೨೨. ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
ಪಠಮಮಗ್ಗಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೦೬. ಇದಾನಿ ‘‘ಇತೋ ಪರಂ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಇತೋ ಪರನ್ತಿ ಇತೋ ಅನುಲೋಮಞಾಣತೋ ಉಪರಿ। ತನ್ತಿ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ। ನೇವ ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಂ ಭಜತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅಗ್ಗಹಣತೋ। ನ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಂ ಭಜತಿ ಸತಿಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತ್ತೇ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಖೇಪನತೋ। ತತೋ ಏವೇತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ವಿಸಯಂ ಉದ್ದೇಸನ್ತಂ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತಂ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತು ವಿಯ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನಟ್ಠಾನಿಯಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಅನ್ತರಾತಿ ಛಟ್ಠಸತ್ತಮವಿಸುದ್ಧೀನಂ ವೇಮಜ್ಝೇ। ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಮೇವ ಹೋತಿ ಉಭಯವಿಸುದ್ಧಿಲಕ್ಖಣತಾಭಾವತೋ। ತಥಾಪಿ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಯಾ ಪರಿಯೋಸಾನತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಕ್ಖಿಕಂ। ತೇನೇವಸ್ಸ ತಂಸೋತಪತಿತತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಸೋತೇ…ಪೇ॰… ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ಏತೇನಸ್ಸ ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಭಜನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೋತಸ್ಸ ಅರಿಯಸ್ಸಆದಿತೋ ಪಜ್ಜನಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿ, ಸೋ ಏವ ಮಗ್ಗೋ, ಸೋತಂ ವಾ ಅರಿಯಂ ಆದಿತೋ ಪಜ್ಜತಿ ಅಧಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿ, ಪಠಮಕೋ। ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸಕಿದೇವ ಇಮಂ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಂ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಕದಾಗಾಮೀ, ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಕಾಮಭವಂ ನ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನಾಗಾಮೀ, ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ। ಕಿಲೇಸಾದೀನಂ ಹನನಾದಿನಾ ಅರಹಂ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಟ್ಠೋ। ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅರಹತ್ತಂ, ಸೋ ಏವ ಮಗ್ಗೋತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ। ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಞಾಣಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ।
ತೇಹಿ ತೀಹಿಪೀತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ತಿಣ್ಣಂ ಅನುಲೋಮಞಾಣಾನಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ತೀಸು ವಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ। ತೀಹಿಪೀತಿ ವಾ ವಿಕಪ್ಪನ್ತರಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ ಪಿ-ಸದ್ದೋ, ತೇನ ತೀಹಿಪಿ ದ್ವೀಹಿಪೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅತ್ತನೋ ಬಲಾನುರೂಪೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಆನುಭಾವಾನುಕೂಲಂ। ಪಠಮಞ್ಹಿ ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ ಸಬ್ಬೋಳಾರಿಕಂ, ದುತಿಯಂ ತತೋ ನಾತಿಓಳಾರಿಕಂ, ತತಿಯಂ ತತೋ ನಾತಿಓಳಾರಿಕಂ ತಮಂ ಅನ್ತರಧಾಪೇತಿ। ಅಥ ವಾ ಬಲಾನುರೂಪೇನಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಲಿಬೋಧತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ ಪಲಿಬೋಧಭಾವಪಟಿಚ್ಛಾದಕಸ್ಸ ತಮಸ್ಸ ಅನ್ತರಧಾಪಿತತ್ತಾ। ‘‘ಆಸೇವನನ್ತೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದುತಿಯಸ್ಸ ವಾ ತತಿಯಸ್ಸ ವಾ ಅನುಲೋಮಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿ, ನ ಪಠಮಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ತಸ್ಸ ಅನಾಸೇವನತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಅಲದ್ಧಾಸೇವನಂ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ನಿಮಿತ್ತಾದಿವಿರಹತೋ, ತಬ್ಬಿಧುರತೋ ಚ ‘‘ಅನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಸೇಸಿತಂ। ಪುಥುಜ್ಜನಗೋತ್ತನ್ತಿ ಅರಿಯೇಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ಪುಥುಜ್ಜನಸಮಞ್ಞಂ। ಗೋತ್ತನ್ತಿ ಹಿ ಏಕವಂಸಜಾನಂ ಸಮಾನಾ ಸಮಞ್ಞಾ, ಏವಂ ಇಧಾಪೀತಿ। ಪುಥುಜ್ಜನಸಙ್ಖನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ, ಪುಥುಜ್ಜನಭೂಮಿನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನವತ್ಥುಂ। ಏಕನ್ತಿಕತಾಯ ಏಕವಾರಮೇವ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಅಪುನರಾವಟ್ಟಕಂ।
ಬಹಿದ್ಧಾ ವುಟ್ಠಾನವಿವಟ್ಟನೇತಿ ಅಸಙ್ಖತಧಾತುಯಾ ಬಹಿಭಾವತೋ ಬಹಿದ್ಧಾಸಞ್ಞಿತಾ ಸಙ್ಖಾರಗತಾ ವುಟ್ಠಾನಭೂತೇ ವಿವಟ್ಟನೇ ನಿಪ್ಫಜ್ಜಮಾನೇ ಪಞ್ಞಾ। ಅಭಿಭುಯ್ಯತೀತಿ ಅಭಿಭವತಿ। ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ಅನುಪವಿಸತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಂ ಅಭಿಭುಯ್ಯತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಥುಜ್ಜನಗೋತ್ತಾಭಿಭವನಂ ತದತಿಕ್ಕಮನಮಾಹ। ‘‘ಅನುಪ್ಪಾದಂ ಪಕ್ಖನ್ದತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅರಿಯಗೋತ್ತಭಾವನಂ ತದುಭಯಭಾವತೋ।
೮೦೭. ಏಕಾವಜ್ಜನಾನಂ ನಾನಾವೀಥಿತಾ ನತ್ಥೀತಿ ನ ತಂನಿಸೇಧನಾಯ ಏಕವೀಥಿಗ್ಗಹಣಂ, ಅಥ ಖೋ ನಾನಾರಮ್ಮಣಾನಮ್ಪಿ ಏಕಾವಜ್ಜನಾನಂ ನಾನಾವೀಥಿತಾ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಮಹಾಮಾತಿಕನ್ತಿ ಮಹನ್ತಂ ಉದಕವಾಹಕಂ। ಲಙ್ಘಿತ್ವಾತಿ ಅನೋತರನ್ತೋ ಏವ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ। ಉಲ್ಲಙ್ಘಿತ್ವಾತಿ ಉಪರಿಭಾಗೇನೇವ ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ। ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರತಾ ಉತ್ತರುತ್ತರವಿಸಿಟ್ಠಾ ನಿನ್ನತಾವ।
ಅಟ್ಠಹಿ ಞಾಣೇಹಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಆಹಿತವಿಸೇಸಂ ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ಜಾತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿನಾ ವೇಗೇನ ಧಾವಿತ್ವಾ’’ತಿ। ರೂಪಂ ಅನೇಕಸನ್ತತಿಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯ ಅನೇಕವಟ್ಟರಚಿತಾ ರಜ್ಜು ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪರಜ್ಜುಂ ವಾ’’ತಿ। ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ರುಕ್ಖಟ್ಠಾನಿಯತಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧದಣ್ಡಟ್ಠಾನಿಯತಾ ವೇದನಾದೀಸು ಏಕಸ್ಸೇವ ಯುತ್ತಾ, ನ ವೇದನಾದಿಸಮುದಾಯಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವೇದನಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರದಣ್ಡಂ ವಾ’’ತಿ। ಅನುಲೋಮಾವಜ್ಜನೇನಾತಿ ಅನುಲೋಮಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನೇನ। ಯೇನ ಆವಜ್ಜನೇನ ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ। ‘‘ಪಠಮೇನ ಅನುಲೋಮಚಿತ್ತೇನ ಉಲ್ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಸಕ್ಕಾಯತೀರಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕಮನಾರಮ್ಭತಾಯ ‘‘ದುತಿಯೇನ ನಿಬ್ಬಾನನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಮಾನಸೋ’’ತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರತೋ ಸಾತಿಸಯಂ ಅಲಗ್ಗಂ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಪತತಿ ಯೋಗಾವಚರೋ। ಏಕಾರಮ್ಮಣೇತಿ ಏಕವಾರಂಯೇವ ಆಲಮ್ಬಿತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಲದ್ಧಾಸೇವನತಾಯಾ’’ತಿ। ತೇನ ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಆಸೇವನಾ ಉಪಕಾರವತೀ, ನ ತಥಾ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
೮೦೮. ತತ್ರಾತಿ ಅನುಲೋಮಗೋತ್ರಭೂನಂ ಇತರೀತರಕಿಚ್ಚಾಕರಣೇ। ನಕ್ಖತ್ತಯೋಗನ್ತಿ ನಕ್ಖತ್ತೇನ ಚನ್ದಸ್ಸ ಯೋಗಂ, ನಕ್ಖತ್ತಯೋಗವಿಭಾವನಿಯಂ ವಾ ಕಾಲಂ, ದಿವಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತತ್ಥಾತಿಆದಿ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ।
ಏವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಹೀತಿ ಅನುಲೋಮಞಾಣಾನಿ ವಿಯ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅನಾಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಅಹಂ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೇ ವತ್ತಾಹೀತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಗೋತ್ರಭುನಾ ದಿನ್ನಸಞ್ಞಾಮುಞ್ಚನಂ, ಅನುಬನ್ಧನಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಕರಣಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।
೮೦೯. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಗೋತ್ರಭುನಾ ದಿನ್ನಸಞ್ಞಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ವಿಯ ತೇನ ಗಹಿತಾರಮ್ಮಣೇಯೇವ ವತ್ತಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಲೋಭಕ್ಖನ್ಧಾದಿನಿಬ್ಬಿಜ್ಝನೇ। ಉಸುಂ ಅಸತಿ ಖಿಪ್ಪತೀತಿ ಇಸ್ಸಾಸೋ, ಧನುಗ್ಗಹೋ। ಸರಗೋಚರಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಅಟ್ಠಉಸಭಮತ್ತಂ। ತಞ್ಚ ಖೋ ದೂರೇ ಪಾತಿನೋ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಸ್ಸ ವಸೇನ ಚತುಹತ್ಥಾಯ ಯಟ್ಠಿಯಾ ವೀಸತಿಯಟ್ಠಿ ಉಸಭಂ, ತೇನ ಅಟ್ಠಉಸಭಮತ್ತೇ ಪದೇಸೇ ಹತ್ಥವಸೇನ ಚತ್ತಾರೀಸಾಧಿಕಛಸತಹತ್ಥೇ ಪದೇಸೇ। ಫಲಕಸತನ್ತಿ ಅಸನಸಾರಮಯಂ ಫಲಕಸತಂ। ಕುಮ್ಭಕಾರಚಕ್ಕಸದಿಸೇ ಚಕ್ಕಯನ್ತೇ। ಆವಿಜ್ಝಿತ್ವಾತಿ ಭಮೇತ್ವಾ। ದಣ್ಡಕಘಟ್ಟನಾಯ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಸದ್ದೋ ದಣ್ಡಕಸಞ್ಞಾ। ಫಲಕಸತವಿನಿವಿಜ್ಝನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ದಣ್ಡಕಸಞ್ಞಾ ವಿಯ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ ಲೋಭಕ್ಖನ್ಧಾದಿನಿಬ್ಬಿಜ್ಝನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ಇಸ್ಸಾಸೋ ವಿಯ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝಿತಬ್ಬನಿವಿಜ್ಝನತೋ।
೮೧೦. ಅಟ್ಠಮಭವತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತನಕಂ ಅನಮತಗ್ಗಸಂಸಾರವಟ್ಟದುಕ್ಖಸಮುದ್ದಂ ಸೋಸೇತಿ। ಸದ್ಧಾಧನಂ ಸೀಲಧನಂ ಹಿರಿಧನಂ ಓತ್ತಪ್ಪಧನಂ ಸುತಧನಂ ಚಾಗಧನಂ ಪಞ್ಞಾಧನನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಅರಿಯಧನಾನಂ। ಸಮ್ಮುಖೀಭಾವನ್ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧಿಂ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಞ್ಚವೇರಾನಿ ಸಬ್ಬವೇರಭಯಾನಿ। ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ರತನತ್ತಯೇ ನಿವಿಟ್ಠಸದ್ಧಾದೀನಂ। ಸಮುದಾಯೇ ಪವತ್ತೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸದ್ದೋ ತದೇಕದೇಸೇಪಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ।
ಪಠಮಮಗ್ಗಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಸೋತಾಪನ್ನಪುಗ್ಗಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೧೧. ತಸ್ಸೇವ ‘‘ದ್ವೇ, ತೀಣಿ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮಾಧಿಮಾನನ್ತರಿಕಞ್ಞಮಾಹೂತಿ ಯಂ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಸಮನನ್ತರಂ ನಿಯಮೇನೇವ ಫಲಪ್ಪದಾನತೋ ಆನನ್ತರಿಕಸಮಾಧೀತಿ ಆಹೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನನ್ತರಮೇವ ಪವತ್ತನಕಂ ಫಲಂ ಅನನ್ತರಂ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತೋ, ತಂ ವಾ ಪಯೋಜನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಆನನ್ತರಿಕೋ, ಮಗ್ಗೋ।
ಆಸೇವನನ್ತೇತಿ ಆಸೇವನತೋ ಅನ್ತೇ, ಆಸೇವನಲಾಭಿನೋ ಅನುಲೋಮಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲದ್ಧಾಸೇವನಮೇವ ಅನುಲೋಮಂ ಗೋತ್ರಭುಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ಉಪರಿ ಪನ ಛ, ಸತ್ತ ವಾ ಜವನಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚತ್ತಾರಿ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತಚಿತ್ತಪರಮಾ ಚ ಏಕಾವಜ್ಜನವೀಥೀ’’ತಿ।
ತಂ ಪನ ನ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ।
೮೧೨. ಏತ್ತಾವತಾತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಾನನ್ತರಂ ಫಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಮಕ್ಕೇನ। ಭುಸಂ ಪಮತ್ತೋಪೀತಿ ದೇವರಜ್ಜಚಕ್ಕವತ್ತಿರಜ್ಜಾದಿಪಮಾದಟ್ಠಾನಂ ಆಗಮ್ಮ ಭುಸಂ ಪಮತ್ತೋಪಿ। ಯೇಸಂ ಯಥಾವುತ್ತಆವಜ್ಜನಜವನಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏಸ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ ನಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಏತೇನೇವ ಪಸಙ್ಗೇನ ಸೇಸಾನಂ ಅರಿಯಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೋಯೇವ ಚೇಸೋ, ಯದಿದಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ, ಚತುನ್ನಞ್ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಂ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಭಾವೇನೇವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಪಹೀನಾವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಸಮತ್ಥತಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಹೋತಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಲೋಭೋ ಏವ ಲೋಭಧಮ್ಮೋ।
ದುತಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೧೩. ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾನಂ ತನುಭಾವಾಯಾತಿ ಏತೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ತನುಭಾವತ್ಥಂ। ತತ್ಥ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ತನುಭಾವೋ ಅಧಿಚ್ಚುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಮನ್ದತಾಯ ಚ। ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಹಿ ವಟ್ಟಾನುಸಾರಿಮಹಾಜನಸ್ಸ ದುತಿಯಾಯಾತಿ ಗಣನವಸೇನಪಿ ದುತಿಯಾಯ, ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನಪಿ ದುತಿಯಾಯ ಭೂಮಿಯಾ। ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಾಯ। ತಞ್ಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಭವನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಭೂಮಿ। ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಸಮಾನೇಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಭಾವೇ ಸಯಮ್ಪಿ ಭವತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಯ ಅಪಾತುಭೂತಂ, ತಸ್ಮಾಪಿ ‘‘ಭೂಮೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯೋಗಂ ಕರೋತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿಯೋಗಂ ಕರೋತಿ। ‘‘ನವಹಾಕಾರೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ತಿಕ್ಖಾನಿ ಭವನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೯೯) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯದಗ್ಗೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ತಿಕ್ಖತಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ಬಲಾನಿ, ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಿ ಚ ಪಟುತರಭಾವಂ ಆಪಾದೇನ್ತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಬಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯತೀರಣವಸೇನ ಞಾಣೇನ ಪರಿಮದ್ದತಿ। ತತ್ಥ ಅಪರಾಪರಂ ಞಾಣಂ ಚಾರೇನ್ತೋ ಪರಿವತ್ತೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಂ ಓಗಾಹತೀ’’ತಿ। ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾದೀನಂ ಉಪ್ಪಾದನೇ ವುತ್ತನಯೇನ। ಗೋತ್ರಭುಅನನ್ತರನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಗೋತ್ರಭು ವಿಯ ಗೋತ್ರಭು। ಪಠಮಮಗ್ಗಪುರೇಚಾರಿಕಞಾಣಞ್ಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನಗೋತ್ತಾಭಿಭವನತೋ, ಅರಿಯಗೋತ್ತಭವನತೋ ಚ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಗೋತ್ರಭೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇದಂ ಪನ ತಂಸದಿಸತಾಯ ಪರಿಯಾಯತೋ ಗೋತ್ರಭು। ಏಕಚ್ಚಸಂಕಿಲೇಸವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಪಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಅನುಲೋಮಂ ವೋದಾನಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ ೧.೧.೪೧೭)। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಅಭಿಭವನತ್ಥಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಅಟ್ಠ ಗೋತ್ರಭುಧಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಿವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ದಸ ಗೋತ್ರಭುಧಮ್ಮಾ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೬೦) ಗೋತ್ರಭುನಾಮೇನೇವೇತಂ ಆಗತಂ, ತಸ್ಮಾ ಇಧಾಪಿ ‘‘ಗೋತ್ರಭುಅನನ್ತರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ದುತಿಯಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ತತಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೧೪. ಸಕಿದೇವಾತಿ ‘‘ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಚಸು ಸಕದಾಗಾಮೀಸು ಚತ್ತಾರೋ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಏಕೋವ ಗಹಿತೋ। ಏಕಚ್ಚೋ ಇಧ ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲಂ ಪತ್ವಾ ಇಧೇವ ಲೋಕೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ಇಧ ಪತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ದೇವಲೋಕೇ ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ದೇವಲೋಕೇ ಪತ್ವಾ ಇಧೂಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ। ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಇಧ ನ ಗಹಿತಾ। ಯೋ ಪನ ಇಧ ಪತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ಯಾವತಾಯುಕಂ ವಸಿತ್ವಾ ಪುನ ಇಧೂಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಅಯಂ ಏಕೋವ ಇಧ ಗಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾನಂ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಾಯಾತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ತನುಕತಾನಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ನಿರವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಾಯ। ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಕಾಮಭವಸ್ಸ ಅನಾಗಮನತೋ ಅನಾಗಾಮೀ।
ತತಿಯಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೧೫. ಓಪಪಾತಿಕೋತಿ ಉಪಪಾತಯೋನಿಕೋ। ಇಮಿನಾಸ್ಸ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ತತ್ಥ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿತಾ। ಅನಾವತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ತಸ್ಮಾ ಲೋಕಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ತಸ್ಮಾ ಲೋಕಾ ಇಧ
ರೂಪರಾಗಅರೂಪರಾಗಮಾನಉದ್ಧಚ್ಚಅವಿಜ್ಜಾನಂ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಾಯಾತಿ ಏತೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಂ ನಿಸ್ಸೇಸಪ್ಪಜಹನತ್ಥಾಯ। ತತ್ಥ ರೂಪಭವೇ ಛನ್ದರಾಗೋ ರೂಪರಾಗೋ। ಅರೂಪಭವೇ ಛನ್ದರಾಗೋ ಅರೂಪರಾಗೋ। ಮಾನೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಜ್ಝಮಾನೋ। ತಥಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಾವಿಜ್ಜಾ।
ಚತುತ್ಥಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಅರಹನ್ತಪುಗ್ಗಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೧೬. ಮಹಾಖೀಣಾಸವೋತಿ ಅನ್ತಿಮದೇಹಧಾರೀ। ಖನ್ಧಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಭಾರಾನಂ ಓಹಿತತ್ತಾ ಓರೋಪಿತತ್ತಾ ಓಹಿತಭಾರೋ। ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ ಸದತ್ಥಂ ಸಕತ್ಥನ್ತಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಸದತ್ಥೋ। ಸದತ್ಥೋತಿ ಚ ಅರಹತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಞ್ಹಿ ಅತ್ತುಪನಿಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ, ಅತ್ತಾನಂ ಅವಿಜಹನಟ್ಠೇನ, ಅತ್ತನೋ ಪರಮತ್ಥಟ್ಠೇನ ಚ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥತ್ತಾ ಸಕತ್ಥೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪರಿಕ್ಖೀಣಾನಿ ದಸಪಿ ಭವಸಂಯೋಜನಾನಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪರಿಕ್ಖೀಣಭವಸಂಯೋಜನೋ। ಖನ್ಧಾದಿಅತ್ಥಂ ಸಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞಾಯ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಮದಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ। ಅಗ್ಗೋ ಚ ಸೋ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ ಚ, ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣಂ ವಾ ಅರಹತೀತಿ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ।
ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೧೭. ಚತುನ್ನಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಾನಂ ವಸೇನ ಚತುಞಾಣಾಯ। ಆನುಭಾವವಿಜಾನನತ್ಥನ್ತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಪಾರಿಪೂರಿಆದಿಕಸ್ಸ ಆನುಭಾವಸ್ಸ ಬೋಧನತ್ಥಂ।
ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯೋ, ಮಗ್ಗೋ। ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಭಾವೋ। ವುಟ್ಠಾನಬಲೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾವ ವುಟ್ಠಾನಬಲಸಮಾಯೋಗೋ, ಯೇ ಸಂಯೋಜನಾದಯೋ ಯೇನ ಪಠಮಮಗ್ಗಾದಿನಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ।
೮೧೮. ಬುಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ।
೮೧೯. ತೇಸು ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯೇಸು। ಆರಮ್ಮಣೇಸೂತಿ ಕಾಯಾದಿಆರಮ್ಮಣೇಸು। ಓಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ। ಪಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಉಪಟ್ಠಾನತೋತಿ ಅಸುಭಾಕಾರಾದಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಅವಟ್ಠಾನತೋ। ಕಾಯಾದೀಸು ಅಸುಭಾಕಾರಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಸತಿಪಟ್ಠಾನವಸೇನ ಸುಭಸಞ್ಞಾದಿಪಹಾನಕಿಚ್ಚಸಾಧನಂ ಮಗ್ಗಸತಿಪಟ್ಠಾನವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಏಕಾವ ಸತಿ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ।
೮೨೦. ಪದಹನ್ತೀತಿ ಸೋಭನಂ, ಸುನ್ದರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಟ್ಠಭಾವಾವಹನತೋತಿ ಪಾಸಂಸತಮಭಾವಸಾಧನತೋ। ಪಧಾನಭಾವಕಾರಣತೋತಿ ಉತ್ತಮಭಾವಹೇತುತೋ।
೮೨೧. ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇನಾತಿ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೩೬೯) ವುತ್ತೇನ। ಇಜ್ಝನಟ್ಠೋ ನಿಪ್ಫಜ್ಜನಟ್ಠೋ, ಪಟಿಲಾಭಸಮ್ಪದಾ ವಾ, ಯೇನ ವಾ ಇಜ್ಝನ್ತಿ ಇದ್ಧಾ ವುದ್ಧಾ ಉಕ್ಕಂಸಗತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಂ ಇಜ್ಝನಂ। ಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಪಮುಖಾ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ಇಧ ‘‘ಇದ್ಧೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಟ್ಠೋ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ। ತಸ್ಮಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಇಜ್ಝತೀತಿ ಇದ್ಧಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಛನ್ದಾದಯೋ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಟ್ಠೇನ ಪಾದೋ। ತಸ್ಸಾ ಏವ ಫಲಭೂತಾಯ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಯಾ ಛನ್ದಾದಯೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಪಾದೋ। ಸೋತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ। ಇಮೇ ಲೋಕುತ್ತರಾವಾತಿ ಇಮೇ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಛನ್ದಾದಯೋ ಉತ್ತರಚೂಳಭಾಜನೀಯೇ ಆಗತನಯೇನ ಲೋಕುತ್ತರಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಛನ್ದಾದಿಅಧಿಪತಿವಸೇನ ಪಟಿಲದ್ಧಧಮ್ಮಾಪಿ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ ನೋ ಅಧಿಪತಿ, ಅಧಿಪತಿ ವಾ ನೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಯಥಾ ಪನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ರಜ್ಜೇ ರಜ್ಜಾರಹೇಸು ಚತೂಸು ರಾಜಕುಮಾರೇಸು ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಏಕೋವ ರಜ್ಜಮನುಸಾಸತಿ, ನ ಸಬ್ಬೇ, ಏವಂ ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಏಕೋವ ಅಧಿಪತಿ, ಇದ್ಧಿಪಾದೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೮೨೨. ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಂ ಕೋಸಜ್ಜಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಪಧಾನೋ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ। ಪಮಾದೋ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸೋ ತಥಾಪವತ್ತಾ ಅಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ। ಅಭಿಭವನಸಙ್ಖಾತೇನ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದೀನಂ ಅಭಿಭವನತೋ ಅಭಿಭವನನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇನ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಪಗ್ಗಹಉಪಟ್ಠಾನಅವಿಕ್ಖೇಪಪಜಾನನಸ್ಸ ಏಕಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇನ। ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದೀಹಿ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಥಿರಭಾವೇನ ಚ ಬಲನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೮೨೩. ಬುಜ್ಝನಕಸತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಕಸತ್ತಸ್ಸ। ಯೋ ಹೇಸೋ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ಸತಿಆದಿಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಕರಣಭೂತಾಯ ಬುಜ್ಝತಿ ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾನನಿದ್ದಾಯ ಉಟ್ಠಹತಿ, ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವಾ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ। ನಿಯ್ಯಾನಿಕಟ್ಠೇನಾತಿ ವಟ್ಟತೋ ನಿಸ್ಸರಣಟ್ಠೇನ।
೮೨೪. ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾಚಿತ್ತೇಸು ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಚುದ್ದಸವಿಧೇನಾತಿ ಆನಾಪಾನಇರಿಯಾಪಥಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞಪಟಿಕ್ಕೂಲಮನಸಿಕಾರಧಾತುಮನಸಿಕಾರಪಬ್ಬಾನಿ, ನವ ಸಿವಥಿಕಪಬ್ಬಾನಿ ಚಾತಿ ಏವಂ ಚುದ್ದಸವಿಧೇನ। ಕಾಯಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹತೋ ಚ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ವೇದನಾದಯೋ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹತೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ‘‘ಸುಖಂ ವೇದನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾತಿ ವಾ ‘‘ಸಾಮಿಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾತಿ ವಾ ‘‘ನಿರಾಮಿಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾತಿ ವಾ ಏವಂ ನವವಿಧೇನ। ಸರಾಗದೋಸಮೋಹಸಂಖಿತ್ತಮಹಗ್ಗತಸಮಾಹಿತಸಉತ್ತರವಿಮುತ್ತಪದಾನಂ ಸಪಟಿಪಕ್ಖಾನಂ ವಸೇನ ಸೋಳಸವಿಧೇನ। ನೀವರಣುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾಯತನಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಚ್ಚಪಬ್ಬಾನಂ ವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಅತ್ತಭಾವೇ। ಅನುಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಅಭೂತಪುಬ್ಬಂ। ಪರಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಕುಸಲಂ ದಿಸ್ವಾ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ವಧಬನ್ಧಾರಹಾದೀನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಸ್ಸಾತಿ ತಾದಿಸಸ್ಸ। ಭವತಿ ಹಿ ತಂಸದಿಸೇಪಿ ತಬ್ಬೋಹಾರೋ ಯಥಾ ‘‘ತಾನಿಯೇವ ಓಸಧಾನೀ’’ತಿ। ತಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾ ಇತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬಾಪಿ ಸಿಯುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬ’’ನ್ತಿ, ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದಸಮ್ಮಾವಾಚಾನಂಯೇವ ಗಹಣಂ। ತೇಸು ವುತ್ತೇಸು ಸೇಸಿದ್ಧಿಪಾದಸೇಸವಿರತಿಯೋ ಅತ್ಥತೋ ಏವಂ ನಾನಾಚಿತ್ತೇಸು ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಏತೇ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಇದ್ಧಿಪಾದಾ। ಚತುನ್ನಂ ಞಾಣಾನನ್ತಿ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಾನಂ। ಕಾಮಂ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನಾವ, ತಥಾಪಿ ಸಾತಿಸಯೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಬ್ಯಾಪಾರೋ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಫಲಕ್ಖಣೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇ’’ತಿ। ಅವಸೇಸಾ ತೇತ್ತಿಂಸ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತೇ ಚ ಖೋ ಪರಿಯಾಯತೋ, ನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೮೨೫. ಸೇಸೇಸು ಪನಾತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು। ಯಥಾ ಸತಿವೀರಿಯೇಸು ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖಿಪನವಸೇನ ಹಾಪನಂ, ‘‘ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ’’ತಿಆದಿವಿಭಾಗದಸ್ಸನವಸೇನ ವಡ್ಢನಂ ಅತ್ಥಿ, ಈದಿಸಂ ಹಾಪನವಡ್ಢನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೮೨೬. ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಏವ ಯಥಾರಹಂ ಲಬ್ಭಮಾನವಿಭಾಗದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ತೇಸೂತಿ ಸತ್ತತಿಂಸಾಯ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇಸು। ಛದ್ಧಾತಿ ಏಕಧಾ ದ್ವೇಧಾ ಚತುಧಾ ಪಞ್ಚಧಾ ಅಟ್ಠಧಾ ನವಧಾತಿ ಏವಂ ಛಪ್ಪಕಾರೇನ ತೇ ಭವನ್ತಿ।
ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದಾದಿವಸೇನಾತಿ ನವ ಏಕವಿಧಾವ ಹೋನ್ತಿ।
ಚುದ್ದಸೇವ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಾತಿ ಸತಿ ವೀರಿಯಂ ಛನ್ದೋ ಚಿತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾ ಸದ್ಧಾ ಸಮಾಧಿ ಪೀತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋತಿ ಇಮೇ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಾ ಪದನ್ತರಸಮ್ಭೇದೇನ ವಿನಾ ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಚುದ್ದಸೇವ ಚ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾ। ಚುದ್ದಸಾತಿ ಚ ಉಕ್ಕಂಸಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ವುತ್ತಂ। ತಞ್ಚ ಖೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಮಗ್ಗಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ, ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕೇ ಪನ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾಭಾವತೋ ತೇರಸ, ತತಿಯಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕೇಸು ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾಭಾವತೋ ದ್ವಾದಸ ಹೋನ್ತಿ। ‘‘ಸತ್ತತಿಂಸಪ್ಪಭೇದತೋ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಉಕ್ಕಂಸವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ, ಅವಕಂಸತೋ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಛತ್ತಿಂಸ, ಪಞ್ಚತಿಂಸ ಹೋನ್ತಿ, ಚತುನ್ನಂ ಅಧಿಪತೀನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಏಕಸ್ಸೇವ ಇದ್ಧಿಪಾದಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋತಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಸತ್ತತಿಂಸಪಭೇದತೋ ‘‘ಸಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫಾದನತೋ’’ತಿಆದಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಸಭಾವತೋ ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಆನುಭಾವಾನುರೂಪಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿತಂತಂಕಿಚ್ಚಸಾಧನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸರೂಪೇನ ಚ ವುತ್ತಿತೋತಿ ಅಭೇದಸ್ಸ ಚಿತ್ತಿದ್ಧಿಪಾದಾದಿಕಸ್ಸ ಸರೂಪೇನೇವ ಪವತ್ತನತೋ ಚ।
ಏತ್ಥಾತಿ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಯಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯೇಸು ಝಾನಕೋಟ್ಠಾಸೋ ನ ಗಹಿತೋ, ನನು ಝಾನರಹಿತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ನತ್ಥೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ತತೋ ಏವ ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ‘‘ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯೇಸು ಝಾನಂ ನ ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತತ್ತಾ। ತಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಝಾನಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿಆದಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೨೭೭, ೩೪೩ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಂ। ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಪನೇತ್ಥ ಸಮ್ಭವೋ ಏವ ನತ್ಥಿ। ಅಪರೋ ನಯೋ – ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯೇಸು ಝಾನಕೋಟ್ಠಾಸೋ ನ ಗಹಿತೋ, ನನು ಝಾನರಹಿತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ನತ್ಥಿ, ನ ಚ ತಂ ಪಟಿಪದಾ ವಿಯ ಏಕನ್ತಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಂ, ನಾಪಿ ಏಕಚ್ಚಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ವಿಯ ಮಗ್ಗನಿಸ್ಸನ್ದೋ, ಅಥ ಖೋ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನೋ, ಯತೋ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಂ ಝಾನಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೨೭೭, ೩೪೩ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಂ, ಮಗ್ಗಮಗ್ಗಪರಿವಾರಧಮ್ಮಾ ಚ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಯಂ ತಾವ ವುತ್ತಂ ಝಾನರಹಿತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ, ತತ್ಥ ನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯೋಗಮತ್ತೇನ ಝಾನಸ್ಸ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯತಾ
ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಗ್ಗಮಗ್ಗಪರಿವಾರಧಮ್ಮಾ ಚ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ’’ತಿ, ತತ್ಥ ಪರಿವಾರಟ್ಠೋ ಕಿಂ ಸಹಪವತ್ತಿಅತ್ಥೋ, ಉದಾಹು ಪರಿಕ್ಖಾರಟ್ಠೋತಿ? ಯದಿ ಪುರಿಮೋ ಪಕ್ಖೋ, ಸೋ ಪಗೇವ ನಿಲ್ಲೋಚಿತೋ। ಅಥ ದುತಿಯೋ, ಇದಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ। ಕಥಂ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಝಾನಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ? ಯದಿ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ, ಏವಂ ಸತಿ ಫಸ್ಸಾದೀನಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗಪರಿಕ್ಖಾರತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಅಥ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಧಂಸನೇನ, ನ ಸಬ್ಬೇ ಝಾನಧಮ್ಮಾ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಧಂಸನಸಮತ್ಥಾ। ನ ಹಿ ವಿಚಾರೋ, ವೇದನಾ ಚ ಕಸ್ಸಚಿ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಯಂ ಪನ ಪೇಟಕೇ ‘‘ಸುಖಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ, ವಿಚಾರೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಸುಖಂ ಸಯಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಪನ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ। ನ ಚ ವಿಚಾರೋ ಪಞ್ಞಾ ವಿಯ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ವಿಯ ವಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಪಟಿರೂಪತಾಯ ಪನ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಝಾನಂ ಭಾವೇತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೨೭೭)।
ವುಟ್ಠಾನಬಲಸಮಾಯೋಗಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೨೭. ವುಟ್ಠಾನಂ ನಿಮಿತ್ತತೋ, ಪವತ್ತತೋ ಚ ವುಟ್ಠಾನಂ। ಬಲಸಮಾಯೋಗೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಬಲೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ। ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಿವಸೇನ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ವಿಸೇಸದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ‘‘ಲೋಕಿಯವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ವುಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಯುಗನದ್ಧಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೫)। ನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ನೇವನಿಮಿತ್ತಾ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಪವತ್ತಿ…ಪೇ॰… ಛಿನ್ದನತೋ ನ ಪವತ್ತಾ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಕರಣಂ। ಪವತ್ತತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೇತುನಿರೋಧೇನ ಆಯತಿಂ ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಸಮುದಯಸ್ಸ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಪವತ್ತಾ ನ ವುಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ।
ದುಭತೋತಿ ಉಭತೋ, ದ-ಕಾರಾಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ದುಭಾತಿ ವಾ ಪದನ್ತರಮೇವೇತಂ ಉಭಯಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥಂ। ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನಾತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಿಲಕ್ಖಣೇನ ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾತಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಪ್ಪಭೇದಾಯಪಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ। ತದನುವತ್ತಕಕಿಲೇಸೇಹೀತಿ ಅಪಾಯಗಮನೀಯತಾಯ ತಸ್ಸಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅನುವತ್ತಕೇಹಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾದಿಕಿಲೇಸೇಹಿ। ಖನ್ಧೇಹೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ತದನುವತ್ತಕಸದ್ದೋ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ। ತೇ ಚ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾತಿಆದೀಸುಪಿ ತದನುವತ್ತಕಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚ ಖನ್ಧೇಹಿ ಚ ವುಟ್ಠಾತಿ। ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಪಾಳಿ ಸಂಖಿತ್ತಾ। ಯಥಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾ, ಏವಂ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾದಯೋಪಿ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಾ ಏವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವಾ ಚೇತನಾಸಭಾವಾ। ಮಿಚ್ಛಾಸತಿ ತಥಾಪವತ್ತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ। ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ತಂತಂಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ
ಅಣುಸಹಗತಾತಿ ಅಣುಭಾವಂ ಗತಾ ಪತ್ತಾ, ತನುಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೮೨೮. ಏವಂ ವುಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಬಲಸಮಾಯೋಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಲೋಕಿಯಾನಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮಥಬಲಂ ಅಧಿಕಂ ಹೋತಿ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಭಾವತೋ। ವಿಪಸ್ಸನಾಬಲಂ ಅಧಿಕಂ ಹೋತಿ ಞಾಣುತ್ತರತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಯ। ಸಮಾನಭಾವೇನ ಯುಗೇ ನದ್ಧಾ ಬದ್ಧಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯುಗನದ್ಧಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನತಿವತ್ತನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ, ಕಿಚ್ಚತೋ ಅನೂನಾಧಿಕಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತೋ ಏವ ಸಮಾಯೋಗೋತಿ ಸಮಪರಿಚ್ಛೇದಯೋಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸಮಾಧಿಪಟಿಪಕ್ಖದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಕಿಲೇಸೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಉದ್ಧಚ್ಚಪಧಾನೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಸಮಾಧೀತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೇನ ವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತೋ ಸಮಾಧಿ। ನಿರೋಧಗೋಚರೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೋ। ವುಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ವುಟ್ಠಾನಕಭಾವೇನ ನಿಮಿತ್ತತೋ, ಪವತ್ತತೋ ಚ ವುಟ್ಠಹಮಾನವಸೇನ। ಏಕರಸಾತಿ ಸಮಾನಕಿಚ್ಚಾ।
ಪಹಾತಬ್ಬಧಮ್ಮಪಹಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೨೯. ಯೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಯೇ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾ। ಸಂಯೋಜನಾದೀಸು ಸಂಯೋಜನಟ್ಠೇನ ಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ ಸಂಯೋಜನಾನಿ, ವಿಬಾಧನಟ್ಠೇನ, ಉಪತಾಪನಟ್ಠೇನ ವಾ ಕಿಲೇಸಾ, ಮಿಚ್ಛಾಸಭಾವಾತಿ ಮಿಚ್ಛತ್ತಾ, ಲೋಕೇ ಧಮ್ಮಾ ಲೋಕಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಲೋಕಧಮ್ಮಾ, ಮಚ್ಛೇರಸ್ಸ ಭಾವೋ, ಕಮ್ಮಂ ವಾತಿ ಮಚ್ಛರಿಯಂ, ವಿಪರೀತಟ್ಠೇನ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ, ಗನ್ಥನಟ್ಠೇನ ಗನ್ಥಾ, ಅಯುತ್ತಾ ಗತೀತಿ ಅಗತಿ, ಆಸವನ್ತೀತಿ ಆಸವಾ, ಓಹನನ್ತೀತಿ ಓಘಾ, ಯೋಜನಟ್ಠೇನ ಯೋಗಾ, ನೀವರನ್ತೀತಿ ನೀವರಣಾನಿ, ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಪರತೋ ಆಮಸನ್ತೀತಿ ಪರಾಮಾಸಾ, ಭುಸಂ ಆದಿಯನ್ತೀತಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ, ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ ಸನ್ತಾನೇ ಅನು ಅನು ಸೇನ್ತೀತಿ ಅನುಸಯಾ, ಮಲೀನಭಾವಕರಣಟ್ಠೇನ ಮಲಾ, ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಸುಗತಿದುಗ್ಗತೀನಂ, ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತನಕಸುಖದುಕ್ಖಾನಞ್ಚ ಪಥಾ ಚಾತಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ, ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ, ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕರಾಸಿ
ಖನ್ಧೇಹಿ ಖನ್ಧಾನನ್ತಿ ಇಧಲೋಕಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಪರಲೋಕಕ್ಖನ್ಧಾನಂ। ಯಾವಞ್ಹಿ ತೇತಿ ತೇ ರೂಪರಾಗಾದಯೋ ಯಾವ ಪವತ್ತನ್ತಿ ನ ಸಮುಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾವ ಏತೇಸಂ ಖನ್ಧಫಲದುಕ್ಖಾನಂ ಅನುಪರಮೋ ಅವಿಚ್ಛೇದೋತಿ। ಏತೇನ ತೇಸಂ ಸಂಯೋಜನತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತಿ। ಉದ್ಧನ್ತಿ ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು, ತತಿಯಮಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ಉದ್ಧಂ। ಉದ್ಧಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ಉದ್ಧಂಭಾಗಾ, ರೂಪಾರೂಪಭವಾ, ತೇಸಂ ಅವಿಚ್ಛೇದಹೇತುತಾಯ ಹಿತಾನಿ ಉದ್ಧಂಭಾಗಿಯಾನಿ।
ಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಕಿಲೇಸೇನ್ತಿ ಚಾತಿ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಯಂ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠತ್ತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಮಿಚ್ಛಾವಿಮುತ್ತಿ ‘‘ಲೋಕಥೂಪಿಕಾದೀಸು ಮೋಕ್ಖೋ’’ತಿ ಪವತ್ತಮಿಚ್ಛಾವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಅಭಿನಿವಿಸನಾದಿವಸೇನ ಮಿಚ್ಛಾ ವಿಪರೀತಂ ನ ಸಮ್ಮಾ ಪವತ್ತನತೋ ಮಿಚ್ಛಾಞಾಣಂ ಮೋಹೋವ।
ಲೋಕಪ್ಪವತ್ತಿಯಾತಿ ಖನ್ಧಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಸತಿ। ಅನುಪರಮಧಮ್ಮಕತ್ತಾತಿ ಪುಞ್ಞಪಾಪವಸೇನ ಅಪರಾಪರಂ ಅವಿಚ್ಛಿಜ್ಜನತೋ। ‘‘ಲಾಭಹೇತುಕೋ ಲಾಭೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಾರಣೋಪಚಾರೇನ।
ಆವಾಸೇ ಮಚ್ಛರಿಯಂ, ಆವಾಸಹೇತುಕಂ ವಾ ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಆವಾಸಮಚ್ಛರಿಯಂ।
ತಯೋತಿ
ಗನ್ಥಕರಣಂ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಪಟಿಬದ್ಧತಾಕರಣಂ ಗನ್ಥನನ್ತಿ ತಂ ರೂಪಕಾಯೇಪಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಾಮಕಾಯಸ್ಸ ಚೇವ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸಾಪಿ ಅಭಿಸಜ್ಜನುಪನಯ್ಹವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಗನ್ಥನಟ್ಠೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಯತೋ ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಸಂಯೋಜನಭಾವೋ ವುತ್ತೋ।
ಛನ್ದದೋಸಮೋಹಭಯೇಹೀತಿ ಛನ್ದದೋಸಮೋಹಭಯಹೇತು। ತಞ್ಹೀತಿ ಅಕತ್ತಬ್ಬಕರಣಂ, ಕತ್ತಬ್ಬಾಕರಣಞ್ಚ।
ಸವನಾತಿ ಪವತ್ತನತೋ। ಸವನತೋತಿ ಕಿಲೇಸಾಸುಚಿಭಾವೇನ ವಿಸ್ಸನ್ದನತೋ। ಪುನ ಸವನತೋತಿ ಪಸವನತೋ।
ಆಕಡ್ಢನಟ್ಠೇನ ದುರುತ್ತರಣಟ್ಠೇನ ಚಾತಿ ಏತೇನ ಓಘಾ ವಿಯ ಓಘಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಆರಮ್ಮಣೇನ, ದುಕ್ಖೇನ ಚ ವಿಯೋಗಸ್ಸ ಅಪ್ಪದಾನಸಙ್ಖಾತೇನ ಯೋಜನಟ್ಠೇನ ಯೋಗಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸಂಕಿಲೇಸಕರಣಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇಸಞ್ಞೇವಾತಿ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಂಯೇವ। ತೇ ಹಿ ಸೋತವಸೇನ ವತ್ತಮಾನಾ ಸೋತೋ ವಿಯ ಸೋತಪತಿತೇ ಸತ್ತೇ ಅಪಾಯಸಮುದ್ದಂ ಪಾಪೇನ್ತಿ, ಸಂಸಾರಸಮುದ್ದತೋ ಚ ಸೀಸಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ದೇನ್ತಿ, ಯಥಾಗಹಿತಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತುಂ ನ ದೇನ್ತಿ, ಯಾದಿಸಞ್ಚ ಪಾಪಂ ಕತ್ವಾ ದುಕ್ಖಪ್ಪತ್ತೇ ಪುನಪಿ ತಾದಿಸೇನ ಯೋಜೇನ್ತಿ।
ಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ, ವಿಸೇಸತೋ ಝಾನಚಿತ್ತಸ್ಸ। ಆದಿತೋ ವರಣಂ ಆವರಣಂ। ಕಿಲೇಸವಾಸನಂ ನೇತ್ವಾ ವರಣಂ ನೀವರಣಂ। ಕುಟ್ಟಕವಾಟಾದೀಹಿ ವಿಯ ಪಿದಹನಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದನಂ, ತಂ ಪನ ಕುಸಲಾದೀನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತುಂ, ಪರಿಞ್ಞಾತುಂ, ಞಾತುಞ್ಚ ಅಪ್ಪದಾನವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಭಾವನ್ತಿ ಕಾಯಾದಿಕಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಸುಭಾದಿಸಭಾವಂ। ಅಭೂತಂ ಸಭಾವನ್ತಿ ಸುಭಾದಿಸಭಾವಂ।
ಥಾಮಗತಟ್ಠೇನಾತಿ ಥಾಮಗತಭಾವೇನ। ಥಾಮಗತನ್ತಿ ಚ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಂ ಸಭಾವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯೇನ ತೇ ಏವ ಭಗವತಾ ‘‘ಅನುಸಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಅನುಸಯನಞ್ಚ ಮಗ್ಗೇನ ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವೇನ ಅನುಸೇನ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿ।
ದುಮ್ಮೋಚನೀಯಭಾವೇನ ‘‘ತೇಲಞ್ಜನಕಲಲಂ ವಿಯಾ’’ತಿ।
೮೩೦. ಸೇಸಾತಿ ಅನಪಾಯಗಮನೀಯಾ। ಸುಖುಮಾ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಚತುತ್ಥಞಾಣವಜ್ಝಾ ಏವಾತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ಪಠಮಞಾಣಾದಿವಜ್ಝತಾ ನಿವತ್ತೀಯತಿ। ತಯಿದಂ ನಿಯಮದಸ್ಸನಂ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ನೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪರತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ನಿಯಮಂ ನ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಏತೇನ ನಿಯಮೇ ಅಕತೇ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗವಜ್ಝತಾಪಿ ಅನುಞ್ಞಾತಾ ಏವ ಹೋತೀತಿ।
ಲೋಭ…ಪೇ॰… ಚತುತ್ಥಞಾಣವಜ್ಝಾನೀತಿಆದೀಸು ಪಠಮಞಾಣಾದೀಹಿ ಹತಾಪಾಯಗಮನೀಯಾದಿಭಾವಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾ ಗಹಿತಾ।
ಯಸೇತಿ ಪರಿವಾರೇ।
ಅಗತೀಸು
ಕತಾಕತಾಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಸಯಂ ಯಂ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಭೂತಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ, ತಂ ಇಧ ತತಿಯಞಾಣವಜ್ಝಂ ವುತ್ತಂ। ಯಂ ಪನ ‘‘ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪಕತತಾಯ ಆಪತ್ತಿಮಾಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೩೮; ಕಙ್ಖಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ) ವುತ್ತಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕುಕ್ಕುಚ್ಚವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯನ್ತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೧೭೬) ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಚನಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಏದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬೋ, ನ ವಿರೋಧತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬೋ। ಓಳಾರಿಕಾನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಪಠಮತತಿಯಞಾಣವಜ್ಝತಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಭಗವತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಅನುವಸಿತ್ವಾ ಅನುವಸಿತ್ವಾ ಆವಸಥಪಿಣ್ಡಂ ಭುಞ್ಜಿತು’’ನ್ತಿ, ‘‘ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯನ್ತೋ ನ ಪಟಿಗ್ಗಹೇಸೀ’’ತಿ (ಪಾಚಿ॰ ೨೦೪) ಪನ ಆಗತಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ, ನ ನೀವರಣಂ ಅರಹತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ, ನೀವರಣಪಟಿರೂಪಕಂ ಪನ ‘‘ಕಪ್ಪತಿ ನ ಕಪ್ಪತೀ’’ತಿ ವೀಮಂಸನಭೂತಂ ವಿನಯಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ನಾಮ, ತಂ ತಥಾಪವತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋವ।
ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಾನುಸಯಾ ಅಣುಸಹಗತಾ ತತಿಯಞಾಣವಜ್ಝಾ। ಓಳಾರಿಕಾನಂ ಪನ ದುತಿಯಞಾಣವಜ್ಝತಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾವ।
ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಗ್ಗಹಣೇನ
೮೩೧. ಅಫಲೋ ವಾಯಾಮೋತಿ ಏತ್ಥ ಅತೀತಾನಂ ತಾವ ಪಜಹನೇ ಅಫಲೋ ಹೋತು ವಾಯಾಮೋ ನಿರುದ್ಧತ್ತಾ, ಅನಾಗತಾನಂ ಪನ ಕಥನ್ತಿ ತೇಸಮ್ಪಿ ವಕ್ಖಮಾನಂ ಅವಿಪರೀತಮತ್ಥಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ನತ್ಥಿತಾಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಚೋದೇತಿ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಅಫಲೋ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ನತ್ಥಿತಾಯ ಚೋದನಾ ಕತಾ, ಇದಾನಿ ಪಹಾನಸ್ಸ। ಯದಿ ಹಿ ಪಹಾನಂ ಅತ್ಥಿ, ಕಥಂ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಸನ್ತಿ? ಅಥ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಸನ್ತಿ, ಕಥಂ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ? ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಚ ಸನ್ತಿ, ಪಹಾನಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಿದ್ಧಮೇತಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ಸನ್ತೇಸು ಪಹಾನಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ ತದುಪಗೋ ವಾಯಾಮೋ ಅಫಲೋ ಆಲೋಕತಮಾನಂ ಸಹಾವಟ್ಠಾನೇ ಸತಿ ಆಲೋಕಸ್ಸ ಅಫಲತಾ ವಿಯ। ಅಥಾಪಿ ಕಥಞ್ಚಿ ಪಹಾನಂ ಸಿಯಾ? ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ ಚ ಮಗ್ಗಭಾವನಾ ಆಪಜ್ಜತಿ ಪಹಾತಬ್ಬಪಹಾಯಕಾನಂ ಸಹಾವಟ್ಠಾನತೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತತಾ ವಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಸಙ್ಖಾರವಾದೀನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಂ ಪನ ನೇಸಂ ವಾದೀನಂ ಯಥಾ ಮತಿಮತ್ತಂ, ಏವಮಿಧಾಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಿಲೇಸೋ ಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ನಾಮ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ। ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಹಿ ಏಕವತ್ಥುಕಾದಿಭಾವೇನ ವತ್ತಮಾನಾ ಖಣತ್ತಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ, ತೇ ಕಥಂ ಚಿತ್ತೇನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ನಾಮ ಸಿಯುಂ, ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥೇವ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತತಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ। ಆವೇಣಿಕಾತಿ ಅಸಾಧಾರಣಾ, ಸಯಮೇವ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ ಪಾಳಿ ಅನಾರುಳ್ಹಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಾಳಿಯಂಯೇವ ಹಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ। ಹಞ್ಚೀತಿ ಯದಿ।
ವಿನಿಬದ್ಧೋತಿ ಮಾನೇನ ಪತ್ಥದ್ಧಚಿತ್ತೋ। ಪರಾಮಟ್ಠೋತಿ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವಿಟ್ಠೋ। ಥಾಮಗತೋತಿ ಥಾಮಗತಕಿಲೇಸೋ ಥಿರಭಾವಗತಾನುಸಯೋ। ತೇನ ಹಿ ನತ್ಥಿ ಮಗ್ಗಭಾವನಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ತೀಸುಪಿ ಕಾಲೇಸು ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹಾನಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಿಕಾಲಿಕಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ, ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ ಮಗ್ಗಭಾವನಾ, ತಾಯ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ನ ಹಿ ನತ್ಥಿ ಮಗ್ಗಭಾವನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಾಳಿಯಂಯೇವ ಹೀ’’ತಿಆದಿಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ।
ಏವಮೇವಾತಿ ಯಥಾ ಅಜಾತಫಲೇ ತರುಣರುಕ್ಖೇ ಮೂಲೇ ಛಿನ್ನೇ ಅಸತಿ ಛೇದನೇ ಆಯತಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾನಿ ಛೇದನಪಚ್ಚಯಾ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಿ ವಿನಟ್ಠಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಅಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾ ಕಿಲೇಸಾ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ‘‘ಪಹೀನಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ಉಪ್ಪಾದಸೀಸೇನ ಉಪ್ಪಾದವನ್ತೋ ಖನ್ಧಾ ವುತ್ತಾ। ಅನುಪ್ಪಾದೇತಿ ಅಜಾತಾಯೇವ ನ ಜಾಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಹೀನಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ನತ್ಥಿ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನ’’ನ್ತಿ ಪರವಾದಿನಾ ಕತೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ। ತೇ ಪನ ನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಗತಾ, ನಾಪಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ‘‘ಅತೀತೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತೀ’’ತಿಆದಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಹೇತುನಿರೋಧಾತಿ ದುಕ್ಖಹೇತೂನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ನಿರೋಧಾ। ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋತಿ ಆಯತಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ। ಉಪ್ಪಾದಪವತ್ತನಿಮಿತ್ತಾಯೂಹನಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭವವಸೇನ ಗಹಿತಾ।
೮೩೨. ಏತೇನಾತಿ ‘‘ಅಜಾತಾಯೇವ ನ ಜಾಯನ್ತೀ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ। ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸಙ್ಖಾತಂ ಭೂಮಿಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ಲದ್ಧವನ್ತೋ ಭೂಮಿಲದ್ಧಾ ಯಥಾ ‘‘ಅಗ್ಗಿಆಹಿತೋ’’ತಿ, ಲದ್ಧಭೂಮಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಭೂಮಿಲದ್ಧುಪ್ಪನ್ನಾ ಏವ ನಾಮ ತೇತಿ ವುತ್ತಂ।
೮೩೩. ಅನುಭವಿತ್ವಾ, ಭವಿತ್ವಾ ಚ ಅಪಗತಂ ಭೂತಾಪಗತಂ। ಅನುಭೂತಭೂತಾ ಹಿ ಭೂತತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಭೂತಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾ। ಸಾಮಞ್ಞಮೇವ ಹಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ವಿಸೇಸೀಯತೀತಿ। ಅನುಭೂತಸದ್ದೋ ಚ ಕಮ್ಮವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಅಭಾವತೋ ಅನುಭಾವಕವಾಚಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ವಿಕಪ್ಪಗಾಹವಸೇನ ರಾಗಾದೀಹಿ, ತಬ್ಬಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಚ ಅಕುಸಲಂ, ಕುಸಲಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಅನುಭವತಿ, ನ ವಿಪಾಕೋ ಕಮ್ಮವೇಗಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ, ನಾಪಿ ಕಿರಿಯಾ ಅಹೇತುಕಾನಂ ಅತಿದುಬ್ಬಲತಾಯ, ಸಹೇತುಕಾನಞ್ಚ ಖೀಣಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾವತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಅತಿಸನ್ತವುತ್ತಿತ್ತಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಪುರಿಮನಯೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಮೇವ ವತ್ತುಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನ ‘‘ಭೂತಾಪಗತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಂ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತಿಯಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೬೫೧-೬೬೨; ವಿಭ॰ ೩೯೦-೩೯೧) ಏತ್ಥ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂಸದಿಸಾನಂ ಪಹಾನಂ, ವುದ್ಧಿ ಚ ವುತ್ತಾ। ಪಚ್ಛಿಮನಯೇ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಞ್ಚ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖತಂ ವುತ್ತಂ ಭುತ್ವಾಪಗತಭಾವಾಭಿಧಾನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ। ವಿಪಚ್ಚಿತುಂ ಓಕಾಸಕರಣವಸೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿತಂ ಅತೀತಂ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ತತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಆರದ್ಧೋ ವಿಪಾಕೋ ಚ ಅನಾಗತೋ ಓಕಾಸಕತುಪ್ಪನ್ನೋತಿ ವುತ್ತೋ ಓಕಾಸೋ ಕತೋ ಏತೇನ, ಓಕಾಸೋ ಕತೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಚ ಅತ್ಥದ್ವಯವಸೇನ, ಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಸದ್ದೇನ ವಿನಾಪಿ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಞ್ಚೇತನಿಕಾನಂ ಕಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೨೧೭, ೨೧೯) ವುತ್ತಂ।
ತಾಸು ತಾಸು ಭೂಮೀಸೂತಿ ಮನುಸ್ಸದೇವಾದಿಅತ್ತಭಾವಸಙ್ಖಾತೇಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು। ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಅಸಮೂಹತಂ। ಅಸಮೂಹತತ್ತಾಯೇವ ಹಿಸ್ಸ ನತ್ಥೀತಿ ನವತ್ತಬ್ಬತಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನವೋಹಾರೋ।
೮೩೪. ‘‘ಕಾ ಭೂಮಿ, ಕೋ ವಾ ಭೂಮಿಲದ್ಧೋ’’ತಿ ಆಸಙ್ಕಂ ನಿವತ್ತೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಖನ್ಧಾನಂ ಅಪರಿಞ್ಞಾತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಆರಮ್ಮಣಭಾವಮತ್ತಂ ತೇಭೂಮಕಗ್ಗಹಣೇನೇವ ತಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ಅಪರಿಞ್ಞಾತಾ ಹಿ ಖನ್ಧಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಭೂಮೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಖನ್ಧೇಸು ವತ್ಥುಭೂತೇಸು। ಆರಮ್ಮಣವಸೇನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ। ಅತೀತಾನಾಗತೇ, ಪಗೇವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತನ್ತಿ ತಂ ಅಞ್ಞಸನ್ತಾನಗತಂ ತಸ್ಸಾತಿ ಕಿಲೇಸಜಾತಸ್ಸ। ಅಪ್ಪಹೇಯ್ಯತೋ ಪರಸನ್ತತಿಪತಿತತ್ತಾ ನ ಕೋಚಿ ಭವಮೂಲಂ ಪಜಹೇಯ್ಯ। ಭೂಮಿಲದ್ಧಞ್ಹಿ ಅನುಸಯಿತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವತ್ಥುವಸೇನಾತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನವಸೇನ। ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಭವೇ, ಸನ್ತಾನೇ ವಾ। ಪರಿಞ್ಞಾತಾನಂ ಅಭೂಮಿಭಾವತೋ ‘‘ಅಪರಿಞ್ಞಾತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪಭುತೀತಿ ತೇಸಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ। ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಾರಣಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ತೇಸು ಖನ್ಧೇಸು ಕಿಲೇಸಜಾತಂ ಅನುಸೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅನುಸಯಿತಂ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ, ತೇನೇವ ಅನುಸಯನಸಙ್ಖಾತೇನ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಭೂಮಿಲದ್ಧನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೮೩೫. ತತ್ಥ ಚ ಭೂಮಿಭೂತೇಸು ಖನ್ಧೇಸು ನ ಸಬ್ಬೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ವತ್ಥೂ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥೀತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಸ ಯೇಸೂ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಸಾತಿ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ಯೇಸೂತಿ ಸತಿಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇ ಯೇಸು ಅತೀತಾದಿಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇಸು ಖನ್ಧೇಸು। ತೇ ಏವ ಯಥಾನುಸಯಿತಾ ಖನ್ಧಾ। ಕಿಂ ಪನೇತೇ ಕಿಲೇಸಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋನ್ತಾ ವಿಯ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ? ಯತೋ ತೇ ಏವ ಖನ್ಧಾ ತೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವತ್ಥೂತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಹೇವ ಖೋ ಅನುಸಯಾನಂ ವತ್ಥುಂ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ। ಅತೀತಾದಿಕಾಮಾವಚರಾದಿವಸೇನ ಪನ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಯೋ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೋ, ಸೋ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಪವತ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅತೀತಕ್ಖನ್ಧೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ವತ್ಥುವಸೇನ ಭೂಮಿಲದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ವತ್ಥುಭೇದೇನ ಸಿಯಾ ತಸ್ಸ ಭೇದೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಥಾವವತ್ಥಿತಭಾವತೋ ಏವ ಹಿ ‘‘ಅಞ್ಞತರೋ ಲೋಲಜಾತಿಕೋ ತಂ ರಸಪಥವಿಂ ಅಙ್ಗುಲಿಯಾ ಸಾಯೀ’’ತಿಆದಿವಚನಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೦) ಕಾಮಾವಚರಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಅನುಸಯಿತಾನಂ ರಸತಣ್ಹಾದೀನಂ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಕ್ಖನ್ಧೇ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪುನ ಕಾಮಾವಚರಕ್ಖನ್ಧವತ್ಥುಕತಂ ವಿಭಾವೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಥಾ ಕಾಮಾವಚರಕ್ಖನ್ಧೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ‘‘ಏಸ ನಯೋ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರೇಸೂ’’ತಿ।
ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾಭಿಭವನವಸೇನ ಚ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠೋ ಅನುಮೀಯತಿ ತದಭಾವೇ ಅಭಾವತೋ। ಯಸ್ಸ ಯೇ ಅನುಸಯಾ ಪಹೀನಾ, ತೇಸಂ ವತ್ಥು ತೇನ ‘‘ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಇಧ ವಟ್ಟಮೂಲಕಿಲೇಸಾತಿ ಅನುಸಯಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಭವತಣ್ಹಾ ಚ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಚೇತನಾಚೇತಸಿಕಭೇದಂ, ಕಾಯಿಕಾದಿಭೇದಂ ವಾ। ಇತೀತಿ ಏವಂ, ಅಪ್ಪಹೀನಾನುಸಯತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ। ತೇ ಪನೇತೇ ಅನುಸಯಾ ಅತೀತಾದಿಕಾಮಾವಚರಾದಿವಸೇನ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅನುಸಯನ್ತಾಪಿ ತೇ ತೇ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ಅವಿಭಾಗೇನೇವ ವತ್ಥುಂ ಕತ್ವಾ ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಸ್ಸೇತಂ ವಟ್ಟಮೂಲ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
೮೩೬. ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ಅನ್ವಯಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಪಥವೀರಸಾದಿ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ರುಕ್ಖಗಚ್ಛಲತಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತೋ ಸಸಮ್ಭಾರಪಥವಿಯಾ ರಸೋ ಪಥವೀರಸೋ। ಆಪೋರಸೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಾಖಾ ನಾಮ ಖುದ್ದಕಸಾಖಾ। ಪಸಾಖೋ ವಿಟಪೋ। ರುಕ್ಖಪವೇಣಿನ್ತಿ ರುಕ್ಖಪರಾಪರಂ। ಸನ್ತಾನಯಮಾನೇತಿ ಅಪರಾಪರಂ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧನ್ತೇ।
ಮಣ್ಡೂಕಕಣ್ಟಕೋತಿ ಏಕೋ ಮಚ್ಛಕಣ್ಟಕೋತಿ ವದನ್ತಿ। ಅನುಪಾದಾನೋತಿ ಪಹೀನಚತುರುಪಾದಾನೋ, ರೂಪಾದೀಸು ವಾ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಅಗಣ್ಹನ್ತೋ।
೮೩೭. ಇಧ ಸಮುದಾಚಾರೋ ನಾಮ ಲದ್ಧತ್ತಲಾಭತಾತಿ ಖಣತ್ತಯಸಮಙ್ಗಿಸಮುದಾಚಾರುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವತ್ತಮಾನುಪ್ಪನ್ನಮೇವ ಸಮುದಾಚಾರುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಆಪಾಥಗತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಆದಿತೋ ಪವತ್ತಜವನವಾರೇಸು ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ। ಅಧಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಅಭಿರುಯ್ಹ ಗಹಿತತ್ತಾ, ದಳ್ಹಂ ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪರಭಾಗೇತಿ ಅಪರಸ್ಮಿಂ ಕಾಲಭಾಗೇ, ಕಾಲನ್ತರೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕನ್ತೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ಸತಿ ತಥಾ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ನಿಯಮೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ಕಲ್ಯಾಣಿಗಾಮೇತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ಗಾಮೇ। ರೋಹಣೇ ಕಿರ ಅಭಿರೂಪಾನಂ ಇತ್ಥೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ಸೋ ಗಾಮೋ ತಥಾ ವುಚ್ಚತಿ। ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿಮನಾರುಳ್ಹನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಂ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ। ‘‘ಉಪ್ಪತ್ತಿನಿವಾರಕಸ್ಸ ಹೇತುನೋ ಅಭಾವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಪಚ್ಚಯೇ
೮೩೮. ಅಕುಸಲಮ್ಪಿ ಭೂತಾಪಗತುಪ್ಪನ್ನಂ ಅತೀತತ್ತಾ ನ ಪಹಾತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಏಕಚ್ಚಂ ಓಕಾಸಕತುಪ್ಪನ್ನಂ ಇತರಂ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬತೋ, ಸೇಸದ್ವಯಂ ಖಣತ್ತಯಸಮಙ್ಗಿಭಾವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಮಗ್ಗವಜ್ಝತ್ತಾ’’ತಿ। ಕೇನಚೀತಿ ಚತೂಸು ಮಗ್ಗಞಾಣೇಸು ಕೇನಚಿ। ತಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ। ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಭಾವಂ ವಿನಾಸಯಮಾನನ್ತಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಪಾದನೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹತಂ ವಿನಾಸೇನ್ತಂ। ಪಠಮಂ ಲೋಕಿಯಞಾಣೇನ ಯಥಾಬಲಂ ಪಹೀನಮೇವ ಲೋಕುತ್ತರಞಾಣಂ ಪಜಹತೀತಿ ಲೋಕಿಯಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ।
ಪರಿಞ್ಞಾದಿಕಿಚ್ಚಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೩೯. ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯಕಾಲಸ್ಮಿನ್ತಿ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಕ್ಖಣೇ। ವುತ್ತಾನೀತಿ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೯೯), ‘‘ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದುಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೧೦೦) ಚ ವುತ್ತಾನಿ। ಯಥಾಸಭಾವೇನಾತಿ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವೇನ। ‘‘ಜಾನಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತೇಸಂ ಜಾನನವಿಧಿಂ ಉಪಮಾವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ತಾವ ವುತ್ತನಯೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವುತ್ತಂ ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಯಥಾ ಪದೀಪೋತಿಆದಿ ಏಕಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಚತ್ತಾರಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಕಥಂ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ। ನ ಹಿ ತಾದಿಸಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇ ದಿಟ್ಠಂ ಅತ್ಥಿ, ನ ಚ ವಚನಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅನ್ತೋಲೀನಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯೇನಾ’’ತಿ। ಅನವಸೇಸತೋ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಜಾನನಸಙ್ಖಾತೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನೇನ ಅಭಿಸಮೇತಿ ಅಸಮ್ಮೋಹವಸೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ। ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯೇನಾತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಸಙ್ಖಾತೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಅಭಿಸಮೇತಿ। ಮಗ್ಗಂ ಭಾವನಾಭಿಸಮಯೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಿಸೇಸಮಗ್ಗಂ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯತಾವಸೇನ ಭಾವನಾಭಿಸಮಯೇನ। ಅಭಿಸಮೇತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಭಾವನಾಸಮ್ಭೂತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನೇನ ಅಭಿಸಮೇತಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ನಿರೋಧನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯೇನಾತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನೇನ। ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ‘‘ಪಸ್ಸತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ।
‘‘ನಿರೋಧಂ…ಪೇ॰… ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಮೇಕಂ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿವೇಧೇನ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಸಮ್ಮೋಹಪಟಿವೇಧೇನ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಏವಂ ಯುತ್ತಿವಸೇನ ವಿಭಾವಿತಂ ಏಕಪಟಿವೇಧಂ ಆಗಮೇನಪಿ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಬ್ಬಂ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಯೋ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ದುಕ್ಖಮ್ಪಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೧೦೦) ಆಗತಂ ಸಮುದಯಂ ಸಚ್ಚಾದಿಮೂಲಕಂ ಯೋಜನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
ನ ಚೇತಂ ಕಾಲನ್ತರದಸ್ಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಏಕಪಟಿವೇಧಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖೇಪೇತಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೭೯೪; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೧೦೯) ಅಪರಂ ಸುತ್ತಪದಂ ಆನೀತಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಯೋ ನು ಖೋ, ಆವುಸೋ, ದುಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸತಿ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯಮ್ಪಿ ಸೋ ಪಸ್ಸತಿ…ಪೇ॰… ಪಟಿಪದಮ್ಪಿ ಸೋ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೧೦೦) ಏಕಸಚ್ಚದಸ್ಸನಸಮಙ್ಗಿನೋ ಅಞ್ಞಸಚ್ಚದಸ್ಸನಸಮಙ್ಗಿಭಾವವಿಚಾರಣಾಯ ತಮತ್ಥಂ ಸಾಧೇತುಂ ಆಯಸ್ಮತಾ ಗವಮ್ಪತಿತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತಂ, ಪಚ್ಚೇಕಞ್ಚ ಸಚ್ಚತ್ತಯದಸ್ಸನಯೋಜನಾ ಕತಾ। ಅಞ್ಞಥಾ ಕಮಾಭಿಸಮಯೇ ಪುರಿಮದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪುನ ಅದಸ್ಸನತೋ ಸಮುದಯಾದಿಂ ಪಸ್ಸತೋ ದುಕ್ಖಾದಿದಸ್ಸನಂ ಪುನ ಅವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಚ ಸಬ್ಬದಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸನನ್ತರಪರಮನ್ತಿ ದಸ್ಸನಾನುಪರಮೋ ಏವ ಸಿಯಾತಿ।
ನಿಸ್ಸಯಭಾವಹೇತುತಾಯ ದುಕ್ಖಪರಿಞ್ಞಾಯ ವಟ್ಟಿಝಾಪನಸದಿಸತಾ, ಪಟಿಪಕ್ಖವಿದ್ಧಂಸನತಾಯ ಸಮುದಯಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ಅನ್ಧಕಾರವಿಧಮನಸದಿಸತಾ, ಞಾಣಾಲೋಕಪರಿಬ್ರೂಹನತಾಯ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಆಲೋಕವಿದ್ಧಂಸನಸದಿಸತಾ, ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಯಥಾ ಯಥಾ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ, ತಥಾ ತಥಾ ಕಿಲೇಸಸ್ನೇಹಪರಿಯಾದಾನಂ ಹೋತೀತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಸ್ನೇಹಪರಿಯಾದಾನಸದಿಸತಾ ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನ ವುತ್ತಾ।
೮೪೦. ಓಭಾಸೇತೀತಿ ಪಕಾಸೇತಿ। ಕಿಲೇಸಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸದರಥಪರಿಳಾಹವೂಪಸಮಭಾವತೋ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಭೂತಂ।
೮೪೧. ಅಪ್ಪೇತೀತಿ
೮೪೨. ಪವತ್ತಂ ಪವತ್ತಞಾಣೋ, ಮಗ್ಗೋ। ಅಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ।
ತಥಟ್ಠೇನಾತಿ ತಥಸಭಾವೇನ, ಪೀಳನಾದಿಅವಿಪರೀತಸಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಪಟಿವೇಧಾನೀತಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬಾಕಾರಾನಿ।
ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪೀಳನಟ್ಠೋತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿವಣ್ಣನಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೧.೧೪೪) ವುತ್ತಮೇವ। ಏಕಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ಏಕೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ। ಕೇನ? ತಥಟ್ಠೇನ, ಸಚ್ಚಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಂ ಏಕಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿಆದಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಏಕಪಟಿವೇಧದಸ್ಸನಂ। ಮಗ್ಗಞಾಣಞ್ಹಿ ನಿರೋಧಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋನ್ತಮ್ಪಿ ಯೋ ಸೋ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ತಚ್ಛಾವಿಪಲ್ಲಾಸಭೂತಭಾವಸಙ್ಖಾತೋ ಸಚ್ಚಟ್ಠೋ, ತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಸಮ್ಮೋಹವಿದ್ಧಂಸನೇನ ತಂ ಯಾಥಾವತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕರೋನ್ತಮೇವ ಪವತ್ತತಿ। ಯತೋ ಅಪರಭಾಗೇ ಪೀಳನಾದಯೋ ಸೋಳಸಪಿ ಸಚ್ಚಟ್ಠಾ ಅರಿಯಸ್ಸ ಹತ್ಥಾಮಲಕಂ ವಿಯ ಯಾಥಾವತೋ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ।
೮೪೩. ಅತ್ಥಾತಿ ಞಾಣೇನ ಅರಣೀಯತೋ ಅತ್ಥಾತಿ ಲದ್ಧಸಮಞ್ಞಾ ಆಕಾರಾ। ಅಞ್ಞಸಚ್ಚದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ಸಮುದಯಾದಿಸಚ್ಚನ್ತರದಸ್ಸನವಸೇನ। ಆವಿಭಾವತೋತಿ ಪಕಾಸಭಾವತೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯೇ ಆಕಾರಾ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಸಭಾವವಸೇನ, ಸಚ್ಚನ್ತರದಸ್ಸನವಸೇನ ಚ ಆವಿಭವನ್ತಿ, ತೇ ಪೀಳನಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋಯೇವಾತಿ ಸೋಳಸೇವ ವುತ್ತಾ, ನ ಅಞ್ಞೇತಿ। ಅಯಮತ್ಥೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಕಥಮಿದಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಯಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನಪಿ ಸಚ್ಚಞಾಣಂ ವುತ್ತಂ ಕಿಚ್ಚನಿಬ್ಬತ್ತಿವಸೇನಪಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ‘‘ಸಭಾವತೋ, ಸಚ್ಚನ್ತರದಸ್ಸನತೋ ಚ ಸಚ್ಚಾನಂ ಆಕಾರಾ ಆವಿಭವನ್ತೀ’’ತಿ।
ಕಿಚ್ಚನಿಬ್ಬತ್ತಿವಸೇನ ದಸ್ಸನಂ ಆವಿಭಾವತೋ ದಸ್ಸನಸದಿಸನ್ತಿ ತಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಇತರಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ದ್ವೀಸು ದಸ್ಸನೇಸು। ಆಯೂಹಿತನ್ತಿ ಪಿಣ್ಡವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ। ಯಞ್ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಸಮುದಿತಮೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ। ಸಙ್ಖತನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತರೇಹಿ ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭೂಯ ಕತಂ। ರಾಸಿಕತನ್ತಿ ಪುಞ್ಜಕತಂ। ಅನೇಕಮೇವ ಹಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ತಸ್ಮಾತಿ ಸಮುದಯೇನ ಆಯೂಹಿತತ್ತಾ। ಅಸ್ಸಾತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ। ಯಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾಪಹರೋ। ಸಯಮ್ಪಿ ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹಾಭಾವತೋ ಸುಸೀತಲೋ। ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ ಆವಿಭವತಿ ಉಳಾರದಸ್ಸನೇನ ತದಞ್ಞಸ್ಸ ಅನುಳಾರಭಾವೋ ವಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಆಯಸ್ಮತೋ’’ತಿಆದಿ। ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಸಭಾವಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಆವಿಭವನಾಕಾರಸ್ಸ ಸುಖಸಿದ್ಧಿತೋ।
ನಿದಾನಟ್ಠೋ ಆವಿಭವತಿ ಇದಮಸ್ಸ ನಿದದಾತೀತಿ। ಸಂಯೋಗಪಲಿಬೋಧಟ್ಠಾ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಆವಿಭವನಾಕಾರಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವಿಸಂಯೋಗಭೂತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖೇಹಿ ಸಂಯೋಜನಟ್ಠೋ ಸಂಯೋಗಟ್ಠೋ। ಸಂಸಾರಚಾರಕೇ ಪಲಿಬುದ್ಧನಟ್ಠೋ ಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೋ।
ಕಿಲೇಸಸಙ್ಗಣಿಕಾದಿವಸೇನ ಅವಿವೇಕಭೂತಸ್ಸ। ವಿವೇಕಟ್ಠೋ ಉಪಧಿವಿವೇಕತಾ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರವಿವಿತ್ತತಾ ಅಸಙ್ಖತಭಾವೋತಿ ಏವಂ ಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತಸಭಾವೋಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಸಙ್ಖತೋ ಏವ, ಅಯಮೇವ ಚ ಏಕೋ ಅಸಙ್ಖತೋತಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖತಭಾವೋ ಸುಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ದುಕ್ಖಂ ವಿಸಂ ಮರಣಧಮ್ಮತೋ ತಸ್ಸ ಅಗದಭೂತಂ ಅಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ।
‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಸಮ್ಭಾವೇತಬ್ಬತಂ ಪತ್ತೋ ಸುಖುಮಸನ್ತಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಿತೋ ನಿಕನ್ತಿಭೂತೋಪಿ ನಾಯಂ ಸಮುದಯೋ ಹೇತು ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾ। ಅಯಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಹೇತೂತಿ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಹೇತುಟ್ಠೋ ಆವಿಭವತಿ। ನಿರೋಧದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಅತಿವಿಯ ನಿಪುಣಸ್ಸ ಪರಮಗಮ್ಭೀರಸ್ಸ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಮಸುಖುಮಾನೀ’’ತಿಆದಿ। ದುಕ್ಖದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಅತಿವಿಯ ಆದೀನವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಪುಲತರಾದೀನವಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ। ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನೇಕರೋಗಾತುರ…ಪೇ॰… ಉಳಾರಭಾವೋ ವಿಯಾ’’ತಿ। ಏವಮೇತೇ ಯಥಾರಹಂ ಅನ್ವಯತೋ, ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಚ ಸಚ್ಚೇಸು ಆವಿಭವನಾಕಾರಾ ವಿಭಾವಿತಾ।
ಏಕೇಕಸ್ಸಾತಿ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ, ಪೀಳನಾಯೂಹನನಿಸ್ಸರಣನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣನ್ತಿ ಸಙ್ಖತಾದಿಅತ್ಥೇ। ಯೇ ಪನ ವಾದಿನೋ। ನಾನಾಭಿಸಮಯನ್ತಿ ನಾನಾಞಾಣೇನ ಅಭಿಸಮಯಂ, ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ನಾನಾಕ್ಖಣೇ ನಾನಾಞಾಣೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯದಿ ಹಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ನಾನಾಭಿಸಮಯೋ ಸಿಯಾ, ದುಕ್ಖದಸ್ಸನಾದೀಹಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಾದೀಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ಸಂಯೋಜನತ್ತಯಾದೀನಂ ‘‘ತೇಸಂ ಉತ್ತರಂ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಕಥಾವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವುತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ।
ಪರಿಞ್ಞಾದಿಪ್ಪಭೇದಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೪೫. ಅಭಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾತಿಆದೀನಂ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಯೇವ। ಅಪಿಚ ಸುತಮಯಾಯ, ಚಿನ್ತಾಮಯಾಯ, ಏಕಚ್ಚಭಾವನಾಮಯಾಯ ಚ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಞಾತಾ ಅಭಿಞ್ಞಾತಾ। ಆವೇಣಿಕಾ ಭೂಮಿ ಪರಿಞ್ಞನ್ತರಾನಂ ಅವಿಸಯಭಾವತೋ। ನ ಹಿ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾದೀನಂ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ।
೮೪೬. ಅನುಲೋಮಞಾಣಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನೇವ ಸಙ್ಖಾರೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತಿ, ಪಗೇವ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾದಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಾವ ಅನುಲೋಮಾ ಆವೇಣಿಕಾ ಭೂಮೀ’’ತಿ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಭೂಮಿಯಂ ಞಾತಪ್ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯೋಪಿ ಲದ್ಧಾವಸರಾ, ತತ್ಥ ಪನ ಯಥಾ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ಸಾತಿಸಯಂ ಕಿಚ್ಚಕಾರೀ, ನ ತಥಾ ಇತರಾತಿ ಆವೇಣಿಕಗ್ಗಹಣಂ।
೮೪೭. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ‘‘ಯಾವ ಮಗ್ಗಞಾಣಾ ಭೂಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಯಂ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಇಧ ಅಭಿಸಮಯಕಾಲೇ ಕಿಚ್ಚವಿಚಾರೇ ಅಯಂ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ತದತ್ಥತ್ತಾ ಸೇಸಪರಿಞ್ಞಾನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ವಾ’’ತಿಆದಿ।
ತದತ್ಥಾಯೇವಾತಿ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞತ್ಥಾ ಏವ। ಅಥ ವಾ ತದತ್ಥಾಯೇವಾತಿ ಪಹಾನತ್ಥಾ ಏವ। ಅಥ ವಾ ತದತ್ಥಾಯೇವಾತಿ ಮಗ್ಗತ್ಥಾ ಏವ। ಞಾತತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ಹಿ ಯಾವದೇವ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮತ್ಥಾಯ ಪವತ್ತಾ। ನಿಯಮತೋ ಞಾತಾ ಚೇವ ತೀರಿತಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ ಞಾತತೀರಿತಭಾವೇಹಿ ವಿನಾ ಪಹಾನಾಭಾವತೋ, ಪಹಾನಸಿದ್ಧಿಯಞ್ಚ ಞಾತತೀರಿತಭಾವಸಿದ್ಧಿತೋ। ಮಗ್ಗಞಾಣಞ್ಹಿ ದುಕ್ಖೇ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ತಸ್ಸ ಸಭಾವಲಕ್ಖಣಂ ವಿಯ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಮ್ಪಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ ತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಸಮ್ಮೋಹವಿದ್ಧಂಸನತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಿಞ್ಞತ್ತಯಮ್ಪಿ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
೮೪೮. ಪರಿಞ್ಞಾ ವಿಯಾತಿ ತಿವಿಧತಾಸಾಮಞ್ಞಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಪರಿಞ್ಞಾಪಹಾತಬ್ಬತಾಸಾಮಞ್ಞಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ಅರಿಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಭಾವತೋ। ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಯೋ ಯಥಾ ನ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾಯ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಏವಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ನಿಸೇಧನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಮೇವ ಪಹಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ। ಪಾಕಟತ್ತಾತಿ ‘‘ಅಯಂ ಅಬ್ಯಾಪನ್ನಚಿತ್ತೋ ವಿಗತಥಿನಮಿದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೯೮) ಪರೇಸಮ್ಪಿ ಪಾಕಟತ್ತಾ। ‘‘ನ ಸಹಸಾ ಚಿತ್ತಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪಟಿಲದ್ಧಮತ್ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಸುಭಾವಿತೇ ಪನ ಪಗುಣಜ್ಝಾನೇ ಯಾವ ಚರಿಮಕಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರನ್ತೇವ। ಅಥ ವಾ ಝಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಪೀತಿ ಝಾನಾಧಿಗಮತ್ಥಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ। ಪಚ್ಛಾಭಾಗೇಪೀತಿ ಝಾನಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಕಿಚ್ಚಪ್ಪಸುತಸ್ಸಪಿ। ವಿತಕ್ಕಾದಯೋತಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖರೂಪಸಞ್ಞಾದಯೋ। ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ದುತಿಯಾದೀಸು ಅಪ್ಪಿತೇಸುಯೇವ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನ್ತಿ, ತತೋ ತತೋ ವುಟ್ಠಿತಮತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಪರಿತ್ತಚಿತ್ತವಸೇನೇವ ವುಟ್ಠಹನತೋ।
೮೪೯. ‘‘ಪದೀಪೇನ ಅನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ವಿಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಪಹೀನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಹಿ ಪದೀಪೋ ಅನ್ಧಕಾರಸ್ಸ, ಘಟಪ್ಪಹಾರೋ ಪನ ಸೇವಾಲಸ್ಸ ನ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಕೇವಲಂ ಪವತ್ತಿನಿವಾರಣಮತ್ತಮೇವ ಕರೋತೀತಿ। ತೇನ ಅಸತಿಪಿ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕತಾಯ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸ್ಸ ತಂ ನಿದಸ್ಸನಂ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅವಯವಭೂತೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಇಧಾಧಿಕತತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ಞಾಣಙ್ಗೇನಾತಿ ಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಾರಣೇನ। ತದಙ್ಗೇನ ತದಙ್ಗಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ। ಸತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾಯೇ, ಸಯಂ ವಾ ತತ್ಥ ಸತಿ ದಿಟ್ಠಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ, ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಕಙ್ಖಾಮಲಂ। ಸಮೂಹಗಾಹಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಅತ್ತಾ ಅತ್ತನಿಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಸಮೂಹಗಹಣಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನೇನ ಏಕಾದಸಸು ಓಕಾಸೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಕಿರಣವಸೇನ ಖನ್ಧಾನಂ ದಸ್ಸನತೋ। ಅಸ್ಸಾದಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಅಸ್ಸಾದನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಿಚ್ಛಾಸಞ್ಞಾಯ। ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ। ಅನುಪೇಕ್ಖನಸ್ಸಾತಿ ಅಪೇಕ್ಖಾಯ। ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಿಚ್ಚಾದಿಗಾಹೋ ಸಚ್ಚಪಟಿಲೋಮಗಾಹೋ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಾಧಿಗಮಸ್ಸ ವಿಲೋಮನತೋ। ಸಾದೀನವೇಸು ಅನಾದೀನವಸಞ್ಞಿತಾ, ಅನಾದೀನವೇ ಚ ಸಾದೀನವಸಞ್ಞಿತಾ ಸಚ್ಚಪಟಿಲೋಮಗಾಹೋತಿ ಚ ವದನ್ತಿ।
ಏವಂ ವಿಸುದ್ಧಿಕ್ಕಮೇನ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಟ್ಠಾರಸಮಹಾವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಂ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಂ ವಾ ಪನ ಪಹಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೮೫೦. ವುತ್ತಮೇವ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೭೪೨)।
ಸನ್ತತಿಸಮೂಹಕಿಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಂ ವಸೇನ ಘನಗ್ಗಹಣಂ ಘನಸಞ್ಞಾ, ತಸ್ಸಾ ಘನಸಞ್ಞಾಯ।
ನಿರೋಧೇ ಅಧಿಮುತ್ತತಾ, ತಾಯಾತಿ ತಿಯದ್ಧಗತಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿರೋಧಮೇವ ದಿಸ್ವಾ ತತ್ಥ ಅಧಿಮುಚ್ಚನವಸೇನ ಪವತ್ತಪಞ್ಞಾ, ತಾಯ। ಆಯೂಹನಸ್ಸಾತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಸ್ಸ।
ತಂ ತಂ ಪರಿಚ್ಛೇದನ್ತಿ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪಾದಿಕಂ ತಂ ತಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ। ಅಞ್ಞಥಾಪವತ್ತಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಪುಬ್ಬೇ, ಪಚ್ಛಾ ಚ ಅಞ್ಞಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ದಸ್ಸನಂ, ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನಂ ವಾ। ಧುವಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ಥಿರಭಾವಗ್ಗಹಣಸ್ಸ।
ಸಾರಾದಾನಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸಾತಿ
ಸಂಸಯಮಿಚ್ಛಾಞಾಣಾನಂ ವಸೇನ ಸಮ್ಮುಯ್ಹನಂ ಸಮ್ಮೋಹೋ, ಸೋ ಏವ ಅಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಸಮ್ಮೋಹಾಭಿನಿವೇಸೋ। ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಲೇಣತಾಣಭಾವಗ್ಗಹಣಂ ಆಲಯಾಭಿನಿವೇಸೋ, ಅತ್ಥತೋ ಭವನಿಕನ್ತಿ।
ಯಥಾ ಕಿಲೇಸಾಭಿನಿವೇಸೋ। ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ಸಮಾಧಿನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮಾಧಿಮಾಹ।
೮೫೧. ಅಸನಿವಿಚಕ್ಕಂ ಅಸನಿಮಣ್ಡಲಂ। ಏವಂ ಪಹಾನನ್ತಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಪಾದನಮಾಹ। ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಾನಂ, ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ವಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಯಂ ನಿರೋಧಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಖಯಗಾಮೀ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ। ಲೋಕುತ್ತರಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಸಿದ್ಧೇಪಿ ಖಯಗಾಮಿಗ್ಗಹಣಂ ವಣ್ಣಭಣನತ್ಥಂ। ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಮೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತಂ ಉಪಾದಾಯ। ತದತ್ಥಾನೇವಾತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನತ್ಥಾನೇವ। ತೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಾನಂ ಮಗ್ಗಸಮ್ಭಾರತಮಾಹ ತೇಹಿ ವಿನಾ ಅಸಿಜ್ಝನತೋ। ಅಥ ವಾ ತದತ್ಥಾನೇವಾತಿ ಮಗ್ಗತ್ಥಾನೇವ। ತೇನ ತದತ್ಥತಾಯ ತೇಸಂ ತಂಕಿಚ್ಚತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ। ತಮೇವತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಟಿರಾಜಾನಂ ವಧಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಮ್ಪಿ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಕತನ್ತಿ ಯಂ ತತೋರಜ್ಜಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಂ ಪಚ್ಚನ್ತಸಾಧನದುಗ್ಗವಿದ್ಧಂಸನಾದಿ। ಯಥಾ ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ರಞ್ಞಾ ಕತನ್ತಿಯೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಲೋಕಿಯಞಾಣೇನ ಸಾಧಿತಾನಿಪಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಾನಿ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಭಾವೇನ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತದತ್ಥತಾಯ, ತೇಸಂ ತಂಸನ್ತತಿಪತಿತತಾಯ ಚ ಮಗ್ಗಸ್ಸಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೮೫೨. ಲೋಕಿಯಸ್ಸ, ಲೋಕಿಯಾ ವಾ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಲೋಕಿಯಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ। ಏವಂ ಲೋಕುತ್ತರಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಲಾಭೀಮ್ಹೀತಿ ಲಾಭೀ ಅಮ್ಹಿ। ತಥಾ ವಸೀಮ್ಹೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಞಾಣಫಸ್ಸೇನಾತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಞಾಣಫಸ್ಸನೇನ। ‘‘ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ’’ತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ಅನುಮಾನತೋ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಂ ನಿವತ್ತೇತಿ, ‘‘ಈದಿಸಮಿದ’’ನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಜಾನನಂ ಹೇತ್ಥ ‘‘ಞಾಣಫಸ್ಸೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಫಸ್ಸಿತಾತಿ ಞಾಣೇನ ಫುಟ್ಠಾ।
ಝಾನಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಅಪರಪ್ಪಚ್ಚಯಞಾಣಂ।
ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಜಾನನ್ತೋ। ಅಮತೋಗಧನ್ತಿ ಅಮತಪರಿಯಾಪನ್ನಂ, ಅಮತಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಪಠಮಂ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನತೋ ದಸ್ಸನಂ, ತೇನ ದಸ್ಸನೇನ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ದಸ್ಸನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ ತತೋ ಪಠಮತರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಆಲಮ್ಬನಕರಣತೋ ಸಾ ದುವಿಧಾಪೀತಿ ಸಾ ದಸ್ಸನಭಾವನಾವಸೇನ ದುವಿಧಾಪಿ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ। ದಸ್ಸನಭಾವನಾವಸೇನಾತಿ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗಭಾವನಾಮಗ್ಗವಸೇನ। ತೇನ ಅಮಗ್ಗವಸೇನ ಪವತ್ತನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಾತಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗಫಲೇಸು ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಂ। ಇಮಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಯಥಾಧಿಗತಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಞಾಣಸ್ಸ।
೮೫೩. ಅಭಿಮತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಭಾವನಾ ನಾಮ ಉಪ್ಪಾದನಾ, ಸನ್ತಾನಪರಿಭಾವನಾ ಚಾತಿ ತದುಭಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಲೋಕಿಯಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯದಗ್ಗೇನ ಹಿ ಲೋಕಿಯಾ ಕುಸಲಾದಯೋ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ, ವಡ್ಢಿತಾ ಚ, ತದಗ್ಗೇನಸ್ಸ ಸೀಲಭಾವನಾ, ಕಾಯಭಾವನಾ, ಚಿತ್ತಭಾವನಾ, ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾ ಚ ಲೋಕಿಯಾ ನಿಪ್ಫಾದಿತಾ ಹೋತಿ, ತಾಯ ಚ ಸನ್ತಾನೋಪಿ ಪರಿಭಾವಿತೋತಿ। ತಾಸು ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಭಾವನಾಸು ಇಧ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಕಥಾಯಂ ಲೋಕುತ್ತರಭಾವನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ಇತರಾ ತಸ್ಸಾ ಸಮ್ಭಾರಭಾವತೋ। ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪೇತಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಏತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಲೋಕುತ್ತರಾನಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾದಿಭೇದಾನಿ ಸೀಲಾದೀನಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ಕಥಂ? ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯತಾಯ। ಸೀಲಾದೀನೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಗಹಣಂ, ನ ಪಞ್ಞಾಯ। ನ ಹಿ ತದೇವ ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಮಗ್ಗಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಪನ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ತದನ್ತೋಗಧಭಾವಾ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ। ಸೋ ಹಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ವದನ್ತಿ। ಸೀಲಾದೀನೀತಿ ವಾ ಫಲಸೀಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಗಹಣನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಯಪಿ ಗಹಣಂ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ। ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾದಿತಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾದಿತಾಯಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತೇಹಿ ಚ ಸನ್ತಾನಂ ವಾಸೇತೀತಿ ತೇಹಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಪಟಿಪಸ್ಸಮ್ಭನವಸೇನ ಪವತ್ತೇಹಿ ಲೋಕುತ್ತರೇಹಿ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನಂ ಪರಿಭಾವೇತಿ। ಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪರಾವುತ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಯಥಾ ಪರಿಞ್ಞತ್ತಯಮ್ಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಭಾವನಾವ ಅಸ್ಸ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ। ನ ಹೇತ್ಥ ಭಾವನಾಯ ಪರಿಯಾಯೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅವಧಾರಣಂ। ತೇನ ಲೋಕಿಯಭಾವನಂ ನಿವತ್ತೇತಿ।
ಏವಂ ಸರೂಪೇನೇವ ಆಗತಾಯಾತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಭಾವಯ’’ನ್ತಿ ಸಮಾಧಿ ವಿಯ ಚಿತ್ತಸೀಸೇನ ಅನಾಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಪಞ್ಞಂ ಭಾವಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸರೂಪೇನೇವ ಆಗತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ। ಯಂ ವುತ್ತಂ ಉದ್ದೇಸವಸೇನ। ಏತ್ತಾವತಾ ತಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ ಹೋತಿ। ಅಯಞ್ಚ ಪಞ್ಹೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಬಾವೀಸತಿಮಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ।