೮. ಅನುಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
ಮರಣಸ್ಸತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೬೭. ಇತೋತಿ ಅನನ್ತರಾಯಾತಿ ತದನನ್ತರಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಮರಣಸ್ಸ ಸತಿ ಮರಣಸ್ಸತೀತಿ ಮರಣಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಮರಣ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಖನ್ಧಾನಂ ಭೇದೋ ‘‘ಜರಾಮರಣಂ ದ್ವೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ (ಧಾತು॰ ೭೧) ವಚನತೋ ಚುತಿಖನ್ಧಾನಂ ವಿನಾಸೋ ಮರಣನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ತಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ವಿನಾಸಭಾವೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕಾನಂ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತೀತಿ ‘‘ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವಾಹ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಕಳೇವರಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸುಪಚ್ಛೇದೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೨೩೬; ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೯೦; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೯೨, ೧೨೩)। ತತ್ಥ ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಏಕೇನ ಭವೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸ। ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದೋತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪಬನ್ಧಸ್ಸ ವಿಚ್ಛೇದೋ ಆಯುಕ್ಖಯಾದಿವಸೇನ ಅನ್ತರಧಾನಂ। ಸಮುಚ್ಛೇದಮರಣನ್ತಿ ಅರಹತೋ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಉಚ್ಛೇದಭೂತಂ ಮರಣಂ। ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಣಭಙ್ಗಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಉದಯವಯಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಖಣಸ್ಸ ಭಙ್ಗೋ ನಿರೋಧೋತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಂ। ಖಣಿಕಮರಣನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಖಣವನ್ತಂ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಮರಣಂ। ಯಂ ಖನ್ಧಪ್ಪಬನ್ಧಂ ಉಪಾದಾಯ ರುಕ್ಖಾದಿಸಮಞ್ಞಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನೇಪಿ ಅಲ್ಲತಾದಿವಿಗಮನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮತವೋಹಾರೋ ಸಮ್ಮುತಿಮರಣಂ। ನ ತಂ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ತಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಖಣಿಕಸಮ್ಮುತಿಮರಣಂ ಇಧ ಮರಣಾನುಸ್ಸತಿಯಂ ನಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಅಬಾಹುಲ್ಲತೋ, ಅನುಪಟ್ಠಹನತೋ, ಅಸಂವೇಗವತ್ಥುತೋ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಸತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ। ಆಯುಆದೀನಂ ಖಯಕಾಲೇ ಮರಣಂ ಕಾಲಮರಣಂ। ತೇಸಂ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣಕಾಲೇ ಮರಣಂ ಅಕಾಲಮರಣಂ। ‘‘ಕಾಲಮರಣಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖಯೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಯಥಾಧಿಕಾರಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ವಿಪತ್ತಿಭವವಸೇನ ಪನ ‘‘ಪಾಪಕ್ಖಯೇನಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ಆಯುಸನ್ತಾನಜನಕಪಚ್ಚಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ವಿಪಕ್ಕವಿಪಾಕತ್ತಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಾನುರೂಪಂ ದಾತಬ್ಬವಿಪಾಕಸ್ಸ ದಿನ್ನತ್ತಾ। ಗತಿಕಾಲಾಹಾರಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೇನಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಉತುಸುಕ್ಕಸೋಣಿತಾದಿಂ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹತಿ। ಅಜ್ಜತನಕಾಲಪುರಿಸಾನಂ ವಿಯಾತಿ ವಿಯ-ಸದ್ದೋ ಅಟ್ಠಾನೇ ಪಟ್ಠಪಿತೋ, ಅಜ್ಜತನಕಾಲಪುರಿಸಾನಂ ವಸ್ಸಸತಮತ್ತಪರಿಮಾಣಸ್ಸ ವಿಯ ಆಯುನೋ ಖಯವಸೇನಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಏವಂ ಹಿ ಅನಾಗತೇಪಿ ಪರಮಾಯುನೋ ಸಙ್ಗಹೋ ಕತೋ ಹೋತಿ, ಅತೀತೇ ಪನ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಯ ಕಾಲಾಹಾರಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಭಾವೇನ ಅನೇಕವಸ್ಸಸಹಸ್ಸ ಪರಿಮಾಣೋಪಿ ಆಯು ಅಹೋಸಿ। ಅಯಞ್ಚ ವಿಭಾಗೋ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಅನ್ತರಕಪ್ಪಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಲಾಬುರಾಜಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನನ್ದಯಕ್ಖನನ್ದಮಾಣವಕಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪೀತಿ ಯಂ ‘‘ಕಾಲಮರಣಂ ಅಕಾಲಮರಣಂ, ತತ್ಥಾಪಿ ಪುಞ್ಞಕ್ಖಯಮರಣಂ ಆಯುಕ್ಖಯಮರಣಂ ಉಭಯಕ್ಖಯಮರಣಂ ಉಪಕ್ಕಮಮರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದಂ ಮರಣಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ।
೧೬೮. ಯೋನಿಸೋತಿ ಉಪಾಯೇನ। ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಮರಣಾರಮ್ಮಣೋ ಮನಸಿಕಾರೋ। ಯೇನ ಪನ ಉಪಾಯೇನ ಮನಸಿಕಾರೋ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋ, ತಂ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯೋನಿಸೋ ಪವತ್ತಯತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋ ಪವತ್ತಯತೋತಿ ಅನುಪಾಯೇನ ಸತಿಂ, ಸಂವೇಗಂ, ಞಾಣಞ್ಚ ಅನುಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಮರಣಂ ಅನುಸ್ಸರತೋ। ತದೇತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪೀತಿ ಸೋಕಪಾಮೋಜ್ಜಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ, ಸಂವೇಗಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಂ, ಸನ್ತಾಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಞ್ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸತಿಸಂವೇಗಞಾಣವಿಹರತೋ ಹೋತಿ। ಯೋ ಹಿ ‘‘ಮರಣಂ ನಾಮೇತಂ ಜಾತಸ್ಸ ಏಕನ್ತಿಕ’’ನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ ವಚನಂ ಸರತಿ, ತತ್ಥ ಸಂವೇಗಜಾತೋ ಹೋತಿ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಚ, ತಸ್ಸ ಇಟ್ಠಜನಮರಣಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ಸೋಕಾದಯೋ ಅನೋಕಾಸಾವ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಂ ಪವತ್ತಯತೋ ಏತೇ ದೋಸಾ, ತಸ್ಮಾ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಅರಞ್ಞಸುಸಾನಾದೀಸು। ಹತಮತಸತ್ತೇತಿ ಚೋರಾದೀಹಿ ಹತೇ, ಸರಸೇನ ಮತೇ ಚ ಸತ್ತೇ। ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಯೇಸಂ ತೇ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತೀ, ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ। ಯೋಜೇತ್ವಾತಿ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ। ಏಕಚ್ಚಸ್ಸಾತಿ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಞಾಣುತ್ತರಸ್ಸ।
೧೬೯. ವಧಕಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತೋತಿ ಘಾತಕಸ್ಸ ವಿಯ ಪತಿ ಪತಿ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ ಆಸನ್ನಭಾವತೋ। ಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಪತ್ತಿತೋತಿ ಆರೋಗ್ಯಾದಿಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ವಿಯ ಜೀವಿತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಪಜ್ಜನತೋ। ಉಪಸಂಹರಣತೋತಿ ಪರೇಸಂ ಮರಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯಬಹುಸಾಧಾರಣತೋತಿ ಸರೀರಸ್ಸ ಬಹೂನಂ ಸಾಧಾರಣಭಾವತೋ। ಆಯುದುಬ್ಬಲತೋತಿ ಜೀವಿತಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲಭಾವತೋ। ಅನಿಮಿತ್ತತೋತಿ ಮರಣಸ್ಸ ವವತ್ಥಿತನಿಮಿತ್ತಾಭಾವತೋ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದತೋತಿ ಕಾಲಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛನ್ನಭಾವತೋ। ಖಣಪರಿತ್ತತೋತಿ ಜೀವಿತಕ್ಖಣಸ್ಸ ಇತ್ತರಭಾವತೋ।
ವಧಕಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತೋತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ-ಸದ್ದೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಧಕಸ್ಸ ವಿಯ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಚಾರಯಮಾನೋತಿ ಆಗುರೇನ್ತೋ ಪಹರಣಾಕಾರಂ ಕರೋನ್ತೋ। ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೋವ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಠಿತೋ ಸಮೀಪೇ ಏವ। ಜರಾಮರಣಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಯಥಾ ಹಿ ಅಹಿಚ್ಛತ್ತಕಮಕುಳಂ ಉಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಪಂಸುವಿರಹಿತಂ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸತ್ತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಾ ಜರಾಮರಣವಿರಹಿತಾ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇನ ಉಪಮಾ। ಅಹಿಚ್ಛತ್ತಕಮಕುಳಂ ಕದಾಚಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪಂಸುವಿರಹಿತಮ್ಪಿ ಭವೇಯ್ಯ, ಸತ್ತಾ ಪನ ಕಥಞ್ಚಿಪಿ ಜರಾಮರಣವಿರಹಿತಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಖಣಿಕಮರಣಂ ತಾವ ಉಪಮಾಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಮರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಯದಿಮೇ ಸತ್ತಾ ಜರಾಮರಣಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸಮನನ್ತರಮೇವ ಮರಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಅವಸ್ಸಂ ಮರಣತೋತಿ ಅವಸ್ಸಂ ಮರಿತಬ್ಬತೋ, ಏಕನ್ತೇನ ಮರಣಸಬ್ಭಾವತೋ ವಾ। ಪಬ್ಬತೇಯ್ಯಾತಿ ಪಬ್ಬತತೋ ಆಗತಾ। ಹಾರಹಾರಿನೀತಿ ಪವಾಹೇ ಪತಿತಸ್ಸ ತಿಣಪಣ್ಣಾದಿಕಸ್ಸ ಅತಿವಿಯ ಹರಣಸೀಲಾ। ಸನ್ದತೇವಾತಿ ಸವತಿ ಏವ। ವತ್ತತೇವಾತಿ ಪವಾಹವಸೇನ ವತ್ತತಿ ಏವ ನ ತಿಟ್ಠತಿ।
ಯಮೇಕರತ್ತಿನ್ತಿ ಯಸ್ಸಂ ಏಕರತ್ತಿಯಂ, ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ವಾ। ಪಠಮನ್ತಿ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ। ಗಬ್ಭೇತಿ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಯಂ। ಮಾಣವೋತಿ ಸತ್ತೋ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸತ್ತಾ ರತ್ತಿಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ರತ್ತಿಗ್ಗಹಣಂ। ಅಬ್ಭುಟ್ಠಿತೋವಾತಿ ಉಟ್ಠಿತಅಬ್ಭೋ ವಿಯ, ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ವಾ ಉಟ್ಠಿತೋವ ಮರಣಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸೋ ಯಾತೀತಿ ಸೋ ಮಾಣವೋ ಯಾತಿ, ಪಠಮಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗಚ್ಛತೇವ। ಸ ಗಚ್ಛಂ ನ ನಿವತ್ತತೀತಿ ಸೋ ಏವಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಖಣಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ನಿವತ್ತತಿ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಮರಣಂಯೇವ ಉಪಗಚ್ಛತಿ।
ಕುನ್ನದೀನನ್ತಿ ಪಬ್ಬತತೋ ಪತಿತಾನಂ ಖುದ್ದಕನದೀನಂ। ಪಾತೋ ಆಪೋರಸಾನುಗತಬನ್ಧನಾನನ್ತಿ ಪುರಿಮದಿವಸೇ ದಿವಾ ಸೂರಿಯಸನ್ತಾಪೇನ ಅನ್ತೋ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪುನ ರತ್ತಿಯಂ ಬನ್ಧನಮೂಲಂ ಉಪಗತೇನ ಆಪೋರಸೇನ ತಿನ್ತಸಿಥಿಲಬನ್ಧನತಾಯ ಪಾತೋ ಆಪೋರಸಾನುಗತಬನ್ಧನಾನಂ।
ಅಚ್ಚಯನ್ತೀತಿ ಉಪರುಜ್ಝತೀತಿ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಉದಕಮೇವ ಓದಕಂ, ಉದಕೋಘಂ ವಾ ಆಯು ಖೀಯತಿ ಮಚ್ಚಾನಂ। ಪಪತತೋತಿ ಪಪತನತೋ ಭಯಂ ಸಾಮಿಕಾನಂ ರುಕ್ಖೇ ಠತ್ವಾ ಕಮ್ಮೇ ವಿನಿಯುಞ್ಜಿತುಕಾಮಾನಂ, ಹೇಟ್ಠಾ ಪವಿಟ್ಠಾನಂ ವಾ। ಉಗ್ಗಮನಂ ಪತಿ ಉಗ್ಗಮನನಿಮಿತ್ತಂ। ಮಾ ಮಂ ಅಮ್ಮ ನಿವಾರಯ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಕೋಚಿ ಮಿತ್ತಮುಖಸತ್ತುರನ್ಧಗವೇಸೀ ಸಹ ವತ್ತಮಾನೋಪಿ ನ ಹನೇಯ್ಯ, ಅಯಂ ಪನ ಏಕಂಸೇನ ಹನತಿಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಹಜಾತಿಯಾ ಆಗತತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಜೀವಿತಹರಣತೋ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೧೭೦. ನನ್ತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ। ಸುಖೀತಿ ದಿಬ್ಬಸದಿಸೇಹಿ ಭೋಗೇಹಿ, ಆಧಿಪತೇಯ್ಯೇನ ಚ ಸುಖಸಮಙ್ಗೀ। ದೇಹಬನ್ಧೇನಾತಿ ಸರೀರೇನ। ಅಸೋಕೋತಿ ಅಸೋಕಮಹಾರಾಜಾ। ಸೋಕಮಾಗತೋತಿ ಸೋಚಿತಬ್ಬತಂ ಗತೋ।
ಆರೋಗ್ಯಂ ಯೋಬ್ಬನಾನಂ। ಬ್ಯಾಧಿಜರಾಪರಿಯೋಸಾನತಾ ಜೀವಿತಸ್ಸ ಮರಣಪರಿಯೋಸಾನತಾಯ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ಆನೀತಾ, ಪಚ್ಚಯಭಾಗವಸೇನ ವಾ। ಲೋಕೋಯೇವ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೋ ಯಥಾ ಸತ್ತಾವಾಸಾತಿ, ಸನ್ನಿವಸಿತಬ್ಬತಾಯ ವಾ ಸತ್ತನಿಕಾಯೋ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೋ। ಅನುಗತೋತಿ ಅನುಬನ್ಧೋ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇನ ವಿಯ। ಅನುಸಟೋತಿ ಅನುಪವಿಟ್ಠೋ ಉಪವಿಸೇನ ವಿಯ। ಅಭಿಭೂತೋತಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ ಮದ್ದಹತ್ಥೀಹಿ ವಿಯ। ಅಬ್ಭಾಹತೋತಿ ಪಹಟೋ ಭೂತೇಹಿ ವಿಯ।
ಸೇಲಾತಿ ಸಿಲಾಮಯಾ, ನ ಪಂಸುಆದಿಮಯಾ। ವಿಪುಲಾತಿ ಮಹನ್ತಾ ಅನೇಕಯೋಜನಾಯಾಮವಿತ್ಥಾರಾ। ನಭಂ ಆಹಚ್ಚಾತಿ ವಿಪುಲತ್ತಾ ಏವ ಆಕಾಸಂ ಅಭಿವಿಹಚ್ಚ ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಫರಿತ್ವಾ। ಅನುಪರಿಯೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಅನುವಿಚರೇಯ್ಯುಂ। ನಿಪ್ಪೋಥೇನ್ತಾತಿ ಅತ್ತನಾ ಆಘಾತಿತಂ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಂ ಕರೋನ್ತಾ। ಅಧಿವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅಧಿಭವನ್ತಿ। ಕುಲೇನ ವಾ ರೂಪೇನ ವಾ ಸೀಲೇನ ವಾ ಸುತೇನ ವಾ ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ವಾ ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಸಮ್ಭಾವನಾಯ ಖತ್ತಿಯಾದೀಸು ನ ಕಞ್ಚಿ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ। ತೇಹಿ ಏವ ನಿಹೀನೋತಿ ಅವಮಞ್ಞಮಾನಾಯ ಸುದ್ದಾದೀಸು ನ ಕಞ್ಚಿ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ। ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಸಬ್ಬಮೇವ ಅಭಿಮದ್ದತಿ ನಿಮ್ಮಥತಿ। ದಣ್ಡಾದಿಉಪಾಯಾ ಚ ತತ್ಥ ಅವಿಸಯಾ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ತತ್ಥ ಹತ್ಥೀನಂ ಭೂಮೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಮನ್ತಯುದ್ಧೇನಾತಿ ಧನೇನಾತಿ ಧನದಾನೇನ। ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅವುತ್ತವಿಕಪ್ಪನತ್ಥೋ। ತೇನ ಸಾಮಂ, ಭೇದಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
೧೭೧. ಪರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತನೋ ಉಪಸಂಹರಣತೋತಿ ಪರೇಹಿ ಮತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ‘‘ತೇಪಿ ನಾಮ ಮತಾ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಯಸಮಹತ್ತತೋತಿ ಪರಿವಾರಮಹತ್ತತೋ, ವಿಭವಮಹತ್ತತೋ ಚ। ಪುಞ್ಞಮಹತ್ತತೋತಿ ಮಹಾಪುಞ್ಞಭಾವತೋ। ಥಾಮಮಹತ್ತತೋತಿ ವೀರಿಯಬಲಮಹತ್ತತೋ। ಯುಧಿಟ್ಠಿಲೋ ಧಮ್ಮಪುತ್ತೋ। ಚಾನುರೋ ಯೋ ಬಲದೇವೇನ ನಿಬ್ಬುದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಮಾರಿತೋ।
ಸಹ ಇದ್ಧೀಹೀತಿ ವೇಜಯನ್ತಕಮ್ಪನನನ್ದೋಪನನ್ದದಮನಾದೀಸು ದಿಟ್ಠಾನುಭಾವಾಹಿ ಅತ್ತನೋ ಇದ್ಧೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮಚ್ಚುಮುಖಂ ಪವಿಟ್ಠೋ।
ಕಲಂ ನಗ್ಘನ್ತಿ ಸೋಳಸಿನ್ತಿ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಪೂರಣಭಾಗಂ ನ ಅಗ್ಘನ್ತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಆಯಸ್ಮತೋ ಥೇರಸ್ಸ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಂ ಸೋಳಸಭಾಗೇ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಏಕಂ ಭಾಗಂ ಸೋಳಸಧಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಲದ್ಧಂ ಏಕಭಾಗಸಙ್ಖಾತಂ ಕಲಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಞಾ ನ ಅಗ್ಘನ್ತೀತಿ।
ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮುಗ್ಘಾತೋ ಞಾಯೇನ ಆರದ್ಧವೀರಿಯಸ್ಸ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಞಾಣವೀರಿಯಬಲೇನಾ’’ತಿ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೇಸು ಹಿ ಸಿದ್ಧೇಸು ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಸಿದ್ಧೋವ ಹೋತೀತಿ। ಏಕಾಕೀಭಾವೇನ ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಕಪ್ಪಾ। ಪರತೋಘೋಸೇನ ವಿನಾ ಸಯಮೇವ ಭೂತಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಾಕುಪ್ಪಾತಿ ಸಯಮ್ಭುನೋ।
ಹತ್ಥಗತಸುವಣ್ಣವಲಯಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಂ ವಂಸಕಳೀರಸ್ಸ ಕತ್ಥಚಿ ಅಸತ್ತತಾತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ತಂ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕಾರಣಂ ಆಗಮ್ಮ। ವೀಮಂಸನ್ತಾತಿ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತಿಯೋ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತಾ। ಮಹನ್ತಾನಂ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಏಸನಟ್ಠೇನ ಮಹೇಸಯೋ। ಏಕಚರಿಯನಿವಾಸೇನಾತಿ ಏಕಚರಿಯನಿವಾಸಮತ್ತೇನ, ನ ಸೀಲಾದಿನಾ। ಖಗ್ಗಮಿಗಸಿಙ್ಗಸಮಾ ಉಪಮಾ ಯೇಸಂ, ಖಗ್ಗಮಿಗಸಿಙ್ಗಂ ವಾ ಸಮೂಪಮಾ ಯೇಸಂ ತೇ ಖಗ್ಗಸಿಙ್ಗಸಮೂಪಮಾ।
ತಮ್ಬನಖತುಙ್ಗನಖತಾದಿಅಸೀತಿಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಪಟಿಮಣ್ಡಿತೇಹಿ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಪಾದತಾದೀಹಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಯ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣೇಹಿ ವಿಚಿತ್ರೋ ಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತೋ ರೂಪಕಾಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಸೀತಿ…ಪೇ॰… ರೂಪಕಾಯೋ। ಸಹ ವಾಸನಾಯ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಕಾಯೋ। ಠಾನಸೋತಿ ತಙ್ಖಣೇಯೇವ।
ಏವಂ ಮಹಾನುಭಾವಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತರೂಪಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಧಮ್ಮಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನವಿಪುಲಾಪರಿಮೇಯ್ಯಬುದ್ಧಾನುಭಾವಸ್ಸ, ವಸಂ ನಾಗತಂ ಅನುಪಗಮನವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಮರಣಂ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮರಣಸಾಮಞ್ಞೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಮರಣಸಾಮಞ್ಞತಾ, ತಾಯ।
೧೭೨. ಕಿಮಿಕುಲಾನನ್ತಿ ಕಿಮಿಸಮೂಹಾನಂ, ಕಿಮಿಜಾತೀನಂ ವಾ। ಜೀಯನ್ತೀತಿ ಜರಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ।
ನಿಕ್ಖನ್ತೇತಿ ವೀತಿವತ್ತೇ। ಪಟಿಹಿತಾಯಾತಿ ಪಚ್ಚಾನುಗತಾಯ। ಸೋ ಮಮಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯೋತಿ ಸಾ ಯಥಾವುತ್ತಾ ನ ಕೇವಲಂ ಕಾಲಕಿರಿಯಾವ, ಅಥ ಖೋ ಮಮ ಅತಿದುಲ್ಲಭಂ ಖಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ಸತ್ಥುಸಾಸನಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯೋ ಅಸ್ಸ ಭವೇಯ್ಯ। ಬ್ಯಾಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ವಿಪತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ। ಸತ್ಥಕೇನ ವಿಯ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಕನ್ತನಕಾ ಮರಣಕಾಲೇ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧನಚ್ಛೇದನಕವಾತಾ ಸತ್ಥಕವಾತಾ।
೧೭೩. ಅಬಲನ್ತಿ ಬಲಹೀನಂ। ದುಬ್ಬಲನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಅಭಾವತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ದು-ಸದ್ದೋ ‘‘ದುಸ್ಸೀಲೋ (ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೨೧೩; ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೭೫) ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೪೯) ವಿಯ। ತದೇತಂ ಆಯು। ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಸಮವುತ್ತಿತಾ ಅಪರಾಪರಂ ಪವೇಸನಿಕ್ಖಮೋವ। ಬಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತನಾಸಿಕವಾತೇ ಅನ್ತೋ ಅಪವಿಸನ್ತೇ, ಪವಿಟ್ಠೇ ವಾ ಅನಿಕ್ಖಮನ್ತೇತಿ ಏಕಸ್ಸೇವ ಪವೇಸನಿಕ್ಖಮೋ ವಿಯ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನಾಸಿಕವಾತಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಧಿಮತ್ತತಾಯ ಅಚ್ಚಾಸನ್ನಅಧಿಟ್ಠಾನಾದಿನಾ। ತದಭಾವೋ ಹಿ ಇರಿಯಾಪಥಾನಂ ಸಮವುತ್ತಿತಾ। ಅತಿಸೀತೇನ ಅಭಿಭೂತಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ವಿಪಜ್ಜನಂ ಮಹಿಂಸರಟ್ಠಾದೀಸು ಹಿಮಪಾತಕಾಲೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಸೀತೇನ ಭಿನ್ನಸರೀರಾ ಜೀವಿತಕ್ಖಯಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ। ಅತಿಉಣ್ಹೇನ ಅಭಿಭೂತಸ್ಸ ವಿಪಜ್ಜನಂ ಮರುಕನ್ತಾರೇ ಉಣ್ಹಾಭಿತತ್ತಾಯ ಪಚ್ಛಿಂ, ತತ್ಥ ಠಪಿತಂ ಉಪರಿ ಸಾಟಕಂ, ಪುತ್ತಞ್ಚ ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಮತಾಯ ಇತ್ಥಿಯಾ ದೀಪೇತಬ್ಬಂ। ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಸಮವುತ್ತಿತಾ ಪಕೋಪಾಭಾವೋ ಪಥವೀಧಾತುಆದೀನಂ ಪಕೋಪೇನ ಸರೀರಸ್ಸ ವಿಕಾರಾಪತ್ತಿ ಪರತೋ ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಕಥಾಯಂ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ಯುತ್ತಕಾಲೇತಿ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ಯುತ್ತಕಾಲೇ ಖುದ್ದಾಭಿಭೂತಕಾಲೇ।
೧೭೪. ಅವವತ್ಥಾನತೋತಿ ಕಾಲಾದಿವಸೇನ ವವತ್ಥಾನಾಭಾವತೋ। ವವತ್ಥಾನನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಅಸಙ್ಕರತೋ ವವತ್ಥಾನಂ, ನಿಚ್ಛಯೋ ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಚ್ಛೇದಾಭಾವತೋ’’ತಿ। ನ ನಾಯರೇತಿ ನ ಞಾಯನ್ತಿ।
ಇತೋ ಪರನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪರನ್ತಿ ಪರಂ ಅಞ್ಞಂ ಕಾಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ಓರಕಾಲಸ್ಸಾಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ। ಪರಮಾಯುತೋ ಓರಕಾಲಂ ಏವ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಪರ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ತತೋ ಪರಂ ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘‘ವವತ್ಥಾನಾಭಾವತೋ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ। ಅಬ್ಬುದಪೇಸೀತಿಆದೀಸು ‘‘ಅಬ್ಬುದಕಾಲೇ ಪೇಸಿಕಾಲೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಾಲ-ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಕಾಲೋತಿ ಇಧ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಾದಿವೇಲಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬಣ್ಹೇಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಇಧೇವ ದೇಹೇನ ಪತಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರತೋತಿ ನಗರೇ ಜಾತಾನಂ ಗಾಮೇ, ಗಾಮೇ ಜಾತಾನಂ ನಗರೇ, ವನೇ ಜಾತಾನಂ ಜನಪದೇ, ಜನಪದೇ ಜಾತಾನಂ ವನೇತಿಆದಿನಾ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರತೋ। ಇತೋ ಚುತೇನಾತಿ ಇತೋ ಗತಿತೋ ಚುತೇನ। ಇಧ ಇಮಿಸ್ಸಂ ಗತಿಯಂ। ಯನ್ತಯುತ್ತಗೋಣೋ ವಿಯಾತಿ ಯಥಾ ಯನ್ತೇ ಯುತ್ತಗೋಣೋ ಯನ್ತಂ ನಾತಿವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಲೋಕೋ ಗತಿಪಞ್ಚಕನ್ತಿ ಏತ್ತಕೇನ ಉಪಮಾ।
೧೭೫. ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಭಿಯ್ಯೋತಿ ವಸ್ಸಸತತೋ ಉಪರಿ ‘‘ದಸ ವಾ ವಸ್ಸಾನಿ, ವೀಸತಿ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದುತಿಯಂ ವಸ್ಸಸತಂ ಅಪಾಪುಣನ್ತೋ ಅಪ್ಪಕಂ ವಾ ಜೀವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಗಮನೀಯೋತಿ ಗನ್ಧಬ್ಬೋ ಉಪಪಜ್ಜನವಸೇನ। ಸಮ್ಪರಾಯೋತಿ ಪರಲೋಕೋ।
ಹೀಳೇಯ್ಯಾತಿ ಪರಿಭವೇಯ್ಯ ನ ಸಮ್ಭಾವೇಯ್ಯ। ನನ್ತಿ ಆಯುಂ। ಸುಪೋರಿಸೋತಿ ಸಾಧುಪುರಿಸೋ ಪಞ್ಞವಾ। ಚರೇಯ್ಯಾತಿ ಸುಚರಿತಂ ಚರೇಯ್ಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ಆದಿತ್ತಸೀಸೋವಾ’’ತಿ।
ಸತ್ತಹಿ ಉಪಮಾಹೀತಿ –
‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ತಿಣಗ್ಗೇ ಉಸ್ಸಾವಬಿನ್ದು ಸೂರಿಯೇ ಉಗ್ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಖಿಪ್ಪಂಯೇವ ಪಟಿವಿಗಚ್ಛತಿ, ನ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಂ ಹೋತಿ। ಉದಕೇ ಉದಕಪುಬ್ಬುಳಂ। ಉದಕೇ
ಏವಮಾಗತಾಹಿ ಅಲಙ್ಕತಂ।
ರತ್ತಿನ್ದಿವನ್ತಿ ಏಕಂ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ। ಭಗವತೋ ಸಾಸನನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಟಿವೇಧಾವಹಂ ಸತ್ಥು ಓವಾದಂ। ಬಹುಂ ವತ ಮೇ ಕತಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಬಹುಂ ವತ ಮಯಾ ಅತ್ತಹಿತಂ ಪಬ್ಬಜಿತಕಿಚ್ಚಂ ಕತಂ ಭವೇಯ್ಯ। ತದನ್ತರನ್ತಿ ತಂ ಖಣಂ ತತ್ತಕಂ ವೇಲಂ। ಏಕಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತನ್ತಿ ಏಕಂ ದಿವಸಂ ಯಾಪನಪ್ಪಹೋನಕಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ। ದನ್ಧನ್ತಿ ಮನ್ದಂ ಚಿರಾಯ। ಅವಿಸ್ಸಾಸಿಯೋ ಅವಿಸ್ಸಾಸನೀಯೋ।
೧೭೬. ಚಿತ್ತೇ ಧರನ್ತೇಯೇವ ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತವೋಹಾರೋ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅತಿಇತ್ತರೋ ಖಣೋ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿಭಾವತೋ। ಯಥಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞಂ ಏಕಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯಂ ಏವಂ ಲಹುಪರಿವತ್ತಂ, ಯಥಯಿದಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೪೮; ಕಥಾ॰ ೩೩೫)। ತಸ್ಮಾ ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕತ್ತಾ ಲಹುಸಂ ಇತ್ತರನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪರಮತ್ಥತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ಪರಮತ್ಥತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಾಯಂ ‘‘ಯೋ ಚಿರಂ ಜೀವತಿ, ಸೋ ವಸ್ಸಸತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸತ್ತಾನಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೭; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೪೫; ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೭೪) ಜೀವಿತಪ್ಪವತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಪಬನ್ಧವಿಸಯತ್ತಾ ವೋಹಾರವಸೇನಾತಿ ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ‘‘ಅತಿಪರಿತ್ತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ –
‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚತ್ತಾರೋ ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾ ಧನುಗ್ಗಹಾ ಸುಸಿಕ್ಖಿತಾ ಕತಹತ್ಥಾ ಕತೂಪಾಸನಾ ಚತುದ್ದಿಸಾ ಠಿತಾ ಅಸ್ಸು, ಅಥ ಪುರಿಸೋ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ‘ಅಹಂ ಇಮೇಸಂ…ಪೇ॰… ಕತೂಪಾಸನಾನಂ ಚತುದ್ದಿಸಾ ಕಣ್ಡೇ ಖಿತ್ತೇ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೇ ಪಥವಿಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ। ಯಥಾ
ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಪರಿತ್ತಮ್ಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ತತ್ರ ಹಿ ಗಮನಸ್ಸಾದಾನಂ ದೇವಪುತ್ತಾನಂ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯೇನ ಪಟಿಮುಖಂ ಧಾವನ್ತಾನಂ ಸಿರಸಿ, ಪಾದೇ ಚ ಬದ್ಧಖುರಧಾರಾಸನ್ನಿಪಾತತೋಪಿ ಪರಿತ್ತಕೋ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಸೋ ಖಣೋ ವುತ್ತೋ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಅತಿವಿಯ ಪರಿತ್ತತರೋ, ಯಸ್ಸ ಉಪಮಾಪಿ ನತ್ಥಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಯಾವಞ್ಚಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಪಮಾಪಿ ನ ಸುಕರಾ, ಯಾವ ಲಹುಪರಿವತ್ತಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೪೮)। ಜೀವಿತಕ್ಖಣೋತಿ ಜೀವನಕ್ಖಣೋ। ಏಕಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತೋಯೇವ ಏಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಮತ್ತೇನೇವ ‘‘ಯಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪವತ್ತಮಾನನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಂ। ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕನ್ತಿ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಮತ್ತವನ್ತಂ। ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ನಿರುದ್ಧಮತ್ತೇತಿ ಯೇನ ವತ್ತಮಾನಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇನ ‘‘ಜೀವತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ನಿರೋಧಂ ಭಙ್ಗಂ ಪತ್ತಮತ್ತೇ ತಂಸಮಙ್ಗೀ ಸತ್ತೋ ನಿರುದ್ಧೋ ಮತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಾ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ತೀಸುಪಿ ಕಾಲೇಸು ಸತ್ತಾನಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಜೀವನಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣವಸೇನೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಜೀವಿತನ್ತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಸುಖದುಕ್ಖಾತಿ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾ। ಉಪೇಕ್ಖಾಪಿ ಹಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾಸು ಏವ ಅನ್ತೋಗಧಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಭಾವತೋ। ಅತ್ತಭಾವೋತಿ ಜೀವಿತವೇದನಾವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ। ಕೇವಲಾತಿ ಅತ್ತನಾ, ನಿಚ್ಚಭಾವೇನ ವಾ ಅವೋಮಿಸ್ಸಾ। ಏಕಚಿತ್ತಸಮಾಯುತ್ತಾತಿ ಏಕೇಕೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹಿತಾ। ಲಹುಸೋ ವತ್ತತಿ ಖಣೋತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕತಾಯ ಲಹುಕೋ ಅತಿಇತ್ತರೋ ಜೀವಿತಾದೀನಂ ಖಣೋ ವತ್ತತಿ।
ಯೇ ನಿರುದ್ಧಾ ಮರನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಚವನ್ತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧಂ ‘‘ನಿರುದ್ಧಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಯೇ ಖನ್ಧಾ। ತಿಟ್ಠಮಾನಸ್ಸ ವಾ ಇಧಾತಿ ಯೇ ವಾ ಇಧ ಪವತ್ತಿಯಂ ತಿಟ್ಠನ್ತಸ್ಸ ಧರನ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿರುದ್ಧಾ ಖನ್ಧಾ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸದಿಸಾ ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಏಕಸದಿಸಾ। ಕಥಂ? ಗತಾ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಪುನ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಾನಾಭಾವೇನ ವಿಗತಾ। ಯಥಾ
ಅನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ನ ಜಾತೋತಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಜಾತೋ ನ ಹೋತಿ ಅಜಾತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇನ ವತ್ತಮಾನೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಜೀವತಿ ಜೀವಮಾನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಚಿತ್ತಭಙ್ಗಾ ಮತೋ ಲೋಕೋತಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ಮತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ನಿರುದ್ಧಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕತ್ತಾ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪರಮತ್ಥಿಯಾ ಯಾ ತಂ ತಂ ಧರನ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಜೀವತಿ, ಫುಸ್ಸೋ ಜೀವತೀ’’ತಿ ವಚನಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ವಿಸಯಭೂತಾ ಸನ್ತಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಾ ಏತ್ಥ ಪರಮತ್ಥಿಯಾ ಪರಮತ್ಥಭೂತಾ। ತಥಾ ಹಿ ವದನ್ತಿ ‘‘ನಾಮಗೋತ್ತಂ ನ ಜೀರತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೭೬)।
೧೭೭. ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರೇನ ಆಕಾರೇನ। ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಚಿತ್ತಂ। ಆಸೇವನಂ ಲಭತೀತಿ ಭಾವನಾಸೇವನಂ ‘‘ಮರಣಾರಮ್ಮಣಾ ಸತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ। ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಭೇದೋ ಸಭಾವಧಮ್ಮಗತಿಕೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಭಾವಧಮ್ಮತ್ತಾ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸಾ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಜರಾಮರಣಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನಿಚ್ಚಂ ಸಙ್ಖತಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦)। ಸಂವೇಜನೀಯತ್ತಾತಿ ಸಂವೇಗಜನನತೋ ಮಹಾಭೂತೇಸು ಮಹಾವಿಕಾರತಾ ವಿಯ ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಮರಣಂ ಅನುಸ್ಸರಿಯಮಾನಂ ಉಪರೂಪರಿ ಉಬ್ಬೇಗಮೇವ ಆವಹತೀತಿ ತತ್ಥ ನ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಯದಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮತ್ತಾ ಅಪ್ಪನಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಲೋಕುತ್ತರಜ್ಝಾನಂ ಏಕಚ್ಚಾನಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾನಿ ಚ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಜ್ಝಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ವಿಸುದ್ಧಿಭಾವನಾನುಕ್ಕಮವಸೇನಾತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಆನುಭಾವೇನ ಅಧಿಗತಾತಿಸಯಾಯ ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಭಾವನಾಯ, ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನವಿರಜ್ಜನಾದಿವಿಸಂಯೋಗಾಧಿಮುತ್ತಿಅಪ್ಪನಾಯ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾನಂ ಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಗಮೋತಿ ಏವಂಭೂತಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧಿಭಾವನಾನುಕ್ಕಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಲೋಕುತ್ತರಜ್ಝಾನಂ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ। ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮನಮತ್ತಂ ತತ್ಥ ಹೋತೀತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಂ ವಿಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮಾಧಾನೇ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ನತ್ಥಿ। ಯಥಾಸಮಾಹಿತೇನ ಪನ ಚಿತ್ತೇನ ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮನಮತ್ತಮೇವ ಭಾವನಾಯ ಕಾತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಪಿ ಆರುಪ್ಪಜ್ಝಾನಂ ಅಪ್ಪೇತೀತಿ।
ಸತತಂ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಹೋತಿ ಸಂವೇಗಬಹುಲತ್ತಾ, ತತೋ ಏವಸ್ಸ ಸಬ್ಬಭವೇಸು ಅನಭಿರತಿಸಞ್ಞಾಪಟಿಲಾಭೋ। ಜೀವಿತನಿಕನ್ತಿಂ ಜಹಾತಿ ಮರಣಸ್ಸ ಅವಸ್ಸಂಭಾವಿತಾದಸ್ಸನತೋ। ಪಾಪಗರಹೀ ಹೋತಿ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾಪಟಿಲಾಭತೋ, ತತೋ ಏವ ಅಸನ್ನಿಧಿಬಹುಲತಾ, ವಿಗತಮಲಮಚ್ಛೇರತಾ ಚ। ತದನುಸಾರೇನಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾಪರಿಚಯಾನುಸಾರೇನ। ಅಭಾವಿತಮರಣಾತಿ ಅಭಾವಿತಮರಣಾನುಸ್ಸರಣಾ। ಅಭಯೋ ಅಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋ ಕಾಲಂ ಕರೋತಿ ಪಗೇವ ಮರಣಸಞ್ಞಾಯ ಸೂಪಟ್ಠಿತತ್ತಾ।
ಕಾಯಗತಾಸತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೭೮. ಬುದ್ಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೋ, ಬುದ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾಲೋ, ತಸ್ಮಾ। ಅಞ್ಞತ್ರ ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ, ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಪವತ್ತಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಅಪವತ್ತಪುಬ್ಬಂ। ತತೋ ಏವ ಸಬ್ಬತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಅವಿಸಯಭೂತಂ। ನನು ಚ ಸುನೇತ್ತಸತ್ಥಾರಾದಯೋ (ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೫೪; ೭.೬೬, ೭೩), ಅಞ್ಞೇ ಚ ತಾಪಸಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ ಸರೀರಂ ‘‘ಅಸುಭ’’ನ್ತಿ ಜಾನಿಂಸು। ತಥಾ ಹಿ ಸುಮೇಧತಾಪಸೇನ ಸರೀರಂ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತೇನ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಯನ್ನೂನಿಮಂ
ಛಡ್ಡಯಿತ್ವಾನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಂ, ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಅನತ್ಥಿಕೋ’’ತಿ॥ (ಬು॰ ವಂ॰ ೨.೮) –
ಆದಿ। ಕಾಮಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ, ಅಞ್ಞೇ ಚ ತಾಪಸಾದಯೋ ಸರೀರಂ ‘‘ಅಸುಭ’’ನ್ತಿ ಜಾನನ್ತಿ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಪನ ನ ಜಾನನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಂವೇಗಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಕಾಯಸಭಾವಪ್ಪವೇದನತೋ। ಅತ್ಥಾಯಾತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಅತ್ಥಾಯ। ಯೋಗಕ್ಖೇಮಾಯಾತಿ ಚತೂಹಿ ಯೋಗೇಹಿ ಖೇಮಭಾವಾಯ। ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸತಿಅವಿಪ್ಪವಾಸಾಯ ಚ ಸತ್ತಟ್ಠಾನಿಯಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾಯ ಚ। ಞಾಣದಸ್ಸನಪಟಿಲಾಭಾಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾಧಿಗಮಾಯ। ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಮುತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನೀತಿ ಏತೇಸಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣಾಯ। ಅಮತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಹೇತುತಾಯ, ಅಮತಸದಿಸಾತಪ್ಪಕಸುಖಸಹಿತತಾಯ ಚ ಕಾಯಗತಾಸತಿ ‘‘ಅಮತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೀತಿ ಝಾನಸಮಾಪಜ್ಜನೇನ ವಳಞ್ಜನ್ತಿ। ಪರಿಹೀನನ್ತಿ ಜಿನಂ। ವಿರದ್ಧನ್ತಿ ಅನಧಿಗಮೇನ ವಿರಜ್ಝಿತಂ। ಆರದ್ಧನ್ತಿ ಸಾಧಿತಂ ನಿಪ್ಫಾದಿತಂ। ಅನೇಕೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ತೇಸು ತೇಸು ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಪಸಂಸಿತ್ವಾ ಯಂ ತಂ ಕಾಯಗತಾಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಕಾಯಗತಾಸತಿಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೫೩ ಆದಯೋ)। ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಕಥಂ ಭಾವಿತಾ ಚ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಯಂ ದೇಸನಾ ಆಗತಾ। ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಕಾಯಗತಾಸತಿಭಾವನಾ ಭಾವಿತಾ, ಕೇನ ಚ ಪಕಾರೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕತಾ ಆನಾಪಾನಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಮಹಪ್ಫಲಾ, ತೇಸಂ ತೇಸಂ ವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿಯಾನಂ, ಅಭಿಞ್ಞಾಸಚ್ಛಿಕರಣೀಯಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ, ಅರತಿರತಿಸಹನತಾದೀನಞ್ಚ ಸಂಸಿದ್ಧಿಯಾ ಮಹಾನಿಸಂಸಾ ಚ ಹೋತೀತಿ? ಆನಾಪಾನಪಬ್ಬನ್ತಿ ಆನಾಪಾನಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾವಧಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
ಧಾತುಮನಸಿಕಾರಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇನ ಯದಿಪಿ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿ ಇಜ್ಝತಿ, ಸಮ್ಮಸನವಾರೋ ಪನ ತತ್ಥ ಸಾತಿಸಯೋತಿ ಧಾತುಮನಸಿಕಾರಪಬ್ಬಮ್ಪಿ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಖೋ ಕಾಯೋ ಏವಂಧಮ್ಮೋ ಏವಂಭಾವೀ ಏವಂಅನತೀತೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೭೯; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೧೨) ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಸುಭಾನಿಚ್ಚತಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಕಾಯೇ ಆದೀನವಸ್ಸ ವಿಭಾವನವಸೇನ ದೇಸನಾಯ ಆಗತತ್ತಾ ‘‘ನವಸಿವಥಿಕ…ಪೇ॰… ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದೀಸೂತಿ ಏತೇಸು ಸಿವಥಿಕಪಬ್ಬೇಸು ಆಗತಉದ್ಧುಮಾತಕಾದೀಸು। ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿವಸೇನಾತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಭಾವನಾವಸೇನ। ಯೋ ಉಪರಿ ‘‘ಕರೀಸಂ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಗಯ್ಹತಿ, ತಂ ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೫೪) ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜೇನೇವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ದೇಸನಾ ಆಗತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಂ ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜೇನ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ಆಹ ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅನುಸ್ಸತಿನಿದ್ದೇಸೇ। ಕಾಯಂ ಗತಾ, ಕಾಯೇ ವಾ ಗತಾ ಸತಿ ಕಾಯಗತಾಸತೀತಿ ಸತಿಸೀಸೇನ ಇದಂ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ।
೧೭೯. ಚತುಮಹಾಭೂತಿಕನ್ತಿ ಚತುಮಹಾಭೂತಸನ್ನಿಸ್ಸಯಂ। ಪೂತಿಕಾಯನ್ತಿ ಪೂತಿಭೂತಂ ಪರಮದುಗ್ಗನ್ಧಕಾಯಂ। ಠಾನಗಮನಾವತ್ಥಂ ಸರೀರಂ ಸನ್ಧಾಯ, ತಸ್ಸ ವಾ ಅವಯವೇಸು ಸಬ್ಬಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಪಾದತಲನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉದ್ಧಂ ಪಾದತಲಾ’’ತಿ। ತಿರಿಯಂ ತಚಪರಿಚ್ಛಿನ್ನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನನು ಕೇಸಲೋಮನಖಾನಂ, ತಚಸ್ಸ ಚ ಅತಚಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತಾ ಅತ್ಥೀತಿ? ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅತ್ಥಿ, ತಚಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಬಹುಲತಾಯ ಪನ ಕಾಯಸ್ಸ ತಚಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತಾ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ತಚೋ ಪರಿಯನ್ತೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ತಚಪರಿಯನ್ತೋತಿ ಏತೇನ ಪನ ವಚನೇನ ಕಾಯೇಕದೇಸಭೂತೋ ತಚೋ ಗಹಿತೋ ಏವ, ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾ ಚ ಕೇಸಾದಯೋ ತದನುಪವಿಟ್ಠಮೂಲಾ ತಚಪರಿಯನ್ತಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ
ಅತ್ಥೀತಿ ವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನಿಪಾತಪದಂ ವಾ ಏತಂ। ತಸ್ಮಾ ತೀಸುಪಿ ಸಙ್ಖಾಸು ತದೇವಸ್ಸ ರೂಪಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ। ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕೇಹಿ ಸರೀರೇ ಕಾಯ-ಸದ್ದಂ ವಣ್ಣನ್ತೇಹಿಪಿ ಅಸುಚಿಸಮುದಾಯಭಾವೇನೇವ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಸುಚಿಸಞ್ಚಯತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ನಂ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕುಚ್ಛಿತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಆಯಭೂತತೋತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತತ್ತಾ। ‘‘ಪೂರಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕೇ ಪನ ತೇ ಪಕಾರಾ? ಯೇಹಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ಅಸುಚಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ತೇ ಕೇಸಾದಿಕೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಕೇಸಾ ಲೋಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏತೇ ಕೇಸಾದಯೋ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರಾ’’ತಿ। ಆಕಾರಾ ಪಕಾರಾತಿ ಹಿ ಏಕೋ ಅತ್ಥೋತಿ। ಏವಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ನಖಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ‘‘ಅತ್ಥಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ’’ತಿ ಪದತ್ತಯೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಪರಿತೋತಿ ತಿರಿಯಂ, ಸಮನ್ತತೋ ವಾ ಪಾದತಲಕೇಸಮೂಲೇಸು ಚ ತಚಸ್ಸ ಲಬ್ಭನತೋ। ಸುಚಿಭಾವನ್ತಿ ಸುಚಿನೋ ಸಬ್ಭಾವಂ, ಸುಚಿಮೇವ ವಾ।
೧೮೦. ಯೇನ ವಿಧಿನಾ ಉಗ್ಗಹೇ ಕುಸಲೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಸತ್ತವಿಧೋ ವಿಧಿ ‘‘ಉಗ್ಗಹಕೋಸಲ್ಲ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ವಾ ಞಾಣಂ। ಮನಸಿಕಾರಕೋಸಲ್ಲೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಾ ವಾತಿ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕರೋನ್ತಾ ಏವ। ತೇಸಂ ಕಿರ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸೇ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಾನಂ ಸಜ್ಝಾಯಮಗ್ಗೇನೇವ ‘‘ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಾ ವ ಸೋತಾಪನ್ನಾ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿ।
ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ತಚಪಞ್ಚಕಾದಿವಸೇನೇವ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ। ಪಥವೀಧಾತುಬಹುಲಭಾವತೋ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಸ್ಸ ಕರೀಸಾವಸಾನೇ ತನ್ತಿಆರೋಪನಮಾಹ। ಏತ್ಥ ಚ ಮಂಸಂ, ನ್ಹಾರು, ಅಟ್ಠಿ, ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಂ ವಕ್ಕಂ, ವಕ್ಕಂ ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಂ, ಅಟ್ಠಿ, ನ್ಹಾರು, ಮಂಸಂ, ತಚೋ, ದನ್ತಾ, ನಖಾ, ಲೋಮಾ, ಕೇಸಾತಿ ಏವಂ ವಕ್ಕಪಞ್ಚಕಾದೀಸು ಅನುಲೋಮಸಜ್ಝಾಯಂ ವತ್ವಾ ಪಟಿಲೋಮಸಜ್ಝಾಯೋ ಪುರಿಮೇಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವುತ್ತೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ
ಹತ್ಥಸಙ್ಖಲಿಕಾತಿ ಅಙ್ಗುಲಿಪನ್ತಿಮಾಹ।
ಮನಸಾ ಸಜ್ಝಾಯೋತಿ ಚಿತ್ತೇನ ಚಿನ್ತನಮಾಹ, ಯಂ ಮಾನಸಂ ‘‘ಜಪ್ಪನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಮ್ಮದೇವ ಅಜ್ಝಾಯೋತಿ ವಾ ಸಜ್ಝಾಯೋ, ಚಿನ್ತನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚಿರತರಂ ಸುಟ್ಠು ಪವತ್ತನೇನ ಪಗುಣಭೂತಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನತನ್ತಿ ಸಮಾವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪರಿಯೋಸಾನಾ ಕತ್ಥಚಿ ಅಸಜ್ಜಮಾನಾ ನಿರನ್ತರಮೇವ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತದನುಸಾರೇನ ತದತ್ಥೋಪಿ ವಿಭೂತತರೋ ಹುತ್ವಾ ಖಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಚಸಾ ಸಜ್ಝಾಯೋ ಹಿ…ಪೇ॰… ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಸ್ಸಾತಿ ಅಸುಭಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಸ್ಸ।
ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಭಾವಸಲ್ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ವವತ್ಥಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ಸಣ್ಠಾನಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ, ಕಸ್ಸಚಿ ದಿಸಾವಿಭಾಗಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ, ಕಸ್ಸಚಿ ಪತಿಟ್ಠಿತೋಕಾಸಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ, ಕಸ್ಸಚಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜಗ್ಗಹಣಮುಖೇನಾತಿ ವಣ್ಣಾದಿತೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಂ ಉಗ್ಗಹಕೋಸಲ್ಲಾವಹಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕೇಸಾದೀನಂ ವಣ್ಣೋ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಅತ್ತನೋ ಭಾಗೋ ಸಭಾಗೋ, ಸಭಾಗೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಸಭಾಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ಹೇಟ್ಠುಪರಿತಿರಿಯಪರಿಯನ್ತೇಹಿ, ಸಕೋಟ್ಠಾಸಿಕಕೇಸನ್ತರಾದೀಹಿ ಅಮಿಸ್ಸಕತಾವಸೇನಾತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸನ್ತರೇಹಿ ಅವೋಮಿಸ್ಸಕತಾವಸೇನ। ಅಸಭಾಗೋ ಹಿ ಇಧ ‘‘ವಿಸಭಾಗೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ವಿರುದ್ಧಸಭಾಗೋ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಕೇಸಾದಿಸದ್ದತೋ ಏವ ಲಬ್ಭತಿ। ಸದ್ದನ್ತರತ್ಥಾಪೋಹನವಸೇನ ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಂ ವದತೀತಿ ‘‘ಕೇಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಅಕೇಸಾ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಕೇ ಪನ ತೇ ಅಕೇಸಾ? ಲೋಮಾದಯೋ, ನ ಚ ಘಟಾದೀಸು ಪಸಙ್ಗೋಪಕರಣೇನೇವ ತೇಸಂ ನಿವತ್ತಿತತ್ತಾ।
ಪಟಿಕ್ಕೂಲವಸೇನೇವ ಕಥಿತಂ ಧಾತುವಿಭಾಗಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞತೋಪಿ ಅಗಹಿತತ್ತಾ। ತತ್ಥೇವ ವಿಸುಂ ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕಥಿತತ್ತಾ ಚ ಧಾತುವಿಭಙ್ಗೋ ಪಕ್ಕುಸಾತಿಸುತ್ತಂ ಧಾತುವಿಭಙ್ಗಪಾಳಿ (ವಿಭ॰ ೧೭೨ ಆದಯೋ) ಚ। ಯಸ್ಸ ವಣ್ಣತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ ಕೇಸಾದಿ, ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ಝಾನಾನಿ ಕೇಸಾದೀಸು ವಣ್ಣಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ। ಞತ್ವಾ ಆಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯದತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಧಾತುವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಮನಸಿಕಾರಪಬ್ಬೇ। ಕಾಯಗತಾಸತಿಸುತ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೫೩ ಆದಯೋ) ಹಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಮನಸಿಕಾರಪಬ್ಬಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಇಧ ಕಾಯಗತಾಸತಿಭಾವನಾ ನಿದ್ದಿಸೀಯತಿ।
೧೮೧. ನ ಏಕನ್ತರಿಕಾಯಾತಿ ಏಕನ್ತರಿಕಾಯಪಿ ನ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಪಗೇವ ದ್ವನ್ತರಿಕಾದಿನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನ ಭಾವನಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ, ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ ಏಕನ್ತರಿಕಾಯ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಓಕ್ಕಮನವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬೇ ಮಗ್ಗೇ। ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾವ ಗನ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖಣತೋ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪರಿಯೋಸಾನಾ ಮನಸಿಕಾರಮತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅವಿಭೂತಂ ಪನ ಹೋತಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಅಸಲ್ಲಕ್ಖಣತೋ। ತತೋ ಏವ ನ ವಿಸೇಸಂ ಆವಹತಿ।
ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಮನಸಿ ಕರೋತೋಯೇವ ವಿಭೂತಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ। ತೇ ಸಾತಿಸಯಂ ಪಾಟಿಕ್ಕೂಲತೋ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಅತಿವಿಯ ದನ್ಧಂ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ ವಿಭೂತತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಮೇವ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ಪಟಿಕ್ಕೂಲತಾಯ ಸಣ್ಠಾನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಬಹಿದ್ಧಾ ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣೇತಿ ‘‘ಅಸುಚಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲ’’ನ್ತಿ ಕೇಸಾದೀಸು ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಂ ಅಸುಭಾನುಪಸ್ಸನಂ ಹಿತ್ವಾ ಸುಭಾದಿವಸೇನ ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಕೇಸಾದಯೋಪಿ ಇಧ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣಮೇವಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ರೂಪಾದಯೋ ಹಿ ನೀಲಾದಿವಸೇನ ಪುಥುಸಭಾವತಾಯ ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ನಾಮ, ನಾನಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸಮಾಧಾನಂ ಚೇತಸೋ ವಿರೂಪೋ ಖೇಪೋತಿ ವಿಕ್ಖೇಪೋ। ಸೋ ಸತಿಂ ಸೂಪಟ್ಠಿತಂ ಕತ್ವಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೇನ ಪಟಿಬಾಹಿತಬ್ಬೋ। ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಹಾಯತಿ। ಪರಿಧಂಸತೀತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ।
ಯಾ ಅಯಂ ಕೇಸಾ ಲೋಮಾತಿಆದಿಕಾ ಲೋಕಸಙ್ಕೇತಾನುಗತಾ। ಪಣ್ಣತ್ತೀತಿ ಅಟ್ಠ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಪಣ್ಣತ್ತಿ। ತಂ ಕೇಸಾದಿಪಣ್ಣತ್ತಿಂ। ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಭಾವನಾಯ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ। ತಸ್ಸಾ ಉಗ್ಘಾಟಿತತ್ತಾ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಪಟಿಕ್ಕೂಲತೋ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೇ ‘‘ಪಟಿಕ್ಕೂಲ’’ನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತಬ್ಬಂ। ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ರಿದಂ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ – ಮನುಸ್ಸಾ ವಿಯ ಯೋಗಾವಚರೋ। ಉದಪಾನಂ ವಿಯ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ। ತಾಲಪಣ್ಣಾದಿಸಞ್ಞಾಣಂ ವಿಯ ಕೇಸಾದಿಪಞ್ಞತ್ತಿ। ತೇನ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಉದಪಾನೇ ನ್ಹಾನಪಿವನಾದಿ ವಿಯ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕೇಸಾ ಲೋಮಾತಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಸೇನ ಮನಸಿಕಾರೋ। ಅಭಿಣ್ಹಸಞ್ಚಾರೇನ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಸಞ್ಞಾಣೇನ ವಿನಾ ಉದಪಾನೇ ಕಿಚ್ಚಕರಣಂ ವಿಯ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಮನಸಿಕಾರಬಲೇನ ಪಣ್ಣತ್ತಿಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಭಾವೇಯೇವ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಭಾವನಾನುಯೋಗೋ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ…ಪೇ॰… ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಕೇಸಾ ಲೋಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೫೪) ಭಾವನಮನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಕೇಸಾದಿಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಭಾವೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ಅಥಾತಿ ಪಚ್ಛಾ ಭಾವನಾಯ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಕಾಲೇ। ಪಟಿಕ್ಕೂಲಭಾವೇಯೇವ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರೇಯೇವ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಂ।
ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಮುಞ್ಚನಂ ಅನುಪುಬ್ಬಮುಞ್ಚನಂ, ಅನುಪಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಅನುಪಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಮುಞ್ಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಥಂ ಪನ ಅನುಪಟ್ಠಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಪರಿಯೋಸಾನಕೋಟ್ಠಾಸಮೇವ ಆಹಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಇದಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ತನ್ತಿಅನುಸಾರೇನ ಆದಿತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರೋ ಪವತ್ತತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಮನಸಾ ಸಜ್ಝಾಯೋ ವಿಯ ಮನಸಿಕಾರೋ ತೇ ತೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಆಮಟ್ಠಮತ್ತೇ ಕತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ನ ಲಕ್ಖಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ। ಯದಾ ಪನ ನೇ ಲಕ್ಖಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಉಪಧಾರೇನ್ತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ತದಾ ಕೇಚಿ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ನ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಪಟಿಪಜ್ಜನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಥಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಮನಸಿಕಾರಕಮ್ಮಂ ತಾವ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಕೀವ ಚಿರನ್ತಿ? ಯಾವ ದ್ವೀಸು ಉಪಟ್ಠಿತೇಸು, ತೇಸಮ್ಪಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಏಕೋ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಉಪಟ್ಠಹತಿ ತಾವ।
ಉಕ್ಕುಟ್ಠುಕ್ಕುಟ್ಠಿಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ಏಕತ್ಥಕತಾಯ ಉಕ್ಕುಟ್ಠಿಯಾ ಕಮೇನ ಸಬ್ಬತಾಲೇಸು ಪತಿತ್ವಾ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪರಿಯನ್ತತಾಲಂ
ದ್ವೇ ಭಿಕ್ಖಾತಿ ದ್ವೀಸು ಗೇಹೇಸು ಲದ್ಧಭಿಕ್ಖಾ।
ಅಪ್ಪನಾತೋತಿ ಅಪ್ಪನಾಕಾರತೋ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರೇ ಅಪ್ಪನಾ ಹೋನ್ತಿ। ಕಿಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಹೋತಿ ಉದಾಹು ಅಞ್ಞಥಾತಿ ವಿಚಾರಣಾಯಂ ಆಹ ‘‘ಅಪ್ಪನಾಕೋಟ್ಠಾಸತೋ’’ತಿ, ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಕೋಟ್ಠಾಸತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕೇಸಾದೀಸೂ’’ತಿಆದಿ।
ಅಧಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಂ।
ಅನುಯುತ್ತೇನಾತಿ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೇನ, ಭಾವೇನ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಲೇನಕಾಲನ್ತಿ ಕಾಲೇ ಕಾಲೇ। ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪಲಕ್ಖಿತಸಮಾಧಾನಾಕಾರೋ ಸಮಾಧಿ ಏವ। ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಚಿತ್ತೇ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮಾಧಿಕಾರಣಂ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಂ, ತಂ ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಉಪೇಕ್ಖಾನಿಮಿತ್ತೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಠಾನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ವಚನಸೇಸೋ। ತಂ ಭಾವನಾ ಚಿತ್ತಂ ಕೋಸಜ್ಜಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯ, ಏತಸ್ಸ ಸಂವತ್ತನಸ್ಸ ಠಾನಂ ಕಾರಣಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂ ವಾ ಮನಸಿಕರಣಚಿತ್ತಂ ಕೋಸಜ್ಜಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯ, ಏತಸ್ಸ ಠಾನಂ ಕಾರಣಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮುದುನ್ತಿ ಸುಭಾವಿತಭಾವೇನ ಮುದುಭೂತಂ, ವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮುದುತ್ತಾ ಏವ ಕಮ್ಮಞ್ಞಂ ಕಮ್ಮಕ್ಖಮಂ ಕಮ್ಮಯೋಗ್ಗಂ। ಪಭಸ್ಸರನ್ತಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಗಮೇನ ಪರಿಸುದ್ಧಂ, ಪರಿಯೋದಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಚ ಪಭಙ್ಗೂತಿ ಕಮ್ಮನಿಯಭಾವೂಪಗಮನೇನ ನ ಚ ಪಭಿಜ್ಜನಸಭಾವಂ ಸುದ್ಧನ್ತಂ ವಿಯ ಸುವಣ್ಣಂ ವಿನಿಯೋಗಕ್ಖಮಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಯತಿ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯಾ’’ತಿ।
ಉಕ್ಕಂ ಬನ್ಧತೀತಿ ಮೂಸಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ। ಆಲಿಮ್ಪೇತೀತಿ ಆದೀಪೇತಿ ಜಾಲೇತಿ। ತಞ್ಚಾತಿ ತಂ ಪಿಳನ್ಧನವಿಕತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಪಯೋಜನಂ ಅಸ್ಸ ಸುವಣ್ಣಕಾರಸ್ಸ ಅನುಭೋತಿ ಪಹೋತಿ ಸಾಧೇತಿ। ಅಸ್ಸ ವಾ ಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಸುವಣ್ಣಕಾರೋ ಅನುಭೋತಿ ಪಾಪುಣಾತಿ।
ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಇದ್ಧಿವಿಧಾದಿಞಾಣೇನ ಸಚ್ಛಿಕರಣೀಯಸ್ಸ ಇದ್ಧಿವಿಧಪಚ್ಚನುಭವನಾದಿಕಸ್ಸ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿಕರಣೀಯಸ್ಸ ಸಕ್ಖಿಭಬ್ಬತಾ, ಸಕ್ಖಿಭವನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಕ್ಖಿ ಚ ಸೋ ಸಕ್ಖಿಭಬ್ಬತಾ, ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಸತಿ ಸತಿ ಆಯತನೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಬ್ಬಹೇತುಆದಿಕೇ ಕಾರಣೇ ಸತಿ।
ಸೀತಿಭಾವನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಕಿಲೇಸದರಥವೂಪಸಮಂ ವಾ। ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಉದ್ಧಟಂ ಚಿತ್ತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಪಾತತೋ ರಕ್ಖಣವಸೇನ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಲೀನಂ ಚಿತ್ತಂ ಕೋಸಜ್ಜಪಾತತೋ ರಕ್ಖಣವಸೇನ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸಮ್ಪಹಂಸೇತೀತಿ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ತಥಾಪವತ್ತಿಯಂ ಪಞ್ಞಾಯ ತೋಸೇತಿ, ಉತ್ತೇಜೇತಿ ವಾ। ಯದಾ ವಾ ನಿರಸ್ಸಾದಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಾವನಾಯ ನ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ, ತದಾ ಜಾತಿಆದೀನಿ ಸಂವೇಗವತ್ಥೂನಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೪೧೮; ಇತಿವು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೭) ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಮ್ಪಹಂಸೇತಿ ಸಮುತ್ತೇಜೇತಿ। ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಯದಾ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಅಲೀನಂ ಅನುದ್ಧತಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಭಾವನಾವೀಥಿಂ ಓತಿಣ್ಣಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ಪಗ್ಗಹನಿಗ್ಗಹಸಮ್ಪಹಂಸನೇಸು ಕಞ್ಚಿ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಮಪ್ಪವತ್ತೇಸು ಯುಗೇಸು ಸಾರಥಿ ವಿಯ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ ಉಪೇಕ್ಖಕೋವ ಹೋತಿ। ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿಕೋತಿ ಪಣೀತೇ ಉತ್ತಮೇ ಮಗ್ಗಫಲೇ ಅಧಿಮುತ್ತೋ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರೋ।
ಸುಗ್ಗಹಿತಂ ಕತ್ವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಉಗ್ಗಹಕೋಸಲ್ಲಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಧಿಂ ಸುಟ್ಠು ಉಗ್ಗಹಿತಂ ಪರಿಯಾಪುಣನಾದಿನಾ ಸುಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಕತ್ವಾ। ಸುಟ್ಠು ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾತಿ ಮನಸಿಕಾರಕೋಸಲ್ಲಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಧಿಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಉಪಧಾರೇತ್ವಾ। ವಿಸೇಸನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಭಾವನಾಯ ವಿಸೇಸಂ। ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನತನ್ತಿಂ ಪಗುಣಭಾವಂ ಪಾಪೇನ್ತೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಭಿಯ್ಯೋ ವಾಚಾಯ, ಮನಸಾ ಚ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ। ಗಣ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಯಥಾ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ದುಬ್ಬಿನಿಭೇದೋ ಅರಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ಗಹನಭೂತೋ ಪದೇಸೋ ‘‘ಗಣ್ಠಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನತನ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥತೋ ದುಬ್ಬಿನಿಭೇದೋ ಗಹನಭೂತೋ ಚ ಪದೇಸೋ ‘‘ಗಣ್ಠಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಂ ಪರಿಪುಚ್ಛನಾದಿಲದ್ಧೇನ ಞಾಣಫರಸುನಾ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ।
ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನಿಮಿತ್ತಂ, ಅಸುಭಾಕಾರೋ। ಏದಿಸೇನ ಪಯೋಜನೇನ ಲುಞ್ಚನಮ್ಪಿ ಅನವಜ್ಜನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಲುಞ್ಚಿತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಛಿನ್ನಟ್ಠಾನೇತಿ ಮುಣ್ಡಿತಟ್ಠಾನೇ। ವಟ್ಟತಿಯೇವ ನಿಸ್ಸರಣಜ್ಝಾಸಯೇನ ಓಲೋಕನತೋ। ಉಸ್ಸದವಸೇನಾತಿ ಅಫಲಿತಾನಂ, ಫಲಿತಾನಂ ವಾ ಬಹುಲತಾವಸೇನ। ದಿಸ್ವಾವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ದಸ್ಸನಯೋಗ್ಯತಾಯ ತಚಪಞ್ಚಕಸ್ಸ, ಇತರೇಸು ಸುತ್ವಾ ಚ ಞತ್ವಾ ಚ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಕೋಟ್ಠಾಸವವತ್ಥಾಪನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೮೨. ಅದ್ದಾರಿಟ್ಠಕವಣ್ಣಾತಿ ಕಣ್ಣಚೂಳಿಕಾತಿ ಉಪರಿಕಣ್ಣಸಕ್ಖಲಿಕಾಯ ಪರಭಾಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತಿರಿಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ, ಕಥಂ? ದ್ವೇ ಕೇಸಾ ಏಕತೋ ನತ್ಥೀತಿ।
ಆಸಯೋತಿ ನಿಸ್ಸಯೋ, ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೮೪. ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಕಾಳಕಾ ಅಞ್ಞೇನ ವಣ್ಣೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಕಾಳಕಾ।
೧೮೫. ಪತ್ತಸದಿಸತ್ತಾ ನಖಾ ಏವ ನಖಪತ್ತಾನಿ। ನಖಾ ತಿರಿಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾತಿ ವಿಸುಂ ವವತ್ಥಿತತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತಮೇವ ಹಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದ್ವೇ ನಖಾ ಏಕತೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಆಹ।
೧೮೬. ದನ್ತಪಾಳಿಯಾತಿ ದನ್ತಾವಲಿಯಾ। ಯಾನಕಉಪತ್ಥಮ್ಭಿನೀತಿ ಸಕಟಸ್ಸ ಧುರಟ್ಠಾನೇ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕದಣ್ಡೋ। ದನ್ತಾನಂ ಆಧಾರಭೂತಾ ಅಟ್ಠಿ ಹನುಕಟ್ಠಿ।
೧೮೭. ಸಙ್ಕಡ್ಢಿಯಮಾನಾತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿಯಮಾನಾ। ಕೋಸಕಾರಕಕೋಸೋ ಉಪಲ್ಲಿಣ್ಡುಪೋಟ್ಟಲಕಂ, ಯಂ ‘‘ಕೋಸೇಯ್ಯಫಲ’’ನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪುಟಬನ್ಧಉಪಾಹನೋ ಸಕಲಪಿಟ್ಠಿಪಾದಚ್ಛಾದನಉಪಾಹನೋ। ಆನಿಸದಂ ಆಸನಪದೇಸೋ। ತೂಣಿರೋ ಸರಾವಾಸೋ। ಗಲಕಞ್ಚುಕಂ ಕಣ್ಠತ್ತಾಣಂ। ಕೀಟಕುಲಾವಕಂ ಖರಮುಖಕುಟಿ।
ಅನುಲೋಮೇನ ಪಟಿಲೋಮೇನ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಂಸಪದೇಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಬಾಹುನೋ ಪಿಟ್ಠಿಪದೇಸೇನ ಓತರಣಂ ಅನುಲೋಮೋ, ಮಣಿಬನ್ಧತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಬಾಹುನೋ ಪುರಿಮಭಾಗೇನ ಆರೋಹನಂ ಪಟಿಲೋಮೋ। ತೇನೇವ ನಯೇನಾತಿ ದಕ್ಖಿಣಹತ್ಥೇ ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ ಅನುಲೋಮೇನ ಪಟಿಲೋಮೇನ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಖುಮಮ್ಪೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಓಳಾರಿಕಚಮ್ಮತೋ ಸುಖುಮಂ। ಅನ್ತೋಮುಖಚಮ್ಮಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ವಾ ತಚೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಯಂ ದುರುಪಲಕ್ಖಣೀಯಂ, ತಂ ‘‘ಸುಖುಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಞ್ಹಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಞಾಣೇನ ತಚಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ। ಇಧ ಛವಿಪಿ ತಚಗತಿಕಾ ಏವಾತಿ ‘‘ತಚೋ ಉಪರಿ ಆಕಾಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ।
೧೮೮. ನಿಸದಪೋತೋ ಉದ್ಧನಕೋಟೀತಿ ಮತ್ತಿಕಾಪಿಣ್ಡೇನ ಕತಉದ್ಧನಸ್ಸ ಕೋಟಿ। ತಾಲಗುಳಪಟಲಂ ನಾಮ ಪಕ್ಕತಾಲಫಲಲಸಿಕಂ ತಾಲಪಟ್ಟಿಕಾದೀಸು ಲಿಮ್ಪಿತ್ವಾ ಸುಕ್ಖಾಪೇತ್ವಾ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಗಹಿತಪಟಲಂ। ಸುಖುಮನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಮಂಸತೋ ಸುಖುಮಂ। ಪಣ್ಹಿಕಮಂಸಾದಿಥೂಲಾನಂ ಸಕಲಸರೀರಸ್ಸ ಕಿಸಾನಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಮಂಸೇನ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಿರಿಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನ’’ನ್ತಿ।
೧೮೯. ಜಾಲಾಕಾರೋ ಕಞ್ಚುಕೋ ಜಾಲಕಞ್ಚುಕೋ। ವಿಸುಂ ವವತ್ಥಿತಭಾವೇನೇವ ನ್ಹಾರೂ ತಿರಿಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ।
೧೯೦. ದನ್ತಾನಂ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ದನ್ತಟ್ಠೀನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕಂ ಜಣ್ಣುಕಟ್ಠಿ, ಏಕಂ ಊರುಟ್ಠೀತಿ ಏಕ-ಗ್ಗಹಣಂ ‘‘ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಾದೇ’’ತಿ ಅಧಿಕತತ್ತಾ। ಏವಂ ತಿಮತ್ತಾನೀತಿ ಏವಂ ಮತ್ತಸದ್ದೇಹಿ ಆನಿಸದಟ್ಠಿಆದೀನಿ ಇಧ ಅವುತ್ತಾನಿಪಿ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅತಿರೇಕತಿಸತಅಟ್ಠಿಕಸಮುಸ್ಸಯ’’ನ್ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೧೨೨) ಇದಞ್ಚ ವಚನಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ।
ಕೀಳಾಗೋಳಕಾನಿ ಸುತ್ತೇನ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಘಟ್ಟೇತ್ವಾ ಕೀಳನಗೋಳಕಾನಿ। ಧನುಕದಣ್ಡೋ ದಾರಕಾನಂ ಕೀಳನಕಖುದ್ದಕಧನುಕಂ। ತತ್ಥ ಜಙ್ಘಟ್ಠಿಕಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಿತಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಜಣ್ಣುಕಟ್ಠಿಮ್ಹಿ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಠಿತಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನ ಊರುಟ್ಠಿನಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಠಾನಂ ಯಂ ಕಟಿಟ್ಠಿನೋ, ತಂ ಅಗ್ಗಚ್ಛಿನ್ನಮಹಾಪುನ್ನಾಗಫಲಸದಿಸಂ।
ಕುಮ್ಭಕಾರೇನ ನಿಪ್ಫಾದಿತಂ ಉದ್ಧನಂ ಕುಮ್ಭಕಾರಿಕಉದ್ಧನಂ। ಸೀಸಕಪಟ್ಟವೇಠಕಂ ವೇಠೇತ್ವಾ ಠಪಿತಂ ಸೀಸಮಯಂ ಪಟ್ಟಕಂ। ಯೇನ ಸುತ್ತಂ ಕನ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ತಕ್ಕಮ್ಹಿ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಠಪಿತಗೋಳಕಾ ವಟ್ಟನಾ ನಾಮ, ವಟ್ಟನಾನಂ ಆವಳಿ ವಟ್ಟನಾವಳಿ।
ಮಣ್ಡಲಾಕಾರೇನ ಛಿನ್ನವಂಸಕಳೀರಖಣ್ಡಾನಿ ವಂಸಕಳೀರಚಕ್ಕಲಕಾನಿ। ಅವಲೇಖನಸತ್ಥಕಂ ಉಚ್ಛುತಚಾವಲೇಖನಸತ್ಥಕಂ।
೧೯೨. ವಕ್ಕಭಾಗೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನನ್ತಿ ವಕ್ಕಪರಿಯನ್ತೇನ ಭಾಗೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ। ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಏವರೂಪೇಸು ಏಸೇವ ನಯೋ।
೧೯೩. ಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಯಂ ಲೋಹಿತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ, ನಿಸ್ಸಯನಿಸ್ಸಯೋಪಿ ‘‘ನಿಸ್ಸಯೋ’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ಭವತಿ ಹಿ ಕಾರಣಕಾರಣೇಪಿ ಕಾರಣವೋಹಾರೋ ಯಥಾ ‘‘ಚೋರೇಹಿ ಗಾಮೋ ದಡ್ಢೋ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಮಿಂ ರೂಪಕಲಾಪೇ ಹದಯವತ್ಥು
೧೯೪. ಪಣ್ಡುಕಧಾತುಕನ್ತಿ ಪಣ್ಡುಸಭಾವಂ।
೧೯೫. ಪರಿಯೋನಹನಮಂಸನ್ತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಮಂಸಂ।
೧೯೬. ಉದರಜಿವ್ಹಾಮಂಸನ್ತಿ ಜಿವ್ಹಾಸಣ್ಠಾನಂ ಉದರಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಪಸ್ಸೇ ತಿಟ್ಠನಕಮಂಸಂ। ‘‘ನೀಲ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ನೀಲಂ ನಾಮ ಬಹುಧಾತುಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಗ್ಗುಣ್ಡಿಪುಪ್ಫವಣ್ಣ’’ನ್ತಿ।
೧೯೭. ಪಪ್ಫಾಸಮಂಸನ್ತಿ ಯಥಾಠಾನೇ ಏವ ಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಥೋಕಂ ಪರಿವತ್ತಕಮಂಸಂ। ನಿರಸನ್ತಿ ನಿಹೀನರಸಂ। ನಿರೋಜನ್ತಿ ನಿಪ್ಪಭಂ, ಓಜಾರಹಿತಂ ವಾ।
೧೯೮. ಓಭಗ್ಗಾತಿ ಅವಭುಜಿತ್ವಾ ಠಿತಾ। ಸಕ್ಖರಸುಧಾವಣ್ಣನ್ತಿ ಮರುಮ್ಬೇಹಿ ಕತಸುಧಾವಣ್ಣಂ। ‘‘ಸೇತಸಕ್ಖರಸುಧಾವಣ್ಣ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸೇತಸಕ್ಖರವಣ್ಣಂ, ಸುಧಾವಣ್ಣಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೯೯. ಅನ್ತಸ್ಸ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ಠಿತಪ್ಪದೇಸಾ ಅನ್ತಭೋಗಟ್ಠಾನಾನಿ। ತೇಸಂ ಬನ್ಧನಭೂತಂ ಅನ್ತಗುಣಂ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅನ್ತಗುಣನ್ತಿ ಅನ್ತಭೋಗಟ್ಠಾನೇಸು ಬನ್ಧನ’’ನ್ತಿ। ಕುದ್ದಾಲಫರಸುಕಮ್ಮಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಾನಂ ಅನ್ತಭೋಗೇ ಅಗಳನ್ತೇ ಏಕತೋ ಆಬನ್ಧಿತ್ವಾ, ಕಿಂ ವಿಯ? ಯನ್ತಸುತ್ತಕಮಿವ ಯನ್ತಫಲಕಾನೀತಿ। ಕಿಮಿವ ತತ್ಥ ಠಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಾದಪುಞ್ಛನ…ಪೇ॰… ಠಿತ’’ನ್ತಿ। ಪುರಿಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಆಬನ್ಧನಸ್ಸ, ದುತಿಯಂ ಠಾನಾಕಾರಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೨೦೦. ಅಸಿತಂ ನಾಮ ಭುತ್ತಂ ಓದನಾದಿ। ಪೀತಂ ನಾಮ ಪಿವನವಸೇನ ಅಜ್ಝೋಹಟಪಾನಕಾದಿ। ಖಾಯಿತಂ ನಾಮ ಸಂಖಾದಿತಂ ಪಿಟ್ಠಮೂಲಫಲಖಜ್ಜಾದಿ। ಸಾಯಿತಂ ನಾಮ ಅಸ್ಸಾದಿತಂ ಅಮ್ಬಪಕ್ಕಮಧುಫಾಣಿತಾದಿ।
ಯತ್ಥಾತಿ ಯನ್ತಿ ಚ ಉದರಮೇವ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ। ಯತ್ಥ ಪಾನಭೋಜನಾದೀನಿ ಪತಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸುವಾನವಮಥು ಸಾರಮೇಯ್ಯವನ್ತಂ। ವಿವೇಕನ್ತಿ ವಿಭಾಗಂ।
೨೦೧. ಹೇಟ್ಠಾನಾಭಿಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಮೂಲಾನಂ ಅನ್ತರೇತಿ ಪುರಿಮಭಾಗವಸೇನ ನಾಭಿಯಾ ಹೇಟ್ಠಾಪದೇಸಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಭಾಗವಸೇನ ಹೇಟ್ಠಿಮಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕಾನಂ ವೇಮಜ್ಝೇ। ವೇಳುನಾಳಿಕಸದಿಸೋ ಪದೇಸೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೨೦೨. ಸಮೋಹಿತನ್ತಿ ನಿಚಿತಂ।
೨೦೪. ಪೂತಿಭಾವಂ ಆಪನ್ನಂ ಕುಕ್ಕುಟಣ್ಡಂ ಪೂತಿಕುಕ್ಕುಟಣ್ಡಂ। ಉದ್ದೇಕೋ ಪಿತ್ತಾದೀಹಿ ವಿನಾ ಕೇವಲೋ ಉದ್ಧಙ್ಗಮವಾತೋ।
೨೦೫. ಆಚಾಮೋ ಅವಸ್ಸಾವನಕಞ್ಜಿಕಂ।
೨೦೬. ವಕ್ಕಹದಯಯಕನಪಪ್ಫಾಸೇ ತೇಮಯಮಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಕನಂ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗಪೂರಣೇನೇವ ತೇಮೇತಿ, ಇತರಾನಿ ತೇಸಂ ಉಪರಿ ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ಪಗ್ಘರಣೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೨೦೭. ಉತುವಿಕಾರೋ ಉಣ್ಹವಲಾಹಕಾದಿಹೇತುಕೋ। ವಿಸಮಚ್ಛಿನ್ನೋ ಭಿಸಾದಿಕಲಾಪೋ ವಿಸಮಂ ಉದಕಂ ಪಗ್ಘರತಿ, ಏವಮೇವಂ ಸರೀರಂ ಕೇಸಕೂಪಾದಿವಿವರೇಹಿ ಉಪರಿ, ಹೇಟ್ಠಾ, ತಿರಿಯಞ್ಚ ಸೇದಂ ವಿಸಮಂ ಪಗ್ಘರತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವಿಸಮಚ್ಛಿನ್ನ-ಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ।
೨೦೮. ವಿಸಮಾಹಾರನ್ತಿ ತದಾಪವತ್ತಮಾನಸರೀರಾವತ್ಥಾಯ ಅಸಪ್ಪಾಯಾಹಾರಂ, ಅತಿಕಟುಕಅಚ್ಚುಣ್ಹಾದಿವಿಸಭಾಗಾಹಾರಂ ವಾ। ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೫೬) ಪನ ‘‘ವಿಸಭಾಗಾಹಾರ’’ನ್ತ್ವೇವ ವುತ್ತಂ ತದಾ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಧಾತೂನಂ ವಿಸಭಾಗತ್ತಾ।
೨೦೯. ‘‘ನ್ಹಾನಕಾಲೇ’’ತಿ ಇದಂ ಉದಕಸ್ಸ ಉಪರಿ ಸಿನೇಹಸ್ಸ ಸಮ್ಭವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಪರಿಬ್ಭಮನ್ತಸಿನೇಹಬಿನ್ದುವಿಸಟಸಣ್ಠಾನಾತಿ ವಿಸಟಂ ಹುತ್ವಾ ಪರಿಬ್ಭಮನ್ತಸಿನೇಹಬಿನ್ದುಸಣ್ಠಾನಾ। ಉತುವಿಸಭಾಗೋ ಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಾನೋ। ಧಾತುವಿಸಭಾಗೋ ಅನ್ತೋಸಮುಟ್ಠಾನೋ। ತೇ ಪದೇಸಾತಿ ತೇ ಹತ್ಥತಲಾದಿಪದೇಸಾ।
೨೧೦. ಕಿಞ್ಚೀತಿ ನೇಸನ್ತಿ ಸತ್ತಾನಂ। ಹದಯಂ ಆಗಿಲಾಯತೀತಿ ವಿಸಭಾಗಾಹಾರಾದಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹದಯಪ್ಪದೇಸೋ ವಿವತ್ತತಿ।
೨೧೧. ದಧಿನೋ ದಧಿಮುತ್ತಂ। ಗಳಿತ್ವಾತಿ ಸನ್ದಿತ್ವಾ। ತಾಲುಮತ್ಥಕವಿವರೇನ ಓತರಿತ್ವಾತಿ ಮತ್ಥಕವಿವರತೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ತಾಲುಮತ್ಥಕೇನ ಓತರಿತ್ವಾ।
೨೧೨. ತೇಲಂ ವಿಯ ಸಕಟಸ್ಸ ನಾಭಿಅಕ್ಖಸೀಸಾನಂ ಅಟ್ಠಿಸನ್ಧೀನಂ ಅಬ್ಭಞ್ಜನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ। ಕಟಕಟಾಯನ್ತೀತಿ ‘‘ಕಟ ಕಟಾ’’ತಿ ಸದ್ದಂ ಕರೋನ್ತಿ। ಅನುರವದಸ್ಸನಂ ಹೇತಂ। ದುಕ್ಖನ್ತೀತಿ ದುಕ್ಖಿತಾನಿ ಸಞ್ಜಾತದುಕ್ಖಾನಿ ಹೋನ್ತಿ।
೨೧೩. ಸಮೂಲಕೂಲಮಾಸಂ ಝಾಪೇತ್ವಾ ಛಾರಿಕಂ ಅವಸ್ಸಾವೇತ್ವಾ ಗಹಿತಯೂಸೋ ಮಾಸಖಾರೋ। ಉಚ್ಛಿಟ್ಠೋದಕಗಬ್ಭಮಲಾದೀನಂ ಛಡ್ಡನಟ್ಠಾನಂ ಚನ್ದನಿಕಾ। ರವಣಘಟಂ ನಾಮ ಪಕತಿಯಾ ಸಮ್ಮುಖಮೇವ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಆರಗ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ಉದಕಸ್ಸ ಪವಿಸನಮುಖಂ ನತ್ಥಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಮುಖೇ ರವಣಘಟೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆಯೂಹನನ್ತಿ ಸಮೀಹನಂ।
೨೧೪. ಏವಞ್ಹೀತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಉಗ್ಗಹಕೋಸಲ್ಲಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ನಿಗಮನಂ। ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಮನಸಿಕಾರಕೋಸಲ್ಲಪಟಿಪತ್ತಿಮ್ಪಿ ನಿಗಮನವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನುಪುಬ್ಬತೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಪಣ್ಣತ್ತಿಸಮತಿಕ್ಕಮಾವಸಾನೇತಿ ಕೇಸಾದಿಪಣ್ಣತ್ತಿಸಮತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಭಾವನಾಯ ಅವಸಾನೇ। ಅಪುಬ್ಬಾಪರಿಯಮಿವಾತಿ ಏಕಜ್ಝಮಿವ। ಕೇಸಾತಿ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ಪಕಾರತ್ಥೋ ವಾ, ಏವಮಾದಿನಾ ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ವಣ್ಣಾದಿವಸೇನ ವವತ್ಥಾಪಿತಾ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರತೋ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಕೋಟ್ಠಾಸಧಮ್ಮಾ।
ಬಹಿದ್ಧಾಪೀತಿ ಸಸನ್ತಾನತೋ ಬಹಿಪಿ, ಪರಸನ್ತಾನಕಾಯೇಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮನಸಿಕಾರಂ ಉಪಸಂಹರತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಮನಸಿಕಾರಂ ಉಪನೇತಿ। ಯಥಾ ಇದಂ, ತಥಾ ಏತನ್ತಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಪಾಕಟೀಭೂತೇಸೂತಿ ಯಥಾ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯೇ, ಏವಂ ಪರೇಸಮ್ಪಿ ಕಾಯೇ ಸಬ್ಬೇಸು ಕೇಸಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಪಟಿಕ್ಕೂಲವಸೇನ ವಿಭೂತಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಿತೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಕಸಿಣೇಸು ವಡ್ಢನಸದಿಸೋ ಯೋಗಿನೋ ಭಾವನಾವಿಸೇಸೋ ದಸ್ಸಿತೋ।
ಅನುಪುಬ್ಬಮುಞ್ಚನಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸುತ್ತನ್ತನಯೇನ ವಿಭಾವಿತಂ ವೀರಿಯಸಮತಾಯೋಜನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮನಸಿ ಕರೋತೋತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ತನೋ ‘‘ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅಪ್ಪನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋತಿ ವಣ್ಣಾದಿವಸೇನ ಪಞ್ಚಧಾಪಿ। ಸಾತಿ ಅಪ್ಪನಾ।
ಯದಿ ಪನೇತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅವಿಞ್ಞಾಣಕಾಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ವಿಯ ಪಠಮಜ್ಝಾನವಸೇನ ಸಿಜ್ಝತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಕಾಯಗತಾಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ನಾನಾವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಾದೀಸು ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಯ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಸತಿಯಾ ಕಿಚ್ಚಮೇತ್ಥ ಸಾತಿಸಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸತಿಬಲೇನ ಇಜ್ಝನತೋ’’ತಿ।
ಪನ್ತಸೇನಾಸನೇಸು, ಅಧಿಕುಸಲೇಸು ಚ ಅರತಿಂ, ಕಾಮಗುಣೇಸು ಚ ರತಿಂ ಸಹತಿ ಅಭಿಭವತೀತಿ ಅರತಿರತಿಸಹೋ ಸರೀರಸಭಾವಚಿನ್ತನೇನ ಅನಭಿರತಿಯಾ ಪಹೀನತ್ತಾ। ತಥಾ ಕೋಟ್ಠಾಸಭಾವನಾಯ ಅತ್ತಸಿನೇಹಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೀಣತ್ತಾ ಭಯಭೇರವಂ ಸಹತಿ, ಸೀತಾದೀನಞ್ಚ ಅಧಿವಾಸಕಜಾತಿಕೋ ಹೋತಿ। ಅತ್ತಸಿನೇಹವಸೇನ ಹಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಭಯಭೇರವಂ ಹೋತಿ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಅನಧಿವಾಸನಂ। ಇಮಂ ಪನ ಕೋಟ್ಠಾಸಭಾವನಮನುಯುತ್ತಸ್ಸ ನ ಕೇವಲಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಮತ್ತಮೇವ, ಉತ್ತರಿಪಿ ಪಟಿವೇಧೋ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೇಸಾದೀನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೧೫. ಯಂ ತಂ ಏವಂ ಪಸಂಸಿತ್ವಾ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಕಥಂ ಭಾವಿತೋ’’ತಿಆದಿಕಾಯ ಪುಚ್ಛಾಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥೇ ವಿಭಾವಿತೇ ಥೋಮನಾಪಾಳಿಯಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಭಾವಿತೋಯೇವ ಹೋತಿ ಭೇದಾಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ‘‘ಕಥಂ ಭಾವಿತೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆರಭತಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ಇತೋ ಪಸಂಸಾಭಾವೋ ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಖೋ’’ತಿ ವಚನಞ್ಚ ವಿಸೇಸೋ। ತೇಸು ಪಸಂಸಾಭಾವಂ ‘‘ಏವಂ ಪಸಂಸಿತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಸಂಸಾ ಚ ತತ್ಥ ಅಭಿರುಚಿಜನನೇನ ಉಸ್ಸಾಹನತ್ಥಾ। ತಞ್ಹಿ ಸುತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ‘‘ಭಗವಾ ಇಮಂ ಸಮಾಧಿಂ ಅನೇಕೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪಸಂಸತಿ, ಸನ್ತೋ
ಸೋಳಸವತ್ಥುಕನ್ತಿ ಚತೂಸು ಅನುಪಸ್ಸನಾಸು ಚತುನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ವಸೇನ ಸೋಳಸಟ್ಠಾನಂ। ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪೂರೋತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪಾಳಿಯಾ ಪದತ್ಥೋ ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ ಉಪಮಾ ಚೋದನಾ ಪರಿಹಾರೋ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ। ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ನಿಸ್ಸೇಸತೋ ವಿತ್ಥಾರೋ।
೨೧೬. ಕಥನ್ತಿ ಇದಂ ಪುಚ್ಛನಾಕಾರವಿಭಾವನಪದಂ। ಪುಚ್ಛಾ ಚೇತ್ಥ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾವಸೇನ ಅಞ್ಞಾಸಂ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ಸಾ ಚ ಉಪರಿ ದೇಸನಂ ಆರುಳ್ಹಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಕಾರವಿಸೇಸಾನಂ ಆಮಸನವಸೇನಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಥನ್ತಿ…ಪೇ॰… ಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ ಆಹ। ಕಥಂ ಬಹುಲೀಕತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಕಥನ್ತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಬಹುಲೀಕಾರಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ವಿತ್ಥಾರೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ। ಬಹುಲೀಕತೋ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧೀತಿ ತಥಾಪುಟ್ಠಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ‘‘ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತಿದಿಸತಿ। ತಥಾ ಸನ್ತಭಾವಾದಯೋಪಿ ತಸ್ಸ ಯೇಹಿ ಭಾವನಾಬಹುಲೀಕಾರೇಹಿ ಸಿದ್ಧಾ, ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಥಂ ಬಹುಲೀಕತೋ…ಪೇ॰… ವೂಪಸಮೇತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಪುನ ಚ ಪರಂ, ಉದಾಯಿ, ಅಕ್ಖಾತಾ ಮಯಾ ಸಾವಕಾನಂ ಪಟಿಪದಾ, ಯಥಾಪಟಿಪನ್ನಾ ಮೇ ಸಾವಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಭಾವೇನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೪೭) ಉಪ್ಪಾದನವಡ್ಢನಟ್ಠೇನ ಭಾವನಾ ವುಚ್ಚತೀತಿ ತದುಭಯವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭಾವಿತೋತಿ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ ವಡ್ಢಿತೋ ವಾ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಭಾವಂ ವಿಜ್ಜಮಾನತಂ ಇತೋ ಗತೋತಿ ಭಾವಿತೋ, ಉಪ್ಪಾದಿತೋ ಪಟಿಲದ್ಧಮತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಪನ ಲದ್ಧಾಸೇವನೋ, ಭಾವಿತೋ ಪಗುಣಭಾವಂ ಆಪಾದಿತೋ, ವಡ್ಢಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಆನಾಪಾನಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾಯಾತಿ ದೀಘರಸ್ಸಾದಿವಿಸೇಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜಗಾಹಿಕಾಯ, ತೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಾಯ, ಸತಿಯಂ ಬಹುಲೀಕತೋತಿ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಿತೋ, ತೇನ ಆವಜ್ಜನಾದಿವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಮಾಹ। ಯೋ ಹಿ ವಸೀಭಾವಂ ಆಪಾದಿತೋ, ಸೋ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಕ್ಖಣೇ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪವತ್ತೀಯತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕತೋ’’ತಿ। ಯಥಾ ‘‘ಇಧೇವ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩೯; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೨೪೧), ‘‘ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೨೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೫೨; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೨೩) ಚ ಏವಮಾದೀಸು ಪಠಮಪದೇ ವುತ್ತೋ ಏವ-ಸದ್ದೋ ದುತಿಯಾದೀಸುಪಿ ವುತ್ತೋ ಏವ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಧಾಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಭಯತ್ಥ ಏವಸದ್ದೇನ ನಿಯಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ಉಭಯಪದನಿಯಮೇನ ಲದ್ಧಗುಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಸುಭಾರಮ್ಮಣಝಾನಮಾಹ। ತಂ ಹಿ ಅಸುಭೇಸು ಯೋಗಕಮ್ಮಭಾವತೋ, ಯೋಗಿನೋ ಸುಖವಿಸೇಸಾನಂ ಕಾರಣಭಾವತೋ ಚ ‘‘ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಕೇವಲ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಪಟಿವೇಧವಸೇನಾತಿ ಝಾನಪಟಿವೇಧವಸೇನ। ಝಾನಞ್ಹಿ ಭಾವನಾವಿಸೇಸೇನ ಇಜ್ಝನ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಮೇವ ಪವತ್ತತಿ, ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝೀಯತಿ ಚಾತಿ ‘‘ಪಟಿವೇಧೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಓಳಾರಿಕಾರಮ್ಮಣತ್ತಾತಿ ಬೀಭಚ್ಛಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ। ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾರಮ್ಮಣತ್ತಾತಿ ಜಿಗುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ। ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಕಾರಣೇನ, ಲೇಸನ್ತರೇನ ವಾ। ಆರಮ್ಮಣಸನ್ತತಾಯಾತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವಿಚೇತಬ್ಬತಂ ಪತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪರಮಸುಖುಮತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಸನ್ತೇ ಹಿ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಯಮ್ಪಿ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನೋವ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸನ್ತೋ ವೂಪಸನ್ತೋ ನಿಬ್ಬುತೋ’’ತಿ, ನಿಬ್ಬುತಸಬ್ಬಪರಿಳಾಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆರಮ್ಮಣಸನ್ತತಾಯ ತದಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾನಂ ಸನ್ತತಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾಹಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಹಿ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ।
ನಾಸ್ಸ ಸನ್ತಪಣೀತಭಾವಾವಹಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸೇಚನನ್ತಿ ಅಸೇಚನಕೋ। ಅಸೇಚನಕತ್ತಾ ಅನಾಸಿತ್ತಕೋ। ಅನಾಸಿತ್ತಕತ್ತಾ ಏವ ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣೋ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸೋ ಪರಿಕಮ್ಮಾದಿನಾ। ತತೋ ಏವ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ವಿಸುಂಯೇವೇಕೋ। ಆವೇಣಿಕೋ ಅಸಾಧಾರಣೋ। ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಸರಸತೋ ಏವ ಸನ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ವಾ ಸನ್ತಭಾವನಿಮಿತ್ತಂ, ಪರಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಚ ಕಸಿಣಕರಣಾದೀನಿ ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯೋಸಾನಂ, ತಾದಿಸಂ ಇಧ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತದಾ ಹಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನಿರಸ್ಸಾದತ್ತಾ ಅಸನ್ತಮಪ್ಪಣೀತಂ ಸಿಯಾ। ಉಪಚಾರೇನ ವಾ ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಸನ್ತತಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಯಥಾ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇ ನೀವರಣವಿಗಮೇನ, ಅಙ್ಗಪಾತುಭಾವೇನ ಕೇಚೀತಿ ಉತ್ತರವಿಹಾರವಾಸಿಕೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಅನಾಸಿತ್ತಕೋತಿ ಉಪಸೇಚನೇನ ನ ಆಸಿತ್ತಕೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಓಜವನ್ತೋ’’ತಿ, ಓಜವನ್ತಸದಿಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಧೂರೋತಿ ಇಟ್ಠೋ, ಚೇತಸಿಕಸುಖಪಟಿಲಾಭಸಂವತ್ತನಂ ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನವಸೇನ, ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ವಾ ಸನ್ತಭಾವೇನ ಸುಖಗತಿಕತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಝಾನಸಮುಟ್ಠಾನಪಣೀತರೂಪಫುಟ್ಠಸರೀರತಾವಸೇನ ಪನ ಕಾಯಿಕಸುಖಪಟಿಲಾಭಸಂವತ್ತನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಿತಕಾಲೇ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ‘‘ಅಪ್ಪಿತಪ್ಪಿತಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಇದಂ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೇತಿ ಝಾನೇನ ಸಕಸನ್ತಾನತೋ ಅನೀಹಟೇ ಅಪ್ಪಹೀನೇ। ಅಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತೇತಿ ಅಕೋಸಲ್ಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ, ತತೋ ಸಮ್ಭೂತೇ। ಅವಿಜ್ಜಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಹಿ ಸಬ್ಬೇ ಪಾಪಧಮ್ಮಾ। ಖಣೇನೇವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇನೇವ। ಅನ್ತರಧಾಪೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅನ್ತರಧಾಪನಂ ವಿನಾಸನಂ, ತಂ ಪನ ಝಾನಕತ್ತುಕಸ್ಸ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತೀ’’ತಿ। ವೂಪಸಮೇತೀತಿ ವಿಸೇಸೇನ ಉಪಸಮೇತಿ। ವಿಸೇಸೇನ ಉಪಸಮನಂ ಪನ ಸಮ್ಮದೇವ ಉಪಸಮನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಟ್ಠು ಉಪಸಮೇತೀ’’ತಿ।
ನನು ಚ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಸಮಾಧಿ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇನೇವ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮೇ ಅನ್ತರಧಾಪೇತಿ ವೂಪಸಮೇತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಅಯಮೇವ ಸಮಾಧಿ ಏವಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋತಿ? ಪುಬ್ಬಭಾಗತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನಾನಾವಿತಕ್ಕವೂಪಸಮಸಬ್ಭಾವತೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ವಿತಕ್ಕುಪಚ್ಛೇದಾಯಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೧; ಉದಾ॰ ೩೧)। ಅಪಿಚ ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ ಞಾಣುತ್ತರಸ್ಸೇತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಞಾಣುತ್ತರಸ್ಸ ಚ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ಇತರೇಹಿ ಸಾತಿಸಯಂ, ಯಥಾ ಸದ್ಧಾಧಿಮುತ್ತೇಹಿ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ। ತಸ್ಮಾ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಠಾನಸೋ ಅನ್ತರಧಾಪೇತಿ ವೂಪಸಮೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ನಿಮಿತ್ತಪಾತುಭಾವೇ ಸತಿ ಖಣೇನೇವ ಅಙ್ಗಪಾತುಭಾವಸಬ್ಭಾವತೋ ಅಯಮೇವ ಸಮಾಧಿ ‘‘ಠಾನಸೋ ಅನ್ತರಧಾಪೇತಿ ವೂಪಸಮೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಯಥಾ ತಂ ಮಹತೋ ಅಕಾಲಮೇಘಸ್ಸ ಉಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಧಾರಾನಿಪಾತೇ ಖಣೇನೇವ ಪಥವಿಯಂ ‘‘ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯತ್ತಾ’’ತಿ। ಬುದ್ಧಾನಂ ಪನ ಏಕಂಸೇನ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಾವ ಹೋತಿ। ಇಮಮೇವ ಹಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಧಿಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪಾದಕಭೂತೋ ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವಂ ಉಪಗತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ।
ಅಯಂ ‘‘ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ, ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೨೧೭. ತಮತ್ಥನ್ತಿ ತಂ ‘‘ಕಥಂ ಭಾವಿತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ। ‘‘ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೯೦; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೯೧; ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೬೧) ಇಧ-ಸದ್ದೋ ಲೋಕಂ ಉಪಾದಾಯ ವುತ್ತೋ, ‘‘ಇಧೇವ ತಿಟ್ಠಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೬೯) ಓಕಾಸಂ, ‘‘ಇಧಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭುತ್ತಾವೀ ಅಸ್ಸಂ ಪವಾರಿತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೦) ಪದಪೂರಣಮತ್ತಂ, ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯಾಪುಣಾತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೫.೭೩) ಪನ ಸಾಸನಂ, ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಇಧಾಪಿ ಸಾಸನಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಗ್ಗಹಣಂ ಸೋಳಸ ಪಕಾರೇ ಸನ್ಧಾಯ। ತೇ ಹಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಾಸನೇ। ಬಾಹಿರಕಾ ಹಿ ಜಾನನ್ತಾ ಆದಿತೋ ಚತುಪ್ಪಕಾರಮೇವ ಜಾನನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞಸಾಸನಸ್ಸ ತಥಾಭಾವಪಟಿಸೇಧನೋ’’ತಿ, ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭಾವಪಟಿಸೇಧನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇನ ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ಇದಂ ಅನ್ತೋಗಧೇವಸದ್ದನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸನ್ತಿ ಹಿ ಏಕಪದಾನಿಪಿ ಸಾವಧಾರಣಾನಿ ಯಥಾ ‘‘ವಾಯುಭಕ್ಖೋ’’ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಇಧೇವ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣೋ’’ತಿಆದಿ। ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮಣಕರಣಧಮ್ಮೋ ಹಿ ಸೋ, ಯೋ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ। ಪರಪ್ಪವಾದಾತಿ ಪರೇಸಂ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ವಾದಾ ತಿತ್ಥಾಯತನಾನಿ।
ಅರಞ್ಞಾದಿಕಸ್ಸೇವ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ದುದ್ದಮೋ ದಮಥಂ ಅನುಪಗತೋ ಗೋಣೋ ಕೂಟಗೋಣೋ। ಯಥಾ ಥನೇಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಖೀರಂ ನ ಪಗ್ಘರತಿ, ಏವಂ ದೋಹಪಟಿಬನ್ಧಿನೀ ಕೂಟಧೇನು। ರೂಪಸದ್ದಾದಿಕೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದಿರಸೋ। ಪುಬ್ಬೇ ಆಚಿಣ್ಣಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜತೋ ಪುಬ್ಬೇ, ಅನಾದಿಮತಿ ವಾ ಸಂಸಾರೇ ಪರಿಚಿತಾರಮ್ಮಣಂ।
ನಿಬನ್ಧೇಯ್ಯಾತಿ ಬನ್ಧೇಯ್ಯ। ಸತಿಯಾತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಲ್ಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪವತ್ತಾಯ ಸತಿಯಾ। ಆರಮ್ಮಣೇತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾರಮ್ಮಣೇ। ದಳ್ಹನ್ತಿ ಥಿರಂ, ಯಥಾ ಸತೋಕಾರಿಸ್ಸ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದೋ ಸಮಾಧಿ ಇಜ್ಝತಿ, ತಥಾ ಥಾಮಗತಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ
ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾಚರಿಯೋ ವಿಯ ಭಗವಾ ಯೋಗೀನಂ ಅನುರೂಪನಿವಾಸಟ್ಠಾನುಪದಿಸನತೋ।
ಭಿಕ್ಖು ದೀಪಿಸದಿಸೋ ಅರಞ್ಞೇ ಏಕಿಕೋ ವಿಹರಿತ್ವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖನಿಮ್ಮಥನೇನ ಇಚ್ಛಿತತ್ಥಸಾಧನತೋ। ಫಲಮುತ್ತಮನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಮಾಹ। ಪರಕ್ಕಮಜವಯೋಗ್ಗಭೂಮಿನ್ತಿ ಭಾವನುಸ್ಸಾಹಜವಸ್ಸ ಯೋಗ್ಗಕರಣಭೂಮಿಭೂತಂ।
೨೧೮. ಏವಂ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇಸೂತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ (ವಿಭ॰ ೫೩೦), ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಚ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇಸು। ರುಕ್ಖಸಮೀಪನ್ತಿ ‘‘ಯಾವತಾ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೇ ಕಾಲೇ ಸಮನ್ತಾ ಛಾಯಾ ಫರತಿ, ನಿವಾತೇ ಪಣ್ಣಾನಿ ಪತನ್ತಿ, ಏತ್ತಾವತಾ ರುಕ್ಖಮೂಲನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮೀಪಟ್ಠಾನಂ। ಅವಸೇಸಸತ್ತವಿಧಸೇನಾಸನನ್ತಿ ಪಬ್ಬತಂ ಕನ್ದರಂ ಗಿರಿಗುಹಂ ಸುಸಾನಂ ವನಪತ್ಥಂ ಅಬ್ಭೋಕಾಸಂ ಪಲಾಲಪುಞ್ಜನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ।
ಉತುತ್ತಯಾನುಕೂಲಂ ಧಾತುಚರಿಯಾನುಕೂಲನ್ತಿ ಗಿಮ್ಹಾದಿಉತುತ್ತಯಸ್ಸ, ಸೇಮ್ಹಾದಿಧಾತುತ್ತಯಸ್ಸ, ಮೋಹಾದಿಚರಿಯತ್ತಯಸ್ಸ ಚ ಅನುಕೂಲಂ। ತಥಾ ಹಿ ಗಿಮ್ಹಕಾಲೇ ಚ ಅರಞ್ಞಂ ಅನುಕೂಲಂ, ಹೇಮನ್ತೇ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ, ವಸ್ಸಕಾಲೇ ಸುಞ್ಞಾಗಾರಂ, ಸೇಮ್ಹಧಾತುಕಸ್ಸ ಸೇಮ್ಹಪಕತಿಕಸ್ಸ ಅರಞ್ಞಂ, ಪಿತ್ತಧಾತುಕಸ್ಸ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ ಅಲೀನಾನುದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕನ್ತಿ ಅಸಙ್ಕೋಚಾವಿಕ್ಖೇಪಪಕ್ಖಿಕಂ। ಸಯನಞ್ಹಿ ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖಿಕಂ, ಠಾನಚಙ್ಕಮನಾನಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕಾನಿ, ನ ಏವಂ ನಿಸಜ್ಜಾ। ತತೋ ಏವಸ್ಸ ಸನ್ತತಾ। ನಿಸಜ್ಜಾಯ ದಳ್ಹಭಾವಂ ಪಲ್ಲಙ್ಕಾಭುಜನೇನ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಪವತ್ತನಸುಖತಂ ಉಪರಿಮಕಾಯಸ್ಸ ಉಜುಕಟ್ಠಪನೇನ, ಆರಮ್ಮಣಪರಿಗ್ಗಹೂಪಾಯಂ ಪರಿಮುಖಂ ಸತಿಯಾ ಠಪನೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ। ಊರುಬದ್ಧಾಸನನ್ತಿ ಊರೂನಮಧೋಬನ್ಧನವಸೇನ ನಿಸಜ್ಜಾ। ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯಸ್ಸ ಅನುಜುಕಂ ಠಪನಂ ನಿಸಜ್ಜಾ-ವಚನೇನೇವ ಬೋಧಿತನ್ತಿ ‘‘ಉಜುಂ ಕಾಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಯ-ಸದ್ದೋ ಉಪರಿಮಕಾಯವಿಸಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪರಿಮಸರೀರಂ ಉಜುಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ। ತಂ ಪನ ಉಜುಕಟ್ಠಪನಂ ಸರೂಪತೋ, ಪಯೋಜನತೋ ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಪಣಮನ್ತೀತಿ ನ ಓನಮನ್ತಿ। ನ ಪರಿಪತತೀತಿ ವುದ್ಧಿಂ ಫಾತಿಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ। ಇಧ ಪರಿ-ಸದ್ದೋ ಅಭಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾಭಿಮುಖ’’ನ್ತಿ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣತೋ ನಿವಾರೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂಯೇವ ಪುರಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರೀತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೋ ‘‘ಪರಿಣಾಯಿಕಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೧೬) ವಿಯ। ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ನಿಗ್ಗಮನಟ್ಠೋ। ತಸ್ಮಾ ಪರಿಗ್ಗಹಿತನಿಯ್ಯಾನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಗಹಿತಾಸಮ್ಮೋಸಂ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಸಮ್ಮೋಸಂ ಸತಿಂ ಕತ್ವಾ, ಪರಮಂ ಸತಿನೇಪಕ್ಕಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨೧೯. ಸತೋವಾತಿ ಸತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಏವ ಸರನ್ತೋ ಏವ ಅಸ್ಸಸತಿ ನಾಸ್ಸ ಕಾಚಿ ಸತಿವಿರಹಿತಾ ಅಸ್ಸಾಸಪ್ಪವತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸತೋ ಪಸ್ಸಸತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಸತೋವ ಪಸ್ಸಸತೀತಿ ಏವ-ಸದ್ದೋ ಆನೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಸತೋಕಾರೀತಿ ಸತೋ ಏವ ಹುತ್ವಾ, ಸತಿಯಾ ಏವ ವಾ ಕಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಕತ್ತಾ, ಕರಣಸೀಲೋ ವಾ। ಯದಿ ‘‘ಸತೋವ ಅಸ್ಸಸತಿ ಸತೋ ಪಸ್ಸಸತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೪೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೯೮೬; ಪಾರಾ॰ ೧೬೫) ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಅಸ್ಸಸತಿ ಪಸ್ಸಸತಿ’’ಚ್ಚೇವ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಸತೋಕಾರೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ? ಏಕರಸಂ ದೇಸನಂ ಕಾತುಕಾಮತಾಯ। ಪಠಮಚತುಕ್ಕೇ ಪದದ್ವಯಮೇವ ಹಿ ವತ್ತಮಾನಕಾಲವಸೇನ ಆಗತಂ, ಇತರಾನಿ ಅನಾಗತಕಾಲವಸೇನ। ತಸ್ಮಾ ಏಕರಸಂ ದೇಸನಂ ಕಾತುಕಾಮತಾಯ ಸಬ್ಬತ್ಥ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೬೫ ಆದಯೋ) ‘‘ಸತೋಕಾರಿ’’ಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ।
ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿ ದೀಘಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿಅಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋ। ದೀಘನ್ತಿ ವಾ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪನ್ತಿ ವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ‘‘ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗಭಾವಂ ಪಜಾನತೋ। ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಠಿತಾ ಹೋತಿ। ತಾಯ ಸತಿಯಾ ತೇನ ಞಾಣೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಸತಿಯಾ, ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಚ ಞಾಣೇನ। ಇದಂ ವುತ್ತ ಹೋತಿ – ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ವಾ ಪಜಾನನ್ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಏವ ಹೋತಿ, ತಂ ಸಮ್ಪಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ, ಅಸಮ್ಮೋಹವಸೇನ ವಾ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ, ತದಧೀನಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ತಂಸಮಙ್ಗೀ ಯೋಗಾವಚರೋ ಸತೋಕಾರೀ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ। ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸೀ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸೀ ಹುತ್ವಾ ಅಸ್ಸಸನಸ್ಸ ವಸೇನ। ‘‘ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸೀಅಸ್ಸಾಸವಸೇನಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ। ತಸ್ಸ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ಅಸ್ಸಾಸಾ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸೀಅಸ್ಸಾಸಾ, ತೇಸಂ ವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿನಯನಯೇನ ಅನ್ತೋ ಉಟ್ಠಿತಸಸನಂ ಅಸ್ಸಾಸೋ, ಬಹಿ ಉಟ್ಠಿತಸಸನಂ ಪಸ್ಸಾಸೋ। ಸುತ್ತನ್ತನಯೇನ ಪನ ಬಹಿ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾಪಿ ಅನ್ತೋ ಸಸನತೋ ಅಸ್ಸಾಸೋ, ಅನ್ತೋ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾಪಿ ಬಹಿ ಸಸನತೋ ಪಸ್ಸಾಸೋ। ಅಯಮೇವ ಚ ನಯೋ –
‘‘ಅಸ್ಸಾಸಾದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ
ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮೇತಿ।
ಪಠಮಂ ಅಬ್ಭನ್ತರವಾತೋ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪವತ್ತಿಕ್ಕಮೇನ ಅಸ್ಸಾಸೋ ಪಠಮಂ ವುತ್ತೋತಿ ವದನ್ತಿ। ತಾಲುಂ ಆಹಚ್ಚ ನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ತಾಲುಂ ಆಹಚ್ಚ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ತೇನ ಕಿರ ಸಮ್ಪತಿಜಾತೋ ಬಾಲದಾರಕೋ ಖಿಪಿತಂ ಕರೋತಿ। ಏವಂ ತಾವಾತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿಗಮನಂ। ಕೇಚಿ ‘‘ಏವಂ ತಾವಾತಿ ಅನೇನ ಪವತ್ತಿಕ್ಕಮೇನ ಅಸ್ಸಾಸೋ ಬಹಿನಿಕ್ಖಮನವಾತೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಅದ್ಧಾನವಸೇನಾತಿ ಅದ್ಧಾನ-ಸದ್ದೋ ಕಾಲಸ್ಸ, ದೇಸಸ್ಸ ಚ ವಾಚಕೋ। ತತ್ಥ ದೇಸದ್ಧಾನಂ ಉದಾಹರಣಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕಾಲದ್ಧಾನವಸೇನ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ದೀಘರಸ್ಸತಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಓಕಾಸದ್ಧಾನನ್ತಿ ಓಕಾಸಭೂತಂ ಅದ್ಧಾನಂ। ಫರಿತ್ವಾತಿ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ। ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಾಪಿ ಅನೇಕಕಲಾಪಭಾವೇನ। ದೀಘಂ ಅದ್ಧಾನನ್ತಿ ದೀಘಂ ಪದೇಸಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ಸಣಿಕಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ದೀಘಸನ್ತಾನತಾಯ ‘‘ದೀಘಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಹತ್ಥಿಆದಿಸರೀರೇ, ಸುನಖಾದಿಸರೀರೇ ಚ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ದೇಸದ್ಧಾನವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಕಾಲದ್ಧಾನವಸೇನೇವ ದೀಘರಸ್ಸತಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ‘‘ಸಣಿಕಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಣಿಕಮೇವ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ’’, ‘‘ಸೀಘಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸೀಘಮೇವ ನಿಕ್ಖಮನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ವಚನತೋ। ಮನುಸ್ಸೇಸೂತಿ ಸಮಾನಪ್ಪಮಾಣೇಸುಪಿ ಮನುಸ್ಸಸರೀರೇಸು। ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಸನ್ತೀತಿ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಪ್ಪಬನ್ಧಂ ಪವತ್ತೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಸ್ಸಸನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸುನಖಸಸಾದಯೋ ವಿಯ ರಸ್ಸಂ ಅಸ್ಸಸನ್ತಿ ಚ ಪಸ್ಸಸನ್ತಿ ಚಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಇದಂ ಪನ ದೀಘಂ, ರಸ್ಸಞ್ಚ ಅಸ್ಸಸನಂ, ಪಸ್ಸಸನಞ್ಚ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸರೀರಸಭಾವೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇಸನ್ತಿ ಸತ್ತಾನಂ। ತೇತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ। ಇತ್ತರಮದ್ಧಾನನ್ತಿ ಅಪ್ಪಕಂ ಕಾಲಂ।
ನವಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಭಾವನಮನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಅಲದ್ಧವಿಸೇಸಸ್ಸ ಕೇವಲಂ ಅದ್ಧಾನವಸೇನ ಆದಿತೋ
ಕಾಮಂ ಚೇತ್ಥ ಏಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ತಯೋ ಏವ ಆಕಾರಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತನ್ತಿವಸೇನ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಾಳಿಆರುಳ್ಹತ್ತಾ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಪರಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾತಬ್ಬತ್ತಾ ಚ ‘‘ತತ್ರಾಯಂ ಭಿಕ್ಖು ನವಹಾಕಾರೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಪಜಾನತೋತಿ ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ಪಜಾನತೋ, ತತ್ಥ ಮನಸಿಕಾರಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ। ಏಕೇನಾಕಾರೇನಾತಿ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಾದೀಸು ಚತೂಸು ಆಕಾರೇಸು ಏಕೇನ ಆಕಾರೇನ, ನವಸು ತೀಸು ವಾ ಏಕೇನ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ –
‘‘ದೀಘೋ ರಸ್ಸೋ ಚ ಅಸ್ಸಾಸೋ, ಪಸ್ಸಾಸೋಪಿ ಚ ತಾದಿಸೋ।
ಚತ್ತಾರೋ ವಣ್ಣಾ ವತ್ತನ್ತಿ, ನಾಸಿಕಗ್ಗೇ ವ ಭಿಕ್ಖುನೋ’’ತಿ॥
ಅಯಂ ‘‘ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ।
ಇದಾನಿ ಪಾಳಿವಸೇನೇವ ತೇ ನವ ಆಕಾರೇ, ಭಾವನಾವಿಧಿಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಕಥಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಪಜಾನನವಿಧಿಂ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಯ ಪುಚ್ಛತಿ। ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸನ್ತಿ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಂ। ಅದ್ಧಾನಸಙ್ಖಾತೇತಿ ‘‘ಅದ್ಧಾನ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತೇ ದೀಘೇ ಕಾಲೇ, ದೀಘಂ ಖಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕೋಟ್ಠಾಸಪರಿಯಾಯೋ ವಾ ಸಙ್ಖಾತ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಥೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ॰ ೯೧) ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಅದ್ಧಾನಸಙ್ಖಾತೇತಿ ಅದ್ಧಾನಕೋಟ್ಠಾಸೇ, ದೇಸಭಾಗೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಛನ್ದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಭಾವನಾಯ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ವಿಸೇಸಂ ಆವಹನ್ತಿಯಾ ಲದ್ಧಸ್ಸಾದತ್ತಾ ತತ್ಥ ಸಾತಿಸಯೋ ಕತ್ತುಕಾಮತಾಲಕ್ಖಣೋ ಕುಸಲಚ್ಛನ್ದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಛನ್ದವಸೇನಾತಿ ತಥಾಪವತ್ತಛನ್ದಸ್ಸ ವಸೇನ ಸವಿಸೇಸಂ ಭಾವನಮನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವುದ್ಧಿಂ ಫಾತಿಂ ಗಮೇನ್ತಸ್ಸ। ತತೋ ಸುಖುಮತರನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಛನ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಪುರಿಮತೋ ಸುಖುಮತರಂ। ಭಾವನಾಬಲೇನ ಹಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧದರಥಪರಿಳಾಹತಾಯ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಸುಖುಮತರಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಸುಖುಮತರಭಾವೇನ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸನ್ತತರತಾಯ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಚ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನತಾಯ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಸಹಗತೋ ಪಮೋದೋ ಖುದ್ದಿಕಾದಿಭೇದಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿವತ್ತತೀತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಅತಿವಿಯ ಸುಖುಮತರಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನುಪಟ್ಠಹನೇ ವಿಚೇತಬ್ಬಾಕಾರಪ್ಪತ್ತೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿನಿವತ್ತತೀತಿ ಕೇಚಿ। ಭಾವನಾಬಲೇನ ಪನ ಸುಖುಮತರಭಾವಪ್ಪತ್ತೇಸು ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇಸು ತತ್ಥ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಪಕತಿಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸತೋ ಚಿತ್ತಂ ನಿವತ್ತತಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಣ್ಠಾತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದೇ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಪುನ ಝಾನನಿಬ್ಬತ್ತನತ್ಥಂ ಬ್ಯಾಪಾರಾಭಾವತೋ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ ಹೋತೀತಿ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಇಮೇಹಿ ನವಹಿ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಇಮೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ನವಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಪವತ್ತಾ। ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಕಾಯೋತಿ ದೀಘಾಕಾರಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಾಪಿ ಸಮೂಹಟ್ಠೇನ ಕಾಯೋ। ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನನಿಮಿತ್ತಮ್ಪೇತ್ಥ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಸಮಞ್ಞಮೇವ ವುತ್ತಂ। ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಸತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಞಾಣನ್ತಿ ಸಮಥವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ, ತನ್ನಿಸ್ಸಯಞ್ಚ ಕಾಯಂ ‘‘ರೂಪ’’ನ್ತಿ, ಚಿತ್ತಂ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಚ ‘‘ಅರೂಪ’’ನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಚ ಞಾಣಂ, ತತ್ಥ ಯಥಾಭೂತಾವಬೋಧೋ। ಕಾಯೋ ಉಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸೋ ಕಾಯೋ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಸತಿ ಏತ್ಥ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಕಾಯೋ ಉಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಇತರಕಾಯಸ್ಸಾಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಹೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸಮ್ಮಸನಚಾರಸ್ಸಾಪಿ ಇಧ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ। ನೋ ಸತೀತಿ ಸೋ ಕಾಯೋ ಸತಿ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಞ್ಚೇವ ಸತಿ ಚ ಸರಣಟ್ಠೇನ, ಉಪತಿಟ್ಠನಟ್ಠೇನ ಚ। ತಾಯ ಸತಿಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಸತಿಯಾ। ತೇನ ಞಾಣೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇನೇವ ಞಾಣೇನ। ತಂ ಕಾಯನ್ತಿ ತಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಕಾಯಞ್ಚೇವ ತನ್ನಿಸ್ಸಯರೂಪಕಾಯಞ್ಚ। ಅನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಞಾಣೇನ ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ಚ ಅನು ಅನು ಪಸ್ಸತಿ। ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾತಿ ತೇನ ಅನುಪಸ್ಸನೇನ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಕಾಯೇ ಅಯಂ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಾ ಅಯಂ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಕಾಯೇ, ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತೇ ಕರಜಕಾಯೇ ಚ ಕಾಯಸ್ಸೇವ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಅನುದಕಭೂತಾಯ ಮರೀಚಿಯಾ ಉದಕಾನುಪಸ್ಸನಾ ವಿಯ ನ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಭಾವೇ ಕಾಯೇ ನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಅಥ ಖೋ ಯಥಾರಹಂ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತಾಸುಭಭಾವಸ್ಸೇವಾನುಪಸ್ಸನಾ। ಅಥ ವಾ ಕಾಯೇ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಮಮ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವತೋ ತಾದಿಸಂ ಅನನುಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಕಾಯಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ, ತಾಯ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸತಿಯೇವ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವನಾ ವಡ್ಢನಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾತಿ।
ಏಸ ನಯೋತಿ ‘‘ನವಹಿ ಆಕಾರೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತವಿಧಿಂ ರಸ್ಸ-ಪದೇ ಅತಿದಿಸತಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಯಥಾದಸ್ಸಿತೇ ‘‘ಕಥಂ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೪೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೯೮೬; ಪಾರಾ॰ ೧೬೫) ಆಗತೇ ಪಾಳಿನಯೇ। ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ರಸ್ಸಪದವಸೇನ ಆಗತೇ ಪಾಳಿನಯೇ।
ಅಯನ್ತಿ ಯೋಗಾವಚರೋ। ಅದ್ಧಾನವಸೇನಾತಿ ದೀಘಕಾಲವಸೇನ। ಇತ್ತರವಸೇನಾತಿ ಪರಿತ್ತಕಾಲವಸೇನ। ಇಮೇಹಿ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಇಮೇಹಿ ನವಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ।
ತಾದಿಸೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ವಣ್ಣಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಆಕಾರಾ, ತೇ ಚ ದೀಘಾದಯೋ ಏವ। ನಾಸಿಕಗ್ಗೇ ವ ಭಿಕ್ಖುನೋತಿ ಗಾಥಾಬನ್ಧಸುಖತ್ಥಂ ರಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾಸಿಕಗ್ಗೇ ವಾ’’ತಿ, ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ, ತೇನ ಉತ್ತರೋಟ್ಠಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
೨೨೦. ಸಬ್ಬಕಾಯಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಪಟಿ ಪಟಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಮ್ಮದೇವ ವೇದನಸೀಲೋ ಜಾನನಸೀಲೋ, ತಸ್ಸ ವಾ ಪಟಿ ಪಟಿ ಸಮ್ಮದೇವ ವೇದೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ವಾ ಪಟಿ ಪಟಿ ಸಮ್ಮದೇವ ವೇದಮಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸಬ್ಬ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಅಸ್ಸಾಸಾದಿಕಾಯಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನೇ ಸಿದ್ಧೇಪಿ ಅನೇಕಕಲಾಪಸಮುದಾಯಭಾವತೋ ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಭಾಗಾನಂ ಸಂವೇದನದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪಟಿ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ। ತತ್ಥ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಾರೀಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸಂ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಕಲಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಸಮಾನೇಪಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇಸು ಯೋಗಿನೋ ಪಟಿಪತ್ತಿವಿಧಾನೇ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂಯೇವ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವಿಸುಂ ದೇಸನಾ ಕತಾ, ಏವಂ ತಮೇವತ್ಥಂ ದೀಪೇತುಂ ಸತಿಪಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮಾನತಾಯ ‘‘ಸಕಲಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಕತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ ವಿಭೂತಂ ಕರೋನ್ತೋ, ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಭಾವೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಾಕಟೀಕರಣಂ ವಿಭಾವನಂ ತತ್ಥ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನಂ ಞಾಣೇನೇವ ನೇಸಂ ಪವತ್ತನೇನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಂ ವಿದಿತಂ ಕರೋನ್ತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನೇವ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ಪವತ್ತೇತಿ, ನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂಭೂತೋ ಸಬ್ಬಕಾಯಪಟಿಸಂವೇದೀ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಬುದ್ಧಾದೀಹೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣವಿಸಟೇತಿ ಅನೇಕಕಲಾಪತಾಯ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಭಾವೇನ ಆದಿ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ ಸತಿಯಾ, ಞಾಣಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ತಥಾ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ತಾ। ತಾದಿಸೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚತುತ್ಥಪುಗ್ಗಲಸದಿಸೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಪಗೇವ ಸತಿಂ, ಞಾಣಞ್ಚ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ತೀಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಸಬ್ಬಕಾಯಪಟಿಸಂವೇದನವಸೇನೇವ। ಘಟತೀತಿ ಉಸ್ಸಹತಿ। ವಾಯಮತೀತಿ ವಾಯಾಮಂ ಕರೋತಿ, ಮನಸಿಕಾರಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಂ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ। ಸಂವರೋತಿ ಸತಿ ತಾಯ ಸತಿಯಾತಿ ಯಾ ಆನಾಪಾನೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಾ ಸತಿ, ತಾಯ। ತೇನ ಮನಸಿಕಾರೇನಾತಿ ಯೋ ಸೋ ತತ್ಥ ಸತಿಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಭಾವನಾಮನಸಿಕಾರೋ, ತೇನ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಆಸೇವತೀತಿ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅಧಿಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಆಸೇವತಿ। ತದಾಸೇವನಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಿಕ್ಖನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ।
ಪುರಿಮನಯೇತಿ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಭಾವನಾನಯೇ, ಪಠಮವತ್ಥುದ್ವಯೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತ್ಥಾಪಿ ಕಾಮಂ ಞಾಣುಪ್ಪಾದನಂ ಲಬ್ಭತೇವ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಯಾಥಾವತೋ ದೀಘರಸ್ಸಭಾವಾವಬೋಧಸಬ್ಭಾವತೋ, ತಥಾಪಿ ತಂ ನ ದುಕ್ಕರಂ ಯಥಾಪವತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಗಹಣಮತ್ತಭಾವತೋತಿ ತತ್ಥ ವತ್ತಮಾನಕಾಲಪ್ಪಯೋಗೋ ಕತೋ। ಇದಂ ಪನ ದುಕ್ಕರಂ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಖುರಧಾರಾಯಂ ಗಮನಸದಿಸಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಾತಿಸಯೇನೇತ್ಥ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದೀಪೇತುಂ ಅನಾಗತಕಾಲಪ್ಪಯೋಗೋ ಕತೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಞಾಣುಪ್ಪಾದನಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಪಸ್ಸಮ್ಭನಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದನಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಸಂವರಸಮಾದಾನಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಕಾಯಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಂ। ಸೋ ಹಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಕರಜಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾಯ ತೇನ ಸಙ್ಖರೀಯತೀತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯೋ ಪನ ‘‘ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೦೨) ಏವಮಾಗತೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಚೇತನಾಲಕ್ಖಣೋ ಸತಿಪಿ ದ್ವಾರನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಯೇಭುಯ್ಯವುತ್ತಿಯಾ, ತಬ್ಬಹುಲವುತ್ತಿಯಾ ಚ ಕಾಯದ್ವಾರೇನ ಲಕ್ಖಿತೋ, ಸೋ ಇಧ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಪಸ್ಸಮ್ಭೇನ್ತೋತಿಆದೀಸು ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪದಂ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಸ್ಸಮ್ಭನಂ ನಾಮ ವೂಪಸಮನಂ, ತಞ್ಚ ತಥಾಪಯೋಗೇ ಅಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನುಪ್ಪಾದನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತತ್ರಾತಿ ‘‘ಓಳಾರಿಕಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭೇನ್ತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ। ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅನಾರದ್ಧಕಾಲೇ, ತತೋ ಏವ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇ। ‘‘ನಿಸೀದತಿ ‘‘ಕಾಯೋಪಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ। ಕಾಯೋತಿ ಕರಜಕಾಯೋ। ಸದರಥಾತಿ ಸಪರಿಳಾಹಾ, ಸಾ ‘‘ಓಳಾರಿಕಾ’’ತಿ। ಬಲವತರಾತಿ ಸಬಲಾ ಥೂಲಾ। ಸನ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ತಾವಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಿಕ್ಖೇಪಾಭಾವೇನ ಏಕಗ್ಗಂ ಹುತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಸನ್ತಂ ಹೋತಿ ವೂಪಸನ್ತಂ, ತತೋ ಏವ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಲಹುಮುದುಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ, ತದನುಗುಣತಾಯ ಸೇಸಂ ತಿಸನ್ತತಿರೂಪನ್ತಿ ಏವಂ ಚಿತ್ತೇ, ಕಾಯೇ ಚ ವೂಪಸನ್ತೇ ಪವತ್ತಮಾನೇ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಸನ್ತಸಭಾವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಸುಖುಮತರಸುಖುಮತಮಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯದಾ ಪನಸ್ಸ ಕಾಯೋಪೀ’’ತಿಆದಿ।
ಆಭುಜನಂ ಆಭೋಗೋ, ‘‘ಪಸ್ಸಮ್ಭೇಮೀ’’ತಿ ಪಠಮಾವಜ್ಜನಾ। ಸಮ್ಮಾ ಅನು ಅನು ಆಹರಣಂ ಸಮನ್ನಾಹಾರೋ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ಥೇ ಅಪರಾಪರಂ ಪವತ್ತಆವಜ್ಜನಾ। ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಮನಸಿ ಕರಣಂ ಚಿತ್ತೇ ಠಪನಂ ಮನಸಿಕಾರೋ। ವೀಮಂಸಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ।
ಸಾರದ್ಧೇತಿ ಸದರಥೇ ಸಪರಿಳಾಹೇ। ಅಧಿಮತ್ತನ್ತಿ ಬಲವಂ ಓಳಾರಿಕಂ। ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಹಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ‘‘ಅಧಿಮತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನಂ ವಾ ಏತಂ। ಸುಖುಮನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಕಾಯಮ್ಹೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಚಿತ್ತೇ ಚಾ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ।
೨೨೧. ಪಠಮಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಕರಿಯಮಾನಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ನಾನಾವಜ್ಜನಂ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ವಿಯ ದೂರಸಮುಸ್ಸಾರಿತಪಟಿಪಕ್ಖನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಚ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇ ಚ ಓಳಾರಿಕೋತಿ ಸದಿಸೋ ವುತ್ತೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೂಪಚಾರದ್ವಯೇಪಿ। ಅಥ ವಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಅಧಿಗಮಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜತೋ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾದಿವಸೇನ ಕಿಲಮತೋ ಯೋಗಿನೋ ಕಾಯಕಿಲಮಥಚಿತ್ತೂಪಘಾತಾದಿವಸೇನ, ವಿತಕ್ಕಾದಿಸಙ್ಖೋಭೇನ ಚ ಸಪರಿಫನ್ದತಾಯ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಉಪಚಾರೇಸು ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅತಿಸುಖುಮೋತಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಸುಖುಮೋ। ಸುಖುಮಭಾವೋಪಿಸ್ಸ ತತ್ಥ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ಓಳಾರಿಕತಾ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪ್ಪವತ್ತಿಮೇವ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ।
ಲಾಭಿಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಭಾಣಕಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಹೇಟ್ಠಿಮಜ್ಝಾನತೋ ಉಪರೂಪರಿಝಾನೂಪಚಾರೇಪಿ ಸುಖುಮತರಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ಸೋಪಚಾರಾನಂ ಝಾನಾನಂ ಉಪರೂಪರಿ ವಿಸೇಸವನ್ತತಾ, ಸನ್ತತಾ ಚ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯ, ಏಕಾವಜ್ಜನೂಪಚಾರಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಹಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತವಾದೇನ ಇಮಸ್ಸ ವಾದಸ್ಸ ಅವಿರೋಧೋ ಸಿದ್ಧೋ ಭಿನ್ನವಿಸಯತ್ತಾ। ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಞೇವಾತಿ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ। ಯಸ್ಮಾ ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇನ ವಿಧಿನಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಮಿಚ್ಛನ್ತಿಯೇವ। ‘‘ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇ ಪವತ್ತಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಸದಿಸಸನ್ತಾನತಾಯ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ತೇ ಏವ ಓಳಾರಿಕಾ ಅಸ್ಸಾಸಾದಯೋ ಸುಖುಮಾ ಹೋನ್ತಿ। ಪಸ್ಸಮ್ಭನಾಕಾರೋ ಪನ ನೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಯೇವ।
ಮಹಾಭೂತಪರಿಗ್ಗಹೇ ಸುಖುಮೋತಿ ಚತುಧಾತುಮುಖೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸಕಲರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇ ಸುಖುಮೋ ಭಾವನಾಯ ಉಪರೂಪರಿ ಪಣೀತಭಾವತೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ರೂಪಾರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇ ಸುಖುಮೋ’’ತಿ। ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಿಕವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಮಾಹ। ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾ। ತತೋ ಓರಂ ದುಬ್ಬಲವಿಪಸ್ಸನಾ। ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮಥನಯೇ ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ ‘‘ಅಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪವತ್ತೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಮಹಾಭೂತಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾನಯೇಪಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಅಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ‘‘ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ। ಚೋದನಾಸೋಧನಾಹೀತಿ ಅನುಯೋಗಪರಿಹಾರೇಹಿ। ಏವನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾಕಾರೇನ।
ಕಥನ್ತಿ ಯಂ ಇದಂ ‘‘ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ…ಪೇ॰… ಸಿಕ್ಖತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೭೧) ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಥಂ ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಪಸ್ಸಮ್ಭನಂ, ಯೋಗಿನೋ ಚ ಸಿಕ್ಖನಂ ಹೋತೀತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಯ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೇ ಸರೂಪತೋ, ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತೋ, ವೂಪಸಮತೋ, ಅನುಯೋಗಪರಿಹಾರತೋ ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕತಮೇ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಕಾಯಿಕಾತಿ ರೂಪಕಾಯೇ ಭವಾ। ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ಕಾಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ। ಕಾಯೇ ಸತಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಸತಿ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತತೋ ಏವ ತೇ ಅಕಾಯಸಮುಟ್ಠಾನಾಪಿ ಕಾಯೇನ ಸಙ್ಖರೀಯನ್ತೀತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾ। ಪಸ್ಸಮ್ಭೇನ್ತೋತಿ ಓಳಾರಿಕೋಳಾರಿಕಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭೇನ್ತೋ। ಸೇಸಪದದ್ವಯಂ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಓಳಾರಿಕಞ್ಹಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಅವೂಪಸನ್ತಸಭಾವಂ ಸನ್ನಿಸೀದಾಪೇನ್ತೋ ‘‘ಪಸ್ಸಮ್ಭೇನ್ತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಂ ಪಾಪೇನ್ತೋ ‘‘ನಿರೋಧೇನ್ತೋ’’ತಿ, ಸುಟ್ಠು ಸನ್ತಸಭಾವಂ ನಯನ್ತೋ ‘‘ವೂಪಸಮೇನ್ತೋ’’ತಿ।
ಯಥಾರೂಪೇಹೀತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೇಹೀತಿ ಓಳಾರಿಕೇಹಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೇಹಿ। ಆನಮನಾತಿ ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ಕಾಯಸ್ಸ ನಮನಾ। ವಿನಮನಾತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪಸ್ಸತೋ ನಮನಾ। ಸನ್ನಮನಾತಿ ಸಬ್ಬತೋ, ಸುಟ್ಠು ವಾ ನಮನಾ। ಪಣಮನಾತಿ ಪಚ್ಛತೋ ನಮನಾ। ಇಞ್ಜನಾದೀನಿ ಆನಮನಾದೀನಂ ವೇವಚನಾನಿ, ಅಧಿಮತ್ತಾನಿ ವಾ ಅಭಿಮುಖಂ ಚಲನಾದೀನಿ ಆನಮನಾದಯೋ, ಮನ್ದಾನಿ ಇಞ್ಜನಾದಯೋ। ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ತಥಾರೂಪಂ ಆನಮನಾದೀನಂ ಕಾರಣಭೂತಂ ಓಳಾರಿಕಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭೇನ್ತೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಹಿ ಪಸ್ಸಮ್ಭಿತೇ ಆನಮನಾದಯೋಪಿ ಪಸ್ಸಮ್ಭಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ।
ಸನ್ತಂ ಸುಖುಮನ್ತಿ ಯಥಾರೂಪೇಹಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಪರಿಪ್ಫನ್ದನಹೇತೂಹಿ ಆನಮನಾದಯೋ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾರೂಪಂ ದರಥಾಭಾವತೋ ಸನ್ತಂ, ಅನೋಳಾರಿಕತಾಯ ಸುಖುಮಂ। ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಏಕಂ ಕತ್ವಾ ವದತಿ। ಅಥ ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ಓಳಾರಿಕೋಳಾರಿಕಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೇನ್ತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಪರಿಪ್ಫನ್ದನಹೇತುಭೂತೇ ಸುಖುಮಸುಖುಮತರೇ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ತೇಪಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೇತ್ವಾ ಪರಮಸುಖುಮತಾಯ ಕೋಟಿಪ್ಪತ್ತಂ ಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೇತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸನ್ತಂ ಸುಖುಮಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರ’’ನ್ತಿ।
ಇತೀತಿಆದಿ ಚೋದಕವಚನಂ। ತತ್ಥ ಇತೀತಿ ಪಕಾರತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಕಿರಾತಿ ಅರುಚಿಸೂಚನೇ, ಏವಂ ಚೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಯದಿ ಅತಿಸುಖುಮಮ್ಪಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭೇತೀತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ಏವಂ ಸತಿ ತಯಾ ವುತ್ತಾಕಾರೇ ಲಬ್ಭಮಾನೇ। ವಾತೂಪಲದ್ಧಿಯಾತಿ ವಾತಸ್ಸ ಉಪಲದ್ಧಿಯಾ। ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ, ಅಸ್ಸಾಸಾದಿವಾತಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಭಾವನಾ ಉಪ್ಪಾದನಾ ಪವತ್ತನಾ ನ ಹೋತಿ, ತೇ ಚ ತೇನ ಪಸ್ಸಮ್ಭೇತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಞ್ಚ ಭಾವನಾತಿ ಓಳಾರಿಕೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ಭಾವನಾಯ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೇತ್ವಾ ಸುಖುಮಾನಂ ತೇಸಂ ಪಭಾವನಾ ಚ ನ ಹೋತಿ, ಉಭಯೇಸಂ ತೇಸಂ ತೇನ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೇತಬ್ಬತೋ। ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಯಾತಿ ಆನಾಪಾನಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಚ ಪವತ್ತನಂ ನ ಹೋತಿ, ಆನಾಪಾನಾನಂ ಅಭಾವತೋ। ತತೋ ಏವ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಚ ಪಭಾವನಾ ಉಪ್ಪಾದನಾಪಿ ನ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಆರಮ್ಮಣೇನ ವಿನಾ ಸಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ। ನ ಚ ನಂ ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ
ಪುನ ಇತಿ ಕಿರಾತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಚೋದನಾಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ। ತತ್ಥ ಕಿರಾತಿ ‘‘ಯದೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ಏವಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭನೇ ಸತಿ। ಪಭಾವನಾ ಹೋತೀತಿ ಯದಿಪಿ ಓಳಾರಿಕಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನ್ತಿ, ಸುಖುಮಾ ಪನ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪರಮಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಯಾ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಚ ಪಭಾವನಾ ಇಜ್ಝತೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಯಥಾ ಕಥಂ ವಿಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಧಾನಂ ತಂ ಕಥಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಅತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ ತದತ್ಥಸಮ್ಪಟಿಪಾದನೇ ಓಪಮ್ಮನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇದಾನಿ ಓಪಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸೇಯ್ಯಥಾಪೀತಿ ಓಪಮ್ಮತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಕಂಸೇತಿ ಕಂಸಭಾಜನೇ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ, ತೇಸಂ ಸದ್ದಾನಂ ಪವತ್ತಾಕಾರಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಹಿ ಇದಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ಸುಗ್ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಗಹಿತತ್ತಾ। ಸುಮನಸಿಕತತ್ತಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಚಿತ್ತೇ ಠಪಿತತ್ತಾ। ಸೂಪಧಾರಿತತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಉಪಧಾರಿತತ್ತಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತತ್ತಾ। ಸುಖುಮಕಾ ಸದ್ದಾತಿ ಅನುರವೇ ಆಹ, ಯೇ ಅಪ್ಪಕಾ। ಅಪ್ಪತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಕ-ಸದ್ದೋ। ಸುಖುಮಸದ್ದನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತಾಪೀತಿ ಸುಖುಮೋ ಸದ್ದೋವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಸುಖುಮಸದ್ದನಿಮಿತ್ತಂ, ತದಾರಮ್ಮಣತಾಯಪಿ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಕಾಮಂ ತದಾಸುಖುಮಾಪಿ ಸದ್ದಾ ನಿರುದ್ಧಾ, ಸದ್ದನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಸುಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಸುಖುಮತರಸದ್ದನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ। ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ನಿರುದ್ಧಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಂ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಉಪಧಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಅತಿಸುಖುಮಸದ್ದನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತೇವ। ಚಿತ್ತಂ ನ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಗಚ್ಛತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಯಥಾಉಪಟ್ಠಿತೇ ನಿಮಿತ್ತೇ ಸಮಾಧಾನಸಬ್ಭಾವತೋ।
ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿಆದಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ನಿಗಮನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಸುತ್ತಪದಸ್ಸ ಸದ್ಧಿಂ ಚೋದನಾಸೋಧನಾಹಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ತಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಿ ವಿಭಾಗತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಸ್ಸಮ್ಭಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಸಬ್ಬಂ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಉತ್ತಾನಮೇವ।
೨೨೨. ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನಾತಿ ಸಮಥಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ವಿಪಸ್ಸನಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪನ ಇತರಚತುಕ್ಕೇಸುಪಿ ಲಬ್ಭತೇವ। ಏತ್ಥಾತಿ ಪಠಮಚತುಕ್ಕೇ। ಪಞ್ಚಸನ್ಧಿಕನ್ತಿ ಪಞ್ಚಪಬ್ಬಂ, ಪಞ್ಚಭಾಗನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಉಗ್ಗಣ್ಹನನ್ತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಗನ್ಥಸ್ಸ ಉಗ್ಗಣ್ಹನಂ। ತದತ್ಥಪರಿಪುಚ್ಛಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪರಿಪುಚ್ಛನಾ ಉಗ್ಗಹೋ। ತತ್ಥ ಸಂಸಯಪರಿಪುಚ್ಛನಾ ಪರಿಪುಚ್ಛಾ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತುಪಟ್ಠಾನಂ, ಏವಂ ಭಾವನಮನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಏವಮಿಧ ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ಉಪಧಾರಣಂ, ತಥಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪ್ಪನಾ ‘‘ಏವಂ ಝಾನಮಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ। ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಗಣನಾನುಬನ್ಧನಾಫುಸನಾನಂ ವಸೇನ ಭಾವನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಠಪನಾಯ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ವಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾದಿವಸೇನ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಭಾವಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಭಾವೂಪಧಾರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಅತ್ತನಾಪಿ ನ ಕಿಲಮತಿ ಓಧಿಸೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಉಗ್ಗಣ್ಹನತೋ। ತತೋ ಏವ ಆಚರಿಯಮ್ಪಿ ನ ವಿಹೇಸೇತಿ ಧಮ್ಮಾಧಿಕರಣಮ್ಪಿ ಭಾವನಾಯ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪನತೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ಅಕಿಲಮನಆಚರಿಯಾವಿಹೇಸನಹೇತು। ಥೋಕನ್ತಿ ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ। ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ಉಗ್ಗಹೋ, ಸಬ್ಬೋಪಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಿಧಿ, ನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಉಗ್ಗಹಮತ್ತಂ। ಆಚರಿಯತೋ ಉಗ್ಗಹೋ ಆಚರಿಯುಗ್ಗಹೋ, ತತೋ। ಏಕಪದಮ್ಪೀತಿ ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸಮ್ಪಿ।
೨೨೩. ಅನುವಹನಾತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಅನುಗಮನವಸೇನ ಸತಿಯಾ ನಿರನ್ತರಂ ಅನುಪವತ್ತನಾ। ಫುಸನಾತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ಗಣೇನ್ತಸ್ಸ ಗಣನಂ ಪಟಿಸಂಹರಿತ್ವಾ ತೇ ಸತಿಯಾ ಅನುಬನ್ಧನ್ತಸ್ಸ ಯಥಾ ಅಪ್ಪನಾ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇನ್ತಸ್ಸ ಚ ನಾಸಿಕಗ್ಗಾದಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ನೇಸಂ ಫುಸನಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಗಣನಾದಿವಸೇನ ವಿಯ ಫುಸನಾವಸೇನ ವಿಸುಂ ಮನಸಿಕಾರೋ ನತ್ಥಿ, ಫುಟ್ಠಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಗಣನಾದಿ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇಧ ಫುಸನಾಗಹಣನ್ತಿ ದೀಪೇನ್ತೋ ‘‘ಫುಸನಾತಿ ಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಠಪನಾತಿ ಸಮಾಧಾನಂ। ತಂ ಹಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆಧಾನಂ ಠಪನಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸಮಾಧಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿ ಸಣ್ಠಿತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧.೧೫) ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಾ ಪನ ಅಪ್ಪನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಠಪನಾತಿ ಅಪ್ಪನಾ’’ತಿ। ಅನಿಚ್ಚತಾದೀನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣತೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ। ಪವತ್ತತೋ, ನಿಮಿತ್ತತೋ ಚ ವಿನಿವಟ್ಟನತೋ ವಿವಟ್ಟನಾ ನಾಮ ಮಗ್ಗೋ। ಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಭಾವತೋ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ಫಲಂ। ತೇಸನ್ತಿ ವಿವಟ್ಟನಾಪಾರಿಸುದ್ಧೀನಂ। ಪಟಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಪಟಿ ಪಟಿ ದಸ್ಸನಂ ಪೇಕ್ಖನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ’’ತಿ।
ಖಣ್ಡನ್ತಿ ಏಕಂ ತೀಣಿ ಪಞ್ಚಾತಿ ಏವಂ ಗಣನಾಯ ಖಣ್ಡನಂ। ಓಕಾಸೇತಿ ಗಣನವಿಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಗಣನನಿಸ್ಸಿತೋವ ನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನಿಸ್ಸಿತೋ। ‘‘ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಂ ನು ಖೋ’’ತಿ ಇದಂ ಚಿರತರಂ ಗಣನಾಯ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಹಿ ತಥಾ ಲದ್ಧಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಮತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಏವಂ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯ ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇಸು ಯೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇಸು ಯಸ್ಸ ಏಕೋವ ಪಠಮಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಯಸ್ಸ ಪನ ಉಭೋಪಿ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತೇನ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಣೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಯೋ ಉಪಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ದ್ವೀಸು ನಾಸಾಪುಟವಾತೇಸು ಯೋ ಪಾಕಟತರೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಸೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪವತ್ತಮಾನಂ ಪವತ್ತಮಾನನ್ತಿ ಆಮೇಡಿತವಚನೇನ ನಿರನ್ತರಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಉಪಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಉಪಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ ಗಣನಾವಸೇನ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಿಕ್ಖೇಪಾಭಾವತೋ।
ಪಲಿಘಸ್ಸ ಪರಿವತ್ತನಂ, ತಂ ಯತ್ಥ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತಿ, ಸೋ ಪಲಿಘತ್ಥಮ್ಭೋ। ತಿಯಾಮರತ್ತಿನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ಪುರಿಮನಯೇನಾತಿ ಸೀಘಗಣನಾಯ, ಗೋಪಾಲಕಗಣನಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕೋ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚಾತಿ ಗಣನಾವಿಧಿದಸ್ಸನಂ। ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯೇವ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅಟ್ಠಾದೀನಿ ಪಾಪೇತಬ್ಬಾನಿ। ಸೀಘಂ ಸೀಘಂ ಗಣೇತಬ್ಬಮೇವ। ಕಸ್ಮಾತಿ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ, ನಿದಸ್ಸನಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಗಣನಪಟಿಬದ್ಧೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥ ಅರೀಯತಿ ತೇನ ನಾವಾತಿ ಅರಿತ್ತಂ, ಪಾಜನದಣ್ಡೋ। ಅರಿತ್ತೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಂ ಅರಿತ್ತುಪತ್ಥಮ್ಭನಂ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ।
ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ನಿರನ್ತರಪ್ಪವತ್ತಿ ನಾಮ ಠಪನಾಯಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿರನ್ತರಂ ಪವತ್ತಂ ವಿಯಾ’’ತಿ। ಅನ್ತೋ ಪವಿಸನ್ತಂ ವಾತಂ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ ಅನ್ತೋ ಚಿತ್ತಂ ಪವೇಸೇತಿ ನಾಮ। ಬಹಿ ಚಿತ್ತನೀಹರಣೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ವಾತಬ್ಭಾಹತನ್ತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಗತಂ ವಾತಂ ಬಹುಲಂ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ವಾತೇನ ತಂ ಠಾನಂ ಅಬ್ಭಾಹತಂ ವಿಯ, ಮೇದೇನ ಪೂರಿತಂ ವಿಯ ಚ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ನೀಹರತೋ ಫುಟ್ಠೋಕಾಸಂ ‘‘ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ವಿಕ್ಖಿಪತೀ’’ತಿ।
ಏತನ್ತಿ ಏತಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಜಾತಂ।
೨೨೪. ಅನುಗಮನನ್ತಿ ಪವತ್ತಪವತ್ತಾನಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಸತಿಯಾ ಅನು ಅನು ಪವತ್ತನಂ ಅನುಗಚ್ಛನಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಞ್ಚ ಖೋ ನ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಾನುಗಮನವಸೇನಾ’’ತಿ। ನಾಭಿ ಆದಿ ತತ್ಥ ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಹಿ ಇಧ ಆದಿಚಿನ್ತಾ, ನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತವಸೇನ। ತಥಾ ಹಿ ತೇ ನಾಭಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ನಾಸಿಕಗ್ಗಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೇವ। ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗಮನಾಭಾವತೋ। ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಪನ ದೇಸನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಹದಯಂ ಮಜ್ಝನ್ತಿ ಹದಯಸಮೀಪಂ ತಸ್ಸ ಉಪರಿಭಾಗೋ ಮಜ್ಝಂ। ನಾಸಿಕಗ್ಗಂ ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ನಾಸಿಕಟ್ಠಾನಂ ತಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಸಮಞ್ಞಾಯ ತದವಧಿಭಾವತೋ। ತಥಾ ಹೇತೇ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಚ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಸಮ್ಭವೋ ಅತ್ಥಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಪವಿಸನವಾತಸ್ಸ ನಾಸಿಕಗ್ಗಂ ಆದೀ’’ತಿ। ಪವಿಸನನಿಕ್ಖಮನಪರಿಯಾಯೋ ಪನ ತಂಸದಿಸವಸೇನ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ವಿಕ್ಖೇಪಗತನ್ತಿ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಉಪಗತಂ, ವಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಅಸಮಾಹಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾರದ್ಧಾಯಾತಿ ಸದರಥಭಾವಾಯ। ಇಞ್ಜನಾಯಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಚಲನಾಯ।
ವಿಕ್ಖೇಪಗತೇನ ಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣವಚನಂ, ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ವಾ। ಸಾರದ್ಧಾತಿ ಸದರಥಾ। ಇಞ್ಜಿತಾತಿ ಇಞ್ಜನಕಾ ಚಲನಕಾ। ತಥಾ ಫನ್ದಿತಾ।
ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನವಸೇನಾತಿ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಾನುಗಮನವಸೇನ ನ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಅನುಬನ್ಧನಾಯ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೇನ ಫುಸನಾವಸೇನ ಚ ಠಪನಾವಸೇನ ಚ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಯೇನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಗಣನಾನುಬನ್ಧನಾವಸೇನ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ವಿಸುಂ ಮನಸಿಕಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣನಾಯ, ಅನುಬನ್ಧನಾಯ ಚ ವಿನಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಕೇವಲಂ ಫುಸನಾವಸೇನ, ಠಪನಾವಸೇನ ಚ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರೋ ನತ್ಥಿ। ನನು ಫುಸನಾಯ ವಿನಾ ಠಪನಾಯ ವಿಯ, ಫುಸನಾಯ ವಿನಾ ಗಣನಾಯಪಿ ಮನಸಿಕಾರೋ ನತ್ಥಿಯೇವ? ಯದಿಪಿ ನತ್ಥಿ, ಗಣನಾ ಪನ ಯಥಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಮೂಲಭಾವತೋ ಪಧಾನಭಾವೇನ ‘‘ಗಣನಾನುಬನ್ಧನಾವಸೇನ ವಿಯ ಹಿ ಫುಸನಾಠಪನಾವಸೇನ ವಿಸುಂ ಮನಸಿಕಾರೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ತಾ ಕಸ್ಮಾ ಉದ್ದೇಸೇ ವಿಸುಂ ಗಹಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಫುಟ್ಠಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನೇಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಫುಟ್ಠಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಗಣೇನ್ತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಗಣನಾಯ ಫುಸನಾ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಗಣನಾಯ ಚ ಫುಸನಾಯ ಚ ಮನಸಿ ಕರೋತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥೇವಾತಿ ಫುಟ್ಠಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನೇಯೇವ। ತೇತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ। ಸತಿಯಾ ಅನುಬನ್ಧನ್ತೋತಿ ಗಣನಾವೀಥಿಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಸತಿಯಾ ನಿಬನ್ಧನ್ತೋ, ಫುಟ್ಠೋಕಾಸೇಯೇವ ತೇ ನಿರನ್ತರಂ ಉಪಧಾರೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇನ್ತೋತಿ ಯಥಾ ಅಪ್ಪನಾ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಯಥಾಉಪಟ್ಠಿತೇ ನಿಮಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇನ್ತೋ ಸಮಾದಹನ್ತೋ। ಅನುಬನ್ಧನಾಯ ಚಾತಿಆದೀಸು ಅನುಬನ್ಧನಾಯ ಚ ಫುಸನಾಯ ಚ ಠಪನಾಯ ಚ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋತಿ ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ಫುಟ್ಠಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಗಣೇನ್ತೋ, ತತ್ಥೇವ ಗಣನಂ ಪಟಿಸಂಹರಿತ್ವಾ ಉಪಮಾ ಯಥಾ ‘‘ಗೋಣೋ ವಿಯ ಗವಯೋ’’ತಿ।
೨೨೫. ಪಙ್ಗುಳೋತಿ ಪೀಠಸಪ್ಪೀ। ದೋಲಾ ಪೇಖೋಲೋ। ಕೀಳತನ್ತಿ ಕೀಳನ್ತಾನಂ। ಮಾತಾಪುತ್ತಾನನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಭರಿಯಾಯ, ಪುತ್ತಸ್ಸ ಚ। ಉಭೋ ಕೋಟಿಯೋತಿ ಆಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪುರಿಮಕೋಟಿಂ, ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟಿನ್ತಿ ದ್ವೇಪಿ ಕೋಟಿಯೋ। ಮಜ್ಝನ್ತಿ ದೋಲಾಫಲಕಸ್ಸೇವ ಮಜ್ಝಂ। ಉಪನಿಬನ್ಧನಥಮ್ಭೋ ವಿಯಾತಿ ಉಪನಿಬನ್ಧನಥಮ್ಭೋ, ನಾಸಿಕಗ್ಗಂ, ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ, ತಸ್ಸ ಮೂಲೇ ಸಮೀಪೇ ಠತ್ವಾ। ಕಥಂ ಠತ್ವಾ? ಸತಿಯಾ ವಸೇನ। ಸತಿಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಸೂಪಟ್ಠಿತಂ ಕರೋನ್ತೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ತತ್ಥ ಠಿತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಅವಯವಧಮ್ಮೇನ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅಪದಿಸಿತಬ್ಬತೋ। ನಿಮಿತ್ತೇತಿ ನಾಸಿಕಗ್ಗಾದಿನಿಮಿತ್ತೇ। ಸತಿಯಾ ನಿಸೀದನ್ತೋತಿ ಸತಿವಸೇನ ನಿಸೀದನ್ತೋ। ‘‘ಸತಿಞ್ಹಿ ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಠಾನೇ ವಿಯ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥಾತಿ ಫುಟ್ಠಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನೇ।
೨೨೬. ತೇತಿ
೨೨೭. ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಉಪಮೇಯ್ಯತ್ಥದಸ್ಸನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ। ಗಾಥಾಯಂ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಉಪನಿಬನ್ಧನಾನಿಮಿತ್ತಂ। ಅನಾರಮ್ಮಣಮೇಕಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನ ಆರಮ್ಮಣಂ, ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಜಾನತೋ ಚ ತಯೋ ಧಮ್ಮೇತಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಅಸ್ಸಾಸೋ ಪಸ್ಸಾಸೋತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮೇ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಅವಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ। ಚ-ಸದ್ದೋ ಬ್ಯತಿರೇಕೇ। ಭಾವನಾತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಭಾವನಾ। ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ ನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಅಯಂ ಚೋದನಾಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥೋ, ದುತಿಯಾ ಪನ ಪರಿಹಾರಗಾಥಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾವ।
ಕಥನ್ತಿ ತಾಸಂ ಅತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ। ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾತಿಆದೀಸು ಪದಯೋಜನಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಅಯಮತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ – ಇಮೇ ನಿಮಿತ್ತಾದಯೋ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ಕಥಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ನ ಚಿಮೇ ನ ಚ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಅವಿದಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಕಥಂ ನ ಚ ಹೋನ್ತಿ ಅವಿದಿತಾ? ತೇಸಞ್ಹಿ ಅವಿದಿತತ್ತೇ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಕಥಂ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ಪಧಾನಞ್ಚ ಭಾವನಾಯ ನಿಪ್ಫಾದಕಂ ವೀರಿಯಞ್ಚ ಕಥಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ನೀವರಣಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಕಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಮಾಧಾನಾವಹಂ ಭಾವನಾನುಯೋಗಸಙ್ಖಾತಂ ಪಯೋಗಞ್ಚ ಯೋಗೀ ಕಥಂ ಸಾಧೇತಿ, ಉಪರೂಪರಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಞ್ಚ ವಿಸೇಸಂ ಕಥಮಧಿಗಚ್ಛತೀತಿ।
ಇದಾನಿ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಭೂಮಿಭಾಗಸ್ಸ ವಿಸಮತಾಯ ಚಞ್ಚಲೇ ರುಕ್ಖೇ ಛೇದನಕಿರಿಯಾ ನ ಸುಕರಾ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಕಕಚದನ್ತಗತಿ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮೇ ಭೂಮಿಭಾಗೇ’’ತಿ। ಕಕಚೇನಾತಿ ಖುದ್ದಕೇನ ಖರಪತ್ತೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುರಿಸೋ’’ತಿ। ಫುಟ್ಠಕಕಚದನ್ತಾನನ್ತಿ ಫುಟ್ಠಫುಟ್ಠಕಕಚದನ್ತಾನಂ ವಸೇನ। ತೇನ ಕಕಚದನ್ತೇಹಿ ಫುಟ್ಠಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸತಿಯಾ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಆಗತೇ ವಾ ಗತೇ ವಾ ಕಕಚದನ್ತೇ ಮನಸಿ ಕರೋತೀ’’ತಿ। ಕಕಚಸ್ಸ ಆಕಡ್ಢನಕಾಲೇ ಪುರಿಸಾಭಿಮುಖಂ ಪವತ್ತಾ ಆಗತಾ। ಪೇಲ್ಲನಕಾಲೇ ತತೋ ವಿಗತಾ ‘‘ಗತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ನ ಚ ಆಗತಾ ವಾ ಗತಾ ವಾ ಕಕಚದನ್ತಾ ಅವಿದಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸತಿಯಾ ಉಪಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ ಅಫುಸಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ, ಆಗಚ್ಛನ್ತಾನಞ್ಚ ಕಕಚದನ್ತಾನಂ ಅಭಾವತೋ। ಪಧಾನನ್ತಿ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಛೇದನವೀರಿಯಂ ಪಯೋಗನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಛೇದನಕಿರಿಯಂ। ವಿಸೇಸನ್ತಿ ಅನೇಕಭಾವಾಪಾದನಂ, ತೇನ ಚ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ ಪಯೋಜನವಿಸೇಸಂ।
ಯಥಾ ರುಕ್ಖೋತಿಆದಿ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ। ಉಪನಿಬನ್ಧತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಏತಾಯಾತಿ ಸತಿ ಉಪನಿಬನ್ಧನಾ ನಾಮ, ತಸ್ಸಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಉಪನಿಬನ್ಧನಾನಿಮಿತ್ತಂ, ನಾಸಿಕಗ್ಗಂ, ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ। ಏವಮೇವಾತಿ ಯಥಾಪಿ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಕಕಚೇನ ರುಕ್ಖಂ ಛಿನ್ದನ್ತೋ ಆಗತಗತೇ ಕಕಚದನ್ತೇ ಅಮನಸಿಕರೋನ್ತೋಪಿ ಫುಟ್ಠಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಸತಿಯಾ ಉಪಟ್ಠಪನೇನ ಆಗತಗತೇ ಕಕಚದನ್ತೇ ಜಾನಾತಿ, ಸುತ್ತಪದಞ್ಚ ಅವಿರಜ್ಝನ್ತೋ ಅತ್ಥಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ, ಏವಮೇವ। ನಾಸಿಕಗ್ಗೇ ಮುಖನಿಮಿತ್ತೇತಿ ದೀಘನಾಸಿಕೋ ನಾಸಿಕಗ್ಗೇ ಇತರೋ ಮುಖಂ ದಸನಂ ನಿಮೀಯತಿ ಛಾದೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಮುಖನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮೇ ಉತ್ತರೋಟ್ಠೇ।
ಇದಂ ಪಧಾನನ್ತಿ ಯೇನ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೇನ ಆರದ್ಧವೀರಿಯಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಕಾಯೋಪಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಭಾವನಾಕಮ್ಮಕ್ಖಮಂ ಭಾವನಾಕಮ್ಮಯೋಗ್ಗಂ ಹೋತಿ, ಇದಂ ವೀರಿಯಂ ಪಧಾನನ್ತಿ ಫಲೇನ ಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಭೂತಾನಿ ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ। ವಿತಕ್ಕಾ ವೂಪಸಮನ್ತೀತಿ ತತೋ ಏವ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾ ಉಪಸಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನೇನ ವಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ವಿತಕ್ಕವೂಪಸಮಾಪದೇಸೇನ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀನಮಧಿಗಮಮಾಹ। ಅಯಂ ಪಯೋಗೋತಿ ಅಯಂ ಝಾನಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನುಯೋಗೋ ಪಯೋಗೋ। ಸಂಯೋಜನಾ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ ದಸಪಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ। ಅನುಸಯಾ ಬ್ಯನ್ತೀ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಥಾ ಸತ್ತಪಿ ಅನುಸಯಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಪಾದನೇನ ಭಙ್ಗಮತ್ತಸ್ಸಪಿ ಅನವಸೇಸತೋ ವಿಗತನ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಸಂಯೋಜನಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ ಅನುಸಯನಿರೋಧೇನೇವ ಹೋತಿ, ಪಹೀನೇಸು ಚ ‘‘ಸಂಯೋಜನಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ ಅನುಸಯಾ ಬ್ಯನ್ತೀ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋತಿ ಇಮಂ ಸಮಾಧಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಅಯಂ ಸಂಯೋಜನಪ್ಪಹಾನಾದಿಕೋ ಇಮಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯಸ್ಸಾತಿ ಯೇನ। ಅನುಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ। ಪರಿಚಿತಾತಿ ಪರಿಚಿಣ್ಣಾ। ಅಯಂ ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ ಯಥಾ ಬುದ್ಧೇನ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾ
ಇಧಾತಿ ಕಕಚೂಪಮಾಯಂ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಯೋಗಿನೋ। ಇಧಾತಿ ವಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಉಪಮಾಭೂತಸ್ಸ ಕಕಚಸ್ಸ। ಆಗತಗತವಸೇನ ಯಥಾ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅಮನಸಿಕಾರೋ, ಏವಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಆಗತಗತವಸೇನ ಅಮನಸಿಕಾರಮತ್ತಮೇವ ಪಯೋಜನಂ।
೨೨೮. ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ। ಅವಸೇಸಝಾನಙ್ಗಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾತಿ ಅಪ್ಪನಾವಿತಕ್ಕಾದಿಅವಸೇಸಝಾನಙ್ಗಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾತಿ ವದನ್ತಿ, ವಿಚಾರಾದೀತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾಭಾವತೋ। ಸೋ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅಪ್ಪನಾ ಬ್ಯಪ್ಪನಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೭) ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ತಂಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ವಾ ಯಸ್ಮಾ ಝಾನಂ ‘‘ಅಪ್ಪನಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವೋಹಾರೋ, ಝಾನಙ್ಗೇಸು ಚ ಸಮಾಧಿ ಪಧಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ‘‘ಅಪ್ಪನಾ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅವಸೇಸಝಾನಙ್ಗಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾ ಅಪ್ಪನಾಸಙ್ಖಾತಾ ಠಪನಾ ಚ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಕಸ್ಸಚಿ ಪನ ಗಣನಾವಸೇನೇವ ಮನಸಿಕಾರಕಾಲತೋ ಪಭುತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅನುಕ್ಕಮತೋ…ಪೇ॰… ಲಙ್ಘನಾಕಾರಪ್ಪತ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕೋ ಗನ್ಥೋ ಪರಿಹೀನೋ।
ಸಾರದ್ಧಕಾಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ಓನಮತಿ ಪಟ್ಟಿಕಾದೀನಂ ಪಲಮ್ಬನೇನ। ವಿಕೂಜತೀತಿ ಸದ್ದಂ ಕರೋತಿ। ಗತ್ತಾನಿಸದಕಪ್ಪರಾದೀನಂ ಸನ್ಧಿಟ್ಠಾನೇಸು ವಲಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಲಿತಂ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಸಾರದ್ಧಕಾಯೋ ಗರುಕೋ ಹೋತೀತಿ ಕಾಯದರಥವೂಪಸಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಿಜ್ಝಮಾನೋ ಓಳಾರಿಕಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿರೋಧೋ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ತಸ್ಸ ಸಾಧನಂ ವಿಯ ವುತ್ತೋ। ಓಳಾರಿಕಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿರೋಧವಸೇನಾತಿ ಅನ್ವಯವಸೇನ ತದತ್ಥಸಾಧನಂ। ತತ್ಥ ಕಾಯದರಥೇ ವೂಪಸನ್ತೇತಿ ಚಿತ್ತಜರೂಪಾನಂ ಲಹುಮುದುಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವೇನ ಯೋ ಸೇಸತಿಸನ್ತತಿರೂಪಾನಮ್ಪಿ ಲಹುಆದಿಭಾವೋ, ಸೋ ಇಧ ಕಾಯಸ್ಸ ಲಹುಭಾವೋತಿ ‘‘ಕಾಯೋಪಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಲಹುಕಂ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಓಳಾರಿಕೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ನಿರುದ್ಧೇತಿಆದಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮ್ಪಿ ವಿಚೇತಬ್ಬಾಕಾರಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ವಿಚಯನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆನೀತಂ।
೨೨೯. ಉಪರೂಪರಿ ವಿಭೂತಾನೀತಿ ಭಾವನಾಬಲೇನ ಉದ್ಧಂ ಉದ್ಧಂ ಪಾಕಟಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ದೇಸತೋತಿ ಪಕತಿಯಾ ಫುಸನದೇಸತೋ, ಪುಬ್ಬೇ ಅತ್ತನಾ ಫುಸನವಸೇನ ಉಪಧಾರಿತಟ್ಠಾನತೋ।
‘‘ಕತ್ಥ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಠಾನವಸೇನ, ‘‘ಕಸ್ಸ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ವೀಮಂಸಿಯಮಾನಮತ್ಥಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಅನ್ತೋಮಾತುಕುಚ್ಛಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಉದಕೇ ನಿಮುಗ್ಗಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನಿರುದ್ಧೋಕಾಸತಾಯ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಏವಂ ಅನ್ತೋಮಾತುಕುಚ್ಛಿಯಂ। ಯಥಾ ಮತಾನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತಾಭಾವತೋ, ಏವಂ ಅಸಞ್ಞೀಭೂತಾನಂ ಮುಚ್ಛಾಪರೇತಾನಂ, ಅಸಞ್ಞೀಸು ವಾ ಜಾತಾನಂ, ತಥಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನಂ। ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಪನ್ನಾನಂ ಪನ ಧಮ್ಮತಾವಸೇನೇವ ನೇಸಂ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಂ, ತಥಾ ರೂಪಾರೂಪಭವಸಮಙ್ಗೀನಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅನುಪುಬ್ಬತೋ ಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ, ರೂಪಭವೇ ರೂಪಾನಂ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಚ ಸುಖುಮಭಾವತೋ ರೂಪಭವಸಮಙ್ಗೀನಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತಿ। ಅತ್ಥಿಯೇವ ತೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಪರಿಯೇಸತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಯಥಾವುತ್ತಸತ್ತಟ್ಠಾನವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಪಕತಿಫುಟ್ಠವಸೇನಾತಿ ಪಕತಿಯಾ ಫುಸನಟ್ಠಾನವಸೇನ। ನಿಮಿತ್ತಂ ಠಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಸತಿಯಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸುಖಪ್ಪವತ್ತನತ್ಥಂ ಥಿರತರಸಞ್ಜಾನನಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಂ। ಥಿರಸಞ್ಞಾಪದಟ್ಠಾನಾ ಹಿ ಸತಿ। ಇಮಮೇವಾತಿ ಇಮಂ ಏವ ಅನುಪಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಕಣ್ಟಕುಟ್ಠಾಪನನಯೇನ ಉಪಟ್ಠಾಪನವಿಧಿಮೇವ। ಅತ್ಥವಸನ್ತಿ ಹೇತುಂ। ಅತ್ಥೋತಿ ಹಿ ಫಲಂ, ಸೋ ಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ, ಸೋ ಅತ್ಥವಸೋತಿ। ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿಸ್ಸಾತಿ ವಿನಟ್ಠಸ್ಸತಿಸ್ಸ। ಅಸಮ್ಪಜಾನಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞರಹಿತಸ್ಸ, ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅನುಪಟ್ಠಹನ್ತೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ತೇ’’ತಿ ಉಪಧಾರೇತುಂ, ಸಮ್ಮದೇವ ಪಜಾನಿತುಞ್ಚ ಸಮತ್ಥಾಹಿ ಸತಿಪಞ್ಞಾಹಿ ವಿರಹಿತಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೨೩೦. ಇತೋ ಅಞ್ಞಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ। ಗರುಕನ್ತಿ ಭಾರಿಯಂ। ಸಾ ಚಸ್ಸ ಗರುಕತಾ ಭಾವನಾಯ ಸುದುಕ್ಕರಭಾವೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಗರುಕಭಾವನ’’ನ್ತಿ। ಉಪರೂಪರಿ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಾನಿ ಅನುಪಟ್ಠಹನ್ತಾನಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಪರಿಯೇಸನುಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಾಹಿ ಚ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಗೋಚರಮುಖೇತಿ ಗೋಚರಾಭಿಮುಖೇ। ಅನುಪದನ್ತಿ ಪದಾನುಪದಂ। ಚರಿತ್ವಾತಿ ಗೋಚರಂ ಗಹೇತ್ವಾ। ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇತಿ ಉಪನಿಬನ್ಧನಾನಿಮಿತ್ತಸಞ್ಞಿತಟ್ಠಾನೇ। ಯೋಜೇತ್ವಾತಿ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ। ಸತಿರಸ್ಮಿಯಾ ಬನ್ಧಿತ್ವಾತಿ ವಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಮಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಉಪಮೇಯ್ಯೇ ಬನ್ಧನಯೋಜನಟ್ಠಾನಾನಿ ವಿಸುಂ ಲಬ್ಭನ್ತಿ।
೨೩೧. ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ, ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ। ಉಭಯಮ್ಪಿ ಹಿ ಇಧ ಏಕಜ್ಝಂ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ತೂಲಪಿಚುಆದಿಉಪಮತ್ತಯಂ ಉಗ್ಗಹೇ ಯುಜ್ಜತಿ, ಸೇಸಂ ಉಭಯತ್ಥ। ಏಕಚ್ಚೇತಿ ಏಕೇ ಆಚರಿಯಾ।
ತಾರಕರೂಪಂ ವಿಯಾತಿ ತಾರಕಾಯ ಪಭಾರೂಪಂ ವಿಯ। ಮಣಿಗುಳಿಕಾದಿಉಪಮಾ ಪಟಿಭಾಗೇ ವಟ್ಟನ್ತಿ। ಕಥಂ ಪನೇತಂ ಏಕಂಯೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನೇಕಾಕಾರತೋ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಞ್ಚ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಸುತ್ತನ್ತನ್ತಿ ಏಕಂ ಸುತ್ತಂ। ಪಗುಣಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವೇನ ಅವಿಚ್ಛೇದಂ, ಮಹಾವಿಸಯತಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಮಹತೀ ಪಬ್ಬತೇಯ್ಯಾ ನದೀ ವಿಯಾ’’ತಿ। ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮನ್ತಭದ್ದಕಂ ಸುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಭಾಗಮನೋಹರಾ ಸಬ್ಬಪಾಲಿಫುಲ್ಲಾ ವನಘಟಾ ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಾ ವನರಾಜಿ ವಿಯಾ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇ ಯಥ ಫುಸ್ಸಿತಗ್ಗೇ’’ತಿ (ಖು॰ ಪಾ॰ ೬.೧೩; ಸು॰ ನಿ॰ ೨೩೬)। ನಾನಾನುಸನ್ಧಿಕಂ ನಾನಾಪೇಯ್ಯಾಲಂ ವಿವಿಧನಯನಿಪುಣಂ ಬಹುವಿಧಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮುಖಸುತ್ತನ್ತಂ ಅತ್ಥಿಕೇಹಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸಮುಪಜೀವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀತಚ್ಛಾಯೋ…ಪೇ॰… ರುಕ್ಖೋ ವಿಯಾ’’ತಿ। ಸಞ್ಞಾನಾನತಾಯಾತಿ ನಿಮಿತ್ತುಪಟ್ಠಾನತೋ ಪುಬ್ಬೇವ ಪವತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ನಾನಾವಿಧಭಾವತೋ।
ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅಸ್ಸಾಸೋ, ಪಸ್ಸಾಸೋ, ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ। ನತ್ಥೀತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬಭಾವೇನ ನತ್ಥಿ ನ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ। ನ ಚ ಉಪಚಾರನ್ತಿ ಉಪಚಾರಮ್ಪಿ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಪಗೇವ ಅಪ್ಪನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಸ್ಸ ಪನಾತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಕ್ಖೋ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಇದಾನಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮತ್ಥನತ್ಥಂ ಕಕಚೂಪಮಾಯಂ ಆಗತಾ ‘‘ನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾ ಗಾಥಾ ಪಚ್ಚಾನೀತಾ।
೨೩೨. ನಿಮಿತ್ತೇತಿ ಏವಂ ಹೋತೀತಿ ಭಾವನಮನುಯುತ್ತಸ್ಸ ಏವ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಏವಂ ಮನಸಿ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ವೋಸಾನಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ ದುಕ್ಕರಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ, ತಯಿದಂ ಲದ್ಧಂ, ಹನ್ದಾಹಂ ದಾನಿ ಯದಾ ವಾ ತದಾ ವಾ ವಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಙ್ಕೋಚಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ವಿಸೀದೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಭಾವನಮನುಯುತ್ತಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಅಭಬ್ಬೋ ಮಞ್ಞೇ ವಿಸೇಸಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿಸಾದಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ।
‘‘ಇಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಜರಾಮರಣತೋ ಮುಚ್ಚಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಕಥಂ ಸಙ್ಕೋಚಾಪತ್ತಿ, ಭಿಯ್ಯೋಸೋ ಮತ್ತಾಯ ಉಸ್ಸಾಹಮೇವ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಮಿದಂ…ಪೇ॰… ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಮಜ್ಝಿಮಭಾಣಕಾ ಆಹು। ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತೇಯೇವ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಪನೇನ। ಇತೋ ಪಭುತೀತಿ ಇತೋ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ। ಪುಬ್ಬೇ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನುಬನ್ಧನಾಯ ಚ ಫುಸನಾಯ ಚ ಠಪನಾಯ ಚ ಮನಸಿ ಕರೋತೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೨೪), ತತ್ಥ ಅನುಬನ್ಧನಂ, ಫುಸನಞ್ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಠಪನಾವಸೇನ ಭಾವನಾ ಹೋತೀತಿ ಠಪನಾವಸೇನೇವ ಭಾವೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪೋರಾಣೇಹಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋತಿ ‘‘ನಿಮಿತ್ತೇ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತೇತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತೇ। ಠಪಯಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಂ ಠಪೇನ್ತೋ, ಠಪನಾವಸೇನ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಾನಾಕಾರನ್ತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ವಣ್ಣಾ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೧೯; ಪಾರಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೬೫; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧.೧೬೩) ಏವಂ ವುತ್ತಂ ನಾನಾಕಾರಂ। ಆಕಾರಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಹೇತಂ ಏಕವಚನಂ। ವಿಭಾವಯನ್ತಿ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಅನ್ತರಧಾಪೇನ್ತೋ। ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ತೇ ಆಕಾರಾ ಅಮನಸಿಕರೋತೋ ಅನ್ತರಹಿತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ। ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ಯೋ ನಾನಾಕಾರೋ, ತಂ ವಿಭಾವಯಂ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಸಮ್ಭೂತೇ ವಾ ನಿಮಿತ್ತೇ। ಸಕಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿಬನ್ಧತೀತಿ ತಾಯ ಏವ ಠಪನಾಯ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಂ ಉಪನಿಬನ್ಧತಿ, ಅಪ್ಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೇ ಪನ ‘‘ವಿಭಾವಯನ್ತಿ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ವಿದಿತಂ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಸೇನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಧಿತಿಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಧೀರೋ ಯೋಗೀ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ನಾನಾಕಾರಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ನಾನಾಕಾರತೋ ತೇ ಪಜಾನನ್ತೋ ವಿದಿತೇ ಪಾಕಟೇ ಕರೋನ್ತೋ, ನಾನಾಕಾರಂ ವಾ ಓಳಾರಿಕೋಳಾರಿಕೇ ಪಸ್ಸಮ್ಭೇನ್ತೋ ವೂಪಸಮೇನ್ತೋ ತತ್ಥ ಯಂ ಲದ್ಧಂ ನಿಮಿತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇನ್ತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಸಕಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿಬನ್ಧತಿ ಅಪ್ಪೇತೀತಿ।
ವಣ್ಣತೋತಿ ಲಕ್ಖಣತೋತಿ ಖರಭಾವಾದಿಸಭಾವತೋ, ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣತೋ ವಾ। ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ತಂ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ವುದ್ಧಿಂ ವಿರುಳ್ಹಿಂ ಗಮಯಿತ್ವಾ’’ತಿ।
೨೩೩. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಿಸ್ಸಂ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯಂ। ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ಪತ್ತುಕಾಮೋತಿ ಅಧಿಗನ್ತುಕಾಮೋ, ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಕಾಮೋ ಚ, ತತ್ಥ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾವಿವಟ್ಟನಾವಸೇನ ಅಧಿಗನ್ತುಕಾಮೋ, ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾವಸೇನ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಕಾಮೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ನಾಮರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತೀತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಹೀತಿಆದಿ ಕಾಯಸ್ಸ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಸಮುದಯಭಾವದಸ್ಸನಂ। ಕಮ್ಮಾರಗಗ್ಗರಿಯಾತಿ ಕಮ್ಮಾರಾನಂ ಉಕ್ಕಾಯಂ ಅಗ್ಗಿಧಮನಭಸ್ತಾ। ಧಮಮಾನಾಯಾತಿ ಧಮಯನ್ತಿಯಾ, ವಾತಂ ಗಾಹಾಪೇನ್ತಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಜ್ಜನ್ತಿ ತದನುರೂಪಂ। ಏವಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಾರಗಗ್ಗರೀ ವಿಯ ಕರಜಕಾಯೋ, ವಾಯಾಮೋ ವಿಯ ಚಿತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ, ಕರಜಕಾಯಂ ಪನ ವಿನಾ ತೇಸಂ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ ‘‘ಕಾಯಞ್ಚ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ತಸ್ಸಾತಿ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ। ಪಚ್ಚಯಂ ಪರಿಯೇಸತೀತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೫೦) ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಂ ಪಚ್ಚಯಂ ವೀಮಂಸತಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಕಙ್ಖಂ ವಿತರತೀತಿ ‘‘ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಅತೀತಮದ್ಧಾನ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦) ಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ ಸೋಳಸವತ್ಥುಕಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಂ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ ಪಜಹತಿ। ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೪೭; ೩೬೧; ೩.೮೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೮೧) ಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಂ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೇತಿ ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಪರಿಯಾಪನ್ನಾಯ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ। ಓಭಾಸಾದಯೋತಿ ಓಭಾಸೋ ಞಾಣಂ ಪೀತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಸುಖಂ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಪಗ್ಗಹೋ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ನಿಕನ್ತೀತಿ ಇಮೇ ಓಭಾಸಾದಯೋ ದಸ। ಉದಯಂ ಪಹಾಯಾತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಗಹಿತಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉದಯಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಭಙ್ಗಸ್ಸೇವ ಅನುಪಸ್ಸನತೋ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಂ ಞಾಣಂ ಪತ್ವಾ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ। ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾನುಲೋಮಞಾಣಾನಂ ಚಿಣ್ಣಪರಿಯನ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಗೋತ್ರಭುಞಾಣಾನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ವಿರಜ್ಜನ್ತೋ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತೋ। ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ‘‘ಯಥಾಕ್ಕಮೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಪಹೀನಾವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಪಭೇದೇನ ಏಕೂನವೀಸತಿಭೇದಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾತಿ ಆನಾಪಾನಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ।
೨೩೪. ವಿಸುಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾನಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಪಠಮಚತುಕ್ಕವಸೇನ ಅಧಿಗತಝಾನಸ್ಸ ವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ದೇಸಿತತ್ತಾ। ತೇಸನ್ತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ।
ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ಪೀತಿಯಾ ಪಟಿ ಪಟಿ ಸಮ್ಮದೇವ ವೇದನಾಸೀಲೋ, ತಸ್ಸಾ ವಾ ಪಟಿ ಪಟಿ ಸಮ್ಮದೇವ ವೇದೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ವಾ ಪಟಿ ಪಟಿ ಸಮ್ಮದೇವ ವೇದಯಮಾನೋ। ತತ್ಥ ಕಾಮಂ ಸಂವೇದನ-ಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಪೀತಿಯಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ವಿದಿತಭಾವೋ ಬೋಧಿತೋ ಹೋತಿ, ಯೇಹಿ ಪನ ಪಕಾರೇಹಿ ತಸ್ಸಾ ಸಂವೇದನಂ ಇಚ್ಛಿತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಟಿ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ ‘‘ಪಟಿ ಪಟಿ ಸಂವೇದೀತಿ ಪಟಿಸಂವೇದೀ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹೀ’’ತಿಆದಿ।
ತತ್ಥ ಕಥಂ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾವಚನಂ। ಸಪ್ಪೀತಿಕೇ ದ್ವೇ ಝಾನೇ ಸಮಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಪೀತಿಸಹಗತಾನಿ ದ್ವೇ ಪಠಮದುತಿಯಝಾನಾನಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಸಾತಿ ತೇನ। ‘‘ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ’’ತಿ ಹಿ ಪದಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ಏತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಸಮಾಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇತಿ ಸಮಾಪನ್ನಕ್ಖಣೇ। ಝಾನಪಟಿಲಾಭೇನಾತಿ ಝಾನೇನ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವೇನ। ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಮುಖೇನ, ತದಾರಮ್ಮಣಝಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಟಿಸಂವಿದಿತತ್ತಾ। ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯಥಾ ನಾಮ ಸಪ್ಪಪರಿಯೇಸನಂ ಚರನ್ತೇನ ತಸ್ಸ ಆಸಯೇ ಪಟಿಸಂವಿದಿತೇ ಸೋಪಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತೋ ಗಹಿತೋ ಏವ ಹೋತಿ ಮನ್ತಾಗದಬಲೇನ ತಸ್ಸ ಗಹಣಸ್ಸ ಸುಕರತ್ತಾ, ಏವಂ ಪೀತಿಯಾ ಆಸಯಭೂತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಟಿಸಂವಿದಿತೇ ಸಾ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಏವ ಹೋತಿ ಸಲಕ್ಖಣತೋ, ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಚ ತಸ್ಸಾ ಗಹಣಸ್ಸ ಸುಕರತ್ತಾತಿ।
ಕಥಂ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ತಿಕ್ಖವಿಸದಪ್ಪತ್ತಾಯ ವಿಸಯತೋ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧೇನಾತಿ ಪೀತಿಯಾ ಸಲಕ್ಖಣಸ್ಸ, ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಚ ಪಟಿವಿಜ್ಝನೇನ। ಯಂ ಹಿ ಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ, ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಚ ಲಕ್ಖಣಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಿದಿತೇ ಸೋ ಯಾಥಾವತೋ ವಿದಿತೋ ಏವ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಇದಾನಿ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ತತ್ಥ ಪನ ಸತೋಕಾರಿತಾದಸ್ಸನವಸೇನ ಪಾಳಿ ಆಗತಾ, ಇಧ ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದಿತಾವಸೇನ, ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದಿತಾ ಚ ಅತ್ಥತೋ ವಿಭತ್ತಾ ಏವ। ಅಪಿಚ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿ ದೀಘಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಸಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪಜಾನತೋ ಸಾ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪಜಾನತೋತಿ ಝಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ‘‘ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇಕಗ್ಗತಂ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಜಾನತೋ। ಯಥೇವ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಮುಖೇನ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ, ಏವಂ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣಮುಖೇನ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತೀತಿ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸತಿ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಆರಮ್ಮಣಮುಖೇನ ಝಾನೇಪಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತಾಯ ಸತಿಯಾತಿ ಏವಂ ಉಪಟ್ಠಿತಾಯ ತಾಯ ಸತಿಯಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ತೇನ ಞಾಣೇನ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದಿತತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಾ ಸಾ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ। ದೀಘಂ ಪಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಏವಂ ಪಠಮಚತುಕ್ಕವಸೇನ ದಸ್ಸಿತಂ ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದನಂ ಆರಮ್ಮಣತೋ, ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಚ ವಿಭಾಗಸೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆವಜ್ಜತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಆವಜ್ಜತೋತಿ ಝಾನಂ ಆವಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ। ಸಾ ಪೀತೀತಿ ಸಾ ಝಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಪೀತಿ। ಜಾನತೋತಿ ಸಮಾಪನ್ನಕ್ಖಣೇ ಆರಮ್ಮಣಮುಖೇನ ಜಾನತೋ। ತಸ್ಸ ಸಾ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪಸ್ಸತೋತಿ ದಸ್ಸನಭೂತೇನ ಞಾಣೇನ ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋತಿ ಝಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ। ಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಹತೋತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ವೇಲಂ ಝಾನಸಮಙ್ಗೀ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಝಾನಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ। ಏವಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಸೀಭಾವಾನಂ ವಸೇನ ಝಾನಸ್ಸ ಪಜಾನನಮುಖೇನ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಪೀತಿಯಾ ಪಟಿಸಂವೇದನಾ ದಸ್ಸಿತಾ।
ಇದಾನಿ ‘‘ಸದ್ಧಾಯ ಅಧಿಮುಚ್ಚತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಧಿಮುಚ್ಚತೋತಿ ಸದ್ದಹನ್ತಸ್ಸ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವೀರಿಯಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹತೋತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ। ಅಭಿಜಾನತೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನತೋ। ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ, ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಪರಿಜಾನತೋ। ಪಹಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯ, ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಜಹತೋ। ಭಾವಯತೋ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೋ ಭಾವೇತಬ್ಬಂ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ। ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ಪೀತಿಯಾ ಏವ ವಸೇನ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದೀನಿ ಉದ್ಧರನ್ತಿ, ತಂ ಅಯುತ್ತಂ ಝಾನಾದಿಸಮುದಾಯಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ತತೋ ಪೀತಿಯಾ ನಿದ್ಧಾರಣಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಚತುಕ್ಕವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದನಂ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ‘‘ಆವಜ್ಜತೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಪದೇಹಿ। ‘‘ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಅಭಿಜಾನತೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪನ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ। ‘‘ಸದ್ಧಾಯ ಅಧಿಮುಚ್ಚತೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ಉಭಯಥಾಪೀತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸಮಥವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣತೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾಯಂ ಪೀತಿಸೀಸೇನ ವೇದನಾ ಗಹಿತಾ, ನ ಸರೂಪತೋ ಏವಾತಿ? ಭೂಮಿವಿಭಾಗಾದಿವಸೇನ ವೇದನಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಚತುಧಾ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ। ಅಪಿಚ ವೇದನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ಪೀತಿಯಾ ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಸುಖಂ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಪೀತಿಸೀಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಏತೇನೇವ ನಯೇನ ಅವಸೇಸಪದಾನೀತಿ ‘‘ಸುಖಪಟಿಸಂವೇದೀ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪಟಿಸಂವೇದೀ’’ತಿ ಪದಾನಿ ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದಿಪದೇ ಆಗತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಸಕ್ಕಾ ಹಿ ‘‘ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಸುಖಪಟಿಸಂವೇದಿತಾ ಹೋತಿ, ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪಟಿಸಂವೇದಿತಾ ಹೋತಿ ಆರಮ್ಮಣತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪೀತಿಟ್ಠಾನೇ ಸುಖಾದಿಪದಾನಿ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘‘ಸುಖಸಹಗತಾನಿ ತೀಣಿ ಝಾನಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಝಾನಾನಿ ಸಮಾಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥಂ ವಿಞ್ಞಾತುಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಝಾನಾನಂ ವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ವೇದನಾದಯೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಞ್ಞಾ ಗಹಿತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ದ್ವೇ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾಭೂಮಿದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಪಕಿಣ್ಣಕಸಙ್ಖಾರಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಭೂಮಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸುಖನ್ತಿ ದ್ವೇ ಸುಖಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ ಸೋತಿ ಸೋ ಪಸ್ಸಮ್ಭನಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತೋ ನಿರೋಧೋ। ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೨೦) ವಿತ್ಥಾರತೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೇ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಆಗತೋ, ಇಧ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರವಸೇನಾತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ।
ಏವಂ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಪಸ್ಸಮ್ಭನಂ ಅತಿದೇಸೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಯದಞ್ಞಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚತುಕ್ಕೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪೀತಿಪದೇತಿ ‘‘ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದೀ’’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸಿತಕೋಟ್ಠಾಸೇ। ಪೀತಿಸೀಸೇನ ವೇದನಾ ವುತ್ತಾತಿ ಪೀತಿಅಪದೇಸೇನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ, ನ ಪೀತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ದ್ವೀಸು ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪಟಿಸಂವೇದೀ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರ’’ನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಪದೇಸು। ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧಾ। ತತೋ ಏವ ಕಾಮಂ ಚಿತ್ತೇನ ಸಙ್ಖರೀಯನ್ತೀತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ, ಸಞ್ಞಾವೇದನಾದಯೋ, ಇಧ ಪನ ಉಪಲಕ್ಖಣಮತ್ತಂ ಸಞ್ಞಾ ವೇದನಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಞ್ಞಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾ’’ತಿ।
೨೩೫. ಚಿತ್ತಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಚಿತ್ತಪಟಿಸಂವೇದಿತಾ ಹೋತಿ ಆರಮ್ಮಣತೋ, ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಚ। ಕಥಂ ಆರಮ್ಮಣತೋ? ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಸಮಾಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಝಾನಪಟಿಲಾಭೇನಾತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ವಸೇನ ಚಿತ್ತಪಟಿಸಂವೇದಿತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ಚಿತ್ತಂ ಮೋದೇನ್ತೋತಿ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಮೋದಯಮಾನೋ, ತಂ ವಾ ಪೀತಿಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಂ ತಾಯ ಏವ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಮೋದಯಮಾನೋ। ಪಮೋದೇನ್ತೋತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಾನಿ ಪೀತಿಪರಿಯಾಯಭಾವತೋ।
ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಚಿತ್ತಂ ಆಮೋದೇತೀತಿ ಝಾನಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಭೂತಾಯ ಓದಗ್ಯಲಕ್ಖಣಾಯ ಝಾನಪೀತಿಯಾ ತಮೇವ ಝಾನಚಿತ್ತಂ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಚೇವ ಝಾನಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಚ ಪರಿಬ್ರೂಹೇನ್ತೋ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠಾಕಾರಂ ಪಾಪೇನ್ತೋ ಆಮೋದೇತಿ ಪಮೋದೇತಿ ಚ। ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾತಿ ಚಿತ್ತಂ ತಾಯ ಏವ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಯೋಗಾವಚರೋ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠಾಕಾರಂ ಪಾಪೇನ್ತೋ ‘‘ಆಮೋದೇತಿ ಪಮೋದೇತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಸಮಂ ಠಪೇನ್ತೋತಿ ಯಥಾ ಈಸಕಮ್ಪಿ ಲೀನಪಕ್ಖಂ, ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಞ್ಚ ಅನುಪಗಮ್ಮ ಅನೋನತಂ ಅನುನ್ನತಂ ಯಥಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸಮತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅವಿಸಮಂ, ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ವಾ ಉಕ್ಕಂಸಗಮನೇನ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಠಿತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಠಪೇನ್ತೋ। ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧೇನಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಕಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಪಟಿ ಪಟಿ ವಿಜ್ಝನೇನ ಖಣೇ ಖಣೇ ಅವಬೋಧೇನ। ಖಣಿಕಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾತಿ ಖಣಮತ್ತಟ್ಠಿತಿಕೋ ಸಮಾಧಿ। ಸೋಪಿ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ನಿರನ್ತರಂ ಏಕಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅನಭಿಭೂತೋ ಅಪ್ಪಿತೋ ವಿಯ ಚಿತ್ತಂ ನಿಚ್ಚಲಂ ಠಪೇತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯಾ’’ತಿಆದಿ।
ಮೋಚೇನ್ತೋತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮುತ್ತಿವಸೇನ ವಿವೇಚೇನ್ತೋ ವಿಸುಂ ಕರೋನ್ತೋ, ನೀವರಣಾನಿ ಪಜಹನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇತಿ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ। ಭಙ್ಗೋ ಹಿ ನಾಮ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ಪರಮಾ ಕೋಟಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾತೋ ಚಿತ್ತಂ ಮೋಚೇನ್ತೋ ವಿಮೋಚೇನ್ತೋ …ಪೇ॰… ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಆದಾನತೋ ಚಿತ್ತಂ ಮೋಚೇನ್ತೋ ವಿಮೋಚೇನ್ತೋ ಅಸ್ಸಸತಿ ಚೇವ ಪಸ್ಸಸತಿ ಚಾ’’ತಿ।
ತತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚಸ್ಸ, ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ। ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಿಚ್ಚತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಏತಂ ನಾಮಂ। ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾತೋತಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇ ‘‘ನಿಚ್ಚಾ ಸಸ್ಸತಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಾಯ ಮಿಚ್ಛಾಸಞ್ಞಾಯ। ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ಚಿತ್ತದಿಟ್ಠೀನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸುಖಸಞ್ಞಾದೀಸುಪಿ। ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಿಬ್ಬಿನ್ದನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯ। ನನ್ದಿತೋತಿ ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಾತೋ। ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ತಥಾ ವಿರಜ್ಜನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ರಾಗತೋ ಮೋಚೇನ್ತೋ’’ತಿ। ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯ। ಯಥಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿಯೇವ, ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವವಸೇನ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಏವಂ ವಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸನಾ। ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾ ಹಿ ಅಯಂ ಬಲಪ್ಪತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮುದಯತೋ ಮೋಚೇನ್ತೋ’’ತಿ। ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾ। ಆದಾನತೋತಿ ನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಗಹಣತೋ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣತೋ ವಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೨೩೬. ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಂ ಪನೇತಂ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಕಥಂ ವಾ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಕಾ ವಾ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಕಸ್ಸ ವಾ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಚತುಕ್ಕಂ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬನ್ತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
ತತ್ಥ ನಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ಧುವಂ ಸಸ್ಸತಂ ಯಥಾ ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ನ ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಉದಯಬ್ಬಯವನ್ತಂ, ಅತ್ಥತೋ ಸಙ್ಖತಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ। ಕಸ್ಮಾ? ಉಪ್ಪಾದವಯಞ್ಞಥತ್ತಭಾವಾ’’ತಿ, ಉಪ್ಪಾದವಯಞ್ಞಥತ್ತಸಬ್ಭಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭವೋ ಅತ್ತಲಾಭೋ ಉಪ್ಪಾದೋ। ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ತೇಸಂ ಖಣನಿರೋಧೋ ವಿನಾಸೋ ವಯೋ। ಜರಾಯ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದಾವತ್ಥಾಯ ಭಿನ್ನಾಯ ಭಙ್ಗಾವತ್ಥಾಯಂ ವತ್ಥುಭೇದೋ ನತ್ಥಿ, ಏವಂ ಠಿತಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ಭಙ್ಗಾಭಿಮುಖಾವತ್ಥಾಯಮ್ಪಿ ವತ್ಥುಭೇದೋ ನತ್ಥಿ, ಯತ್ಥ ಜರಾವೋಹಾರೋ। ತಸ್ಮಾ ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಜರಾ ಯುಜ್ಜತಿ, ಯಾ ಖಣಿಕಜರಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏಕಂಸೇನ ಚ ಉಪ್ಪಾದಭಙ್ಗಾವತ್ಥಾಸು ವತ್ಥುನೋ ಅಭೇದೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಅಞ್ಞೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಞ್ಞೋ ಭಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ‘‘ಅಞ್ಞಥತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರತೋ ಕಥಯಿಸ್ಸಾಮ।
ಯಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಸ್ಸ ಭಾವಾ ಖನ್ಧೇಸು ಅನಿಚ್ಚಸಮಞ್ಞಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯೇ ಅನಿಚ್ಚತಾಸಮಞ್ಞಾತಿ ‘‘ಅನಿಚ್ಚತಾತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಉಪ್ಪಾದವಯಞ್ಞಥತ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ವಿಸೇಸತೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಖಣಿಕನಿರೋಧೇ ಅನಿಚ್ಚತಾವೋಹಾರೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವೋ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದಪುಬ್ಬಕತ್ತಾ ಅಭಾವಸ್ಸ ಹುತ್ವಾಗಹಣಂ। ತೇನ ಪಾಕಭಾವಪುಬ್ಬಕತ್ತಂ ವಿನಾಸಭಾವಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನೇವಾಕಾರೇನಾತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನಾಕಾರೇನೇವ। ಖಣಭಙ್ಗೇನಾತಿ ಖಣಿಕನಿರೋಧೇನ। ತಸ್ಸಾ ಅನಿಚ್ಚತಾಯಾತಿ ಖಣಿಕಭಙ್ಗಸಙ್ಖಾತಾಯ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ। ತಾಯ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ। ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಸಮಙ್ಗಿಭೂತೋ ಯೋಗಾವಚರೋ।
ಖಯೋ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವಿನಾಸೋ, ವಿರಜ್ಜನಂ ತೇಸಂಯೇವ ವಿಲುಜ್ಜನಂ ವಿರಾಗೋ, ಖಯೋ ಏವ ವಿರಾಗೋ ಖಯವಿರಾಗೋ, ಖಣಿಕನಿರೋಧೋ। ಅಚ್ಚನ್ತಮೇತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಗತೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ವಿರಜ್ಜನ್ತಿ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಅಚ್ಚನ್ತವಿರಾಗೋ, ನಿಬ್ಬಾನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಖಯವಿರಾಗೋ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಣಭಙ್ಗೋ, ಅಚ್ಚನ್ತವಿರಾಗೋ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ। ತದುಭಯವಸೇನ ಪವತ್ತಾತಿ ಖಯವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ, ಅಚ್ಚನ್ತವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಆರಮ್ಮಣತೋ ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಖಯವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ‘‘ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಸ್ಮಾ ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸೀ-ಪದೇ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ‘‘ದ್ವೇ ನಿರೋಧಾ ಖಯನಿರೋಧೋ ಚ ಅಚ್ಚನ್ತನಿರೋಧೋ ಚಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಅತ್ಥವಣ್ಣನಂ ಅತಿದಿಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿರಾಗಟ್ಠಾನೇ ನಿರೋಧಪದಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘‘ಖಯೋ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವಿನಾಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಇಧ ವುತ್ತನಯೇನ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ತದಙ್ಗವಸೇನ ವಾ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ವಾ ಪರಿಚ್ಚಜನಂ ಪರಿಚ್ಚಾಗಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ। ತಥಾ ಸಬ್ಬೂಪಧೀನಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಭೂತೇ ವಿಸಙ್ಖಾರೇ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ತನ್ನಿನ್ನತಾಯ ವಾ ತದಾರಮ್ಮಣತಾಯ ವಾ ತತ್ಥ ಪಕ್ಖನ್ದನಂ ಪಕ್ಖನ್ದನಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ।
ತದಙ್ಗವಸೇನಾತಿ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾ ಹಿ ತದಙ್ಗವಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಖನ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇ ಪರಿಚ್ಚಜತೀ’’ತಿ।
ಸಙ್ಖತದೋಸದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಸಙ್ಖತೇ ತೇಭೂಮಕೇ ಸಙ್ಖಾರಗತೇ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿದೋಸದಸ್ಸನೇನ। ನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವೇನ ತಬ್ಬಿಪರೀತೇ। ತನ್ನಿನ್ನತಾಯಾತಿ ತದಧಿಮುತ್ತತಾಯ। ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ಅನುಪವಿಸತಿ ಅನುಪವಿಸನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ। ಸದ್ಧಿಂ ಖನ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇ ಪರಿಚ್ಚಜತೀತಿ ಮಗ್ಗೇನ ಕಿಲೇಸೇಸು ಪರಿಚ್ಚತ್ತೇಸು ಅವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಾಪಾದನೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾ, ತಮ್ಮೂಲಕಾ ಚ ಖನ್ಧಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿರಹಭಾವೇನ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಮಗ್ಗೋ ಪರಿಚ್ಚಜತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಉಭಯನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ, ಮಗ್ಗಞಾಣಞ್ಚ। ಮಗ್ಗಞಾಣಮ್ಪಿ ಹಿ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಸ್ಸ ಅನು ಪಚ್ಛಾ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಅನುಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಸೋಳಸವತ್ಥುವಸೇನ ಚಾತಿ ಸೋಳಸನ್ನಂ ವತ್ಥೂನಂ ವಸೇನಾಪಿ ವುಚ್ಚಮಾನಸನ್ತಭಾವಾದಿವಸೇನಾಪೀತಿ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ ಚ-ಸದ್ದೋ। ‘‘ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ ಭಾವಿತಾ’’ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ।
೨೩೭. ಅಸ್ಸಾತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಸ್ಸ। ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿವಿತಕ್ಕುಪಚ್ಛೇದಸಮತ್ಥತಾಯಪಿ ಮಹಾನಿಸಂಸತಾ ಅಯನ್ತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿ। ಉಚ್ಚಾವಚೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪವತ್ತಿಯೇವ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಧಾವನಂ।
ವಿಜ್ಜಾ ನಾಮ ಮಗ್ಗೋ। ವಿಮುತ್ತಿ ಫಲಂ। ಮೂಲಭಾವೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಾದಕಭಾವೋ। ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಪರಿಪೂರೇತಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ ವಸೇನ ತಸ್ಸಾ ಭಾವನಾಯ ಪವತ್ತನತೋ। ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಭಾವನಾಯ ವಿನಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಅಭಾವತೋ। ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಭಾವನಾಯ ತಾಸಂ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಿಭಾವತೋ। ಚರಿಮಕಾನನ್ತಿ ಅನ್ತಿಮಕಾನಂ।
೨೩೮. ನಿರೋಧವಸೇನಾತಿ ಭವಚರಿಮಕಾತಿ ಭವವಸೇನ ಚರಿಮಕಾ ನಿಹೀನಭವಪವತ್ತಿನೋ। ತಥಾ ಝಾನಚರಿಮಕಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಚುತಿಚರಿಮಕಾತಿ ಚುತಿಯಾ ಚರಿಮಕಾ ಚುತಿಕ್ಖಣಪವತ್ತಿನೋ ಸಬ್ಬಪರಿಯೋಸಾನಕಾ। ತಸ್ಮಾತಿ ತೀಸು ಭವೇಸು ನಿಹೀನೇ ಕಾಮಭವೇ ಪವತ್ತನತೋ। ತೇತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ। ಪುರತೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾ। ಯಸ್ಮಾ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೬ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ) ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾ ವಿಭಾವಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸೋಳಸಮೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪುರತೋತಿ ವಾ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ಅವಧಿಭಾವೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ತತೋ ಓರಂ ಸೋಳಸಮೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ಏವಂ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತಾವ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ।
ಇಮೇ ಕಿರ ಇಮಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಯುತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಆನಾಪಾನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಆಯುಅನ್ತರಂ ನಾಮ ಜೀವಿತನ್ತರಂ ಜೀವನಕ್ಖಣಾವಧಿ। ಧಮ್ಮತಾಯ ಏವಾತಿ ಸಭಾವೇನೇವ, ರುಚಿವಸೇನೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಚನ್ದಾಲೋಕಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾತಿ ಜುಣ್ಹಪಕ್ಖೇ ಪದೋಸವೇಲಾಯಂ ಸಮನ್ತತೋ ಆಸಿಞ್ಚಮಾನಖೀರಧಾರಂ ವಿಯ ಗಗನತಲಂ, ರಜತಪತ್ತಸದಿಸವಾಲಿಕಾಸನ್ಥತಞ್ಚ ಭೂಮಿಭಾಗಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ರಮಣೀಯೋ ವತಾಯಂ ಕಾಲೋ, ದೇಸೋ ಚ ಮಮ ಅಜ್ಝಾಸಯಸದಿಸೋ, ಕೀವ ಚಿರಂ ನು ಖೋ ಅಯಂ ದುಕ್ಖಭಾರೋ ವಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಆಯುಸಙ್ಖಾರೇ ಉಪಧಾರೇತ್ವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಲೇಖಂ ಕತ್ವಾತಿ ಚಙ್ಕಮೇ ತಿರಿಯಂ ಲೇಖಂ ಕತ್ವಾ।
ಅನುಯುಞ್ಜೇಥಾತಿ ಅನುಯುಞ್ಜೇಯ್ಯ, ಭಾವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೩೯. ಏವನ್ತಿ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖೂಪಸಮಸಙ್ಖಾತಸ್ಸಾತಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಾದಿಭೇದಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಂ ಉಪಸಮ್ಮತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖೂಪಸಮೋತಿ ಸಙ್ಖಾತಬ್ಬಸ್ಸ।
‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಅಸಭಾವೋಪಿ ಞಾಣೇನ ಧಾರೀಯತಿ ಅವಧಾರೀಯತೀತಿ ಧಮ್ಮೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ತತೋ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ ‘‘ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಭಾವಾ’’ತಿ ಆಹ ಸಭಾವಾ, ಸಚ್ಛಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥತೋ ಲಬ್ಭಮಾನರೂಪಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಸ್ಸ ಧಾರಣತೋ ಧಮ್ಮಾತಿ, ಯಥಾವುತ್ತೇನಟ್ಠೇನ ಸಭಾವಾತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಸಙ್ಗಮ್ಮಾತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮೋಧಾನಲಕ್ಖಣೇನ ಸಙ್ಗಮೇನ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ। ಸಮಾಗಮ್ಮಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ಅನುರೂಪೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ। ಕತಾತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಾ। ಅಕತಾತಿ ಕೇಹಿಚಿಪಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನ ಕತಾ। ಅಸಙ್ಖತಾತಿ ಬಹುವಚನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀತಿ ಅಗ್ಗೋ ಅಕ್ಖಾಯತಿ, ಮ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ। ಸೋ ಅಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣೋ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ವಿರಾಗೋತಿ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬೋ, ವಿರಜ್ಜತಿ ಏತ್ಥ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮೋತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯಮಾನಾ ಮಾನಮದಾದಯೋ ತಂ ಪತ್ವಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಮಾಗಮ್ಮ…ಪೇ॰… ವಿನಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧೨೧; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೧೦೮) ಮಞ್ಞನಾವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಮಾನೋ ಏವ ಮಾನಮದೋ। ಪುರಿಸಭಾವಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಮದೋ ಪುರಿಸಮದೋ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಜಾತಿಮದಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ನಿಮ್ಮದಾತಿ ವಿಗತಮದಭಾವಾ। ಇಮಮೇವ ಹಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಮದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಮದಾ ನಿಮ್ಮದೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಮದಭಾವಂ ವಿನಾಸಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಮದನಿಮ್ಮದನೋ। ಏಸೇವ ನಯೋ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ। ಕಾಮಪಿಪಾಸಾತಿ ಕಾಮಾನಂ ಪಾತುಕಮ್ಯತಾ, ಕಾಮತಣ್ಹಾ। ಕಾಮಗುಣಾ ಏವ ಆಲಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸತ್ತಾತಿ ಕಾಮಗುಣಾಲಯಾ। ತೇಭೂಮಕಂ ವಟ್ಟನ್ತಿ ತೀಸು ಭೂಮೀಸು ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸವಿಪಾಕವಟ್ಟಂ। ಏಸ ಅಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೋ। ಅಪರಾಪರಭಾವಾಯಾತಿ ಅಪರಾಪರಂ ಯೋನಿಆದಿತೋ ಯೋನಿಆದಿಭಾವಾಯ। ಆಬನ್ಧನಂ ಗಣ್ಠಿಕರಣಂ। ಸಂಸಿಬ್ಬನಂ ತುನ್ನಕಾರಣಂ। ನಿಕ್ಖಮನಂ, ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಯ ವಿಸಂಯೋಗೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸಂಯುತ್ತೋ’’ತಿ।
ಯೇ ಗುಣೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಮದನಿಮ್ಮದನಾದಿನಾಮಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನೇ ನಿರುಳ್ಹಾನಿ, ತೇ ಮದನಿಮ್ಮದನತಾದಿಕೇ ಯಥಾವುತ್ತೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತನಿಬ್ಬಾನಗುಣೇ ಏವ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಮದನಿಮ್ಮದನತಾದೀನಂ ಗುಣಾನಂ ವಸೇನಾ’’ತಿ, ನ ಪನ ಮದಾ ನಿಮ್ಮದೀಯನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಏವಮಾದಿಕೇ। ತೇ ಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಗುಣಾ ಅಸಙ್ಖತಸಂಯುತ್ತಾದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೬೬ ಆದಯೋ)। ತತ್ಥ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಅವಿತಥಂ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಹಿ ಕೇನಚಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅಸನ್ತಭಾವಾಭಾವತೋ ಏಕಂಸೇನೇವ ಸನ್ತತ್ತಾ ಅವಿಪರೀತಟ್ಠೇನ ಸಚ್ಚಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಂ ಹಿ ಸಚ್ಚಂ, ನ ದುತಿಯಮತ್ಥೀ’’ತಿ ಪಾರನ್ತಿ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಪರತೀರಭೂತಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಿಣ್ಣೋ ಪಾರಙ್ಗತೋ ಥಲೇ ತಿಟ್ಠತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿ (ಇತಿವು॰ ೬೯), ‘‘ಅಪ್ಪಕಾ ತೇ ಮನುಸ್ಸೇಸು, ಯೇ ಜನಾ ಪಾರಗಾಮಿನೋ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೮೫) ಚ। ಸುದುದ್ದಸನ್ತಿ ಪರಮಗಮ್ಭೀರತಾಯ, ಅತಿಸುಖುಮಸನ್ತಸಭಾವತಾಯ ಚ ಅನುಪಚಿತಞಾಣಸಮ್ಭಾರೇಹಿ ದಟ್ಠುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಸುಟ್ಠು ದುದ್ದಸಂ। ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಜರಾ, ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅಧಿಗತೇ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಜರಾಭಾವೋತಿ ಅಜರಂ। ತತೋ ಏವ ಜರಾದೀಹಿ ಅಪಲೋಕಿಯತಾಯ ಥಿರಟ್ಠೇನ ಧುವಂ। ತಣ್ಹಾದಿಪಪಞ್ಚಾಭಾವತೋ ನಿಪ್ಪಪಞ್ಚಂ। ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಮತನ್ತಿ ಅಮತಂ। ಅಸಿವಭಾವಕರಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಾವೇನ ಸಿವಂ। ಚತೂಹಿ ಯೋಗೇಹಿ ಅನುಪದ್ದುತತ್ತಾ ಖೇಮಂ। ವಿಸಙ್ಖಾರಭಾವೇನ ಅಚ್ಛರಿಯತಾಯ, ಅಭೂತಪುಬ್ಬತಾಯ ಚ ಅಬ್ಭುತಂ। ಸಬ್ಬಾಸಂ ಈತೀನಂ ಅನತ್ಥಾನಂ ಅಭಾವೇನ ಅನೀತಿಕಂ। ನಿದ್ದುಕ್ಖತಾಯ ಅಬ್ಯಾಬಜ್ಝಂ। ಸಬ್ಬಸಂಕಿಲೇಸಮಲತೋ ಅಚ್ಚನ್ತಸುದ್ಧಿಯಾ ವಿಸೇಸತೋ ಸುದ್ಧೀತಿ ವಿಸುದ್ಧಿ। ಚತೂಹಿಪಿ ಓಘೇಹಿ ಅನಜ್ಝೋತ್ಥರಣೀಯತಾಯ ದೀಪಂ। ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಪರಿಪಾಲನಟ್ಠೇನ ತಾಣಂ।
‘‘ಸಚ್ಚಞ್ಚ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿಕಾ ಪಾಳಿ ಸಂಖಿತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅನನ್ತಅನಾಸವನಿಪುಣಅಜಜ್ಜರಅಪಲೋಕಿತಅನಿದಸ್ಸನಪಣೀತಅಚ್ಛರಿಯಅನೀತಿಕಧಮ್ಮಮುತ್ತಿಲೇಣಪರಾಯಣಗಮ್ಭೀರಾದಿವಚನೇಹಿ ಚ ಬೋಧಿತಾ ಇಧ ಅವುತ್ತಾ ಗುಣಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ತತ್ಥ ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನ್ತೋ ವಾ ವಯನ್ತೋ ವಾತಿ ಅನನ್ತೋ, ಅಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೋ। ಆಸವಾನಂ ಅನಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಅನಾಸವೋ। ನಿಪುಣಞಾಣಗೋಚರತಾಯ ನಿಪುಣೋ। ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೋ ವಿಯ ಜರಾಯ ಅಜಜ್ಜರಿತತಾಯ ಅಜಜ್ಜರೋ। ಬ್ಯಾಧಿಆದೀಹಿ ಅಪಲೋಕಿಯತಾಯ ಅಪಲೋಕಿತಂ। ಅಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾಯ ಅನಿದಸ್ಸನೋ। ಅತಿತ್ತಿಕರಟ್ಠೇನ ಪಣೀತೋ। ಅಪಚುರತಾಯ ಅಚ್ಛರಿಯೋ। ಈತೀಹಿ ಅನಭಿಭವನೀಯಸಭಾವತ್ತಾ, ಅನೀತಿಕಭಾವಹೇತುತೋ ಚ ಅನೀತಿಕಧಮ್ಮೋ। ವಟ್ಟದುಕ್ಖಮುತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತಾಯ ಮುತ್ತಿ। ಸಂಸಾರಂ ಭಯತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೇಹಿ ನಿಲೀಯನೀಯತೋ ಲೇಣಂ। ತೇಸಂಯೇವ ಪರಾ ಗತೀತಿ ಪರಾಯಣೋ। ಪಕತಿಞಾಣೇನ ಅಲದ್ಧಪತಿಟ್ಠತಾಯ ಅಗಾಧಟ್ಠೇನ ಗಮ್ಭೀರೋ। ಕತಪುಞ್ಞೇಹಿಪಿ ದುಕ್ಖೇನ ಕಿಚ್ಛೇನ ಅನುಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬತೋ ದುರನುಬೋಧೋ। ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ನ ತಕ್ಕಞಾಣೇನ ಅವಚರಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತಕ್ಕಾವಚರೋ ಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯೋತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸೇವ ಇಜ್ಝತಿ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನಗುಣಾನಂ ಪಾಕಟಭಾವತೋ। ಅಟ್ಠಾನೇ ಚಾಯಂ ಏವ-ಸದ್ದೋ ವುತ್ತೋ, ಇಜ್ಝತಿ ಏವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಸುಖಸಿದ್ಧಿವಸೇನ ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಉಪಸಮಗರುಕೇನಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನನಿನ್ನೇನ। ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಉಪಸಮಗುಣಾ। ಸುಖಂ ಸುಪತೀತಿಆದೀಸು ವತ್ತಬ್ಬಂ ಮೇತ್ತಾಕಥಾಯಂ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿಕೋ ಹೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಮುತ್ತತ್ತಾ।
ಅನುಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಅಟ್ಠಮಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ।