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಞಾಯೋ ವುಚ್ಚತಿ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ। ನಿಬ್ಬಾಯನಕಿರಿಯಾಮುಖೇನ ಚೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಞಾಯೋ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಗುಣಸಮ್ಭಾವನಾಯ ಪರೇಹಿ ಕಯಿರಮಾನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾದಿಸಾಮೀಚಿಕಮ್ಮಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ಸಾಮೀಚಿಕಮ್ಮಾರಹಾ।
೧೫೬. ಯದಿದನ್ತಿ ಅನ್ತೋಗಧಲಿಙ್ಗವಚನಭೇದೋ ನಿಪಾತೋತಿ ತಸ್ಸ ವಚನಭೇದೇನ ಅತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಯಾ ಇಮಾನೀ’’ತಿ। ಏವನ್ತಿ ಪಕಾರತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ಇತರಾನಿ ತೀಣಿ ಯುಗಳಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ಚತ್ತಾರಿ ಪುರಿಸಯುಗಳಾನಿ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ। ಏತನ್ತಿ ಏತಂ ‘‘ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಾ’’ತಿ ಬಹುವಚನವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಪದಂ। ಪುರಿಸಾ ಚ ತೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಚ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಠಮಾಯ ಪಕತಿಯಾ ಗಹಣಂ, ‘‘ಪುಗ್ಗಲಾ’’ತಿ ಪನ ದುತಿಯಾಯಪಿ ಸತ್ತಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ಏವಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಕೀದಿಸಾನಂ? ಆನೇತ್ವಾ ಹುನಿತಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅಧಿಕಾರತೋ ಪಾಕಟೋಯಮತ್ಥೋ। ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ವಾ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಾಮಿವಸೇನ ಪರಿಣಾಮೇತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಯೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ‘‘ಆಹುನ’’ನ್ತಿ ಸಮಞ್ಞಾ ಸಿಯಾ। ಆಹುನಂ ಅರಹತೀತಿ ವಾ ಆಹುನೇಯ್ಯೋ। ಸಕ್ಕಾದೀನಮ್ಪಿ ವಾ ಆಹವನನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾದೀಹಿಪಿ ದಿಯ್ಯಮಾನಂ ದಾನಂ। ಯತ್ಥ ಹುತಂ ಮಹಪ್ಫಲನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಆವಹನೀಯಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ಹುತಂ ದಧಿಆದಿ ಆಹುನೇಯ್ಯಗ್ಗಿಗಹಪತಗ್ಗಿದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಗ್ಗೀಸು ಹುತತೋ ಉಳಾರಫಲನ್ತಿ ತೇಸಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಲದ್ಧಿ। ಹುತನ್ತಿ ದಿನ್ನಂ। ನಿಕಾಯನ್ತರೇತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕವಾದಿನಿಕಾಯೇ।
ಠಪೇತ್ವಾ ೧೬೫ ತೇತಿ ತೇ ಪಿಯಮನಾಪೇ ಞಾತಿಮಿತ್ತೇ ಅಪನೇತ್ವಾ, ತೇಸಂ ಅದತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏಸ ಏಸೋ। ಏಕಬುದ್ಧನ್ತರೇ ಚ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧನ್ತರೇ ವೀತಿವತ್ತೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ಚ-ಸದ್ದೇನ ಕದಾಚಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇಪಿ ಕಪ್ಪೇ ವೀತಿವತ್ತೇತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣನ್ತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅವೋಮಿಸ್ಸಂ, ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಕಞ್ಚೇತಂ। ಪಿಯಮನಾಪತ್ತಕರಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಸೀಲಾದಯೋ, ತೇ ಅರಿಯಸಙ್ಘೇ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾ। ಅಯಂ ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಞಾತಿಮಿತ್ತಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ಸಮಾಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅನವಟ್ಠಿತಾ ಚ ತೇಸು ಪಿಯಮನಾಪತಾ, ನ ಏವಮರಿಯಸಙ್ಘೋ। ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಘೋವ ಪಾಹುನೇಯ್ಯೋತಿ। ಪುಬ್ಬಕಾರನ್ತಿ ಅಗ್ಗಕಿರಿಯಂ। ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನಾತಿ ಆದರಗಾರವಬಹುಮಾನಾದಿನಾ, ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕರಣಾದಿನಾ ಪಾಹವನೀಯ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಪಾಹುನೇಯ್ಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಪರಿಯಾಯಭಾವೇನ।
ದಕ್ಖನ್ತಿ ಏತಾಯ ಸತ್ತಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಾಹಿ ಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ವಡ್ಢನ್ತೀತಿ ದಕ್ಖಿಣಾ। ತಥಾಭಾವಕರಣೇನ ದಕ್ಖಿಣಂ ಅರಹತಿ। ಯಥಾ ಉಳಾರಾತಿವಿಪುಲುದ್ರಯಲಾಭೇನ ವಿಸೋಧಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಏವಂ ದಕ್ಖಿಣಾ ವಿಪುಲಫಲತಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಹಪ್ಫಲಕರಣತಾಯ ವಿಸೋಧೇತೀ’’ತಿ।
ಪುಞ್ಞತ್ಥಿಕೇಹಿ ಅಞ್ಜಲಿ ಕರಣೀಯಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಅಞ್ಜಲಿಕರಣೀಯೋ।
ಯದಿಪಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅನುತ್ತರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ನತ್ಥಿ ಇತೋ ಉತ್ತರಂ ವಿಸಿಟ್ಠನ್ತಿ ಹಿ ಅನುತ್ತರಂ। ಸಮಮ್ಪಿಸ್ಸ ಪನ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಸದಿಸ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಖಿತ್ತಂ ವುತ್ತಂ ಬೀಜಂ ಮಹಪ್ಫಲಭಾವಕರಣೇನ ತಾಯತಿ ರಕ್ಖತಿ, ಖಿಪನ್ತಿ ವಪನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಬೀಜಾನೀತಿ ವಾ ಖೇತ್ತಂ, ಕೇದಾರಾದಿ, ಖೇತ್ತಂ ವಿಯ ಖೇತ್ತಂ, ಪುಞ್ಞಾನಂ ಖೇತ್ತಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ। ಸೇಸಂ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೪. ಸೀಲಾನುಸ್ಸತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೫೮. ಅಹೋ ವತ ಸೀಲಾನಿ ಅಖಣ್ಡಾನಿ, ಅಹೋ ವತ ಅಚ್ಛಿದ್ದಾನೀತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅಹೋ ವತಾತಿ ಚ ಸಮ್ಭಾವನೇ ನಿಪಾತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಖಣ್ಡತಾದಿಗುಣವಸೇನಾ’’ತಿ। ಅಖಣ್ಡಭಾವಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಸ್ಸ ಸೀಲಾನಿ ಅನುಸ್ಸರಿಯಮಾನಾನಿ ಪಿಯಮನಾಪಭಾವಾವಹನೇನ ಕೇವಲಂ ಮೇತ್ತಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋನ್ತಿ, ನ ವಿಸುಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಾನಿ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ। ಚಾಗಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಯೇಸನ್ತಿ ಪರಿಯನ್ತೇ ಛಿನ್ನಸಾಟಕೋ ವಿಯಾತಿ ವತ್ಥನ್ತೇ, ದಸನ್ತೇ ವಾ ಛಿನ್ನವತ್ಥಂ ವಿಯ, ವಿಸದಿಸೂದಾಹರಣಂ ಚೇತಂ। ಏವಂ ಸೇಸಾನಿಪಿ ಉದಾಹರಣಾನಿ। ವಿನಿವೇಧವಸೇನ ಛಿನ್ನಸಾಟಕೋ ವಿನಿವಿದ್ಧಸಾಟಕೋ। ವಿಸಭಾಗವಣ್ಣೇನ ಗಾವೀ ವಿಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಬಲರಹಿತಾನಿ ವಾ ಅಸಬಲಾನಿ। ತಥಾ ಅಕಮ್ಮಾಸಾನಿ। ಸತ್ತವಿಧಮೇಥುನಸಂಯೋಗೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಸೀಲಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ ಏವ। ಕೋಧೂಪನಾಹಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಮಕ್ಖಪಳಾಸಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯಮಾಯಾಸಾಠೇಯ್ಯಮಾನಾತಿಮಾನಾದಯೋ ಗಹಿತಾ। ತಾನಿಯೇವ ಅಖಣ್ಡಾದಿಗುಣಾನಿ ಸೀಲಾನಿ। ಸೀಲಸ್ಸ ತಣ್ಹಾದಾಸಬ್ಯತೋ ‘‘ಭುಜಿಸ್ಸಭಾವಕರಣೇನ ಭುಜಿಸ್ಸಾನೀ’’ತಿ। ‘‘ಇಮಿನಾಹಂ ಸೀಲೇನ ದೇವೋ ವಾ ಭವೇಯ್ಯಂ ದೇವಞ್ಞತರೋ ವಾ, ತತ್ಥ ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಸ್ಸತೋ’’ತಿ, ‘‘ಸೀಲೇನ ಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದಿನಾ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಅಪರಾಮಟ್ಠತ್ತಾ ಅಯಂ ತೇ ಸೀಲೇಸು ದೋಸೋತಿ ಚತೂಸು ವಿಪತ್ತೀಸು ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ವಿಪತ್ತಿಯಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪರಾಮಟ್ಠುಂ ಅನುದ್ಧಂಸೇತುಂ। ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಪ್ಪಯೋಜನಾನಿ ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಕಾನಿ।
೧೫೯. ಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಗಾರವೋತಿ ಸೀಲಧನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಟಿಲದ್ಧಸಮಾದಾನತ್ತಾ ಸಾತಿಸಯಂ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಗಾರವೋ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ ಹೋತಿ। ಸಭಾಗವುತ್ತೀತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲೇಹಿ ಸಭಾಗವುತ್ತಿಕೋ, ತಾಯ ಏವ ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಭಾಗವುತ್ತಿ। ಯೋ ಹಿ ಸಿಕ್ಖಾಗಾರವರಹಿತೋ, ಸೋ ತಾಯ ವಿಸಭಾಗವುತ್ತಿ ನಾಮ ಹೋತಿ ವಿಲೋಮನತೋ। ಯಥಾ ಪರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತನೋ ಛಿದ್ದಂ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಧಮ್ಮಾಮಿಸೇಹಿ ಪಟಿಸನ್ಥರಣಂ ಪಟಿಸನ್ಥಾರೋ। ಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಗಾರವತ್ತಾ ಏವ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಹೋತಿ। ಅತ್ತಾನುವಾದಭಯಂ ಪರಾನುವಾದಭಯಂ ದಣ್ಡಭಯಂ ದುಗ್ಗತಿಭಯನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಭಯಾನಿ ಇಮಸ್ಸ ದೂರಸಮುಸ್ಸಾರಿತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತಾನುವಾದಾದಿಭಯವಿರಹಿತೋ’’ತಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
೫. ಚಾಗಾನುಸ್ಸತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೬೦. ಪಕತಿಯಾತಿ ಸಭಾವೇನ। ಚಾಗಾಧಿಮುತ್ತೇನಾತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಚಾಗೇ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೇನ ತನ್ನಿನ್ನೇನ ತಪ್ಪೋಣೇನ। ನಿಚ್ಚಂ ಸದಾ ಪವತ್ತಾ ದಾನಸಂವಿಭಾಗಾ ಯಸ್ಸ ಸೋ ನಿಚ್ಚಪವತ್ತದಾನಸಂವಿಭಾಗೋ, ತೇನ। ಇಧಾಪಿ ‘‘ಪಕತಿಯಾ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಯಂ ಪರಸ್ಸ ಪಟಿಯತ್ತಂ ದಿಯ್ಯತಿ, ತಂ ದಾನಂ। ಯಂ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಸಂವಿಭಜತಿ, ಸೋ ಸಂವಿಭಾಗೋ। ಇತೋ ದಾನಿ ಪಭುತೀತಿ ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದಾನಿ ಅಜ್ಜತಗ್ಗೇ ಅಜ್ಜದಿವಸಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ। ಅದತ್ವಾ ನ ಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ದಾನಸಮಾದಾನಂ ಕತ್ವಾ ತಂದಿವಸನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಭಾವನಾರಮ್ಭದಿವಸೇ। ತತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ದಾನೇ ಪರಿಚ್ಚಾಗಚೇತನಾಯ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ। ವಿಗತಮಲಮಚ್ಛೇರತಾದಿಗುಣವಸೇನಾತಿ ವಿಗತಾನಿ ಮಲಮಚ್ಛೇರಾನಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ವಿಗತಮಲಮಚ್ಛೇರೋ, ಚಾಗೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ವಿಗತಮಲಮಚ್ಛೇರತಾ। ತದಾದೀನಂ ಗುಣಾನಂ, ಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ, ಆನಿಸಂಸಾನಂ ವಾ ವಸೇನ।
ಸತಂ ಧಮ್ಮಂ ಅನುಕ್ಕಮನ್ತಿ ಸಾಧೂನಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪವೇಣಿಂ ಅನು ಅನು ಕಮನ್ತೋ ಓಕ್ಕಮನ್ತೋ, ಅವೋಕ್ಕಮನ್ತೋ ವಾ। ಯೇ ಇಮೇ ದಾಯಕಸ್ಸ ಲಾಭಾ ಆಯುವಣ್ಣಸುಖಬಲಪಟಿಭಾನಾದಯೋ, ಪಿಯಭಾವಾದಯೋ ಚ ಭಗವತಾ ಸಂವಣ್ಣಿತಾ ಪಕಿತ್ತಿತಾ। ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅವುತ್ತವಿಕಪ್ಪತ್ಥೋ, ತೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಾಟವಭಾವಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಮಚ್ಛೇರಮಲೇನಾತಿ ಮಚ್ಛೇರಸಙ್ಖಾತೇನ ಮಲೇನ। ಅಥ ವಾ ಮಚ್ಛೇರಞ್ಚ ಮಲಞ್ಚ ಮಚ್ಛೇರಮಲಂ, ತೇನ ಮಚ್ಛೇರೇನ ಚೇವ ಲೋಭಾದಿಮಲೇನ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಜಾಯನವಸೇನಾತಿ ಯಥಾಸಕಂ ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತನವಸೇನ। ಕಣ್ಹಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಲೋಭಾದಿಏಕನ್ತಕಾಳಕಾನಂ ಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ। ವಿಗತತ್ತಾತಿ ಪಹೀನತ್ತಾ। ವಿಗತಮಲಮಚ್ಛೇರೇನ ಚೇತಸಾತಿ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಕರಣವಚನಂ। ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸತೋತಿ ಗೇಹಂ ಆವಸನ್ತಸ್ಸ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸಮಾನಸ್ಸ। ನಿಸ್ಸಯವಿಹಾರನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಹರಿತಬ್ಬವಿಹಾರಂ, ದೇವಸಿಕಂ ವಳಞ್ಜನಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಭಿಭವಿತ್ವಾತಿ ಅಗಾರಂ ಆವಸನ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕರಾಗಾದಿಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಅಭಿಭುಯ್ಯ।
ಯೋ ಕಿಞ್ಚಿ ದೇನ್ತೋಪಿ ಸಾಪೇಕ್ಖೋವ ದೇತಿ, ಸೋ ಮುತ್ತಚಾಗೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಪನ ನ ಏವನ್ತಿ ‘‘ಮುತ್ತಚಾಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಸ್ಸಟ್ಠಚಾಗೋತಿ ನಿರಪೇಕ್ಖಪರಿಚ್ಚಾಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಬಹುಲೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ಲೋಹಿತಪಾಣೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ದಾನಬಹುಲೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ಪಯತಪಾಣೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದಾತುಂ ಸದಾ ಧೋತಹತ್ಥೋಯೇವಾ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಸದಾತಿ ನಿಚ್ಚಂ, ಅಭಿಣ್ಹನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿಚ್ಚಾಗೋತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಪರಿಚ್ಚಾಗೋತಿ ಅಧಿಕಾರತೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಯಂ ಯಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಪರೇ ಯಾಚನಕಾ। ಯಾಚನೇ ಯೋಗೋ ಯಾಚನಯೋಗೋ, ಪರೇಹಿ ಯಾಚಿತುಂ ಯುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಾಜೇನ ಯುತ್ತೋತಿ ದಾನೇನ ಯುತ್ತೋ ಸದಾ ಪರಿಚ್ಚಜನತೋ। ಉಭಯೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ದಾನೇ, ಸಂವಿಭಾಗೇ ಚ ರತೋ ಅಭಿರತೋ।
೧೬೧. ಯಥಾ ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಖಣ್ಡತಾದಿಗುಣವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ ಸೀಲಾನುಸ್ಸತಿಭಾವನಾ ಇಜ್ಝತಿ, ಏವಂ ಪರಿಸುದ್ಧಉಳಾರಪರಿಚ್ಚಾಗಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅನುಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಮೇವ ‘‘ವಿಗತಮಲಮಚ್ಛೇರತಾದಿಗುಣವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ।
ಭಿಯ್ಯೋಸೋತಿ ಮತ್ತಾಯ ಪಮಾಣಸ್ಸ ಮಹತಿಯಾ ಮತ್ತಾಯ, ವಿಪುಲೇನ ಪಮಾಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚಾಗಾಧಿಮುತ್ತೋತಿ ಪರಿಚ್ಚಾಗೇ ಅಧಿಮುತ್ತೋ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರೋ। ತತೋ ಏವ ಅಲೋಭಜ್ಝಾಸಯೋ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಅನಭಿಸಙ್ಗಚಿತ್ತೋ। ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೇಸು ಮೇತ್ತಾಯನವಸೇನ ಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ಹೋತೀತಿ ಮೇತ್ತಾಯ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾಯ ಅನುಲೋಮಕಾರೀ ಅನುರೂಪಪಟಿಪತ್ತಿ। ವಿಸಾರದೋತಿ ವಿಸದೋ ಅತ್ತನೋವ ಗುಣೇನ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಅಮಙ್ಕುಭೂತೋ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ವಿಹಾರೀ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
೬. ದೇವತಾನುಸ್ಸತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೬೨. ಅರಿಯಮಗ್ಗವಸೇನಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಧಿಗಮವಸೇನ। ಸಮುದಾಗತೇಹೀತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ತದುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಆಗತೇಹಿ। ಯಾದಿಸಾ ಹಿ ಅರಿಯಾನಂ ಸನ್ತಾನೇ ಲೋಕಿಯಾಪಿ ಸದ್ಧಾದಯೋ, ನ ತಾದಿಸಾ ಕದಾಚಿಪಿ ಪೋಥುಜ್ಜನಿಕಾ ಸದ್ಧಾದಯೋ। ದಿಬ್ಬನ್ತೀತಿ ದೇವಾ। ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾನೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಚತುಮಹಾರಾಜಾ, ತೇ ಏವ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾ। ತೇತ್ತಿಂಸ ಸಹಪುಞ್ಞಕಾರಿನೋ ತತ್ಥೂಪಪನ್ನಾತಿ ತಂಸಹಚರಿತಂ ಠಾನಂ ತಾವತಿಂಸಂ, ತನ್ನಿವಾಸಿನೋಪಿ ದೇವಾ ತಂಸಹಚರಣತೋ ಏವ ತಾವತಿಂಸಾ। ದುಕ್ಖತೋ ಯಾತಾ ಅಪಯಾತಾತಿ ಯಾಮಾ। ತುಸಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಇತಾ ಉಪಗತಾತಿ ತುಸಿತಾ। ಭೋಗಾನಂ ನಿಮ್ಮಾನೇ ರತಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ನಿಮ್ಮಾನರತಿನೋ। ಪರನಿಮ್ಮಿತೇಸು ಭೋಗೇಸು ವಸಂ ವತ್ತೇನ್ತೀತಿ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತಿನೋ। ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಕಾಯೋ ಸಮೂಹೋ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯೋ, ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ತತ್ಥ ಭವಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾ। ತತುತ್ತರೀತಿ ತತೋ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕೇಹಿ ಉತ್ತರಿ, ಉಪರಿ ಪರಿತ್ತಾಭಾದಿಕೇ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ದೇವತಾ ಸಕ್ಖಿಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಯಥಾರೂಪಾಯ ಮಗ್ಗೇನಾಗತಾಯ ಸದ್ಧಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಾ, ಸೀಲೇನ ಸುತೇನ ಚಾಗೇನ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಇತೋ ಚುತಾ ತತ್ಥ ಉಪಪನ್ನಾ ತಾ ದೇವತಾ, ಮಯ್ಹಮ್ಪಿ ತಥಾರೂಪಾ ಸದ್ಧಾ ಸೀಲಂ ಸುತಂ ಚಾಗೋ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಸಂವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ದೇವತಾ ಸಕ್ಖಿಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಕ್ಖಿಂ ಓತಾರೇನ್ತೇನ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ಸದ್ಧಾದಿಗುಣಾ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಾ।
ಯದಿ ಏವಂ ಸುತ್ತೇ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೦) ಉಭಯಗುಣಾನುಸ್ಸರಣಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಥನ್ತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಸುತ್ತೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಚ, ತಾಸಞ್ಚ ದೇವತಾನ’’ನ್ತಿ ಉಭಯಂ ಸಮಧುರಂ ವಿಯ ಸುತ್ತೇ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೦) ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ತಂ ‘‘ದೇವತಾನಂ ಸದ್ಧಞ್ಚ ಸೀಲಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ। ಸಕ್ಖಿಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪರತೋ ಪದಂ ‘‘ದೇವತಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಸಮಾನಗುಣದೀಪನತ್ಥನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಸುತ್ತೇ ಯಥಾರುತವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಏವಂ ಅತ್ಥೋ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ।
೧೬೩. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದೇವತಾ ಸಕ್ಖಿಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಗುಣಾನುಸ್ಸರಣಂ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಸೀಲಚಾಗಾನುಸ್ಸತೀಸು ವಿಯ ಇಧಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣಾನುಸ್ಸರಣಂ ಝಾನುಪ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಯುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಭಾವನಾರಮ್ಭೇ। ಅಪರಭಾಗೇತಿ ಯಥಾ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ ಇಜ್ಝತಿ, ತಥಾ ಭಾವನಾಕಾಲೇ। ಯದಿ ಅತ್ತನೋ ಏವ ಇಧ ಗುಣಾ ಅನುಸ್ಸರಿತಬ್ಬಾ, ಕಥಮಯಂ ದೇವತಾನುಸ್ಸತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದೇವತಾನಂ ಗುಣಸದಿಸಸದ್ಧಾದಿಗುಣಾನುಸ್ಸರಣವಸೇನಾ’’ತಿ। ತೇನ ಸದಿಸಕಪ್ಪನಾಯ ಅಯಂ ಭಾವನಾ ‘‘ದೇವತಾನುಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ದೇವತಾನಂ, ತಾಸಂ ಗುಣಾನಂ ವಾ ಅನುಸ್ಸರಣೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಾ ಪವತ್ತಂ ದೇವತಾಗುಣಾನುಸ್ಸರಣಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ದೇವತಾನುಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಸಮಞ್ಞಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ದೇವತಾ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಚಿತ್ತವಸೇನಾ’’ತಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೬೪. ಏತಾಸನ್ತಿ ಏತಾಸಂ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಆದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಅನುಸ್ಸತೀನಂ। ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಾಯನ್ತಿ ವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ಪವತ್ತದೇಸನಾಯಂ, ಮಹಾನಾಮಸುತ್ತಂ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೦; ೧೧.೧೧) ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಭಗವಾತಿಆದೀನಂ ಅತ್ಥನ್ತಿ ಭಗವಾತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥಂ। ಅತ್ಥವೇದನ್ತಿ ವಾ ಹೇತುಫಲಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ತುಟ್ಠಿಮಾಹ। ಧಮ್ಮವೇದನ್ತಿ ಹೇತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ತುಟ್ಠಿಂ। ‘‘ಆರಕತ್ತಾ ಅರಹ’’ನ್ತಿ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಯಂ ತಂ ಭಗವತೋ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕತ್ತಂ, ಸೋ ಹೇತು। ಞಾಪಕೋ ಚೇತ್ಥ ಹೇತು ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಕಾರಕೋ, ಸಮ್ಪಾಪಕೋ ವಾ। ಯೋನೇನ ಞಾಯಮಾನೋ ಅರಹತ್ತತ್ಥೋ, ತಂ ಫಲಂ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಹೇತುಫಲವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿಆದೀಸುಪಿ ‘‘ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಹೇತುಅಪದೇಸೋ ಕತೋಯೇವಾತಿ। ಧಮ್ಮೂಪಸಂಹಿತನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಹೇತುಹೇತುಫಲಸಙ್ಖಾತಗುಣೂಪಸಂಹಿತಂ। ಗುಣೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇ।
೧೬೫. ಅರಿಯಸಾವಕಾನಞ್ಞೇವ ಇಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಅರಿಯಸಾವಕಾನಂ ಇಜ್ಝನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಉತ್ತರಪದಾವಧಾರಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಅವಧಾರಣಞ್ಚ ತೇಸಂ ಸುಖಸಿದ್ಧಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತೇಸಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ನ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಇಜ್ಝನ್ತೀತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಮಹಾನಾಮಸುತ್ತಾದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೦; ೧೧.೧೧) ಬಹೂಸು ಸುತ್ತೇಸು ಅರಿಯಸಾವಕಗ್ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ? ತೇಸಂ ಬಹುಲವಿಹಾರತಾಯಾತಿ ಆಚರಿಯಾ।
ನಿಕ್ಖನ್ತನ್ತಿ ನಿಗ್ಗತಂ ನಿಸ್ಸಟಂ। ಮುತ್ತನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಂ। ವುಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಅಪೇತಂ। ಸಬ್ಬಮೇತಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಗೇಧಮ್ಹಾತಿ ಪಲಿಬೋಧತೋ। ಇದಮ್ಪೀತಿ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿವಸೇನ ಲದ್ಧಂ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಮಾಹ। ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ, ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಸುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಪರಮತ್ಥವಿಸುದ್ಧಿಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ।
ಸಮ್ಬಾಧೇತಿ ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಾದಿನಾ ಸಮ್ಪೀಳೇ ಸಂಕಟೇ ಘರಾವಾಸೇ। ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಓಕಾಸೋ। ಅನುಸ್ಸತಿಯೋ ಏವ ಅನುಸ್ಸತಿಟ್ಠಾನಾನಿ। ವಿಸುದ್ಧಿಧಮ್ಮಾತಿ ವಿಸುಜ್ಝನಸಭಾವಾ, ವಿಸುಜ್ಝಿತುಂ ವಾ ಭಬ್ಬಾ। ಪರಮತ್ಥವಿಸುದ್ಧಿಧಮ್ಮತಾಯಾತಿ ಪರಮತ್ಥವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಭಬ್ಬಭಾವೇನ। ಉಪಕ್ಕಮೇನಾತಿ ಪಯೋಗೇನ। ಪರಿಯೋದಪನಾತಿ ವಿಸೋಧನಾ।
೧೬೬. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀತಿ ಏವಂ ಮಹಾನಾಮಸುತ್ತಾದೀಸು ಅನೇಕೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಛಸು ಅನುಸ್ಸತೀಸು ದೇಸಿತಾಸುಪಿ। ಯಸ್ಸಾನುಭಾವೇನಾತಿ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಪ್ಪಸಾದಸ್ಸ ಬಲೇನ। ಪೀತಿಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾತಿ ಅನುಸ್ಸವವಸೇನ ಬುದ್ಧಾರಮ್ಮಣಂ ಪೀತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ।
ಛಅನುಸ್ಸತಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಸತ್ತಮಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ।