೯. ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೪೦. ಮೇತ್ತಂ ಭಾವೇತುಕಾಮೇನಾತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತುಕಾಮೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸುಖನಿಸಿನ್ನೇನಾತಿ ವಿಸಮಂ ಅನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಪಲ್ಲಙ್ಕಾಭುಜನೇನ ಸುಖನಿಸಿನ್ನೇನ।
ಕಸ್ಮಾತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಕಾರಣಪುಚ್ಛಾ, ಅಞ್ಞಂ ಅಧಿಗನ್ತುಕಾಮೇನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಆದೀನವಾನಿಸಂಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಕಿಮತ್ಥಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಮೇತ್ತಾ ನಾಮ ಅತ್ಥತೋ ಅದೋಸೋ। ತಥಾ ಹಿ ಅದೋಸನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಮೇತ್ತಿ ಮೇತ್ತಾಯನಾ ಮೇತ್ತಾಯಿತತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೬೨) ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ। ಖನ್ತೀತಿ ಚ ಇಧ ಅಧಿವಾಸನಕ್ಖನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಸಾ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಅದೋಸಪ್ಪಧಾನಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಮೇತ್ತಾಯ ಸಿಜ್ಝಮಾನಾಯ ತಿತಿಕ್ಖಾಖನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಾ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಖನ್ತಿ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ತೇನ ಖನ್ತಿಯಂ ಆನಿಸಂಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಸತ್ಥಿಕಾವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಭಿಭೂತೋ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನೇನ। ಪರಿಯಾದಿನ್ನಚಿತ್ತೋ ಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಓಕಾಸಾಲಾಭೇನ। ಆದೀನವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಪಾಣಘಾತಾದಿವಸೇನ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾದಿಅನತ್ಥಮೂಲಭಾವತೋ।
ಖನ್ತೀ ಪರಮಂ ತಪೋತಿ ಪರಾಪಕಾರಸಹನಾದಿಕಾ ತಿತಿಕ್ಖಲಕ್ಖಣಾ ಖನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ ತಪೋ ಅಕತ್ತಬ್ಬಾಕರಣಕತ್ತಬ್ಬಕರಣಲಕ್ಖಣಾಯ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಮೂಲಭಾವತೋ। ಖನ್ತಿಬಲಂ ಬಲಾನೀಕನ್ತಿ ಪರಮಂ ಮಙ್ಗಲಭೂತಾ ಖನ್ತಿ ಏವ ಬಲಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಖನ್ತಿಬಲಂ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಖನ್ತಿಬಲಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿ। ದೋಸಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖವಿಧಮನಸಮತ್ಥತಾಯ ಅನೀಕಭೂತೇನ ತೇನೇವ ಚ ಖನ್ತಿಬಲೇನ ಬಲಾನೀಕಂ। ಖನ್ತ್ಯಾ ಭಿಯ್ಯೋ ನ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಪರೇಸಞ್ಚ ಅನತ್ಥಪಟಿಬಾಹನೋ, ಅತ್ಥಾವಹೋ ಚ ಖನ್ತಿತೋ ಉತ್ತರಿ ಅಪಸ್ಸಯೋ ನತ್ಥಿ।
ವಿವೇಚನತ್ಥಾಯಾತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತ್ಥಾಯ। ಖನ್ತಿಯಾ ಸಂಯೋಜನತ್ಥಾಯ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಭಾವನಂ ಪುಗ್ಗಲದೋಸಾ। ಯೇಸು ಭಾವನಾ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ವಿಪಜ್ಜತೇವ, ತೇ ಏವ ಪಠಮನ್ತಿ ವಕ್ಖಮಾನೇನ ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಕೋಟ್ಠಾಸನ್ತರುಪಸಂಹರಣನಯೇನ ವಿನಾ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ।
ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬೋ ಪಿಯೋ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅಪ್ಪಿಯೋ। ಸೋ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದುವಿಧೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಕಾರಕೋ, ಅನತ್ಥಸ್ಸ ಕಾರಕೋತಿ। ತತ್ಥ ಯೋ ಅತ್ತನೋ, ಪಿಯಸ್ಸ ಚ ಅನತ್ಥಸ್ಸ ಕಾರಕೋ, ಸೋ ವೇರಿಪುಗ್ಗಲೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯೋ ಪನ ಅತ್ತನೋ, ಪಿಯಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಕಾರಕೋ, ಅಪ್ಪಿಯಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಕಾರಕೋ, ‘‘ಅತ್ಥಂ ಮೇ ನಾಚರೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೨೩೭), ‘‘ಅಪ್ಪಿಯಸ್ಸ ಮೇ ಅಮನಾಪಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಅಚರೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಆಘಾತವತ್ಥುಭೂತೋ, ಸೋ ಅಪ್ಪಿಯೋ, ಅನನುಕೂಲವುತ್ತಿಕೋ ಅನಿಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲಿಙ್ಗವಿಸಭಾಗೇತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದಿನಾ ಲಿಙ್ಗೇನ ವಿಸದಿಸೇ। ಓಧಿಸೋತಿ ಭಾಗಸೋ। ‘‘ತಿಸ್ಸ ದತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಓಧಿಸಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಛಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು ಅಭಾವೇತಬ್ಬತಾಯ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪ್ಪಿಯಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಿಯಂ ಹಿ ಪಿಯಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇನ್ತೋ ಕಿಲಮತೀತಿ ದೋಸೇನ ಭಾವನಾಯ ಸಪರಿಸ್ಸಯತಮಾಹ। ಅಪ್ಪಿಯತಾ ಹಿ ಪಿಯಭಾವಸ್ಸ ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖಾ, ನ ಚ ತಸ್ಸ ಪಿಯಟ್ಠಾನೇ ಠಪನೇನ ವಿನಾ ಭಾವನಾ ಸಿಜ್ಝತಿ। ಅತಿಪ್ಪಿಯಸಹಾಯಕಂ ಮಜ್ಝತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇನ್ತೋ ಕಿಲಮತೀತಿ ರಾಗೇನ ಭಾವನಾಯ ಸಪರಿಸ್ಸಯತಮಾಹ ಅತಿಪ್ಪಿಯಸಹಾಯಸ್ಸ ಗೇಹಸ್ಸಿತಪೇಮಟ್ಠಾನಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಮಜ್ಝತ್ತಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತಾಹಿ ಮಜ್ಝಸಭಾವಂ ನೇವ ಪಿಯಂ ನಾಪ್ಪಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಗರುಟ್ಠಾನೇ ಪಿಯಟ್ಠಾನೇ ಚ ಠಪೇನ್ತೋ ಕಿಲಮತಿ ಮಜ್ಝತ್ತೇ ಸಮ್ಭಾವನೀಯಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬತಾನಂ ಅಭಾವಾ। ನ ಹಿ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೇ ಭಾವನೀಯತಾ, ಮನಾಪತಾ ವಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತಿ, ಪಿಯಗರುಭಾವಸಮ್ಪನ್ನೇ ಚ ಪಠಮಂ ಮೇತ್ತಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ। ಕೋಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸನ್ತರಭಾವಾನುಪನಯನತೋ।
ತಮೇವಾತಿ ವಿಸಭಾಗಲಿಙ್ಗಮೇವ। ಲಿಙ್ಗಸಭಾಗೇತಿ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ‘‘ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೇ’’ತಿ ಆಹ। ಭಿತ್ತಿಯುದ್ಧಮಕಾಸೀತಿ ಸೀಲಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಪಿಹಿತದ್ವಾರೇ ಗಬ್ಭೇ ಸಯನಪೀಠೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಮೇತ್ತಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಮೇತ್ತಾಮುಖೇನ ಉಪ್ಪನ್ನರಾಗೇನ ಅನ್ಧೀಕತೋ ಭರಿಯಾಯ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ದ್ವಾರಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಭಿತ್ತಿಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾಪಿ ನಿಕ್ಖಮಿತುಕಾಮತಾಯ ಭಿತ್ತಿಂ ಪಹರಿ। ತೇನಾಹ
ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ‘‘ಕಾಲಕತೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಕಾಲಕತೇ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾ ನ ಇಜ್ಝತೀತಿ? ಮೇತ್ತಾಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ಅಯೋಗ್ಯಟ್ಠಾನಭಾವತೋ। ನ ಹಿ ಮತಪುಗ್ಗಲೋ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರಾರಹೋ। ಯತ್ಥ ಸತಿ ಸಮ್ಭವೇ ಪಯೋಗತೋ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರೋ ಲಬ್ಭೇಯ್ಯ, ತತ್ಥೇವ ಮಾನಸೋ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರೋ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ। ದುಕ್ಖಾಪನಯನಮೋದಪ್ಪವತ್ತೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಕರುಣಾಭಾವನಾದೀನಮ್ಪಿ ಕಾಲಕತೇ ಅನಿಜ್ಝನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪಗುಣಮೇತ್ತಾಝಾನೋ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಕಾಲಕತಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ತಂ ಮೇತ್ತಾಯ ಫರಿತುಕಾಮೋ ‘‘ಆಚರಿಯಂ ಆರಬ್ಭ ಮೇತ್ತಂ ಆರಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಗುಣಾವ ಮೇ ಮೇತ್ತಾಝಾನಸಮಾಪತ್ತೀ’’ತಿ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ। ಗವೇಸಾಹೀತಿ ‘‘ಯಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸಮೇತ್ತಂ ಆರಭಸಿ, ಸೋ ಜೀವತಿ ನ ಜೀವತೀ’’ತಿ ಜಾನಾಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮೇತ್ತಾಯನ್ತೋತಿ ಮೇತ್ತಂ ಕರೋನ್ತೋ, ಮೇತ್ತಂ ಭಾವೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨೪೧. ಅತ್ತನಿ ಭಾವನಾ ನಾಮ ಸಕ್ಖಿಭಾವತ್ಥಾತಿ ನಾನಾವಿಧಸುಖಾನುಬನ್ಧಅನವಜ್ಜಸುಖಅಬ್ಯಾಸೇಕಸುಖಾದಿ ಯಂ ಅತ್ತನಿ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ನಿದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತಸ್ಸ ವತ್ತಮಾನತಾಯ ಆಹ ‘‘ಅಹಂ ಸುಖಿತೋ ಹೋಮೀ’’ತಿ। ಸರೀರಸುಖಂ ನಾಮ ಅನೇಕನ್ತಿಕಂ, ಈದಿಸಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅನೋಕಾಸಂ ಚಿತ್ತದುಕ್ಖನ್ತಿ ತದಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ನಿದ್ದುಕ್ಖೋತಿ ವಾ’’ತಿ। ಹೋಮೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಥಾ ಅವೇರೋತಿಆದೀಸು, ವಿಸೇಸತೋ ಚ ದುಕ್ಖಾಭಾವೇ ಸುಖಸಞ್ಞಾ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ನಿದ್ದುಕ್ಖತಾ ವೇರೀನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವೇರಸಞ್ಞಿತಾನಂ ಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಾವತೋ, ವಿಸೇಸತೋ ಬ್ಯಾಪಾದವಿರಹತೋ ಈಘಸಞ್ಞಿತಾಯ ಈತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ, ಅನವಜ್ಜಕಾಯಿಕಸುಖಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಚ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅವೇರೋ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜೋ ಅನೀಘೋ ಸುಖೀ’’ತಿ। ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರಾಮೀತಿ ಏವಂಭೂತೋ ಹುತ್ವಾ ಮಮ ಅತ್ತಭಾವಂ ಪವತ್ತೇಮಿ, ಯಾಪೇಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಯಂ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ಏವಂ ಸತಿ, ಯದಿ ಅತ್ತನಿಪಿ ಮೇತ್ತಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಯಂ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಕಥಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ।
ತನ್ತಿ ವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು ವಚನಂ। ಅಪ್ಪನಾವಸೇನಾತಿ ಅಪ್ಪನಾವಹಭಾವನಾವಸೇನ। ಇದನ್ತಿ ‘‘ಅಹಂ ಸುಖಿತೋ ಹೋಮೀ’’ತಿಆದಿವಚನಂ। ಸಕ್ಖಿಭಾವವಸೇನಾತಿ ಅಹಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಸುಖಕಾಮಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸು ಮಯಾ ಅತ್ತನಿ ವಿಯ ಸುಖೂಪಸಂಹಾರೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಏವಂ ತತ್ಥ ಅತ್ತಾನಂ ಸಕ್ಖಿಭಾವೇ ‘‘ಸಚೇಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಅತ್ತನಿ ಭಾವನಾ ಅಪ್ಪನಾವಹಾ ನ ಹೋತೀತಿ? ಅತ್ತಸಿನೇಹವಸೇನ ಸಪರಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ। ಕೋಟ್ಠಾಸನ್ತರೇ ಪನ ಭಾವಿತಭಾವನಸ್ಸ ತತ್ಥಾಪಿ ಸೀಮಸಮ್ಭೇದೋ ಹೋತಿಯೇವ।
ಸಬ್ಬಾ ದಿಸಾತಿ ಅನವಸೇಸಾ ದಸಪಿ ದಿಸಾ। ಅನುಪರಿಗಮ್ಮ ಚೇತಸಾತಿ ಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಯೇಸನವಸೇನ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ। ನೇವಜ್ಝಗಾ ಪಿಯತರಮತ್ತನಾ ಕ್ವಚೀತಿ ಸಬ್ಬುಸ್ಸಾಹೇನ ಪರಿಯೇಸನ್ತೋ ಅತಿಸಯೇನ ಅತ್ತತೋ ಪಿಯತರಂ ಅಞ್ಞಂ ಸತ್ತಂ ಕತ್ಥಚಿ ದಿಸಾಯ ನೇವ ಅಧಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ನ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ। ಏವಂ ಪಿಯೋ ಪುಥು ಅತ್ತಾ ಪರೇಸನ್ತಿ ಏವಂ ಕಸ್ಸಚಿ ಅತ್ತತೋ ಪಿಯತರಸ್ಸ ಅನುಪಲಬ್ಭನವಸೇನ ಪುಥು ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅತ್ತಾ ಪಿಯೋ। ತಸ್ಮಾ ತೇನ ಕಾರಣೇನ, ಅತ್ತಕಾಮೋ ಅತ್ತನೋ ಹಿತಸುಖಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ, ಪರಂ ಸತ್ತಂ ಅನ್ತಮಸೋ ಕುನ್ಥಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಮ್ಪಿ, ನ ಹಿಂಸೇ ನ ಹನೇಯ್ಯ, ನ ವಿಹೇಠೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಯಂ ನಯೋತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಸತ್ತೇಹಿ, ಅತ್ತನೋ ಚ ಪಿಯತರಭಾವಂ ನಿದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತೇಸು ಕರುಣಾಯನಂ ವದತಾ ಭಗವತಾ ಸುಖೇಸಿತಾಯ ‘‘ಅತ್ತಾನಂ ಸಕ್ಖಿಭಾವೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಸತ್ತೇಸು ಮೇತ್ತಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾಯ ನಯದಸ್ಸನಂ ಕತಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨೪೨. ಸುಖಪವತ್ತನತ್ಥನ್ತಿ ಸುಖೇನ ಅಕಿಚ್ಛೇನ ಮೇತ್ತಾಯ ಪವತ್ತನತ್ಥಂ। ಯ್ವಾಸ್ಸಾತಿ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ। ಪಿಯೋತಿ ಇಟ್ಠೋ। ಮನಾಪೋತಿ ಮನವಡ್ಢನಕೋ। ಗರೂತಿ ಗುಣವಿಸೇಸವಸೇನ ಗರುಕಾತಬ್ಬೋ। ಭಾವನೀಯೋತಿ ಸಮ್ಭಾವೇತಬ್ಬೋ। ಆಚರಿಯಮತ್ತೋತಿ ಸೀಲಾದಿನಾ ಆಚರಿಯಪ್ಪಮಾಣೋ। ಪಿಯವಚನಾದೀನೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅತ್ಥಚರಿಯಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸೀಲಸುತಾದೀನೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸದ್ಧಾದಿಕೇ, ಧುತಧಮ್ಮಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗಾದಿಕೇ ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
ಕಾಮನ್ತಿ ‘‘ಅಪ್ಪನಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ। ಸೀಮಾಸಮ್ಭೇದನ್ತಿ ಮರಿಯಾದಾಪನಯನಂ, ಅತ್ತಾ ಪಿಯೋ ಮಜ್ಝತ್ತೋ ವೇರೀತಿ ವಿಭಾಗಾಕರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತದನನ್ತರನ್ತಿ ತತೋ ಪಿಯಮನಾಪಗರುಭಾವನೀಯತೋ, ತತ್ಥ ವಾ ಮೇತ್ತಾಧಿಗಮತೋ ಅನನ್ತರಂ। ಅತಿಪ್ಪಿಯಸಹಾಯಕೇ ಮೇತ್ತಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಗರುಟ್ಠಾನೀಯೇ ಪಟಿಲದ್ಧಂ ಮೇತ್ತಾಮನಸಿಕಾರಂ ಅತಿಪ್ಪಿಯಸಹಾಯಕೇ ಉಪಸಂಹರಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಖೂಪಸಂಹಾರಕತಸ್ಸ ತಂ ಹೋತಿ ಪಗೇವ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಾನಂ ಮಜ್ಝತ್ತತೋ ವೇರೀಪುಗ್ಗಲೇತಿ ಮಜ್ಝತ್ತಪುಗ್ಗಲೇ ಮೇತ್ತಾಯನ್ತೇನ ತತ್ಥ ಪಗುಣಮನಸಿಕಾರಾಧಿಗಮೇನ ಪಿಯಭಾವಂ ಉಪಸಂಹರಿತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ವೇರೀಪುಗ್ಗಲಂ ಭಾವನಾಯ ಮಜ್ಝತ್ತೇ ಠಪೇತ್ವಾ ತತೋ ಮಜ್ಝತ್ತತೋ ಪಿಯಭಾವೂಪಸಂಹಾರೇನ ವೇರೀಪುಗ್ಗಲೇ ಮೇತ್ತಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ। ‘‘ವೇರೀಪುಗ್ಗಲೇ’’ತಿ ಚ ಇದಂ ಪುರಿಮಾವತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಮುದುಂ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾತಿ ಪಿಯಗರುಟ್ಠಾನೀಯೋ, ಅತಿಪ್ಪಿಯೋ, ಮಜ್ಝತ್ತೋ, ವೇರೀತಿ ಚತೂಸು ಪುಗ್ಗಲಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಪಠಮಂ ತಾವ ಪಿಯಗರುಟ್ಠಾನೀಯೇ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಂ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ ವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ತಥಾಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಕೋಟ್ಠಾಸನ್ತರೂಪಸಂಹಾರತ್ಥಂ ಮುದುಂ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಕತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ಅತಿಪ್ಪಿಯಸಹಾಯೇ ಅತಿಪ್ಪಿಯಭಾವಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಪಿಯಭಾವಮತ್ತೇ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇನ್ತೇನ ಭಾವನಾ ಉಪಸಂಹರಿತಬ್ಬಾ, ತಮ್ಪಿ ವಸೀಭಾವಾಪಾದನೇನ ಮುದುಂ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಕತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ಮಜ್ಝತ್ತೇ ಉದಾಸಿನಭಾವಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಪಿಯಭಾವಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಭಾವನಾ ಉಪಸಂಹರಿತಬ್ಬಾ, ಪುನ ತಮ್ಪಿ ವಸೀಭಾವಾಪಾದನೇನ ಮುದುಂ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಕತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ವೇರಿಮ್ಹಿ ವೇರೀಸಞ್ಞಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವೂಪಟ್ಠಪನಮುಖೇನ ಪಿಯಭಾವಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೇನ ಭಾವನಾ ಉಪಸಂಹರಿತಬ್ಬಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತದನನ್ತರೇ ತದನನ್ತರೇ ಉಪಸಂಹರಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ, ಝಾನಚಿತ್ತಂ ಉಪನೇತಬ್ಬಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ವೇರೀಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ನತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಬಲೇನ ವಾ ಏತರಹಿ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಅನತ್ಥಕರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಮಹಾಪುರಿಸಜಾತಿಕತ್ತಾತಿ ಮಹಾಪುರಿಸಸಭಾವತ್ತಾ ‘‘ಅನತ್ಥಂ ಕರೋನ್ತೇಪಿ ಪರೇ ವೇರೀಸಞ್ಞಾವ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ತೇನಾತಿ ತೇನ ಯೋಗಿನಾ। ಅತ್ಥಿ ವೇರೀಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೨೪೩. ಪುರಿಮಪುಗ್ಗಲೇಸೂತಿ ಪಿಯಾದೀಸು ಝಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇಸು ಪುರಿಮೇಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು। ಮೇತ್ತಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ಪಟಿಘಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಂ ಮೇತ್ತಾಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ। ಮೇತ್ತಾಯನ್ತೇನ ಪಟಿಘಂ ಪಟಿವಿನೋದೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ‘‘ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಪುಬ್ಬೇ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಅಸತಿಯಾ ಅಮನಸಿಕಾರೇನ ಪಟಿಘಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣತೋ ತಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಂ, ಸಮಾಪಜ್ಜನಞ್ಚ ವುತ್ತಂ। ಇದಾನಿ ಪನ ತಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸಪಿ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಪಿ ಯಥಾ ಪಟಿಘಂ ‘‘ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಮೇತ್ತಾಯನ್ತೇನ ಪಟಿಘಂ ವಿನೋದೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಮೇತ್ತಾಯನಮೇವ ಹಿ ಇಧ ಪಟಿಘವಿನೋದನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ನ ನಿಬ್ಬಾತೀತಿ ನ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ।
ಅನುಸಾರತೋತಿ ಅನುಗಮನತೋ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಘಟಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವಾಯಮಿತಬ್ಬಂ।
ತಞ್ಚ ಖೋ ಘಟನಂ ವಾಯಮನಂ। ಇಮಿನಾ ಇದಾನಿ ವಕ್ಖಮಾನೇನ ಆಕಾರೇನ।
ಉಭತೋ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ದಣ್ಡೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಉಭತೋದಣ್ಡಕಂ, ತೇನ। ಓಚರಕಾ ಲಾಮಕಾಚಾರಾ ಪಾಪಪುರಿಸಾ। ತತ್ರಾಪೀತಿ ತೇಸುಪಿ ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾನಿ ಓಕ್ಕನ್ತೇಸುಪಿ। ತೇನಾತಿ ಮನೋಪದೋಸೇನ। ನ ಸಾಸನಕರೋ। ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣಂ ಹಿ ಸಾಸನಂ। ತಸ್ಸೇವಾತಿ ತತೋಪಿ। ನಿಸ್ಸಕ್ಕೇ ಹಿ ಇದಂ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಸಮುಚ್ಚಯೇ ಚ ಏವ-ಸದ್ದೋ, ಪಠಮಂ ಕುದ್ಧಪುರಿಸತೋಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾತಿ ಕುಜ್ಝನೇನ। ಪಾಪಿಯೋತಿ ಪಾಪತರೋ। ಸಾರಮ್ಭಾದಿಕಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಾನುಬನ್ಧಸ್ಸ ವತ್ಥುಭಾವತೋ ಕೋಧಸ್ಸ ಸಾವಜ್ಜತಂ ಞತ್ವಾಪಿ ಕುಜ್ಝನತೋ ಸಚೇ ಕೋಧೇ ಅನವಜ್ಜಸಞ್ಞೀ ಕುದ್ಧಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನ ಪಟಿಕುಜ್ಝೇಯ್ಯಾತಿ ಕೇಚಿ। ಉಭಿನ್ನನ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ಉಭಿನ್ನನ್ತಿ ಉಭಯೇಸಂ ಲೋಕಾನಂ, ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸಪತ್ತಕನ್ತಾತಿ ಸಪತ್ತಕರಣಾತಿ ತೇಹಿ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಕೋಧನನ್ತಿ ಕುಜ್ಝನಸೀಲಂ। ಕೋಧನಾಯನ್ತಿ ಕೋಧನೋ ಅಯಂ, ಅಯನ್ತಿ ಚ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಕೋಧಪರೇತೋತಿ ಕೋಧೇನ ಅನುಗತೋ, ಪರಾಭಿಭೂತೋ ವಾ। ದುಬ್ಬಣ್ಣೋವ ಹೋತೀತಿ ಪಕತಿಯಾ ವಣ್ಣವಾಪಿ ಅಲಙ್ಕತಪಟಿಯತ್ತೋಪಿ ಮುಖವಿಕಾರಾದಿವಸೇನ ವಿರೂಪೋ ಏವ ಹೋತಿ ಏತರಹಿ, ಆಯತಿಂ ಚಾತಿ। ಕೋಧಾಭಿಭವಸ್ಸ ಏಕನ್ತಿಕಮಿದಂ ಫಲನ್ತಿ ದೀಪೇತುಂ ‘‘ದುಬ್ಬಣ್ಣೋ ವಾ’’ತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಕೋಧಾಭಿಭೂತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಪಚುರತ್ಥೋತಿ ನ ಪಹೂತಧನೋ। ನ ಭೋಗವಾತಿ ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗವತ್ಥುರಹಿತೋ। ನ ಯಸವಾತಿ ನ ಕಿತ್ತಿಮಾ।
ಛವಾಲಾತನ್ತಿ ಛವದಹನಾಲಾತಂ, ಚಿತಕಾಯಂ ಸನ್ತಜ್ಜನುಮ್ಮುಕ್ಕನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಉಭತೋಪದಿತ್ತನ್ತಿ ಉಭೋಸು ಕೋಟೀಸು ದಡ್ಢಂ। ಮಜ್ಝೇ ಗೂಥಗತನ್ತಿ ವೇಮಜ್ಝಟ್ಠಾನೇ ಸುನಖಸ್ಸ ವಾ ಸಿಙ್ಗಾಲಸ್ಸ ವಾ ಉಹದೇನ ಗೂಥೇನ ಮಕ್ಖಿತಂ। ಕಟ್ಠತ್ಥನ್ತಿ ದಾರುಕಿಚ್ಚಂ। ನೇವ ಫರತಿ ನ ಸಾಧೇತಿ। ತಥೂಪಮಾಹನ್ತಿ ತಥೂಪಮಂ ತಾದಿಸಂ ಅಹಂ। ಇಮನ್ತಿ ‘‘ಸೋ ಚ ಹೋತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾಲೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ಇತಿವು॰ ೯೨) ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಸತ್ಥಾ
ಸೋ ದಾನಿ ತ್ವನ್ತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಸುತ್ತಪದೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಓವದನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ।
೨೪೪. ಯೋ ಯೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಕಾಯಸಮಾಚಾರಾದೀಸು ಯೋ ಯೋ ಸುಚರಿತಧಮ್ಮೋ। ವೂಪಸನ್ತೋತಿ ಸಂಯತೋ। ಪರಿಸುದ್ಧೋತಿ ಕಿಲೇಸಮಲವಿಗಮೇನ ವಿಸುದ್ಧೋ। ಕಿಲೇಸದಾಹಾಭಾವೇನ ವಾ ಉಪಸನ್ತೋ, ಅನವಜ್ಜಭಾವೇನ ಪರಿಸುದ್ಧೋ, ಕಾಯಸಮಾಚಾರಸ್ಸೇವ ಉಪಸಮೋ ಚಿರಕಾಲಂ ಸಂಯತಕಾಯಕಮ್ಮತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
ತೇತಿ ವಚೀಮನೋಸಮಾಚಾರೇ।
ಸೋತಿ ಉಪಸನ್ತವಚೀಸಮಾಚಾರೋ ಪುಗ್ಗಲೋ। ಪಟಿಸನ್ಥಾರಕುಸಲೋತಿ ಯಥಾ ಪರೇಹಿ ಛಿದ್ದಂ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪಟಿಸನ್ಥರಣೇ ಕುಸಲೋ। ಸಖಿಲೋತಿ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಸುಖಸಮ್ಭಾಸೋತಿ ಪಿಯಕಥೋ। ಸಮ್ಮೋದಕೋತಿ ಸಮ್ಮೋದನೀಯಕಥಾಯ ಸಮ್ಮೋದನಸೀಲೋ। ಉತ್ತಾನಮುಖೋತಿ ವಿಕುಣಿತಮುಖೋ ಅಹುತ್ವಾ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸವಸೇನ ವಿಕಸಿತಮುಖೋ। ಪುಬ್ಬಭಾಸೀತಿ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಸಮಾಗತೋ ಪಟಿಸನ್ಥಾರವಸೇನ ಪಠಮಂಯೇವ ಆಭಾಸನಸೀಲೋ। ಮಧುರೇನ ಸರೇನ ಧಮ್ಮಂ ಓಸಾರೇತಿ ಸರಭಞ್ಞವಸೇನ। ಸರಭಾಣಂ ಪನ ಕರೋನ್ತೋ ಪರಿಮಣ್ಡಲೇಹಿ ಪರಿಪುಣ್ಣೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ಚ ಅಬ್ಯಾಕುಲೇಹಿ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಕಥೇತಿ।
ಸಬ್ಬಜನಸ್ಸ ಪಾಕಟೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಓಕಪ್ಪೇತ್ವಾತಿ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ। ಓಕಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಾ ಹಿ ಸದ್ಧಾ। ಓಹಿತಸೋತೋತಿ ಅವಹಿತಸೋತೋ, ಸುಸ್ಸುಸನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಟ್ಠಿಂಕತ್ವಾ ಅತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ, ಅತ್ಥಿಕೋ ವಾ ಹುತ್ವಾ।
‘‘ಏಕೋಪಿ ನ ವೂಪಸನ್ತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ, ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನಿರಯತೋ ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತೋ ಬಹುಕಾಲಂ ತತ್ಥೇವ ಸಂಸರತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಟ್ಠಮಹಾನಿರಯಸೋಳಸಉಸ್ಸದನಿರಯಪರಿಪೂರಕೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಞ್ಜೀವಾದಯೋ ಅಟ್ಠ ಮಹಾನಿರಯಾ। ಅವೀಚಿಮಹಾನಿರಯಸ್ಸ ದ್ವಾರೇ ದ್ವಾರೇ ಚತ್ತಾರೋ ಚತ್ತಾರೋ ಕತ್ವಾ ಕುಕ್ಕುಳಾದಯೋ ಸೋಳಸ ಉಸ್ಸದನಿರಯಾ। ಕಾರುಞ್ಞಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತಬ್ಬಂ ಮಹಾದುಕ್ಖಭಾಗಿಭಾವತೋ। ಯಸ್ಮಿಂ ‘‘ಕಾರುಞ್ಞಮ್ಪಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಆಘಾತೋ ವೂಪಸಮ್ಮತೀ’’ತಿ।
ಇಮಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಯೋ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ।
೨೪೫. ಯಂ ವೇರೀ ದುಕ್ಖಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಕಾಯೋ। ಕಿನ್ತಿ ಕಿಂ ಕಾರಣಂ। ತಸ್ಸಾತಿ ವೇರಿನೋ। ಅವಿಸಯೇತಿ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಅಗೋಚರೇ। ಸಚಿತ್ತೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇ। ಮಹಾನತ್ಥಕರನ್ತಿ ಇಧಲೋಕತ್ಥಪರಲೋಕತ್ಥಪರಮತ್ಥಾನಂ ವಿರಾಧನವಸೇನ ಮಹತೋ ವಿಪುಲಸ್ಸ, ನಾನಾವಿಧಸ್ಸ ಚ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಭೇದಸ್ಸ ಅನತ್ಥಸ್ಸ ಕಾರಣಂ। ಮೂಲನಿಕನ್ತನನ್ತಿ ಸೀಲಸ್ಸ ಮೂಲಾನಿ ನಾಮ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಖನ್ತಿಮೇತ್ತಾನುದ್ದಯಾ, ತೇಸಂ ಛಿನ್ದನಂ। ಕೋಧೋ ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋವ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಸೇನ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಾದೀನಿ ಉಚ್ಛಿನ್ದತಿ। ಜಳೋತಿ ಅನ್ಧಬಾಲೋ।
ಅನರಿಯಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ವೇರಿನಾ ಕತಮಹಾಪರಾಧಮಾಹ। ಯೋ ಸಯನ್ತಿ ಯೋ ತ್ವಂ ಸಯಮ್ಪಿ। ದೋಸೇತುಕಾಮೋತಿ ಕೋಧಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಕಾಮೋ। ಯದಿ ಕರಿ ಯದಿ ಅಕಾಸಿ। ದೋಸುಪ್ಪಾದೇನಾತಿ ದೋಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನೇನ। ದುಕ್ಖಂ ತಸ್ಸ ಚ ನಾಮಾತಿ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ನಾಮ ತಸ್ಸ ಅಪರಾಧಕಸ್ಸ। ನಾಮಾತಿ ಅಸಮ್ಭಾವನೇ ನಿಪಾತೋ, ತೇನ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಅನೇಕನ್ತಿಕನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಾಹಸಿ ವಾ ನ ವಾ’’ತಿ, ಕರಿಸ್ಸಸಿ ನ ವಾ ಕರಿಸ್ಸಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಹಿತಂ ಮಗ್ಗನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಅಹಿತಾವಹಂ ದುಗ್ಗತಿಮಗ್ಗಂ।
ಅಟ್ಠಾನೇತಿ ದೋಸೋ ತವ ಅಪ್ಪಿಯಸ್ಸ ಕಾರಾಪಕೋ, ಸತ್ತು ಪನ ತಸ್ಸ ವಸವತ್ತಿತಾಯ ದಾಸಸದಿಸೋತಿ ಅಟ್ಠಾನಂ ಪಚ್ಚಾಪಕಿರಿಯಾಯ। ತಸ್ಮಾ ತಮೇವ ದೋಸಂ ಛಿನ್ದಸ್ಸು ಉಚ್ಛಿನ್ದ। ಖಣಿಕತ್ತಾತಿ ಉದಯವಯಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಕಾಲಸಙ್ಖಾತೋ ಖಣೋ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಖಣಿಕಾ, ತಬ್ಭಾವತೋ ಖಣಪಭಙ್ಗುಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಸ್ಸ ದಾನೀಧ ಕುಜ್ಝಸೀತಿ ಅಪರಾಧಕಸ್ಸ ಸನ್ತಾನೇ ಯೇಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ತೇ ಅಪರಾಧೋ ಕತೋ, ತೇ ತಂಖಣಂಯೇವ ಸಬ್ಬಸೋ ನಿರುದ್ಧಾ। ಇದಾನಿ ಪನ ಅಞ್ಞೇ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಕಸ್ಸ ತ್ವಂ ಇಧ ಕುಜ್ಝಸಿ। ನ ಹಿ ಯುತ್ತಂ ಅನಪರಾಧೇಸು ಕುಜ್ಝನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಂ ವಿನಾ ಕಸ್ಸ ಸೋ ಕರೇತಿ ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಂ ಕರೋತಿ, ತಂ ದುಕ್ಖಕಿರಿಯಾಯ ವಿಸಯಭೂತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಿನಾ ಕಸ್ಸ ನಾಮ ಸೋ ದುಕ್ಖಕಾರಕೋ ದುಕ್ಖಂ ಕರೇ ಕರೇಯ್ಯ। ಸಯಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಹೇತು ತ್ವಮಿತೀತಿ ಏವಂ ಸಯಮ್ಪಿ ತ್ವಂ ಏತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಕಿಂ ಕಾರಣಾ ತಸ್ಸ ಕುಜ್ಝಸಿ ನ ತುಯ್ಹನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨೪೬. ಪರಲೋಕೇಪಿ ಅನುಗಾಮಿಭಾವತೋ ಕಮ್ಮಂಯೇವ ಸಕಂ ಸನ್ತಕಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ, ತೇಸಂ ಭಾವೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ನಾಮ ನಿಸೇಧನತ್ಥಾ, ನಿಸೇಧನಞ್ಚ ಭಾವಿನೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ। ಪಟಿಘವಸೇನ ಪನ ಪವತ್ತಕಮ್ಮಂ ಪಾಕಟಭಾವತೋ ಆಸನ್ನಂ, ಪಚ್ಚಕ್ಖಞ್ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಇದಞ್ಚಾ’’ತಿ। ಚ-ಸದ್ದೋ ಬ್ಯತಿರೇಕೇ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಫಲನಿಸ್ಸನ್ದೇನ ‘‘ನೇವ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ವುಚ್ಚಮಾನಮೇವತ್ಥಂ ಜೋತೇತಿ। ನೇವ ಸಮತ್ಥನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ನಿರಯೇ ನಿಯುತ್ತಂ, ಜಾತನ್ತಿ ವಾ ನೇರಯಿಕಂ। ಅತ್ತಾನಂಯೇವ ಓಕಿರತಿ ದೋಸರಜೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೨೪೭. ಸತ್ಥು ಪುಬ್ಬಚರಿಯಗುಣಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ, ಸತ್ಥು ಗಾರವೇನಾಪಿ ಪಟಿಘಂ ವೂಪಸಮೇಯ್ಯಾತಿ।
ಬೋಧಿಸತ್ತೋಪಿ ಸಮಾನೋ ನನು ತೇ ಸತ್ಥಾ ಚಿತ್ತಂ ನಪ್ಪದೂಸೇಸಿ, ಪಗೇವ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ದೇವಿಯಾ ಪದುಟ್ಠೇನಾತಿ ದೇವಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪದುಬ್ಭಿನಾ ಮಿಚ್ಛಾಚಾರವಸೇನ ಅಪರದ್ಧೇನ। ಯತ್ಥ ಸುಸಾನೇ ಛವಸರೀರಂ ಛಡ್ಡೀಯತಿ, ತಂ ಆಮಕಸುಸಾನಂ। ನಿಖಞ್ಞಮಾನೋತಿ ನಿಖಣಿಯಮಾನೋ। ಪುರಿಸಕಾರಂ ಕತ್ವಾತಿ ಆವಾಟತೋ ನಿಕ್ಖಮನತ್ಥಾಯ ಬಾಹುಬಲೇನ ಪುರಿಸಕಾರಂ ಕತ್ವಾ। ಯಕ್ಖಾನುಭಾವೇನಾತಿ ಅಡ್ಡವಿನಿಚ್ಛಯೇನ ಆರಾಧಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಯಕ್ಖಸ್ಸ ಆನುಭಾವೇನ। ಸಿರಿಗಬ್ಭನ್ತಿ ವಾಸಾಗಾರೇ।
ಆಸೀಸೇಥೇವಾತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತೇ ಅತ್ಥೇ ಞಾಯತೋ ಅನವಜ್ಜತೋ ಆಸಂ ಕರೇಯ್ಯ। ನ ನಿಬ್ಬಿನ್ದೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಏವಂ ಕಿಚ್ಛಾಪನ್ನಸ್ಸ ಮೇ ಕುತೋ ಸೋತ್ಥಿಭಾವೋ’’ತಿ ನ ನಿಬ್ಬಿನ್ದೇಯ್ಯ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಆಪದಾಸು ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಥಾಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಉದಾ॰ ೫೩)। ಯಥಾ ಇಚ್ಛಿನ್ತಿ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಕಸ್ಸಚಿ ಪೀಳಂ ಅಕತ್ವಾ ರಜ್ಜೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಅತ್ತಾನಂ ಇಚ್ಛಿಂ, ತಥಾ ಅಹಂ ಅಹುನ್ತಿ ಪಸ್ಸಾಮಿ। ವೋತಿ ಹಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ।
ಕಾಸಿರಞ್ಞಾತಿ ಕಲಾಬುನಾ ಕಾಸಿರಾಜೇನ। ಸಕಣ್ಟಕಾಹೀತಿ ಅಯಕಣ್ಟಕೇಹಿ ಸಕಣ್ಟಕಾಹಿ।
ಮಹಲ್ಲಕೋತಿ ವುದ್ಧೋ ವಯೋಅನುಪ್ಪತ್ತೋ। ರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ।
ಚಿತ್ತಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಕಾಲೋತಿ
ಪುಥುಸಲ್ಲೇನಾತಿ ವಿಪುಲೇನ ಸಲ್ಲೇನ। ನಾಗೋತಿ ಹತ್ಥಿನಾಗೋ। ವಧೀತಿ ವಿಜ್ಝಿ, ಮಾರೇಸೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಂ ಠಾನಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಮಯಿ ಏವಂ ಕರಣಂ ನಾಮ ನ ತವ ವಸೇನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಸ್ಸ ವಾ ರಞ್ಞೋ, ರಾಜಮತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಅಯಂ ಪಯೋಗೋ ಉಯ್ಯೋಜನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಛಬ್ಬಣ್ಣರಸ್ಮೀತಿ ನೀಲಪೀತಲೋಹಿತಾದಿವಸೇನ ಛಬ್ಬಣ್ಣಮಯೂಖಾ। ಛಬ್ಬಣ್ಣಕಿರಣವನ್ತದನ್ತತಾಯ ಹಿ ತೇ ಹತ್ಥೀ ‘‘ಛದ್ದನ್ತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ನ ಛದ್ದನ್ತವನ್ತತಾಯ।
ಛಾತೋತಿ ಜಿಘಚ್ಛಿತೋ। ಖಾದೇಯ್ಯಾತಿ ಖಾದೇಯ್ಯಂ, ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ। ಆಹಿತೋತಿ ಸಮ್ಬಲನ್ತಿ ಮಗ್ಗಾಹಾರಂ। ತಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಉಪಚಾರೇನ ಪಥಸ್ಸ ಹಿತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಾಥೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಪಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಮಿತ್ತದುಬ್ಭೀ ವತಾಯಂ ಅನ್ಧಬಾಲೋ’’ತಿ ಕಾರುಞ್ಞೇನ ಅಸ್ಸುಪುಣ್ಣೇಹಿ ನೇತ್ತೇಹಿ ತಂ ಪುರಿಸಂ ಉದಿಕ್ಖಮಾನೋ।
ಮಾ ಅಯ್ಯೋಸಿ ಮೇ ಭದನ್ತೇತಿ ಏತ್ಥ ಮಾತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಮಾತಿ ವಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ, ತೇನ ಉಪರಿ ತೇನ ಕಾತಬ್ಬಂ ವಿಪ್ಪಕಾರಂ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ। ಅಯ್ಯೋ ಮೇತಿ ಅಯ್ಯಿರಕೋ ತ್ವಂ ಮಮ ಅತಿಥಿಭಾವತೋ। ಭದನ್ತೇತಿ ಪಿಯಸಮುದಾಚಾರೋ। ತ್ವಂ ನಾಮೇತಾದಿಸಂ ಕರೀತಿ ತ್ವಮ್ಪಿ ಏವರೂಪಂ ಅಕಾಸಿ ನಾಮ।
ತಿರಚ್ಛಾನಭೂತೋಪಿ ಪನ ಮಹಾಕಪಿ ಹುತ್ವಾ ಖೇಮನ್ತಭೂಮಿಂ ಸಮ್ಪಾಪೇಸೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ಪೇಳಾಯ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತೇಪೀತಿ ಖುದ್ದಕಾಯ ಪೇಳಾಯ ಪಾದೇಹಿ ಕೋಟೇತ್ವಾ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತೇಪಿ। ಮದ್ದನ್ತೇಪೀತಿ ದುಬ್ಬಲಭಾವಕರಣತ್ಥಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಮದ್ದನ್ತೇಪಿ। ಅಲಮ್ಪಾನೇತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ಅಹಿತುಣ್ಡಿಕೇ।
ಪೀತಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅವುತ್ತತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ, ತೇನ ಓದಾತಮಞ್ಜಿಟ್ಠಾದಿಂ ಅವುತ್ತಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಚಿತ್ತಾನುವತ್ತನ್ತೋತಿ ಚಿತ್ತಂ ಅನುವತ್ತನ್ತೋ। ಹೋಮಿ ಚಿನ್ತಿತಸನ್ನಿಭೋ ಏವಮಯಂ ಬಹುಲಾಭಂ ಲಭತೂತಿ। ಆನುಭಾವೇನ ಪನ ಥಲಂ ಕರೇಯ್ಯ ಉದಕಂ…ಪೇ॰… ಛಾರಿಕಂ ಕರೇ। ಏವಂ ಪನ ಯದಿ ಚಿತ್ತವಸೀ ಹೇಸ್ಸಂ…ಪೇ॰… ಉತ್ತಮತ್ಥೋ ನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ತದಾ ಅತ್ತನಾ ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಂ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಭಗವಾ। ತತ್ಥ ಉತ್ತಮತ್ಥೋತಿ ಬುದ್ಧಭಾವಮಾಹ। ಭೋಜಪುತ್ತೇಹೀತಿ ಲುದ್ದಪುತ್ತೇಹಿ।
ಅಳಾರಾತಿ ಅತಿಕಸ್ಸಾತಿ ನಾಸಾಯ ಆವುತರಜ್ಜುಂ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ। ಸಮ್ಪರಿಗಯ್ಹಾತಿ ಕಾಳವೇತ್ತಲತಾದೀಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ, ಅಚ್ಛರಿಯಾನಿ ದುಸ್ಸಹಾನಂ ಸಹನವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಅತಿವಿಯ ಅಯುತ್ತಂ ಅಪ್ಪತಿರೂಪಂ ಪಟಿಘಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದನೇನ ಕೇನಚಿ ಅಪ್ಪಟಿಸಮಖನ್ತಿಗುಣಸ್ಸ ಸತ್ಥುಸಾಸನಾವೋಕ್ಕಮನಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ।
೨೪೮. ‘‘ಅನಮತಗ್ಗೋಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಂಸಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೨೪; ೩.೯೯, ೧೦೦; ೩.೫.೫೨೦; ಕಥಾ॰ ೭೫) ಆಗತಾನಿ ಸುತ್ತಪದಾನಿ ಅನಮತಗ್ಗಸದ್ದೋ, ತದತ್ಥೋ ವಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅನಮತಗ್ಗಿಯಾನಿ।
ಅಜೇಹಿ ಅಜಪಥೋ। ಸಙ್ಕೂ ಲಗ್ಗಾಪೇತ್ವಾ ತೇ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಗಮನಮಗ್ಗೋ ಸಙ್ಕುಪಥೋ। ಸಙ್ಕೂತಿ ಅಙ್ಕುಸಾಕಾರೇನ ಕತದೀಘದಣ್ಡೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಪಾತಮಗ್ಗದುಗ್ಗಮಗ್ಗಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಉಭತೋಬ್ಯೂಳ್ಹೇತಿ ಸಮ್ಪಹಾರತ್ಥಂ ದ್ವೀಹಿಪಿ ಪಕ್ಖೇಹಿ ಗಾಳ್ಹಸನ್ನಾಹೇ। ಅಞ್ಞಾನಿ ಚ ದುಕ್ಕರಾನಿ ಕರಿತ್ವಾ ಧನಾಸಾಯ ಪಬ್ಬತವಿದುಗ್ಗನದೀವಿದುಗ್ಗಾದಿಪಕ್ಖನ್ದನವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಮಂ ಪೋಸೇಸಿ, ಉಪಕಾರಂ ಅಕಾಸಿ, ತತ್ರ ನಪ್ಪತಿರೂಪಂ ಮನಂ ಪದೂಸೇತುನ್ತಿ ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದನಞ್ಚ ಏತರಹಿ ದಿಸ್ಸಮಾನೇನ ಪುತ್ತಾದೀನಂ ಪೋಸನಾದಿನಾ ಅತೀತಸ್ಸ ಅನುಮಾನತೋ ಗಹಣವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೨೪೯. ಮೇತ್ತಾಯಾತಿ ಮೇತ್ತಾಸಙ್ಖಾತಾಯ, ಮೇತ್ತಾಸಹಿತಾಯ ವಾ। ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾತಿ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಾನೇ। ಆಸೇವಿತಾಯಾತಿ ಆದರೇನ ಸೇವಿತಾಯ। ಭಾವಿತಾಯಾತಿ ವಡ್ಢಿತಾಯ। ಬಹುಲೀಕತಾಯಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕತಾಯ। ಯಾನೀಕತಾಯಾತಿ ಯುತ್ತಯಾನಂ ವಿಯ ಕತಾಯ। ವತ್ಥುಕತಾಯಾತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನವತ್ಥುಂ ವಿಯ ಕತಾಯ। ಅನುಟ್ಠಿತಾಯಾತಿ ಅಧಿಟ್ಠಿತಾಯ। ಪರಿಚಿತಾಯಾತಿ ಪರಿಚಿಣ್ಣಾಯ ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವಾಯ। ಸುಸಮಾರದ್ಧಾಯಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಸಮ್ಪಾದಿತಾಯ। ಪಾಟಿಕಙ್ಖಾತಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ ಅವಸ್ಸಂಭಾವಿನೋ। ಸೇಸಂ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ।
೨೫೦. ಧಾತುವಿನಿಬ್ಭೋಗೋತಿ ಸಸಮ್ಭಾರಸಙ್ಖೇಪಾದಿನಾ ಧಾತೂನಂ ವಿನಿಬ್ಭುಜನಂ। ಅಪರಾಧೋ ನಾಮ ಅಪರಜ್ಝನ್ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ರೂಪಧಮ್ಮಮುಖೇನ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಕಿಂ ಕೇಸಾನಂ ಕುಜ್ಝಸೀ’’ತಿಆದಿ, ಕೇಸಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಅಪರಜ್ಝನಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಇದಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ‘‘ಅಥ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಉಪಾದಾಯ, ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಉಪಾದಾಯ-ಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಕೋಧಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠಾನಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಯಥಾ ಆರಗ್ಗೇ ಸಾಸಪಸ್ಸ, ಆಕಾಸೇ ಚ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠಾನಂ ನತ್ಥಿ, ಏವಮಸ್ಸ ‘‘ವೇರೀ’’ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಕೋಧಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠಾನಂ ನ ಹೋತಿ, ಕೇಸಾದೀನಂ ಅಕುಜ್ಝಿತಬ್ಬತೋ, ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ।
೨೫೧. ಸಂವಿಭಾಗೋತಿ ಆಮಿಸಸಂವಿಭಾಗೋ। ಪರಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಸ್ಸ। ಭಿನ್ನಾಜೀವೋತಿ ಅಪರಿಸುದ್ಧಾಜೀವೋ। ತಸ್ಸೇವಂ ಕರೋತೋತಿ ಏವಂ ಸಂವಿಭಾಗಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ದಾಯಕಸ್ಸ। ಇತರಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಸ್ಸ। ‘‘ಮಮ ಮಾತರಾ ಉಪಾಸಿಕಾಯ ದಿನ್ನೋ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಧಮ್ಮಿಯಲಾಭೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ। ತೇನ ಪನ ತಸ್ಸ ಆಗಮನಸುದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಸಬ್ಬತ್ಥಸಾಧಕನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ತತ್ಥೋ ಪರತ್ಥೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕೋ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೬೯; ಚೂಳನಿ॰ ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೫) ಏವಮಾದೀನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅತ್ಥಾನಂ, ಹಿತಾನಂ, ಪಯೋಜನಾನಞ್ಚ ನಿಪ್ಫಾದಕಂ। ಉನ್ನಮನ್ತಿ ದಾಯಕಾ। ನಮನ್ತಿ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾ।
೨೫೨. ಏವನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಕಕಚೂಪಮೋವಾದಾನುಸ್ಸರಣಾದೀಹಿ ಅತ್ತನೋ ಓವದನಾಕಾರೇಹಿ। ವೂಪಸನ್ತಪಟಿಘಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲೇನ ವಿನೋದಿತಾಘಾತಸ್ಸ। ತಸ್ಮಿಮ್ಪೀತಿ ವೇರೀಪುಗ್ಗಲೇಪಿ। ವೇರೀ-ಗಹಣೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಅಪ್ಪಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ವೇರಿಮ್ಹಿ ಮೇತ್ತಾಯ ಸಿದ್ಧಾಯ ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಮೇತ್ತಾಸಿದ್ಧಿತೋ, ಪಿಯತೋ ಪನ ಅತಿಪ್ಪಿಯಸಹಾಯಕಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಗಹಣಂ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಸ್ಸ ದುಬ್ಬಿನಿಮೋಚಯಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಮೇತ್ತಾವಸೇನಾತಿ ಮೇತ್ತಾಯನವಸೇನ। ಸಮಚಿತ್ತತನ್ತಿ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರೇನ ಸಮಾನಚಿತ್ತತಂ। ಸೀಮಾಸಮ್ಭೇದೋ ಸಾ ಏವ ಸಮಚಿತ್ತತಾ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇತಿ ಮೇತ್ತಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕಪುಗ್ಗಲೇ। ನಿಸಿನ್ನೇತಿ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣೇ ಭುಮ್ಮಂ।
ಹಿತಮಜ್ಝತ್ತೇತಿ ಪಿಯೇ, ಮಜ್ಝತ್ತೇ ಚ। ಚತುಬ್ಬಿಧೇತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೇ ಜನೇ, ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನಾನತ್ತನ್ತಿ ಪಿಯಮಜ್ಝತ್ತಾದಿನಾನಾಕರಣಂ। ಹಿತಚಿತ್ತೋವ ಪಾಣಿನನ್ತಿ ಕೇವಲಂ ಸತ್ತೇಸು ಹಿತಚಿತ್ತೋ ಏವಾತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ, ನ ಪನ ‘‘ಮೇತ್ತಾಯ ನಿಕಾಮಲಾಭೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಕುಸಲೀ’’ತಿ ವಾ ಪವುಚ್ಚತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ತಾದೀಸು ಪಸ್ಸತಿ ನಾನತ್ತನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ಹಿತಚಿತ್ತೋ ಕುಸಲೀತಿ ನ ವುಚ್ಚತೀತಿ? ಸಾತಿಸಯಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ವಸೇನ ಕುಸಲಿಭಾವಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಇಮಸ್ಸ ಚ ನ ನಿಕಾಮಲಾಭೀ ಮೇತ್ತಾಯ ಯತೋ ಅತ್ತಾದೀಸು ಪಸ್ಸತಿ ನಾನತ್ತಂ। ಕುಸಲೀತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಹಿತಚಿತ್ತೋವ ಪಾಣಿನನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಗಾಮಸೀಮಾದಯೋ ವಿಯ ಗಾಮನ್ತರಾದೀಹಿ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾತೇ ಮೇತ್ತಾವಿಸಯೇ ಭಾವನಾಯ ಪುಬ್ಬೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಮರಿಯಾದಾರೂಪೇನ ಠಿತತ್ತಾ ಅತ್ತಾದಯೋ ಇಧ ಸೀಮಾ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಸೀಮಾಯೋ’’ತಿ। ಸಮ್ಭಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಸಮ್ಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮಂ ಫರತಿ ಮೇತ್ತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಮಹಾವಿಸೇಸೋತಿ ಮಹನ್ತೋ ಭಾವನಾಯ ವಿಸೇಸೋ ಅತಿಸಯೋ। ಪುರಿಮೇನ ಪುರಿಮತೋ ಅತ್ತಾದಿನಾನತ್ತದಸ್ಸಿನಾ। ನ ನಾಯತೀತಿ ನ ಞಾಯತಿ।
೨೫೩. ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಉಪಚಾರಞ್ಚ ಲದ್ಧಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತಮೇವ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸೀಮಾಸಮ್ಭೇದವಸೇನ ಪವತ್ತಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ। ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವ ಅಕಿಚ್ಛೇನೇವ, ಪಗೇವ ಪರಿಪನ್ಥಸ್ಸ ವಿಸೋಧಿತತ್ತಾ।
ಏತ್ತಾವತಾತಿ ಏತ್ತಕೇನ ಭಾವನಾನುಯೋಗೇನ। ಅನೇನ ಯೋಗಿನಾ। ಪಞ್ಚಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನನ್ತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋ ಏವ।
‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರವಸೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಕ್ಖಮಾನಾಯ ವಿಕುಬ್ಬನಾಯ ತೇಸಂ ಸಾಧಾರಣತಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ನ ಉಪಚಾರಮತ್ತಲಾಭಿನೋ। ಪಗುಣಬಲವಭಾವಾಪಾದನೇನ ವೇಪುಲ್ಲಾದಿವಿಸೇಸಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಓಧಿಸೋ, ಅನೋಧಿಸೋ ಚ ದಿಸಾಫರಣಾದಿವಸೇನ ಝಾನಸ್ಸ ಪವಿಜಮ್ಭನಾ ವಿಕುಬ್ಬನಾ ವಿವಿಧಾ ಕಿರಿಯಾತಿ ಕತ್ವಾ।
೨೫೪. ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನಾತಿ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಯಾವ ಭಙ್ಗಾ ಮೇತ್ತಾಯ ಸಹ ಪವತ್ತೇನ ಸಂಸಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಮೇತ್ತಾಯ ಸಹಗತಂ, ತಾಯ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿವಿಧಿನಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಆಗತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮೇತ್ತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೇನಾ’’ತಿ। ಚೇತೋ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಅಧಿಚೇತಸೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ॰ ೧೫೩; ಉದಾ॰ ೩೭) ಸಮಾಧಿಪರಿಯಾಯೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ತತೋ ವಿಸೇಸೇತುಂ ‘‘ಚೇತಸಾತಿ ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತನ್ತಿ ಏತಂ ಪದಂ। ದಿಸೋಧಿಪರಿಗ್ಗಹೋ ಸತ್ತೋಧಿಪರಿಗ್ಗಹಮುಖೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏಕಿಸ್ಸಾ ದಿಸಾಯ ಪಠಮಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಸತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿ। ದಿಸಾಸು ಹಿ ಠಿತಸತ್ತಾ ದಿಸಾಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕದಿಸಾಪರಿಯಾಪನ್ನಸತ್ತಫರಣವಸೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಫರಣಞ್ಚ ಸಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಫಸ್ಸನಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸನಂ ಗಹಣಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಫರಿತ್ವಾತಿ ಫುಸಿತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ। ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾಧಿಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಮೇತ್ತಾಝಾನುಪತ್ಥಮ್ಭಿತಂ। ತಥಾತಿ ನಿಯಮನಂ। ತಂ ದುತಿಯನ್ತಿ ಉಪಮೇಯ್ಯದಸ್ಸನಂ, ಉಪಮೇಯ್ಯಞ್ಚ ನಾಮ ಉಪಮಂ, ತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಞ್ಚ ವಿನಾ ನತ್ಥೀತಿ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಪುರತ್ಥಿಮಾದೀಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತಥಾ ದುತಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ತತಿಯಂ ಚತುತ್ಥನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ತದನನ್ತರನ್ತಿ ಚ ಫರಣಾಪೇಕ್ಖಂ ಅನನ್ತರಗ್ಗಹಣಂ, ನ ಫರಿತಬ್ಬದಿಸಾಪೇಕ್ಖಂ ದಿಸಾನಂ ಅನಿದ್ದಿಟ್ಠರೂಪತ್ತಾ। ಫರಣಾನುಕ್ಕಮೇನ ಹಿ ತಾಸಂ ದುತಿಯಾದಿತಾ, ನ ಸರೂಪತೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಂ ದಿಸ’’ನ್ತಿ। ಇತೀತಿ ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಚತಸ್ಸೋ, ಏವಂ ಉದ್ಧಂ ದಿಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏತೇನೇವ ನಯೇನಾ’’ತಿ। ಇದಮ್ಪಿ ಇತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಂ। ಪಾಳಿಯಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೦೯; ೩.೨೩೦; ವಿಭ॰ ೬೪೨) ಅಧೋ ತಿರಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಧೋದಿಸಮ್ಪಿ ತಿರಿಯಂ ದಿಸಮ್ಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತೇನೇವ ‘‘ದುತಿಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಪಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠತಾ ದೀಪಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಮೇವಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಇತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಂ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅಧೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾ ನಿರಯೇಸು, ನಾಗಭವನಾದೀಸು, ಯತ್ಥ ತತ್ಥ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಹೇಟ್ಠಿಮದಿಸಾಯ ಸತ್ತಾ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಏವಂ ‘‘ಉದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ದೇವಲೋಕೇ, ಯತ್ಥ ತತ್ಥ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಉಪರಿಮದಿಸಾಯಂ ಸತ್ತಾ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಮಜ್ಝತ್ತಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಅರಿಯಾನರಿಯದೇವಮನುಸ್ಸಾದಿಕೇ ಪಭೇದೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಈಸಕಮ್ಪಿ ಬಹಿ ಅವಿಕ್ಖಿಪಮಾನೋತಿ ಅಪ್ಪಕಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನತೋ ಬಹಿ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಅನಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಥೋಕಮ್ಪಿ ಅವತ್ತಮಾನೋ। ಸಬ್ಬತ್ತತಾಯಾತಿ ವಾ ಸಬ್ಬೇನ ಅತ್ತಭಾವೇನ ಯಥಾ ಸಬ್ಬಭಾವೇನ ಅತ್ತನಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಭಾವೇ ಹಿತೇಸಿತಾ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಧಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಮೇತ್ತಾಯ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮೇತ್ತಾಯ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ಸತ್ತವಿಸಯೋ ಸಬ್ಬ-ಸದ್ದೋ, ಸೋ ಚ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಕಾಯಸಙ್ಖಾತಾ ಪಜಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಬ್ಬಾವನ್ತೋತಿ ಪದತ್ಥತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಬ್ಬಾವನ್ತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತವನ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಏತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬಧೀತಿ ದಿಸೋಧಿನಾ, ದೇಸೋಧಿನಾ ಚ ಅನೋಧಿಸೋಫರಣಂ ವುತ್ತಂ, ಸಬ್ಬತ್ತತಾಯ ಸಬ್ಬಾವನ್ತನ್ತಿ ಸತ್ತೋಧಿನಾ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನೋಧಿಸೋ ದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯಾ, ವೇವಚನಾನಿ। ವಿಪುಲಾದಿಸದ್ದಾ ಚೇತ್ಥ ತಾದಿಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಪುಲೇನಾತಿ ಏವಮಾದಿಪರಿಯಾಯದಸ್ಸನತೋ’’ತಿ। ಪರಿಯಾಯದಸ್ಸನೇ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ಗಹಿತಪದಾನಿಪಿ ತಥಾಸದ್ದೋ ವಾ ಇತಿಸದ್ದೋ ವಾ ನ ವುತ್ತೋತಿ ‘‘ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅನುವತ್ತಕೋ ತಥಾ-ಸದ್ದೋ ಚ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಚ ತೇಸಂ ಫರಣಾನನ್ತರಾದಿಟ್ಠಾನಂ ಅಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ತೇ ನ ವುತ್ತಾತಿ ಪುನ ‘‘ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಪುನ ವಚನಂ ನಿಗಮನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಗಮನವಸೇನ ವಾ ಏತಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ನನು ಚ ಸಮಾಪನವಸೇನ ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಪುನ ವಚನಂ ನಿಗಮನನ್ತಿ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ ಓಧಿಸೋಅನೋಧಿಸೋಫರಣಾನಂ ಸಮಾಪನೇ ಏವ ವುತ್ತತ್ತಾ। ವಿಪುಲೇನಾತಿ ಮಹನ್ತೇನ, ಮಹತ್ತಞ್ಚಸ್ಸ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾದೀಸು ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಏಕದೇಸಮೇವ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅನವಸೇಸಗ್ಗಹಣವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಫರಣವಸೇನ ವಿಪುಲತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ।
ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮತ್ಥತಾದೀಹಿ ಮಹತ್ತಂ ಗತಂ, ಮಹನ್ತೇಹಿ ವಾ ಉಳಾರಚ್ಛನ್ದಚಿತ್ತವೀರಿಯಪಞ್ಞೇಹಿ ಗತಂ ಪಟಿಪನ್ನನ್ತಿ ಮಹಗ್ಗತಂ। ತಯಿದಂ ಯಸ್ಮಾ ಏಕನ್ತತೋ ರೂಪಾವಚರಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭೂಮಿವಸೇನ ಮಹಗ್ಗತ’’ನ್ತಿ। ನಿರುಳ್ಹೋ ಹಿ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರೇಸು ಮಹಗ್ಗತವೋಹಾರೋ। ಪಗುಣವಸೇನಾತಿ ಪಕಾರತೋ ಗುಣಿತಂ ಬಹುಲೀಕತಂ ಪಗುಣಂ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ, ಸುಭಾವಿತಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂ ಹಿ ಪಮಾಣಂ ಗಹೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಅಪ್ಪಮಾಣಸತ್ತಾರಮ್ಮಣವಸೇನಾತಿ ಅಪರಿಮಾಣಸತ್ತಾರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ। ಸಯಮ್ಪಿ ವೇರರಹಿತತ್ತಾ, ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ವೇರಾಭಾವಹೇತುತ್ತಾ ಚ ಅವೇರಂ। ತಯಿದಂ ದ್ವಯಂ ಯತೋ ಲಭತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಬ್ಯಾಪಾದಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಪ್ಪಹಾನೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಚೇತಸೋ ಬ್ಯಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಹನನತೋ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜಂ, ಚೇತಸಿಕಂ ಅಸಾತಂ, ತದಭಾವತೋ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿದ್ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ। ತಂ ಪನಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜತ್ತಂ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ವಿಯ ನ ಸಭಾವತೋ, ಅಥ ಖೋ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕವಿವೇಕತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದೋಮನಸ್ಸಪ್ಪಹಾನತೋ’’ತಿ ಆಹ। ಅಯನ್ತಿ ಇಧ ಯಥಾನೀತಂ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೬೪೨), ತೇಸು ತೇಸು ಚ ಸುತ್ತಪದೇಸೇಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೫೯; ೨.೩೦೯, ೩೧೫) ಆಗತಂ ಮೇತ್ತಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರವಿಕುಬ್ಬನಮಾಹ।
೨೫೫. ‘‘ತಥಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ‘‘ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ, ಸತ್ತಹಾಕಾರೇಹಿ, ದಸಹಾಕಾರೇಹೀ’’ತಿ ಆಕಾರವಿಭಾಗೇನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೨೨) ವುತ್ತಾಯ ಚ ವಿಕುಬ್ಬನಾಯ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೨೨) ವಿಯ ಸತ್ತೋಧಿ ನ ಗಹಿತೋತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ। ಯಮ್ಪೀತಿ ವಿಕುಬ್ಬನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ।
ಇದಾನಿ ಭೇದಾಭಾವದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಉದ್ದೇಸತೋ ಆನೀತಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪಾಳಿಂ ನಿದ್ದೇಸತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಸ್ಸಾ ಅನುತ್ತಾನಪದವಣ್ಣನಂ ಕಾತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
೨೫೬. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾತಿ ಸಬ್ಬ-ಸದ್ದೋ ಕಾಮಂ ಪದೇಸಸಬ್ಬವಿಸಯೋ, ನ ಸಬ್ಬಸಬ್ಬವಿಸಯೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೧೯-೧೨೦), ‘‘ಸತ್ತಾ’’ತಿ ಪನ ಪದೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯಂ ಅಸೇಸೇತ್ವಾವ ಪರಿಯಾದಿಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಮೇತ’’ನ್ತಿ।
ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ರೂಪೇ। ಸತ್ತೋತಿ ಸಜ್ಜನಕಿಚ್ಚೇನ ಛನ್ದಾದಿಪರಿಯಾಯೇನ ಲೋಭೇನ ಆಸತ್ತೋ ಲಗ್ಗೋ। ತತ್ರಾತಿ ವಾ ಕರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ, ತೇನ ಛನ್ದಾದಿನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯದಿ ಸತ್ತತಾಯ ಸತ್ತಾ, ಕಥಂ ವೀತರಾಗೇಸೂತಿ ಆಹ ‘‘ರುಳ್ಹೀಸದ್ದೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಅವೀತರಾಗೇಸು ರುಳ್ಹೇನ, ಅವೀತರಾಗೇಸು ವಾ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಖನ್ಧಸನ್ತಾನತಾಯ ತಂಸದಿಸೇಸು ವೀತರಾಗೇಸು ರುಳ್ಹೇನ ಸದ್ದೇನ। ಅಥ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸತಿಪಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಯುತ್ತೇ ಕತ್ಥಚಿ ವಿಸಯೇ ಸಮ್ಮುತಿಯಾ ಚಿರಕಾಲತಾಯ ನಿಮಿತ್ತವಿರಹೇಪಿ ಪವತ್ತಿ ರುಳ್ಹೀ ನಾಮ ಯಥಾ ‘‘ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಗಾವೋ’’ತಿ, ಏವಂ ಸತ್ತಸದ್ದಸ್ಸಾಪಿ ರುಳ್ಹೀಭಾವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಭೂತಪುಬ್ಬಗತಿಯಾ ವಾ ವೀತರಾಗೇಸು ಸತ್ತವೋಹಾರೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸತ್ವಯೋಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಸತ್ವಂ ನಾಮ ಬುದ್ಧಿ, ವೀರಿಯಂ, ತೇಜೋ ವಾ, ತೇನ ಯೋಗತೋ ಸತ್ತಾ, ಯಥಾ ‘‘ನೀಲಗುಣಯೋಗತೋ ನೀಲೋ ಪಟೋ’’ತಿ।
ಪಾಣನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪಾಣನಂ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ, ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಪಾಣನತಾ, ತಾಯ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಸಮ್ಪಯೋಗೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭೂತತ್ತಾತಿ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸೇಹಿ ಜಾತತ್ತಾ। ಪೂರಣತೋ, ಗಲನತೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ನೇರುತ್ತಾ। ಸತ್ತಾ ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಾ ತಂತಂಸತ್ತನಿಕಾಯಂ ಪೂರೇನ್ತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಾವತ್ಥನಿಪಾತಿತಾಯ ಚ ಗಲನ್ತಿ ಚವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪರಿಞ್ಞಾತವತ್ಥುಕಾನಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅತ್ತಭಾವೋ, ಸರೀರಂ, ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಮೇವ ವಾ। ತನ್ತಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಾದಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ। ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಸಮ್ಭವತೋತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಸನ್ತೇಪಿ ಸತ್ತಸಞ್ಞಿತೇ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತೇನ ಸಮ್ಭವತೋ।
ಯಥಾ ಚ ಸತ್ತಾತಿ ವಚನನ್ತಿ ಯಥಾ ಸತ್ತ-ಸದ್ದೋ ಯಥಾವುತ್ತೇನಟ್ಠೇನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಪದೇಸವುತ್ತಿಪಿ ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾಯಕೋ। ಸೇಸಾನಿಪೀತಿ ಪಾಣಾದಿವಚನಾನಿಪಿ। ತಾನಿಪಿ ಹಿ ರೂಪಾರೂಪಭವೂಪಗಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾದಿಸಮಙ್ಗೀನಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾಭಾವತೋ ಅವಿನಿಪಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಪುಗಲನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಪದೇಸವುತ್ತೀನಿ। ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ರುಳ್ಹಿಯಾ ವಸೇನ ಕತ್ಥಚಿ ವಿಸಯೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಪಾಣಪುಗ್ಗಲಭಾವಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ। ಯದಿ ಸಾಧಾರಣತೋ ಸತ್ತವೇವಚನಾನೀತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನೋಧಿಸೋಫರಣಾ ಮೇತ್ತಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಹೇವ ಆಕಾರೇಹಿ ವುತ್ತಾತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಕಾಮಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ಕೇಚಿ ಪನಾಹು ‘‘ನ ಖೋ ಪನೇತಾನಿ ‘‘ಸತ್ತಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ವೇವಚನತಾಮತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಗಹಿತಾನಿ, ಯತೋ ಜನ್ತುಆದೀನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಅತ್ಥವಿಸೇಸಂ ಪನ ನಿಮಿತ್ತಭೂತಂ ಉಪಾದಾಯ ಗಹಿತಾನೀ’’ತಿ, ತೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಯೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥತೋತಿ ಸಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಸತ್ತಾ, ಪಾಣನಟ್ಠೇನ ಪಾಣಾತಿ ಏವಮಾದಿಅತ್ಥತೋ। ತೇಸಂ ತಂ ಮತಿಮತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅನೋಧಿಸೋಫರಣಾ ವಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ಕೇಚಿ ಸತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಪಾಣಾ, ಕೇಚಿ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ಆಪಜ್ಜನತೋ। ತಥಾ ಅತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಸತ್ತಾದಿಸದ್ದಾ ಸಪ್ಪದೇಸವಿಸಯಾತಿ ಏವಮತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ನಿಪ್ಪದೇಸವಿಸಯಾತಿ ಏವಮತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮೇಸೂ’’ತಿಆದಿ। ಪಞ್ಚಸು ಆಕಾರೇಸೂತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಳಿಯಂ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೨೨) ಆಗತೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಭಾವನಾಕಾರೇಸು। ಅಞ್ಞತರವಸೇನಾತಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ವಸೇನ।
೨೫೭. ಇದಾನಿ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ಭಾವನಾಕಾರೇಸು ಅಪ್ಪನಾ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಬ್ಯಾಪಾದರಹಿತಾತಿ ದೋಮನಸ್ಸಬ್ಯಾಪಾದರಹಿತಾ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ನ ಕೇವಲಂ ಯಥಾವುತ್ತಆಕಾರವಿಭಾಗಮತ್ತತೋ ಅಪ್ಪನಾವಿಭಾಗೋ, ತಸ್ಮಾ। ಇಮೇಸುಪಿ ಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಅವೇರಾ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿಆದಿಕೋಟ್ಠಾಸೇಸುಪಿ। ಯಂ ಯಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತೀತಿ ಯದಿಪಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಚತುನ್ನನ್ತಿ ಚತುನ್ನಂ ಚತುನ್ನಂ। ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾಲೋಪೇನ ಹಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವುತ್ತಂ ತೇಸಂ ಪಚುರತೋ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ। ತತಿಯಾ ಪನ ಪಕತಿ ಯದಿಪಿ ಪಠಮದುಕೇನ ನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ದುತಿಯದುಕೇನ ಪನ ತಿಕೇನ ಚ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಏವ।
ಇತಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪೀತಿ ಅನೋಧಿಸೋಫರಣೇ ವೀಸತಿ, ಓಧಿಸೋಫರಣೇ ಅಟ್ಠವೀಸತಿ, ದಿಸಾಫರಣೇ ಚತ್ತಾರಿ ಸತಾನಿ, ಅಸೀತಿ ಚಾತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ। ಸತ-ಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ।
೨೫೮. ಏವಂ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಂ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ಆನಿಸಂಸೇ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಇತೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಸೇಸಾ ಜನಾತಿ ಮೇತ್ತಾಯ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಅಲಾಭಿನೋ। ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಮಾನಾತಿ ದಕ್ಖಿಣೇನ ಪಸ್ಸೇನ ಅಸಯಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿವತ್ತಮಾನಾ। ಕಾಕಚ್ಛಮಾನಾತಿ ಘುರುಘುರುಪಸ್ಸಾಸವಸೇನ ವಿಸ್ಸರಂ ಕರೋನ್ತಾ। ಸುಖಂ ಸುಪತೀತಿ ಏತ್ಥ ದುವಿಧಾಸುಪನಾ ಸಯನೇ ಪಿಟ್ಠಿಪ್ಪಸಾರಣಲಕ್ಖಣಾ, ಕಿರಿಯಾಮಯಚಿತ್ತೇಹಿ ಅವೋಕಿಣ್ಣಭವಙ್ಗಪ್ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ ಚ। ತತ್ಥಾಯಂ ಉಭಯಥಾಪಿ ಸುಖಮೇವ ಸುಪತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಸಣಿಕಂ ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಿ ಸಮೋಧಾಯ ಪಾಸಾದಿಕೇನ ಆಕಾರೇನ ಸಯತಿ, ನಿದ್ದೋಕ್ಕಮನೇಪಿ ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಂ ಅಸುಪಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ।
ನಿದ್ದಾಕಾಲೇ ಸುಖಂ ಅಲಭಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖೇನ ಸುತ್ತತ್ತಾ ಏವ ಪಟಿಬುಜ್ಝನಕಾಲೇ ಸರೀರಖೇದೇನ ನಿತ್ಥುನನಂ, ವಿಜಮ್ಭನಂ, ಇತೋ ಚಿತೋ ವಿಪರಿವತ್ತನಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿತ್ಥುನನ್ತಾ ವಿಜಮ್ಭನ್ತಾ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತನ್ತಾ ದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಬುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ। ಅಯಂ ಪನ ಸುಖೇನ ಸುತ್ತತ್ತಾ ಸರೀರಖೇದಾಭಾವತೋ ನಿತ್ಥುನನಾದಿರಹಿತೋವ ಪಟಿಬುಜ್ಝತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ಅಪ್ಪಟಿಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಸುಖಪಟಿಬೋಧೋ ಚ ಸರೀರವಿಕಾರಾಭಾವೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಖಂ ನಿಬ್ಬಿಕಾರ’’ನ್ತಿ।
‘‘ಭದ್ದಕಮೇವ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಅನುಭೂತಪುಬ್ಬವಸೇನ, ದೇವತೂಪಸಂಹಾರವಸೇನ ಚಸ್ಸ ಭದ್ದಕಮೇವ ಸುಪಿನಂ ಹೋತಿ, ನ ಪಾಪಕನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚೇತಿಯಂ ವನ್ದನ್ತೋ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಧಾತುಕ್ಖೋಭಹೇತುಕಮ್ಪಿ ಚಸ್ಸ ಬಹುಲಂ ಭದ್ದಕಮೇವ ಸಿಯಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಚಿತ್ತಜರೂಪಾನುಗುಣತಾಯ ಉತುಆಹಾರಜರೂಪಾನಂ।
ಉರೇ ಆಮುತ್ತಮುತ್ತಾಹಾರೋ ವಿಯಾತಿ ಗೀವಾಯ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಉರೇ ಲಮ್ಬಿತಮುತ್ತಾಹಾರೋ ವಿಯಾತಿ ಕೇಹಿಚಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಏಕಾವಲಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಅನೇಕರತನಾವಲಿಸಮೂಹಭೂತೋ ಪನ ಮುತ್ತಾಹಾರೋ ಅಂಸಪ್ಪದೇಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಕಟಿಪ್ಪದೇಸಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗಾ ಪಲಮ್ಬನ್ತೋ ಉರೇ ಆಮುಕ್ಕೋಯೇವ ನಾಮ ಹೋತಿ।
ತತ್ಥೇವಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ನಿಸೀದಿತುಂ ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ವಾ ದೇಸಸ್ಸ ಖೇಮತಾಯ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪದೇಸಸ್ಸ ರಮಣೀಯತಾಯ ಚ।
ದಸಾವ ಅನ್ತೋ ದಸನ್ತೋ, ವತ್ಥಸ್ಸ ಓಸಾನನ್ತೋ।
ಸಮಪ್ಪವತ್ತವಾಸನ್ತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಹಾರೇ ಸಮಪ್ಪವತ್ತವತ್ತವಾಸಂ। ಥೇರೋ ಕಿರ ಅತ್ತನಾ ಪವಿಟ್ಠಪವಿಟ್ಠವಿಹಾರೇ ‘‘ಅಹಮೇತ್ಥ ಆಗನ್ತುಕೋ’’ತಿ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯಥಾರಹಂ ಅತ್ತನಾ ಕಾತಬ್ಬವತ್ತಾನಿ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೋ ಏವ ವಿಹಾಸಿ। ಅಪರೇ ಪನ ಭಣನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಸಮಪ್ಪವತ್ತಮೇತ್ತಾವಿಹಾರವಾಸಂ। ಅಯಂ ಹಿ ಥೇರೋ ಅರಹತ್ತಾಧಿಗಮತೋ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರೀ ಅಹೋಸಿ।
ವನನ್ತರೇ ಠಿತೋತಿ ಥೇರೋ ಕಿರ ತಥಾ ಸಮಪ್ಪವತ್ತವಾಸವಸೇನ ಚರಮಾನೋ ಏಕದಿವಸಂ ಅಞ್ಞತರಂ ರಮಣೀಯಂ ವನನ್ತರಂ ದಿಸ್ವಾ ತತ್ಥ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ತತೋ ಉಟ್ಠಿತೋ ಅತ್ತನೋ ಗುಣಾವಜ್ಜನಹೇತುಕೇನ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಉದಾನೇನ್ತೋ ‘‘ಯಾವತಾ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ। ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವನನ್ತರೇ ಠಿತೋ’’ತಿ ಪಠಮಗಾಥಾ ಠಪಿತಾ। ತತ್ಥ ಗಜ್ಜಮಾನಕೋತಿ ಸೀಹಗಜ್ಜಿತಂ ಗಜ್ಜನ್ತೋ। ಗುಣಮೇಸನ್ತೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣಸಮುದಯಂ ಗವೇಸನ್ತೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋ।
ಮಣಿಲರುಕ್ಖೇ ನಿವಾಸಿತಾಯ ತಂ ದೇವತಂ ‘‘ಮಣಿಲಿಯಾ’’ತಿ ವೋಹರನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ದೇವತಾಪಿ ‘‘ಅಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಮಣಿಲಿಯಾ’’ತಿ ಆಹ। ರುಕ್ಖದೇವತಾನಂ ಹಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ನಿವಾಸರುಕ್ಖವಸೇನ ವೋಹಾರೋ ಯಥಾ ಫನ್ದನದೇವತಾತಿ। ತತ್ಥೇವಾತಿ ಚಿತ್ತಲಪಬ್ಬತೇಯೇವ।
‘‘ಬಲವಪಿಯಚಿತ್ತತಾಯಾ’’ತಿ
ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತಿ ಕೇನಚಿ ಪರಿಪನ್ಥೇನ ಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ದೂರಸಮುಸ್ಸಾರಿತಭಾವತೋ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಸಮಾಧಿಯತಿ। ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯಾತಿ ಕೇಚಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಇತೋ ಅಞ್ಞಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನ ಅಧಿಗತಜ್ಝಾನಾನಮ್ಪಿ ಸುಖಸುಪನಾದಯೋ ಆನಿಸಂಸಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಯಥಾಹ –
‘‘ಸುಖಂ
ಸುಪ್ಪಬುದ್ಧಂ ಪಬುಜ್ಝನ್ತಿ, ಸದಾ ಗೋತಮಸಾವಕಾ’’ತಿ॥ –
ಚ ಆದಿ, ತಥಾಪಿಮೇ ಆನಿಸಂಸಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಲಾಭಿನೋ ಅನವಸೇಸಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಾದೀನಂ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭಾವತೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾನಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನಿಸ್ಸರಣಂ ಹೇತಂ, ಆವುಸೋ, ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ, ಯದಿದಂ ಮೇತ್ತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೨೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೩)। ಬ್ಯಾಪಾದಾದಿವಸೇನ ಚ ಸತ್ತಾನಂ ದುಕ್ಖಸುಪನಾದಯೋತಿ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತೇಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇಸು ಸಿದ್ಧೇಸು ಸುಖಸುಪನಾದಯೋ ಹತ್ಥಗತಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ।
ಕರುಣಾಭಾವನಾವಣ್ಣನಾ
೨೫೯. ಕರುಣನ್ತಿ ಕರುಣಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಂ। ನಿಕ್ಕರುಣತಾಯಾತಿ ವಿಹೇಸಾಯ, ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪಾಣಿನಾ ವಾ ಲೇಡ್ಡುನಾ ವಾ ದಣ್ಡೇನ ವಾ ಸತ್ಥೇನ ವಾ ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರೇನ ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಹೇಠನಜಾತಿಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತವಿಹೇಠನೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆದೀನವನ್ತಿ ದೋಸಂ। ಯಥಾ ತಥಾ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಹೇಠನಾಯ ಪಾಪಕೋ ವಿಪಾಕೋ ಇಧ ಚೇವ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಚ। ತಥಾ ಹಿ ಯೋ ಸತ್ತೇ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪನೇನ ವಾ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಚ್ಛೇದನೇನ ವಾ ಧನಜಾನಿಯಾ ವಾ ಅಲಾಭಾಯ ವಾ ಅವಾಸಾಯ ವಾ ಅನತ್ಥಾಯ ವಾ ಅಯಸತ್ಥಾಯ ವಾ ಪರಿಸಂಸಕ್ಕನೇನ ವಾ ಅನ್ತಮಸೋ ಯಥಾವಜ್ಜದಸ್ಸನೇನಪಿ ವಿಹೇಠೇತಿ, ತಸ್ಸ ಸೋ ಪಮಾದವಿಹಾರೋ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಅಲಾಭಾಯಪಿ ಹೋತಿ, ಲದ್ಧಸ್ಸ ಪರಿಹಾನಾಯಪಿ ಹೋತಿ, ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ಪಾಪಕೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗಚ್ಛತಿ, ಅವಿಸಾರದೋ ‘‘ನಿಕ್ಕರುಣತಾಯ ಆದೀನವಂ ಕರುಣಾಯ ಚ ಆನಿಸಂಸಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ’’ತಿ। ‘‘ಪಿಯೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಂ ಪಿಯಪುಗ್ಗಲಾದೀಸು ಅನಾರಮ್ಭಸ್ಸ ಕಾರಣಮಾಹ। ಪಿಯಂ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ಕರುಣಾಯಿತುಮಾರಭನ್ತಸ್ಸ ನ ತಾವ ಪಿಯಭಾವೋ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ಅವಿಗತೇ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಕುತೋ ಕರುಣಾಯನಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಿಯಟ್ಠಾನೇಯೇವ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ। ಸೇಸಪುಗ್ಗಲೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಲಿಙ್ಗವಿಸಭಾಗಕಾಲಕತಾನಂ ಅಖೇತ್ತಭಾವೇ ಕಾರಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ।
ಯತ್ಥ ‘‘ಕಥಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ದುಗ್ಗತನ್ತಿ ದಲಿದ್ದಂ। ಸೋ ಹಿ ಭೋಗಪಾರಿಜುಞ್ಞತೋ ಸುಖಸಾಧನಾನಂ ಅಭಾವೇನ ದುಕ್ಖಂ ಗತೋ ಉಪಗತೋ ದುಗ್ಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಥ ವಾ ದುಗ್ಗತನ್ತಿ ದುಕ್ಖೇನ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವಂ ಗತಂ। ದುರುಪೇತನ್ತಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿ ಉಪೇತಂ। ಗತಿಕುಲರೂಪಾದಿವಸೇನ ವಾ ತಮಭಾವೇ ಠಿತೋ ದುಗ್ಗತೋ। ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿ ಉಪೇತತ್ತಾ ತಮಪರಾಯಣಭಾವೇ ಠಿತೋ ದುರುಪೇತೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪರಮಕಿಚ್ಛಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಅತಿವಿಯ ಕಿಚ್ಛಮಾಪನ್ನಂ ಮಹಾಬ್ಯಸನಂ ನಿಮುಗ್ಗಂ। ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮಾತಿ ಸಾಧು ವತ।
ವಧೇಥ ನನ್ತಿ ‘‘ಘಾತೇಥ ನಂ ಚೋರ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಹಿತಾಯ ರಞ್ಞೋ ಆಣಾಯ ಖಾದನೀಯಮ್ಪಿ…ಪೇ॰… ದೇನ್ತಿ ‘‘ಇದಾನೇವ ಮಾರಿಯಮಾನೋ ಏತ್ತಕಮ್ಪಿ ಸುಖಂ ಲಭತೂ’’ತಿ। ಸುಸಜ್ಜಿತೋತಿ ಸುಖಾನುಭವನೇ ಸನ್ನದ್ಧೋ।
ಏತೇನೇವ ಉಪಾಯೇನಾತಿ ಯೇನ ಯೇನ ವಿಧಿನಾ ಏತರಹಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಪರಮಕಿಚ್ಛಾಪನ್ನೇ ಆಯತಿಂ ವಾ ದುಕ್ಖಭಾಗಿಮ್ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇ ಕರುಣಾಯಿತುಂ ಕರುಣಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ, ಏತೇನೇವ ನಯೇನ। ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೇತಿ ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬಪುಗ್ಗಲೇ। ಏತರಹಿ ವಾ ದಿಸ್ಸಮಾನಂ ಆಯತಿಂ ವಾ ಭಾವಿನಿಂ ದುಕ್ಖಪ್ಪತ್ತಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕರುಣಾ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಮಜ್ಝತ್ತವೇರೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಯೋ ಹಿ ಸೋ ಕರುಣಾಯ ವತ್ಥುಭೂತೋ ದುವಿಧೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋ, ಕಾಮಂ ತತ್ಥ ಕರುಣಾಭಾವನಾ ಸುಖೇನೇವ ಇಜ್ಝತಿ, ಇಮಿನಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ತತ್ಥ ಭಾವನಂ ಪಗುಣತರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಚೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ।
ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ಮೇತ್ತಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೪೦ ಆದಯೋ) ವುತ್ತನಯೇನ। ತಂ ಮೇತ್ತಾಯ ವುತ್ತನಯೇನೇವ। ವೂಪಸಮೇತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಅಥಾನೇನ ಪುರಿಮಪುಗ್ಗಲೇಸೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೪೩), ‘‘ಕಕಚೂಪಮಓವಾದಾದೀನಂ ಅನುಸ್ಸರತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೪೩) ಚ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾಯ ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ ತಂ ಪಟಿಘಂ ವೂಪಸಮೇತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಏತರಹಿ ಮಹಾದುಕ್ಖಪ್ಪತ್ತೇ ಸುಖಿತೇಪಿ ಅಕತಕುಸಲತಾಯ ಆಯತಿಂ ದುಕ್ಖಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಸೇನ ಕರುಣಾಯನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಕತಕಲ್ಯಾಣೇಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋಪಿ ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇಸನ್ತಿ ಬ್ಯಸನಾನಂ। ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾತಿ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಕರುಣಾಯಿತ್ವಾತಿ ದುಕ್ಖಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಸುಖಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಕತಕುಸಲತಾಯ ವಾ ಕತಾಕುಸಲತಾಯ ವಾತಿ ಸಬ್ಬಪಕಾರೇನಪಿ ಕರುಣಾಯ ವತ್ಥುಭಾವಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇನ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಕರುಣಂ ಕತ್ವಾ ಕರುಣಾಭಾವನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ। ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ಅಥಾನೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮೇತ್ತಾಯನ್ತೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೪೩) ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾಯಂ ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ। ತಂ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸೀಮಾಸಮ್ಭೇದವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ। ಮೇತ್ತಾಯ ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ಯಥಾ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾಯಂ ‘‘ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೫೩) ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನವಸೇನ ಅಪ್ಪನಾ ‘‘ಏಕಂ ದಿಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೫೩-೨೫೪) ತಸ್ಸಾ ವಡ್ಢನಾ ಚ ವುತ್ತಾ, ಏವಮಿಧ ಕರುಣಾಭಾವನಾಯಂ ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನವಸೇನ ಅಪ್ಪನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಚ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಾ ಚ, ತಥೇವಸ್ಸಾ ವಡ್ಢನಾವಿಧಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ‘‘ಪಠಮಂ ವೇರಿಪುಗ್ಗಲೋ ಕರುಣಾಯಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಇದಂ ಯಥಾ ಪಾಳಿವಿರುದ್ಧಂ, ಏವಂ ಯುತ್ತಿವಿರುದ್ಧಮ್ಪೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ‘‘ಅಪ್ಪನಾ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ‘‘ಕರುಣಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೦೮; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೭೭, ೫೦೯; ೨.೩೦೯, ೩೧೫, ೪೫೨, ೪೭೧; ೩.೨೩೦) ವುತ್ತವಿಕುಬ್ಬನಾ ಇಜ್ಝತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ।
ಕರುಣಾಪದಮತ್ತಮೇವ ಚಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ವಿಸೇಸೋತಿ ತಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ವುತ್ತವಿಕುಬ್ಬನಾ, ಮೇತ್ತಾಯ ವುತ್ತಆನಿಸಂಸಾ ಚ ಇಧ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತೋ ಪರಂ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತತೋ ಪರನ್ತಿ ‘‘ಕರುಣಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೦೮; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೭೭, ೫೦೯; ೨.೩೦೯, ೩೧೫, ೪೫೨, ೪೭೧; ೩.೨೩೦) ವುತ್ತವಿಕುಬ್ಬನತೋ ಉಪರಿ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಮುದಿತಾಭಾವನಾವಣ್ಣನಾ
೨೬೦. ಪಿಯಪುಗ್ಗಲಾದೀಸೂತಿ ಪಿಯಮಜ್ಝತ್ತವೇರೀಸು ನ ಆರಭಿತಬ್ಬಾ। ಮುದಿತಾಭಾವನಾತಿ ವಿಭತ್ತಿಂ ಪರಿಣಾಮೇತ್ವಾ ಯೋಜನಾ। ನ ಹೀತಿಆದಿ ತತ್ಥ ಕಾರಣವಚನಂ। ಪಿಯಭಾವಮತ್ತೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಮತ್ತ-ಸದ್ದೋ ಏವ-ಕಾರೇನ ಪನ ಪಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸುಖಸಮಪ್ಪಿತತಾದಿಂ, ಮುದಿತಾಯ ಚ ಹೇತುಭೂತಂ ಪಮೋದಪ್ಪವತ್ತಿಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೇಪಿ ಹಿ ಪರಮಾಯ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಮುದಿತೇ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠೇ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಮುದಿತೋಕಾಸಂ ಲಭೇಯ್ಯ। ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಪಿಯಪುಗ್ಗಲಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಆದಿತೋ ಮಜ್ಝತ್ತಪುಗ್ಗಲಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ ಉದಾಸಿನತಾ ಸಣ್ಠಾತಿ, ವೇರಿಂ ಸಮನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ ಕೋಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಗೇವ ಮಜ್ಝತ್ತವೇರಿನೋ’’ತಿ।
ಪಮೋದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸೋಣ್ಡಸದಿಸೋ ಸಹಾಯೋ ಸೋಣ್ಡಸಹಾಯೋ। ಮುದಿತಮುದಿತೋವಾತಿ ಪಸಾದಸೋಮ್ಮತಾಯ ಅತಿವಿಯ ಮುದಿತೋ ಏವ। ಪಸಾದೇ ಹಿ ಇದಂ ಆಮೇಡಿತಂ। ಏವಂ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೇನ ಆದಿತೋ ಮುದಿತಾಭಾವನಾಯ ವತ್ಥುಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಾಳಿನಯೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಿಯಪುಗ್ಗಲಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸುಖಿತನ್ತಿ ಸಞ್ಜಾತಸುಖಂ, ಸುಖಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಜ್ಜಿತನ್ತಿ ಸುಖಾನುಭವನೇ ಸನ್ನದ್ಧಂ ಪಟಿಯತ್ತಸುಖಸಾಧನಂ। ಅಹೋ ಸಾಧೂತಿ ತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಅಹೋ ಸುಟ್ಠೂತಿ ತಸ್ಸ ಪಮೋದನಸ್ಸ ಬಹುಲೀಕಾರದಸ್ಸನಂ। ಪಿಯಂ ಮನಾಪನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮನಾಪ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಪಾಳಿಯಮ್ಪಿ ಅತಿಪ್ಪಿಯಸಹಾಯಕೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಏಕೇ।
ಅತೀತೇತಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಅತೀತೇ। ಅನಾಗತೇತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ನ ಹಿ ಭವನ್ತರಗತೇ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಭಾವನಾ ರುಹತಿ। ಯದಿ ಏವಂ, ಅತೀತಾನಾಗತೇ ಕಥನ್ತಿ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ। ‘‘ಸೋ ಏವಾಯಂ ದತ್ತೋ ತಿಸ್ಸೋ’’ತಿ ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಾಯ ವಿಜ್ಜಮಾನಭಾವೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ। ಕಥಂ ಪನಸ್ಸ ಅನಾಗತೇ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತೀತಿ? ಆದೇಸಾದಿತೋ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಯ ವಾ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನುಮಾನತೋ ಲದ್ಧಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ।
ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೇತಿ ಸೋಣ್ಡಸಹಾಯಸಞ್ಞಿತೇ ಅತಿಪ್ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೇ, ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೇ ಚ। ದುವಿಧೋಪಿ ಚೇಸ ಇಧ ಪಿಯಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ ‘‘ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಅನುಕ್ಕಮೇನಾತಿ ಅತಿಪ್ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೋ ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೋ ಮಜ್ಝತ್ತೋ ವೇರೀತಿ ಚತೂಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪಗುಣಂ, ಮುದುಂ, ಕಮ್ಮನಿಯಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಸೇಸೇಸು ಉಪಸಂಹರಣಾನುಕ್ಕಮೇನ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಚತೂಸು ಜನೇಸು ಸಮಚಿತ್ತತಾವ ಸೀಮಾಸಮ್ಭೇದೋ ಸೀಮಾ ಸಮ್ಭಿಜ್ಜತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕತ್ವಾ। ಭಾವನಾಯ ಪನ ತಥಾ ಬಹುಸೋ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಂ ಹೇತುಂ, ಇತರಂ ಫಲಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಮಚಿತ್ತತಾಯ ಸೀಮಾಸಮ್ಭೇದಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ। ಯಥಾವುತ್ತಸೀಮಾಭಾವೋ ವಾ ಸೀಮಾಸಮ್ಭೇದೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮಚಿತ್ತತಾಯ ಸೀಮಾಸಮ್ಭೇದಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಉಪೇಕ್ಖಾಭಾವನಾವಣ್ಣನಾ
೨೬೧. ಉಪೇಕ್ಖಾಭಾವನನ್ತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಭಾವನಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪುರಿಮಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರತ್ತಯನಿಸ್ಸನ್ದೋ ಚತುತ್ಥಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮೇತ್ತಾದೀಸು ಪಟಿಲದ್ಧತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನೇನಾ’’ತಿ। ಪಗುಣತತಿಯಜ್ಝಾನಾತಿ ಸುಭಾವಿತಂ ವಸೀಭಾವಂ ಪಾಪಿತಂ ಪಗುಣಂ, ತಥಾರೂಪಾ ತತಿಯಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಜ್ಝಾನತೋ। ಅಪ್ಪಗುಣಂ ಹಿ ಉಪರಿಝಾನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನ ಹೋತಿ। ಚತುಕ್ಕನಯವಸೇನ ಚೇತ್ಥ ತತಿಯಗ್ಗಹಣಂ। ಸುಖಿತಾ ಹೋನ್ತೂತಿಆದಿವಸೇನಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ನಿದ್ದುಕ್ಖಾ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸತ್ತಕೇಲಾಯನಂ ಸತ್ತೇಸು ಮಮಾಯನಂ ಸತ್ತಕೇಲಾಯನಮನಸಿಕಾರಯುತ್ತತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ। ಮೇತ್ತಾದೀನಂ ರಾಗಗೇಹಸ್ಸಿತದೋಮನಸ್ಸಸೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಆಸನ್ನವುತ್ತಿತಾಯ ಯಥಾರಹಂ ಪಟಿಘಾನುನಯಸಮೀಪಚಾರಿತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಸುಖಿತಾ ಹೋನ್ತು, ದುಕ್ಖತೋ ಮುಚ್ಚನ್ತು ಮೋದನ್ತೂ’’ತಿ ಹಿತೇಸಿತಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ಅನುನಯಸ್ಸ ಆಸನ್ನಚಾರಿತಾ। ಸತಿ ಚ ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇ ಲೋಹಿತಪ್ಪಕೋಪೇ ಪುಬ್ಬೋ ವಿಯ ಲದ್ಧೋಕಾಸಮೇವೇತ್ಥ ಪಟಿಘನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ತಾಸಂ ಪಟಿಘಾನುನಯಸಮೀಪಚಾರಿತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಯೋಗೇನ ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತತೋ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಇದಮಾದೀನವದಸ್ಸನನ್ತಿ। ಮೇತ್ತಾದಿವಸೇನ ಪನ ಓಳಾರಿಕಭಾವೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿಯೋಗೇನೇವ ಓಳಾರಿಕತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ, ತಾಹಿಪಿ ತಾಸಂ ಸಮಾಯೋಗಸಮ್ಭವತೋ, ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಚ ತದಭಾವತೋ। ನ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ತತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಾನಂಯೇವ ಮೇತ್ತಾದೀನಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ತಂತಂಝಾನಸಮತಿಕ್ಕಮೇನೇವ ಚ ತಂತಂಝಾನಿಕಾ ಮೇತ್ತಾದಯೋಪಿ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಾ ಏವ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಝಾನಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಿಯ ಮೇತ್ತಾದಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ। ಪುರಿಮಾಸೂತಿ ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಮುದಿತಾಸು। ಸನ್ತಭಾವತೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸತ್ತಕೇಲಾಯನಾದಿಅನುಪಸನ್ತಭಾವಾಭಾವತೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಸನ್ತಭಾವತೋ। ‘‘ಸನ್ತಭಾವತೋ’’ತಿ ಚ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸುಖುಮತಾ ಪಣೀತತಾ ವಿದೂರಕಿಲೇಸತಾ ವಿಪುಲಫಲತಾತಿ ಏವಮಾದಯೋಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಆನಿಸಂಸಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಪಕತಿಮಜ್ಝತ್ತೋತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರಣಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಕತಿಯಾ ಸಭಾವೇನೇವ ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಉದಾಸಿನಪಕ್ಖೇ ಠಿತೋ। ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ತನಾ ಕತಕಮ್ಮವಸೇನೇವ ಅಯಮಾಯಸ್ಮಾ ಆಗತೋ ಗಚ್ಛತಿ ಚ, ತ್ವಮ್ಪಿ ಅತ್ತನಾ ಕತಕಮ್ಮವಸೇನೇವ ಆಗತೋ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾ। ತತೋ ಪಿಯಪುಗ್ಗಲಾದೀಸೂ’’ತಿ। ಏಕಂ ಪುಗ್ಗಲನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಞ್ಞತ್ಥೋ ಏಕ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಇತ್ಥೇಕೇ ಅಭಿವದನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೭) ವಿಯ। ಏಕವಚನೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಸೇಸೋ ಸಿದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞಂ ಏಕಂ ಪುಗ್ಗಲನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ಅತ್ತಾನಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ‘‘ನೇವ ಮನಾಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಿಯಪುಗ್ಗಲಂ, ಅತಿಪ್ಪಿಯಸಹಾಯಕಞ್ಚ ನಿವತ್ತೇತಿ, ಅತ್ತಾನಮ್ಪಿ ವಾ ಅತ್ತನಿ ಅಮನಾಪತಾಯ ಅಭಾವತೋ। ‘‘ನ ಅಮನಾಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಪ್ಪಿಯಂ, ವೇರಿಪುಗ್ಗಲಞ್ಚ, ಪಾರಿಸೇಸತೋ ಮಜ್ಝತ್ತಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಆಪನ್ನಂ। ಇತಿ ‘‘ಏಕಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ನೇವ ಮನಾಪಂ ನಾಮನಾಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ತನೋ, ಪಿಯಾದೀನಞ್ಚ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಮುಖೇನ ಉದಾಸಿನಪುಗ್ಗಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಯ್ವಾಸ್ಸ ಪಕತಿಮಜ್ಝತ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ। ಅತ್ತಸಿನೇಹಸ್ಸ ಬಲವಭಾವತೋ ವೇರಿತೋಪಿ ಅತ್ತನಿ ಮಜ್ಝತ್ತತಾಯ ದುರೂಪಸಂಹಾರತ್ತಾ ‘‘ಇಮೇಸು ಚ ಅತ್ತನಿ ಚಾ’’ತಿ ಅತ್ತಾ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತೋ। ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ಅಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಆಸನ್ನಪೀತಿಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೮೭) ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ವುತ್ತನಯೇನ। ಯಂ ಹಿ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಪಗುಣತತಿಯಜ್ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿಆದಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೮೭) ವುತ್ತಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ತೀಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇಸು, ಚತುತ್ಥಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇ ಚ ಆದೀನವಾನಿಸಂಸದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಇದಂ ಪನ ತತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಆದೀನವಂ, ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ಚ ಆನಿಸಂಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಚತುತ್ಥಾಧಿಗಮಾಯ ಯೋಗಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ। ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಥವೀಸದ್ದಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ತದೇವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸೇಸಕಸಿಣಾನಿ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಕಾಮಂ ಕಸಿಣಾನಾಪಾನೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇನ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾದಿತಾಯ ಅತ್ಥೇವ ಸಭಾಗತಾ, ತಂ ಪನ ಅಕಾರಣಂ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಿಸದಿಸತಾಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣವಿಸಭಾಗತಾಯಾ’’ತಿ। ನನು ಚ ಅಞ್ಞಥಾವ ಕಸಿಣಾದಿಭಾವನಾ, ಅಞ್ಞಥಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಭಾವನಾತಿ ಭಾವನಾವಸೇನಾಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಜ್ಝಾನಾನಂ ಅತ್ಥೇವ ವಿಸದಿಸತಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಭಾವನಾವಸೇನ ಪನ ವಿಸದಿಸತಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನ ಏಕನ್ತಿಕಂ ಕಾರಣಂ। ತಥಾ ಹಿ ಅಞ್ಞಥಾವ ಮೇತ್ತಾದಿಭಾವನಾ ‘‘ಮೇತ್ತಾದೀಸೂ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಮೇತ್ತಾದೀಸೂತಿ ಮೇತ್ತಾದೀಸು ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೇಸು, ಮೇತ್ತಾದಿವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೬೨. ಬ್ರಹ್ಮುತ್ತಮೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಮುತಿಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಉಪಪತ್ತಿಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ವಿಸುದ್ಧಿಬ್ರಹ್ಮಾನೋತಿ ತಿವಿಧಾ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ।
‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸಾಲಿಕೇದಾರಂ, ಸುವಾ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ ಕೋಸಿಯ।
ಪಟಿವೇದೇಮಿ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮೇ, ನ ನೇ ವಾರೇತುಮುಸ್ಸಹೇ॥ (ಜಾ॰ ೧.೧೪.೧)।
ಪರಿಬ್ಬಜ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮೇ, ಪಚನ್ತಞ್ಞೇಪಿ ಪಾಣಿನೋ’’ತಿ॥ (ಪಾಚಿ॰ ೬೪೭) –
ಚ ಏವಮಾದೀಸು ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಮುತಿಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ವುತ್ತಾ।
‘‘ಅಪಾರುತಾ ತೇಸಂ ಅಮತಸ್ಸ ದ್ವಾರಾ,
ಯೇ ಸೋತವನ್ತೋ ಪಮುಞ್ಚನ್ತು ಸದ್ಧಂ।
ವಿಹಿಂಸಸಞ್ಞೀ ಪಗುಣಂ ನ ಭಾಸಿಂ,
ಧಮ್ಮಂ ಪಣೀತಂ ಮನುಜೇಸು ಬ್ರಹ್ಮೇ’’॥
‘‘ಅಥ ಖೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಹಮ್ಪತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೭೧; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೩; ೨.೩೪೦; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ॰ ೯) ಚ ಬ್ರಹ್ಮುತ್ತಮೋ, ಭಗವಾ। ತೇನ ಕಥಿತೇ ‘‘ಸೋ ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೫೫೬; ೩.೩೦೮; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೭೭, ೪೫೯, ೫೦೯; ೨.೩೦೯, ೩೧೫, ೪೫೧, ೪೭೧) ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ದೇಸಿತೇ। ಇತೀತಿ ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಭಾವನಾಕ್ಕಮೇನ ಚೇವ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಕ್ಕಮೇನ ಚ ವಿದಿತ್ವಾ ಜಾನಿತ್ವಾ। ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾಪಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ಅಸಾಧಾರಣಂ ತಂತಂಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಪಟಿನಿಯತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಾಧಾರಣಭಾವತೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ ವಿಸಟಂ ಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತಾ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾಪಿ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಾ।
ಮೇಜ್ಜತೀತಿ ಧಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕತ್ತುನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಧಮ್ಮಮೇವ ಕತ್ತಾರಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಸತಿ। ಸಿನಿಯ್ಹತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸತ್ತೇಸು ಬ್ಯಾಪಜ್ಜನವಸೇನ ಲೂಖಭಾವಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಂ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಹಿತಾಕಾರಪವತ್ತಿವಸೇನ ಸಿನೇಹನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ತಣ್ಹಾಯನವಸೇನ। ತಂ ಹಿ ಮೋಹಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಲುಬ್ಭನಸಭಾವಂ, ಇದಂ ಪನ ಅದುಸ್ಸನಸಭಾವಂ ಅಲೋಭಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ। ನನು ಚ ತಣ್ಹಾಸಿನೇಹೋಪಿ ಬ್ಯಾಪಾದವಿರೋಧೀ ತೇನ ಸಹಾನವಟ್ಠಾನತೋ। ಯದಿಪಿ ತೇನ ಸಹ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ವಿರೋಧೀ ಪನ ನ ಹೋತಿ ಅಪ್ಪಹಾಯಕತೋ। ಮೇಜ್ಜತೀತಿ ಮಿತ್ತೋ, ಹಿತಜ್ಝಾಸಯೋ ಖನ್ಧಪ್ಪಬನ್ಧೋ, ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಮಿತ್ತೇ ಭವಾ, ಮಿತ್ತೇ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇ ಪಿಯೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಭವಾ, ಮಿತ್ತಸ್ಸ ಏಸಾ ಪವತ್ತಿ ಮೇಜ್ಜನವಸೇನ ವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಕರೋತೀತಿ ಕರುಣಾ, ಕಿಂ ಕರೋತಿ, ಕೇಸಂ, ಕಿಂ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪರದುಕ್ಖೇ ಸತಿ ಸಾಧೂನಂ ಹದಯಕಮ್ಪನ’’ನ್ತಿ। ಕಮ್ಪನನ್ತಿ ಚ ಪರೇಸಂ ದುಕ್ಖಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅಪನೇತುಕಾಮಸ್ಸ ಅಸಹನಾಕಾರೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ। ತಯಿದಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂಯೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಧೂನ’’ನ್ತಿ। ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಹಿ ಸಪರಹಿತಸಾಧನೇನ ‘‘ಸಾಧೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ವಿನಾಸೇತೀತಿ ಅದಸ್ಸನಂ ಗಮೇತಿ, ಅಪನೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನೇತ್ಥ ಹಿಂಸನಂ ಅಪನಯನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪರದುಕ್ಖಾಪನಯನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ ಹಿ ಕರುಣಾ। ಫರಣವಸೇನಾತಿ
ಮೋದನ್ತಿ ತಾಯಾತಿ ಮೋದನಕಿರಿಯಾಯ ಮುದಿತಾಯ ಕರಣಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ, ಸ್ವಾಯಂ ಉಪಚಾರಸಿದ್ಧೋ, ಮುದಿತಾವಿನಿಮುತ್ತೋ ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ಕೋಚಿ ಕತ್ತಾತಿ ತಮೇವ ಕತ್ತುಭಾವೇನ ನಿದ್ದಿಸತಿ ‘‘ಸಯಂ ವಾ ಮೋದತೀ’’ತಿ, ಅಯಮ್ಪಿ ಉಪಚಾರನಿದ್ದೇಸೋವ। ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಸವತ್ತನತೋತಿ ವಸವತ್ತಿಭಾವನಿವಾರಣತ್ಥಂ ‘‘ಮೋದನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ಮುದಿತಾ’’ತಿ ಆಹ।
ಪಿಯಾದೀಸು ‘‘ಅವೇರಾ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೇ ಕಾರಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ।
೨೬೩. ಹಿತೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಚರೋ, ತಸ್ಮಾ ಹಿತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಚರಣಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ, ಹಿತಾಕಾರಸ್ಸ ವಾ ಪವತ್ತನಲಕ್ಖಣಾ। ಹಿತೂಪಸಂಹಾರರಸಾತಿ ಸತ್ತೇಸು ಹಿತಸ್ಸ ಉಪನಯನಕಿಚ್ಚಾ, ಉಪನಯನಸಮ್ಪತ್ತಿಕಾ ವಾ। ‘‘ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೨೩೭; ವಿಭ॰ ೯೦೯) ಪವತ್ತನಕಸ್ಸ ಆಘಾತಸ್ಸ ವಿನಯನಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತಿ, ಞಾಣಸ್ಸ ಗೋಚರಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಯತ್ಥ ವಾ ಸಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಆಘಾತವಿನಯನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತೀತಿ ಆಘಾತವಿನಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ಅಮನಾಪಾನಮ್ಪಿ ಸತ್ತಾನಂ ಪಟಿಕ್ಕೂಲೇ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞಿತಾರೂಪೇನ, ಪಗೇವ ಮನಾಪಾನಂ ಯಂ ಮನಾಪಭಾವದಸ್ಸನಂ, ತಥಾಪವತ್ತೋ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ, ತಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಮನಾಪಭಾವದಸ್ಸನಪದಟ್ಠಾನಾ। ಬ್ಯಾಪಾದೂಪಸಮೋತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ವೂಪಸಮೋ। ಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜನಂ ಸಮ್ಮದೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ। ಸಿನೇಹಸಮ್ಭವೋತಿ ತಣ್ಹಾಸಿನೇಹಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ। ವಿಪತ್ತೀತಿ ವಿನಾಸೋ। ಮೇತ್ತಾಮುಖೇನ ಹಿ ರಾಗೋ ವಞ್ಚೇತಿ।
ಕರುಣಾದೀನಂ ಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ವಿಸೇಸಮತ್ತಮೇವ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ। ಸತ್ತಾನಂ ಪವತ್ತದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಪನಯನಾಕಾರೋ। ಅಪನಯನಂ ಪನ ಹೋತು ವಾ ಮಾ ವಾ, ಯೋ ದುಕ್ಖಾಪನಯನಾಕಾರೋ, ತಥಾಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ ದುಕ್ಖಾಪನಯನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ। ಅಪನೇತುಕಾಮತಾಯ ಪರೇಸಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಸಹನಂ ಅನಧಿವಾಸನಂ ಪರದುಕ್ಖಾಸಹನಂ। ನ ವಿಹಿಂಸಾ ಅವಿಹಿಂಸಾ, ಸತ್ತಾನಂ ಅವಿಹೇಠನಂ। ತಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತಿ, ವಿಹಿಂಸಾಯ ವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೇನ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅವಿಹಿಂಸಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ವಿಹಿಂಸೂಪಸಮೋತಿ ಏತ್ಥ ವಿಹಿಂಸನ್ತಿ ಏತಾಯ ಸತ್ತೇ, ವಿಹಿಂಸನಂ ವಾ ನೇಸಂ ತನ್ತಿ ವಿಹಿಂಸಾ ‘‘ಸೋಕಸಮ್ಭವೋ ವಿಪತ್ತೀ’’ತಿ।
ಪಮೋದನಲಕ್ಖಣಾತಿ ಪರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಮೋದನಲಕ್ಖಣಾ। ಅನಿಸ್ಸಾಯನರಸಾತಿ ಇಸ್ಸಾಯನಸ್ಸ ಉಸೂಯನಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವಕಿಚ್ಚಾ। ಸತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಪನ್ತಸೇನಾಸನೇಸು, ಅಧಿಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಅಸಹನಂ ಅರಮಣಂ ಅರತಿಇಚ್ಚೇವ ಅರತಿವಿಘಾತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ।
ಪಹಾಸೋ ಗೇಹಸಿತಪೀತಿವಸೇನ ಪಹಟ್ಠಭಾವೋ ಉಪ್ಪಿಲಾವಿತತ್ತಂ। ಸತ್ತೇಸು ಸಮಭಾವದಸ್ಸನರಸಾತಿ ಪಿಯಾದಿಭೇದೇಸು ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಉದಾಸಿನವುತ್ತಿಯಾ ಸಮಭಾವಸ್ಸೇವ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಾ, ಉಪಪತ್ತಿತೋ ಇಕ್ಖಣತೋ ಸಮಭಾವೇನೇವ ತೇಸಂ ಗಹಣಕಿಚ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸತ್ತೇಸು ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರಾನಂ ಅಗ್ಗಹಣತೋ ತತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುನಯಾನಂ ವೂಪಸಮನಾಕಾರೇನ ವುತ್ತಿಯಾ ತೇಸಂ ವೂಪಸಮಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತೀತಿ ಪಟಿಘಾನುನಯವೂಪಸಮಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ಏವಂ ಪವತ್ತಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾದಸ್ಸನಪದಟ್ಠಾನಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರದುಕ್ಖಾಪನಯನಸಮ್ಪತ್ತಿಪಮೋದನಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸನ್ತೋ ಮೇತ್ತಾದೀನಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಪಟಿಸೇಧನಮುಖೇನ ಪವತ್ತಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸ್ಸ ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ, ನ ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
೨೬೪. ವಿಪಸ್ಸನಾಸುಖಞ್ಚೇವ ಭವಸಮ್ಪತ್ತಿ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರೋ ಚಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ತಮ್ಪಿ ಹಿ ನೇಸಂ ಸಾಧಾರಣಪಯೋಜನಂ। ತಥಾ ‘‘ಸುಖಂ ಸುಪತೀ’’ತಿಆದಯೋ (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೧; ೧೧.೧೫) ಏಕಾದಸಾನಿಸಂಸಾ। ತೇ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾ ಏವಾತಿ ಇಧ ನ ಗಹಿತಾ।
ನಿಸ್ಸರತಿ ಅಪಗಚ್ಛತಿ ಏತೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ಪಹಾಯಕಂ। ಕಾಮಞ್ಚೇತೇಹಿ ಪಞ್ಚಪಿ ನೀವರಣಾನಿ, ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಪಾಪಧಮ್ಮಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕದಸ್ಸನವಸೇನ ಪನ ಬ್ಯಾಪಾದಾದಯೋ ಪಾಳಿಯಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೨೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೬.೧೩) ವುತ್ತಾ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ರಾಗನಿಸ್ಸರಣತಾವಚನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಸಮತ್ಥಿತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೨೬೫. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇಸು। ಮೇತ್ತಾ ಸತ್ತೇಸು ಯಥಾರಹಂ ದಾನಪಿಯವಚನಾದಿಸೀಲಸುತಾದಿಗುಣಗಹಣವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತ್ತಾನಂ ಮನಾಪಭಾವದಸ್ಸನಪದಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ। ರಾಗೋಪಿ ‘‘ಗುಣದಸ್ಸನಸಭಾಗತಾಯಾ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಮಿತ್ತಮುಖಸಪತ್ತೋ ವಿಯ ತುಲ್ಯಾಕಾರೇನ ದೂಸನತೋ ರಾಗೋ ಮೇತ್ತಾಯ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೋ, ಸೋ ಲಹುಂ ಓತಾರಂ ಲಭತಿ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸಮತ್ತೇನಾಪಿ ಮೇತ್ತಂ ಅಪನೀಯ ತಸ್ಸಾ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹತ್ತಾ ತತೋತಿ ರಾಗತೋ, ರಾಗಸ್ಸ ವಾ ಓತಾರಲಾಭತೋ। ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತಾಯಾತಿ ಸಭಾಗಸ್ಸ, ಸಭಾಗೇನ ವಾ ವಿಸಭಾಗತಾಯ। ಸತ್ತೇಸು ಹಿ ಮನಾಪಾಕಾರಗಾಹಿನೋ ಮೇತ್ತಾಸಭಾಗಸ್ಸ ತಬ್ಬಿಪರೀತಸಭಾವೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ತೇನ ವಿಸಭಾಗೋ। ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಓತಾರಂ ಲಭಮಾನೋ ಚಿರೇನೇವ ಲಭೇಯ್ಯಾತಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ದೂರೇ ಠಿತಸಪತ್ತೋ ವಿಯ ಮೇತ್ತಾಯ ದೂರಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೋ। ತತೋತಿ ಬ್ಯಾಪಾದತೋ। ನಿಬ್ಭಯೇನಾತಿ ಅನುಸ್ಸಙ್ಕನಪರಿಸಙ್ಕನೇನ, ಲದ್ಧಪತಿಟ್ಠಾಯ ಮೇತ್ತಾಯ ಬ್ಯಾಪಾದೇನ ದುಪ್ಪಧಂಸಿಯತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮೇತ್ತಾಯಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿ।
ಇಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಿಯಾನಂ। ಕನ್ತಾನನ್ತಿ ಕಮನೀಯಾನಂ। ಮನಾಪಾನನ್ತಿ ಮನವಡ್ಢನಕಾನಂ। ತತೋ ಏವ ಮನೋ ರಮೇನ್ತೀತಿ ಮನೋರಮಾನಂ। ಲೋಕಾಮಿಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾನಂ। ಅಪ್ಪಟಿಲಾಭತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೋತಿ ಅಪ್ಪಟಿಲಾಭೇನ ಅಹಮಿಮೇ ನ ಲಭಾಮೀತಿ ಪರಿತಸ್ಸತೋ। ಅತೀತನ್ತಿ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಂ। ನಿರುದ್ಧನ್ತಿ ನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತಂ। ವಿಪರಿಣತನ್ತಿ ಸಭಾವವಿಗಮೇನ ವಿಗತಂ। ಸಮನುಸ್ಸರತೋತಿ ಅನುತ್ಥುನನವಸೇನ ಚಿನ್ತಯತೋ। ಗೇಹಸಿತನ್ತಿ ಕಾಮಗುಣನಿಸ್ಸಿತಂ। ‘‘ಆದಿನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಂ ಸದ್ದಾನ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ವಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನಸಭಾಗತಾಯಾತಿ ಯೇಸು ಸತ್ತೇಸು ಭೋಗಾದಿವಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಕರುಣಾ ಪವತ್ತತಿ, ತೇಸು ತನ್ನಿಮಿತ್ತಮೇವ ಅಯೋನಿಸೋ ಆಭೋಗೇ ಸತಿ ಯಥಾವುತ್ತದೋಮನಸ್ಸಮುಖೇನ ಸೋಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಸೋ ಕರುಣಾಯ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೋ। ಸೋಕೋ ಹಿ ಇಧ ದೋಮನಸ್ಸಸೀಸೇನ ವುತ್ತೋ। ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಸತ್ತೇಸು ದುಕ್ಖಾಪನಯನಕಾಮತಾಕಾರಸ್ಸ ಕರುಣಾಸಭಾಗಸ್ಸ ತೇಸು ದುಕ್ಖೂಪನಯನಾಕಾರೋ ವಿಹೇಸಾಸಭಾವೋ ವಿಸಭಾಗೋತಿ ತಾಯ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತಾಯ ಸಾ ಓತಾರಂ ಲಭಮಾನಾ ಚಿರೇನೇವ ಲಭೇಯ್ಯಾತಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ದೂರೇ ಠಿತಸಪತ್ತೋ ವಿಯ ಕರುಣಾಯ ದೂರಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ವುತ್ತಾ।
ಸಮ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನಸಭಾಗತಾಯಾತಿ ಯೇಸು ಸತ್ತೇಸು ಭೋಗಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಮುದಿತಾ ಪವತ್ತತಿ, ತೇಸು ತನ್ನಿಮಿತ್ತಮೇವ ಅಯೋನಿಸೋ ಆಭೋಗೇ ಸತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಂ ರೂಪಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೦೬) ವುತ್ತಸೋಮನಸ್ಸಮುಖೇನ ಪಹಾಸೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಸೋ ಚ ಮುದಿತಾಯ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೋ। ಪಹಾಸೋ ಹಿ ಇಧ ಸೋಮನಸ್ಸಸೀಸೇನ ವುತ್ತೋ। ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತಾಯಾತಿ ಭೋಗಾದಿಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ಪಮುದಿತೋ ಚಾತಿಆದಿ ಮುದಿತಾಯ ಸಿದ್ಧಾಯ ಅಯಮ್ಪಿ ಅರತಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಲದ್ಧಬ್ಬಗುಣದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಅರತಿನಿಗ್ಗಹದಸ್ಸನವಸೇನ। ಕಾಯಚಿತ್ತವಿವೇಕಪಟಿಪಕ್ಖಾಯ ವಾ ಅರತಿಯಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾಯ ಮುದಿತಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅರತಿ ಸುವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇಯ್ಯಾ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏಕದೇಸೇನ ಅರತಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಧಿಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮೇಸು।
ಬಾಲಕರಧಮ್ಮಯೋಗತೋ ಬಾಲಸ್ಸ। ಅತ್ತಹಿತಪರಹಿತಬ್ಯಾಮೂಳ್ಹತಾಯ ಮೂಳ್ಹಸ್ಸ। ಪುಥೂನಂ ಕಿಲೇಸಾದೀನಂ ಜನನಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ। ಕಿಲೇಸೋಧೀನಂ ಮಗ್ಗೋಧೀಹಿ ಅಜಿತತ್ತಾ ಅನೋಧಿಜಿನಸ್ಸ, ಓಧಿಜಿನಾ ವಾ ಸೇಕ್ಖಾ ಓಧಿಸೋವ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಜಿತತ್ತಾ। ತೇನ ಇಮಸ್ಸ ಓಧಿಜಿತಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಸತ್ತಮಭವಾದಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಪವತ್ತನವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಜಿತತ್ತಾ ಅವಿಪಾಕಜಿನಸ್ಸ, ವಿಪಾಕಜಿನಾ ವಾ ಅರಹನ್ತೋ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕತ್ತಾ। ತೇನಸ್ಸ ಅಸೇಕ್ಖತ್ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಅನೇಕಾದೀನವೇ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ಮೂಲಭೂತೇ ಸಮ್ಮೋಹೇ ಆದೀನವಾನಂ ಅದಸ್ಸನಸೀಲತಾಯ ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಾವಿನೋ। ಆಗಮಾಧಿಗಮಾಭಾವಾ ಅಸ್ಸುತವತೋ। ಏದಿಸೋ ಏಕಂಸೇನ ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪುನಪಿ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವರೂಪಾತಿ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ ಸಮ್ಮೋಹಪುಬ್ಬಿಕಾ। ರೂಪಂ ಸಾ ನಾತಿವತ್ತತೀತಿ ರೂಪಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮನಾಯ ಕಾರಣಂ ನ ಹೋತಿ, ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ಕಿಲೇಸೇ ನಾತಿವತ್ತತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸರಹಿತಂ ಅಞ್ಞಾಣಮೇವ ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾ। ದೋಸಗುಣಾವಿಚಾರಣವಸೇನ ಸಭಾಗತ್ತಾತಿ ಯಥಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಮೇತ್ತಾದಯೋ ವಿಯ ಸತ್ತೇಸು ಹಿತೂಪಸಂಹಾರಾದಿವಸೇನ ಗುಣದೋಸೇ ಅವಿಚಾರೇನ್ತೀ ಕೇವಲಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾ ಸತ್ತೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಗುಣದೋಸಂ ಅಚಿನ್ತೇನ್ತೀ ಕೇವಲಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ದೋಸಗುಣಾವಿಚಾರಣವಸೇನ ಸಭಾಗಾ। ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಲಹುಂ ಓತಾರಂ ಲಭತೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾಯ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ವುತ್ತಾ। ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತಾಯಾತಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಭಾಗಸ್ಸ
೨೬೬. ಕತ್ತುಕಾಮತಾ ಛನ್ದೋ ಆದಿ ‘‘ಛನ್ದಮೂಲಕಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೮೩) ವಚನತೋ, ಅಥ ವಾ ಸತ್ತೇಸು ಹಿತೇಸಿತಾದುಕ್ಖಾಪನಯನಕಾಮತಾದಿನಾ ಅನವಜ್ಜಾಭಿಪತ್ಥನಾವಸೇನ ನೀವರಣಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತದೇಕಟ್ಠಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಕತ್ಥಚಿ ಸತ್ತಗ್ಗಹಣಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರಗ್ಗಹಣಮೇವ ಹೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ದೇಸನಾಯ ಯಥಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೨೭; ಖು॰ ಪಾ॰ ೪.೧), ನ ಏವಮಿಧಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮವಸೇನ ಏಕೋ ವಾ ಸತ್ತೋ ಅನೇಕೇ ವಾ ಸತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ। ಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮವಸೇನ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಸುಖಿತಾ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೨೩) ಭಾವನಾಯಂ ಸುಖಾದಿಗ್ಗಹಣಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತಿ। ತಂ ಪನ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೫೫; ಥೇರಗಾ॰ ೬೭೬; ನೇತ್ತಿ॰ ೫) ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಗಹಣಂ ವಿಯ ಅಪ್ಪಧಾನಭೂತಂ, ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿ ಏವ ಪಧಾನಭಾವೇನ ಗಯ್ಹತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಉಪಚಾರೇ ವಾ ಪತ್ತೇ ಆರಮ್ಮಣವಡ್ಢನಂ ತತ್ಥಾಪಿ ಸೀಮಾಸಮ್ಭೇದಸಿದ್ಧಿತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಏಕಮಾವಾಸಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸತ್ತೇ ಮೇತ್ತಾಯ ಫರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಾ ರಚ್ಛಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಾತಿ ಯೋಜನಾ। ರಚ್ಛಾಗಹಣೇನ ರಚ್ಛಾವಾಸಿನೋ ಸತ್ತಾ ಗಹಿತಾ ಯಥಾ ಏಕಂ ದಿಸನ್ತಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ।
೨೬೭. ಕಸಿಣಾನಂ ನಿಸ್ಸನ್ದೋತಿ ಕಸಿಣಜ್ಝಾನಾನಂ ನಿಸ್ಸನ್ದಫಲಸದಿಸಾ ಆರುಪ್ಪಾ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾನಿ, ಕಸಿಣಜ್ಝಾನಾನಂ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾವ ಸಿಜ್ಝನತೋ। ತೇಹಿ ವಿನಾ ಅಸಿಜ್ಝನತೋತಿ ಕೇಚಿ। ಸಮಾಧಿನಿಸ್ಸನ್ದೋತಿ ರೂಪಜ್ಝಾನಸಮಾಧೀನಂ, ಹೇಟ್ಠಿಮಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಸಮಾಧೀನಞ್ಚ ನಿಸ್ಸನ್ದೋ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ತೇ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾವ ಪಟಿಲಭಿತಬ್ಬತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಸ್ಸನ್ದೋ ವಿಪಸ್ಸನಾನುಭಾವೇನ ಲದ್ಧಬ್ಬತೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನೇವ ಚ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ। ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಿಸ್ಸನ್ದೋ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ। ಯಥಾಹ ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೮೬೮)। ‘‘ಪುರಿಮಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರತ್ತಯನಿಸ್ಸನ್ದೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಮೇತ್ತಾದಿವಸೇನ ತೀಣಿ ಝಾನಾನಿ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸೇವ ಉಪೇಕ್ಖಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋ, ನ ಇತರಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಮೇವತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ಪಾಕಟತರಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ।
೨೬೮. ಸಿಯಾತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾಕಾರೇನ ಸಿಯಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ಮೇತ್ತಾದೀಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಇತರಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ಅತ್ತಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಮತ್ತಾನಿ। ಇಮಾನಿ ಪನ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋತಿ ಉಪಪತ್ತಿಬ್ರಹ್ಮಾನೋ। ತೇ ಹಿ ಇಧ ಝಾನಭಾವನಾಯ ವಿನೀವರಣಚಿತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ತತ್ಥ ಯಾವತಾಯುಕಂ ವಿನೀವರಣಚಿತ್ತಾವ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಿದ್ದೋಸಚಿತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಬ್ರಹ್ಮಾನೋತಿ ವಾ ಸಕಲಬುದ್ಧಗುಣಹೇತುಭೂತಾನಂ ದಾನಪಾರಮಿತಾದೀನಂ ಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಿಪೂರಣವಸೇನ ಬ್ರೂಹಿತಗುಣಾ ಮಹಾಸತ್ತಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ। ತೇ ಹಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಹಿತೇಸನೇನ, ಅಹಿತಾಪನಯನೇನ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಪಮೋದನೇನ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿವಜ್ಜಿತಾಗತಿಗಮನಮಜ್ಝತ್ತಭಾವಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಚ ನಿದ್ದೋಸಚಿತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತಿ। ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ತೇ ಉಪಪತ್ತಿಬ್ರಹ್ಮಾನೋ, ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ವಾ, ಏವಂ ಏತೇಹಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತಾ।
೨೬೯. ಚತಸ್ಸೋವಾತಿಆದಿಪಞ್ಹಸ್ಸಾತಿ ಚತಸ್ಸೋತಿಆದಿಕಸ್ಸ ತಿವಿಧಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ। ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಾದಿವಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಬ್ಯಾಪಾದಸಂಕಿಲೇಸಾದಿತೋ ವಿಸುಜ್ಝನುಪಾಯೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರಾದಿಮನಸಿಕಾರವಿಸೇಸಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಆಸಂ ಮೇತ್ತಾದೀನಂ। ಅಪ್ಪಮಾಣೇತಿ ಪಮಾಣರಹಿತೇ। ಯೇನಾತಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ। ತನ್ತಿ ತಸ್ಮಾ। ದ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ।
ಬ್ಯಾಪಾದಬಹುಲಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ, ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಪಕ್ಖಪಾತವಸೇನ ಅನಾಭುಜನಮನಾಭೋಗೋ ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯ್ವಾಯಂ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಸತ್ತೇಸು ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಚ ಯಥಾ ಮಾತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ವುತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರಾದಿಅತ್ಥಸ್ಸ ಉಪಮೇಯ್ಯಭಾವಂ ಉಪನೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅತ್ಥುಪನಯನತ್ಥೋ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಚಾ’’ತಿ ಚ-ಸದ್ದೋ। ಪರಿಯಾಯೇತಿ ವಾರೇ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಪರಿವತ್ತನಕ್ಕಮೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಬ್ಯಾವಟಾತಿ ಅನುಸ್ಸುಕ್ಕಾ। ತಥಾತಿ ಯಥಾ ಮಾತಾ ದಹರಾದೀಸು ಪುತ್ತೇಸು, ತಥಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಮೇತ್ತಾದಿವಸೇನ ಮೇತ್ತಾಯನಾದಿವಸಿಕೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾ ಯಥಾರಹಂ ದೋಸಮೋಹರಾಗಪಕ್ಖಿಯಾ, ತೇಹಿ ಚ ವಿಸುಜ್ಝನುಪಾಯೋ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ, ಹಿತೂಪಸಂಹಾರಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಚ ಸತ್ತೇಸು ಮನಸಿಕಾರೋ, ತಸ್ಮಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಾದಿವಸಾ ಚತಸ್ಸೋವ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ। ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಏತಾ ಭಾವೇತುಕಾಮೇನ ನ ಏಕೇಕನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸತಿ ಹಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹೇ ಕಮೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಹಿತೇಸಿತಾ ಮೇತ್ತಾಯನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ಪತ್ಥಿತಹಿತಾನ’’ನ್ತಿ। ಸಮ್ಭಾವೇತ್ವಾ ವಾತಿ ‘‘ಇಮಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಯಂ ನಿರಯಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಾ। ದುಕ್ಖಾಪನಯನಾಕಆರಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನ ತತೋ ಪರನ್ತಿ ತತೋ ಹಿತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಆದಿತೋ ಪರಂ। ಕತ್ತಬ್ಬಾಭಾವತೋತಿ ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಾರಸ್ಸ ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಅಯಂ ಕಮೋತಿ ಅಯಂ ಇಮಾಸಂ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾನಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪವತ್ತನಕ್ಕಮೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ನ ‘‘ಇಮಿನಾವ ಕಮೇನ ಏತಾಸಂ ಪವತ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ’’ತಿ। ಮೇತ್ತಾದೀನಂ ಹಿ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಭಾವನಾನಂ ಕಮನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ, ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಪಠಮಂ ಭಾವೇತುಂ ಲಬ್ಭಾ, ದೇಸನಾಕ್ಕಮವಸೇನ ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ।
ಏಕಸತ್ತಸ್ಸಾಪೀತಿ ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ಸತ್ತಸ್ಸ। ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ ಪರಿಚ್ಛೇದಗ್ಗಹಣಂ ನತ್ಥಿ, ನ ಚ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಸತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನರೂಪಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಪರಾಮಾಸಸತ್ತಗ್ಗಹಣಮುದ್ಧಭೂತಾನಂ ಮೇತ್ತಾದೀನಂ ಏಕಸತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಗೋಚರತಾ ವುತ್ತಾ। ಏವಂ ಪಮಾಣಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದೀಸು ಅತಿರೇಕುದ್ಧುಮಾತಕಾದಿಭಾವಪ್ಪತ್ತೇ ಪದೇಸೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಯ್ಹತಿ, ಏವಂ ಪಮಾಣಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ। ಸಕಲಫರಣವಸೇನಾತಿ ನಿರವಸೇಸಫರಣವಸೇನ।
೨೭೦. ನಿಸ್ಸರಣತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ಯಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ತಂ ತಸ್ಸ ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಮೇವ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಕಾಮಾನಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ, ರೂಪಾನಂ ಆರುಪ್ಪಾ, ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ
೨೭೧. ಸಾತಸಹಗತನ್ತಿ ಸುಖಸಹಗತಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ತತೋ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿಕಾಯ (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೬೩) ದೇಸನಾಯ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾನಂ ಸವಿತಕ್ಕಾದಿಭಾವೋ ವಿಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಭಾವೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ। ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನಿಕಾತಿ ಚೋದಕಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತೀತಿ ಯದಿ ಮೂಲಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತತಾಯ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇಸು ಪಕ್ಖಿಪತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಯೋಪಿ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನಿಕಾ ಸಿಯುಂ, ನ ಪನ ಹೋನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ದೇಸಿತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಹೋನ್ತು ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಯೋ ಆನಾಪಾನಭಾವನಾವಸೇನ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನಿಕಾತಿ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವೇದನಾದೀಸೂ’’ತಿಆದಿ। ಬ್ಯಞ್ಜನಚ್ಛಾಯಾಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಮೇತ್ತಾ ಮೇ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಭಾವಿತಾ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಹಿ ‘‘ಮಾ ಭಗವನ್ತಂ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖೀ’’ತಿ।
೨೭೨. ‘‘ತಯಿಮಂ ದೋಸಂ ಪರಿಹರಿತುಕಾಮೇನ ನ ಸಬ್ಬಂ ಸುತ್ತಂ ನೀತತ್ಥಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಗರುಕುಲತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಗಮ್ಭೀರಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ತತ್ಥ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಆಯಾಚಿತಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಏತೇನಾತಿ ಆಯಾಚಿತಧಮ್ಮದೇಸನೋ, ತಂ ಆಯಾಚಿತಧಮ್ಮದೇಸನಂ। ಏವಮೇವಾತಿ ಗರಹನೇ ನಿಪಾತೋ, ಮುದಾ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತೇ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾರಮ್ಮಣೇತಿ ಅತ್ಥೋ ‘‘ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಚಿತ್ತಂ ಠಿತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅವಿಕ್ಖಿಪ್ಪಮಾನಂ ಏಕಗ್ಗಭಾವೇ ಠಿತಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ತತೋ ಏವ ಸುಸಣ್ಠಿತಂ, ಸುಟ್ಠು ಸಮಾಹಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾ। ಪಾಪಕಾತಿ ಲಾಮಕಾ। ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಯೋ ಅಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ। ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ಪವತ್ತಿತುಂ ಓಕಾಸಾದಾನೇನ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಖೇಪೇತ್ವಾ ನ ಚ ಠಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಇಮಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಸಮಾಧಾನಸ್ಸ ಕಾರಣಮಾಹ।
ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಮತ್ತೋತಿ ಭಾವನಮನುಯುತ್ತೇನ ಪಟಿಲದ್ಧಮತ್ತಂ ನಾತಿಸುಭಾವಿತಂ ಸಮಾಧಾನಂ। ತಂ ಪನ ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಂ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸಾನಂ ಮೂಲಕಾರಣಭಾವತೋ ‘‘ಮೂಲಸಮಾಧೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಮತ್ತೋ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಸಣ್ಠಪೇಮಿ ಸನ್ನಿಸಾದೇಮಿ ಏಕೋದಿಂ ಕರೋಮಿ ಸಮಾದಹಾಮೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಖಣಿಕಸಮಾಧಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಯಥೇವ ಹಿ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಆರದ್ಧಂ ಖೋ ಪನ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವೀರಿಯಂ ಅಹೋಸಿ ಅಸಲ್ಲೀನಂ…ಪೇ॰… ಸಮಾಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗ’’ನ್ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೧೧; ಪಾರಾ॰ ೧೧) ವತ್ವಾ ‘‘ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೧೧) ಪಠಮಂ ವುತ್ತಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ‘‘ಖಣಿಕಸಮಾಧೀ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಮಿಧಾಪೀತಿ। ಸೋ ಏವ ಸಮಾಧೀತಿ ಮೂಲಸಮಾಧಿಮಾಹ।
ಅಸ್ಸಾತಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ, ಅಸ್ಸ ವಾ ಮೂಲಸಮಾಧಿಸ್ಸ। ಭಾವನನ್ತಿ ವಡ್ಢನಂ। ಅಯಂ ಸಮಾಧೀತಿ ಚ ಮೂಲಸಮಾಧಿಯೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಏವಂ ಭಾವಿತೋತಿ ಯಥಾ ಅರಣಿಸಹಿತೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ ಅಗ್ಗಿ ಗೋಮಯಚುಣ್ಣಾದೀಹಿ
ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀಸು। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೇನ ಭಾವನಾನಯೇನ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀಸು ಸವಿತಕ್ಕಾದಿಭಾವವಸೇನ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನಸಮ್ಪಾಪನವಿಧಿನಾ ಮೂಲಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಭಾವನಾ ವುತ್ತಾ, ಏವಂ ಕರುಣಾದಿಭಾವನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀಸುಪಿ ಭಾವನಾವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಭಾವನಾವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಸವಕ್ಖಯಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕರುಣಾ ಮೇ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿಆದಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾಪರಿಯೋಸಾನಾಯ ದೇಸನಾಯ ಅರಹತ್ತಾಧಿಗಮಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ
ಪುನ ಯತೋ ಖೋ ತೇತಿಆದಿ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಲದ್ಧಬ್ಬಫಾಸುವಿಹಾರದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಗಗ್ಘಸೀತಿ ಗಮಿಸ್ಸಸಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿಕಾ ದೇಸನಾ ಮೇತ್ತಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮಾಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಾ, ನ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ, ತಸ್ಮಾ। ‘‘ತಥೇವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಗನ್ಥನ್ತರೇನಪಿ ತಮೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ। ತತ್ಥ ತಥೇವಾತಿ ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನವಸೇನೇವ। ಅಭಿಧಮ್ಮೇತಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ (ಧ॰ ಸ॰ ೨೫೧ ಆದಯೋ), ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು (ವಿಭ॰ ೬೮೪ ಆದಯೋ) ಚ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಭಿಧಮ್ಮಪ್ಪದೇಸೇಸು।
೨೭೩. ಸುಭಪರಮಾದಿವಸೇನಾತಿ ಸುಭ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಸುಭನ್ತೇವ ಅಧಿಮುತ್ತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೨೧೨; ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೬೬) ಏವಂ ವುತ್ತಸುಭವಿಮೋಕ್ಖಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ। ಪರಮ-ಸದ್ದೋ ಉಕ್ಕಂಸತ್ಥೋ। ಸುಭೋ ಸುಭವಿಮೋಕ್ಖೋ ಪರಮೋ ಉಕ್ಕಂಸೋ ಪರಮಾ ಕೋಟಿ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಸುಭಪರಮಾ, ಮೇತ್ತಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ತತೋ ಪರಂ ತಾಯ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸಾಧಾರಣಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಸುಖಾದಯೋ ಇಧ ಅನವಸರಾ। ಇತರೇತರವಿಸಿಟ್ಠಾಪೇತೇ ವಿಸೇಸಾ, ಪಗೇವ ಪರೇಹಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸದಿಸೋ ಆನುಭಾವವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ವಿಸೇಸೇತ್ವಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ।
ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾತಿ ಸುಭವಿಮೋಕ್ಖಾದಿಕಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಿಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಸ್ಸ ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಸಂಹರತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲಪರಿಚಯಾತಿ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾವಸೇನ ಸತ್ತಸಞ್ಞಿತೇ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರೇನೇವ ಗಹಣಸ್ಸ ಪರಿಚಿತತ್ತಾ। ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಭೂತಮ್ಪಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರೇನೇವ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತಿ, ಪಗೇವ ಸಭಾವತೋ। ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲ’’ನ್ತಿ ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೂಲೇಸೂ’’ತಿಆದಿ। ಯಥಾವುತ್ತೋ ಚ ಅತ್ಥೋ ಅನತ್ಥಚರಣಾದಿಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಸಚೇತನೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಆಘಾತಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಪರಿಚಯಾ ಅಚೇತನೇಪಿ ವಾತಾತಪಾದಿಕೇ ಆಘಾತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ। ನ ತತೋ ಪರನ್ತಿ ತತೋ ಸುಭವಿಮೋಕ್ಖತೋ ಪರಂ ಕಸ್ಸಚಿ ವಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಭಿಹನನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅಭಿಘಾತೋ, ದಣ್ಡೋ ಅಭಿಘಾತೋ ಯಸ್ಸ ತಂ ದಣ್ಡಾಭಿಘಾತಂ, ತಂ ಆದಿ ಯಸ್ಸ ತಂ ದಣ್ಡಾಭಿಘಾತಾದಿ, ದಣ್ಡಾಭಿಘಾತಾದಿ ರೂಪಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಯಸ್ಸ ತಂ ದಣ್ಡಾಭಿಘಾತಾದಿರೂಪನಿಮಿತ್ತಂ। ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ, ದಣ್ಡಪ್ಪಹಾರಾದಿಜನಿತಂ ಕರಜರೂಪಹೇತುಕಂ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ರೂಪೇ ಆದೀನವೋ ಸುಪರಿವಿದಿತೋ ಹೋತಿ ಕರುಣಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ರೂಪನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಕರುಣಾಯ ಚ ಪರದುಕ್ಖಾಸಹನರಸತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತ್ಥ ಆಕಾಸೇ। ಚಿತ್ತಂ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ರೂಪಾನಂ ಅಭಾವೋ ವಿವರಮಪಗಮೋತಿ।
ತೇನ ತೇನಾತಿಆದೀಸು ಅಯಂ ಯೋಜನಾ – ತೇನ ತೇನ ಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಆದಿನಾ ಪಾಮೋಜ್ಜಕಾರಣೇನ ಪಮುದಿತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಪಾಮೋಜ್ಜವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ‘‘ಸಾಧು ವತಾಯಂ ಸತ್ತೋ ಪಮೋದತೀ’’ತಿ ಮುದಿತಾಯ ಪವತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ ಪಮುದಿತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಗ್ಗಹಣಪರಿಚಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ।
ಅನುಕ್ಕಮಾಧಿಗತನ್ತಿ ಆಕಾಸಕಸಿಣವಜ್ಜೇ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಕಸಿಣೇ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮಾನುಕ್ಕಮೇನ ರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾಯ ಅಧಿಗತಂ। ಆಕಾಸನಿಮಿತ್ತಂ ಗೋಚರೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಆಕಾಸನಿಮಿತ್ತಗೋಚರಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಆಕಾಸನಿಮಿತ್ತಗೋಚರೇ ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣೇ। ಚಿತ್ತಂ ಉಪಸಂಹರತೋತಿ ದುತಿಯಾರುಪ್ಪಾಧಿಗಮಾಯ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಂ ನೇನ್ತಸ್ಸ, ತಥಾ ಭಾವಯತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಚಿತ್ತಂ। ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ಅನುಪವಿಸತಿ ವಿಮೋಕ್ಖಭಾವೇನ ಅಪ್ಪೇತಿ।
ಆಭೋಗಾಭಾವತೋತಿ ‘‘ಸುಖಿತಾ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೨೩) ಸುಖಾಸೀಸನಾದಿವಸೇನ ಆಭುಜನಾಭಾವತೋ। ಸತ್ತಾನಂ ಸುಖಾಸೀಸನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಸುಖದುಕ್ಖಾದಿಪರಮತ್ಥಗ್ಗಾಹವಿಮುಖಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಗ್ಗಹಣದುಕ್ಖಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ನನು ಚ ‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ ಸತ್ತಾ, ತೇ ಕಸ್ಸ ರುಚಿಯಾ ಸುಖಿತಾ ವಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನಪಿ ಪರಮತ್ಥಗ್ಗಹಣಮುಖೇನೇವ ಉಪೇಕ್ಖಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋಪಿ ಸತ್ತೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತೀತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ತಂ ಪನ ಭಾವನಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ, ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಪನ ಕೇವಲಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನವಸೇನೇವ ಸತ್ತೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತೀತಿ ಸವಿಸೇಸಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಏವ ವಿಸಯೇ ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ। ಅವಿಜ್ಜಮಾನಗ್ಗಹಣದುಕ್ಖತಾ ಚ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನವಸೇನ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಪರಾಮಾಸಸತ್ತಗ್ಗಹಣಮುದ್ಧಭೂತತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।
೨೭೪. ಸಬ್ಬಾಪೇತಾತಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಏತಾ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ। ದಾನಾದೀನನ್ತಿ ಪಾರಮಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಾನಂ ದಾನಾದೀನಂ ಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮಾನಂ। ಸಬ್ಬಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾನಂ, ಸಮತಿಂಸಾಯ ಪಾರಮಿತಾನಂ, ತನ್ನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಬುದ್ಧಯಾನಿಯಾನಞ್ಚ, ಸಬ್ಬೇಹಿ ವಾ ಸುನ್ದರಸಭಾವಾನಂ। ನ ಹಿ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಾ ಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮೇಹಿ ಆನುಭಾವತೋ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಬುದ್ಧಧಮ್ಮೇಸು ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ಪರಿಪೂರಿಕಾತಿ ಪರಿವುದ್ಧಿಕರಾ। ಅಧಿಟ್ಠಾನಾನಿ ವಿಯ ಹಿ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ ಸಬ್ಬಾಸಂ ಪಾರಮಿತಾನಂ ಪಾರಿಪೂರಿಕರಾ। ‘‘ಹಿತಜ್ಝಾಸಯತಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಮೇತ್ತಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾದೀನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಚತೂಹಿ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಹಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪಗೇವ ಅಭಿಸಙ್ಖತತ್ತಾ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾ ದಾನಾದಿಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತುಂ ಸಮತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ, ನಾಞ್ಞಥಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇಮಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬಂ, ಇಮಸ್ಸ ನ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ‘‘ಇದಂ ದಾತಬ್ಬಂ, ಇದಂ ನ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಚ ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತೋ। ದೇಯ್ಯಪಟಿಗ್ಗಾಹಕವಿಕಪ್ಪರಹಿತಾ ಹಿ ದಾನಪಾರಮಿತಾ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಯಥಾಪಿ ಕುಮ್ಭೋ ಸಮ್ಪುಣ್ಣೋ, ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಧೋಕತೋ।
ವಮತೇವುದಕಂ ನಿಸ್ಸೇಸಂ, ನ ತತ್ಥ ಪರಿರಕ್ಖತೀ’’ತಿ॥ (ಬು॰ ವಂ॰ ೨.೧೧೮)।
‘‘ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ತೇಸನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ। ಉಪಘಾತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ಹೇತ್ಥ ಪದಯೋಜನಾ – ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಉಪಘಾತಂ ಪರಿವಜ್ಜಯನ್ತಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಸುಖನಿದಾನಂ ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯನ್ತೀತಿ। ಸತ್ತಕಾಲವಿಕಪ್ಪರಹಿತಾ ಹಿ ಸೀಲಪಾರಮಿತಾ, ಲೋಕತ್ಥಮೇವ ಚಸ್ಸ ಫಲಂ ಪರಿಣಮೀಯತಿ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಸೀಲಂ ಪರಿಪೂರತಿ, ನ ಗಹಟ್ಠಸ್ಸ। ಇಧಾಪಿ ‘‘ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಸುಖನಿದಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಕಾಲವಿಭಾಗಂ ಕತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಅನುತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಸೀಲಂ ವಾ ಸಮಾದಿಯನ್ತಿ, ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ ಝಾನಾದಿನೇಕ್ಖಮ್ಮಭಜನಸ್ಸಾಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ। ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಸುಖನಿದಾನತಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾವ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಹಿತಾಹಿತೇಸೂತಿ ಅತ್ಥಾನತ್ಥೇಸು। ಅಸಮ್ಮೋಹತ್ಥಾಯಾತಿ ಸಮ್ಮೋಹವಿದ್ಧಂಸನಾಯ। ಪಞ್ಞಂ ಪರಿಯೋದಪೇನ್ತೀತಿ ಯೋಗವಿಹಿತಂ ವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಾದಿಂ ಅಸ್ಸುತಂ ಸುಣನ್ತಾ ಸುತಂ ವೋದಪೇನ್ತಾ ಅಹಂಕಾರಮಮಂಕಾರಾದಿಂ ವಿಧುನನ್ತಾ ಞಾಣಂ ವಿಸೋಧೇನ್ತಿ। ‘‘ಅಹಂ ಮಮಾ’’ತಿ ವಿಕಪ್ಪರಹಿತಾ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಪಾರಮಿತಾ। ಹಿತಸುಖತ್ಥಾಯಾತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖಾದಿವುದ್ಧಿಯತ್ಥಮೇವ। ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಸತತಂ ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅವೋಕಿಣ್ಣಂ। ವೀರಿಯಮಾರಭನ್ತೀತಿ ಯಥಾ ಸತ್ತಾನಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ ಹಿತಸುಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಭಿವಡ್ಢತಿ, ಏವಂ ಪರಕ್ಕಮಂ ಕರೋನ್ತಿ। ಸಙ್ಕೋಚವಿಕ್ಖೇಪರಹಿತಾ ಹಿ ವೀರಿಯಪಾರಮಿತಾ। ‘‘ವೀರಭಾವಂ ಪತ್ತಾಪೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಪರದ್ಧಾನಂ ನಿಗ್ಗಹಸಮತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನಾನಪ್ಪಕಾರಕಂ ಅಪರಾಧಂ ಖಮನ್ತೀತಿ ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದನಾಕಾರೇನ ಅತ್ತನಿ ಪವತ್ತಿತಂ ನಾನಾವಿಧಂ ಅಪರಾಧಂ ಸಹನ್ತಿ। ಅತ್ತಪರವಿಕಪ್ಪವಿರಹಿತಾ ಹಿ ದೋಸಸಹನಾ ಖನ್ತಿಪಾರಮಿತಾ।
ಪಟಿಞ್ಞಂ ನ ವಿಸಂವಾದೇನ್ತೀತಿ ಅವಿಸಂವಾದನಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಅನರಿಯವೋಹಾರಸ್ಸ ಅಕರಣಮಾಹ। ಪಟಿಞ್ಞಾತೇ, ಅಪಟಿಞ್ಞಾತೇ ಚ ದಿಟ್ಠಾದಿಕೇ ಮಿಚ್ಛಾವಿಕಪ್ಪರಹಿತಾ ಹಿ ಸಚ್ಚಪಾರಮಿತಾ। ಅವಿಚಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾತಿ ಯಥಾಸಮಾದಿನ್ನೇಸು ದಾನಾದಿಧಮ್ಮೇಸು ನಿಚ್ಚಲಾಧಿಟ್ಠಾಯಿನೋ ಅಚಲಸಮಾದಾನಾಧಿಟ್ಠಾನಾ, ಸಮಾದಿನ್ನೇಸು ಚ ಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮದೇವ ಅವಟ್ಠಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಪಾರಮಿತಾ। ತೇಸೂತಿ ಸತ್ತೇಸು। ಅವಿಚಲಾಯಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅಕಮ್ಪನೀಯಾಯ। ಏವನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಸತ್ತೇಸು ಹಿತಜ್ಝಾಸಯತಾದಿಆಕಾರೇನ। ಯಥಾ ಚ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪಾರಮಿಯೋ, ಏವಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಧಿಟ್ಠಾನಾಪಿ। ತಥಾ ಹಿ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಂ ಪರಾನುಗ್ಗಹಾಯ ಪಾರಮೀನಂ ಚರಿಯಾಪಿಟಕವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಅತಿವಿತ್ಥಾರಭಯೇನ ನ ವಿತ್ಥಾರಯಿಮ್ಹ। ತಥಾ ದಸಬಲಞಾಣಾದಿಕೇತಿ। ಏತಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏತಾ ಹೋನ್ತಿ ಏವಾತಿ ಯೋಜನಾ।
ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ನವಮಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ।