೨೩. ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾನಿಸಂಸನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
ಆನಿಸಂಸಪಕಾಸನಾವಣ್ಣನಾ
೮೫೪. ಅನೇಕಸತಾನಿಸಂಸಾ ವಿತ್ಥಾರತೋತಿ ನಯದಸ್ಸನಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾಯ ಆನಿಸಂಸೋ, ಅಯಮ್ಪೀ’’ತಿ ಅನುಪದದಸ್ಸನವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪಕಾಸೇತುಂ ನ ಸುಕರಂ ಅತಿಬಹುಭಾವತೋ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾಯ। ನಾನಾಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾದಿವಸೇನ ನಾನಾವಿಧಾನಂ ಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಪಜಹನಂ। ಅರಿಯಫಲರಸಾನುಭವನನ್ತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದಿಫಲಸುಖಪಟಿಸಂವೇದನಂ।
ನಾನಾಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೫೫. ‘‘ಅರಿಯಫಲರಸಾನುಭವನ’’ನ್ತಿ ಏತೇನೇವ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ ದೀಪೀಯತೀತಿ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ವಿಸೇಸವಚನಂ, ತಬ್ಭಾವಭಾವತೋ ವಾ। ಸಿದ್ಧೇ ಹಿ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನೇ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ ಸಿದ್ಧಮೇವ ಹೋತೀತಿ।
ಭೀಮವೇಗಾನುಪತಿತಾತಿ ಸಕಲಂ ಲೋಕಂ ಭಿನ್ದನ್ತೇನ ವಿಯ ಭೀಮೇನ ಭಯಾನಕೇನ ವೇಗೇನ ಸಹಸಾ ಪತಿತಾ। ಸಿಲುಚ್ಚಯೇತಿ ಪಬ್ಬತೇ ಸೇಲಪುಥುಲೇ। ಸತೇಜುಜ್ಜಲಮಣ್ಡಲೋತಿ ಸರದಕಾಲಸಮಿದ್ಧೇನ ಅತ್ತನೋ ತೇಜಸಾ ಸಮುಜ್ಜಲದುದ್ದಿಕ್ಖಮಣ್ಡಲೋ। ವಧಬನ್ಧನಾದಿದುಗ್ಗತಿಪರಿಪಕ್ಕಿಲೇಸಾದಿಜಾತಿಆದಿಸಬ್ಬಾನತ್ಥವಿಧಾಯಕಂ। ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕನ್ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತಂ। ಜಞ್ಞಾತಿ ಜಾನೇಯ್ಯ। ಇಧಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಂ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾಯಂ।
ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೫೬. ಅರಿಯಸ್ಸ ಅರಿಯಫಲಂ, ಅರಿಯಞ್ಚ ತಂ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಫಲಞ್ಚಾತಿಪಿ ಅರಿಯಫಲಂ, ತಸ್ಸ ರಸೋ, ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿಮುತ್ತಿಸುಖಂ, ಅನುಭವನಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಟಿಸೇವನಂ। ತತ್ರಾತಿ ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಆಕಾರೇಸು। ಅಸ್ಸಾತಿ ಅರಿಯಫಲಸ್ಸ।
೮೫೭. ಸಂಯೋಜನೇಸು ಸಂಯೋಜನಪ್ಪಹಾನಮತ್ತಮೇವ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಫಲಂ ನಾಮ, ನ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥನ್ತರಂ ವಿಪಾಕಭೂತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಫಲಂ ನಾಮ ನ ಕೋಚಿ ಅಞ್ಞೋ ಧಮ್ಮೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ। ಕೇ ಪನೇತಂ ವದನ್ತೀತಿ? ಅನ್ಧಕಾದಯೋ। ತೇ ಹಿ ‘‘ಅರಹತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನ್ತಿ, ಆವುಸೋ, ವುಚ್ಚತಿ…ಪೇ॰… ಮೋಹಕ್ಖಯೋ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೧೫) ಸುತ್ತಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಅಞ್ಞಥಾ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ‘‘ಅರಹತ್ತಂ ನಾಮ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥಿ, ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಮೇವ ತಥಾ ವೋಹರೀಯತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಾ ಸೇಸಫಲೇಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತಿ। ಇದಂ ಸುತ್ತಮ್ಪೀತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪಾಳಿಮಾಹ। ಪಕಟ್ಠೋ ಉಕ್ಕಟ್ಠೋ ಯೋಗೋತಿ ಪಯೋಗೋ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ಪಯೋಗನಿಮಿತ್ತಂ ಜಾತಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಪಯೋಗಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿ। ಯಾ ಪನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವಿತತ್ತಾ ಲಬ್ಭಮಾನಾಪಿ ಯಸ್ಸಾ ವಿಪಾಕಪಞ್ಞಾಯ ನಿಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ನಿಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಂ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬಾಯಂ ಪಞ್ಞಾತಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪಞ್ಞಾತಿ ವುತ್ತಾ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕದಸ್ಸನವಸೇನ ವತ್ವಾ ತದಞ್ಞತೋಪಿ ವುಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತದನುವತ್ತಕಕಿಲೇಸೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ, ಉಪನಿಸ್ಸಯತೋ ಚ ಅನುವತ್ತಕಕಿಲೇಸೇಹಿ। ತೇನ ತದೇಕಟ್ಠಪ್ಪಹಾನಮಾಹ। ಖನ್ಧೇಹೀತಿ ತದನುವತ್ತಕಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ, ತಾಯ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಚೇವ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಆಯತಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತೇಹೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಿಲೇಸಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಬಹಿದ್ಧಾಭೂತೇಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಗೋಚರಭೂತೇಹಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತೇಹಿ।
ಏವಂ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಫಲಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಮ್ಪಯೋಗಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತಮ್ಪಯೋಗಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ತಾತಿ ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾ ವುಟ್ಠಾನಾದಿಪಯೋಗಸ್ಸ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ತಾ। ಮಗ್ಗೋ ಹಿ ನಿಮಿತ್ತತೋ, ಪವತ್ತತೋ ಚ ವುಟ್ಠಹನ್ತೋ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಖಣೇ ತಂ ಪಯೋಗಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪನಸ್ಸ ಸೋ ಪಯೋಗೋ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧೋ ವೂಪಸನ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಮ್ಪಯೋಗಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿ। ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸೇತಂ ಫಲನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾ ವಿಪಾಕಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ, ಏತಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಅಭಿನಿರೋಪನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೬೩) ಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಿವಸೇನ, ಸೇಸಮಗ್ಗವಸೇನ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಾತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಮಗ್ಗೇಹಿ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸತಾಯ। ತಥಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಙ್ಖಾತೋ ಮಹಗ್ಗತೋ ಧಮ್ಮೋ ನಿರೋಧತೋ ವುಟ್ಠಾನವೇಲಾಯಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅರಿಯಫಲಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾಯ ಚ ದೀಪನಾತಿ ಏವಮಾದೀನಿಪಿ ಏತ್ಥ ಅರಿಯಫಲಸ್ಸ ಸಭಾವಧಮ್ಮಭಾವೇನ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಸಾಧಕಾನಿ, ನ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪಾಳಿಯೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೮೫೮. ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ಫಲಪವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಅರಿಯಫಲಸ್ಸ। ಸರೂಪಕತ್ತುಕಾರಣಾಕಾರಟ್ಠಿತಿವುಟ್ಠಾನಾನನ್ತರವಸೇನ ಇದಂ ಪಞ್ಹಾಕಮ್ಮಂ।
೮೫೯. ಅರಿಯಫಲಸ್ಸ ನಿರೋಧೇ ಅಪ್ಪನಾತಿ ಅರಿಯಸ್ಸ ಫಲಝಾನಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇ ಅಪ್ಪನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿ।
೮೬೦. ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾತಿ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಪಗೇವ ಇತರೇ। ಅರಿಯಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಕಾಮಂ ಸಾಮಞ್ಞಜೋತನಾ, ಸಾ ಪನ ವಿಸೇಸನಿವಿಟ್ಠಾಯೇವ ಹೋತಿ। ಅಧಿಗತತ್ತಾತಿ ಪನ ಹೇತುಕಿತ್ತನಂ। ಉಪರಿಮಾನಮ್ಪಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಾಯ ಲೋಕಿಯಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಿಯ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಸಾಧೇನ್ತಂ ವಿಯ ಠಿತನ್ತಿ ತಂ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ ‘‘ಉಪರಿಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಉಪರಿಮಾತಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಆದಯೋ। ಹೇಟ್ಠಿಮನ್ತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದಿಂ। ನ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ ಸತಿಪಿ ಅಧಿಗತತ್ತೇ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಪುಗ್ಗಲನ್ತರಭಾವೂಪಗಮನೇನ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿ। ಏತೇನ ಉಪರಿಮೋ ಅರಿಯೋ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತತ್ತಾ, ಯಥಾ ತಂ ಲೋಕಿಯಸಮಾಪತ್ತಿನ್ತಿ, ಏವಂ ಪವತ್ತಂ ಹೇತುಂ ಬ್ಯಭಿಚಾರೇತಿ। ನ ಹಿ ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನೇಸು ಪುಗ್ಗಲನ್ತರಭಾವೂಪಗಮನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ। ಇಧ ಪನ ಅಸಮುಗ್ಘಾಟಿತಕಮ್ಮಕಿಲೇಸನಿರೋಧನೇನ
ಅಪಿಚ ಕುಸಲಕಿರಿಯಪವತ್ತಿ ನಾಮ ಅಞ್ಞಾದಿಸೀ, ವಿಪಾಕಪವತ್ತಿ ಚ ಅಞ್ಞಾದಿಸೀ, ಅನನ್ತರಫಲತ್ತಾ ಚ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಾನಂ ಹೇಟ್ಠಿಮತೋ ಉಪರಿಮೋ ಭವನ್ತರಗತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ತಂತಂಫಲವಸೇನೇವ ಹಿ ಅರಿಯಾನಂ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಿನಾಮಲಾಭೋ। ತೇ ಸಚೇ ಅಞ್ಞಫಲಸಮಙ್ಗಿನೋಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋತಾಪನ್ನಾದಿನಾಮಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಅವಟ್ಠಿತಂ ಸಿಯಾ, ತೇನ ತೇನ ಝಾನೇನ ಗಹಿತಪಟಿಸನ್ಧಿಕೋ ವಿಯಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅರಿಯಸ್ಸ ತಂ ತಂ ಫಲಂ ಭವಙ್ಗಸದಿಸನ್ತಿ ನ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಲೇಸೋಪಿ ಸಮ್ಭವತಿ, ಕುತೋ ತಸ್ಸ ಸಮಾಪಜ್ಜನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ಚ ಉಪರಿಮನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ಚ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಯೋ ಅರಿಯಾ ಉಪರಿಮಂ ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲಾದಿಂ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಅನಧಿಗತತ್ತಾ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಅನಧಿಗತಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಕ್ಕಾ।
‘‘ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋಯೇವ ಪನ ಫಲಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅರಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೇ ಆಪನ್ನೇ ತತ್ಥ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಮತಿಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೇಚಿ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏತೇ ಹಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರಿನೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ಹಿ ತೇ ‘‘ಉಪರಿಮಾ ದ್ವೇ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ಅನಾಗಾಮಿನೋ, ಅರಹನ್ತೋ ಚ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರಿನೋ, ಇತರೇ ಪನ ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿನೋ, ತಸ್ಮಾ ದ್ವೇ ಏವ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ। ನ ಹಿ ಸಮಾಧಿಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ವಿನಾ ಸಮಾಪತ್ತಿವಳಞ್ಜನಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತನ್ತಿ ‘‘ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರಿನೋ’’ತಿ ತೇಹಿ ವುತ್ತಕಾರಣಂ। ಅಕಾರಣಮೇವಾತಿ ಅಯುತ್ತಿಯೇವ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಆಹ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸಬ್ಬಸೋ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ತನಾ ಪಟಿಲದ್ಧಲೋಕಿಯಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಲಬ್ಭತಿ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೇಕಚ್ಚಕಿಲೇಸಾನಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಾನಂ ಅರಿಯಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಅಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಸಮಾಪಜ್ಜನಸ್ಸ ಅಕಾರಣನ್ತಿ। ಯುತ್ತಿಚಿನ್ತಾ ನಾಮ ಪಾಳಿಅನಾರುಳ್ಹೇ ಅತ್ಥೇ ಯುತ್ತಾ, ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ಪಾಳಿಆರುಳ್ಹೋತಿ ಕಾರಣಾಪದೇಸೇ ಅನಾದರಕರಣಮುಖೇನ ಪಾಳಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಮಧಿಗಮಾಯ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಮಾಪತ್ತತ್ಥಾಯಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನತ್ಥಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
ಏತ್ಥ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ।
೮೬೧. ಪಯೋಜನಮ್ಪಿ ತದತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಂ ಹೋತಿ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನತೋತಿ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಪಯೋಜನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ। ಕಸ್ಮಾತಿ ವಾ ಸಮ್ಪದಾನೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ, ಕಿಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರತ್ಥನ್ತಿ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಕಿಲೇಸದರಥಪರಿಳಾಹವೂಪಸಮೇನ ಸನ್ತೇನ ಸುಖವಿಹಾರೇನ ವಿಹರಣತ್ಥಂ। ಸತಿಪಿ ವಿಪಾಕಭಾವೇ ಪರಿಕಮ್ಮೇನ ವಿನಾ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಧಮ್ಮಾನಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅರಿಯಸ್ಸ ರುಚಿವಸೇನೇವ ಪವತ್ತಿ, ಯತೋ ನೇಸಂ ಸಾಧಿಪತಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅದ್ಧಾನ…ಪೇ॰… ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ।
೮೬೨. ದ್ವೀಹಿ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನಾನಂ ಸಮಧಿಗಮೋ ಸಮ್ಪಯೋಗಸಮಙ್ಗಿಭಾವೇನ ಸಿಜ್ಝಮಾನೋ ಪಹಾನಙ್ಗಸಮತಿಕ್ಕಮಮುಖೇನ ವುಚ್ಚತಿ ತಥಾ ಸಮಧಿಗನ್ತಬ್ಬತ್ತಾ, ಏವಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಮನಸಿಕಾರೇನ ಸಿಜ್ಝಮಾನಾ ತದಞ್ಞಾರಮ್ಮಣಾಮನಸಿಕಾರಮುಖೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರತೋ ವಿನಿವಟ್ಟಿತಮಾನಸತಾವಸೇನ ಸಮಿಜ್ಝನತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನತೋ’’ತಿಆದಿ। ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾದಿಞಾಣಪರಮ್ಪರವಸೇನ ಹಿ ಸಬ್ಬಫಲಚಿತ್ತಂ ಸಙ್ಖಾರತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ನಿಬ್ಬಿನ್ನವಿರತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ತತೋ ವಿನಿಸ್ಸಟನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಪವತ್ತತಿ। ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನಞ್ಚ ತಂ ನಿಬ್ಬಾನತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಮನಸಿಕಾರಾ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಚ ಮನಸಿಕಾರಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಅನಿಮಿತ್ತಾಯ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾತಿ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖದ್ವಯಾಯ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ, ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಮುಖೇನ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನತ್ಥಾಯ। ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನನ್ತಿ ರೂಪಾದಿಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಾನಂ। ಅಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಆದೀನವತೋ ದಿಸ್ವಾ ವಿಸ್ಸಟ್ಠತಾಯ ಅನಾವಜ್ಜನಂ ಅಸಮನ್ನಾಹಾರೋ। ಅನಿಮಿತ್ತಾಯ ಚ ಧಾತುಯಾ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಾಭಾವತೋ ಅನಿಮಿತ್ತಾಯ। ಕೇಹಿಚಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನ ಸಙ್ಖತತ್ತಾ ಚ ಅಸಙ್ಖತಾತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾಯ ಅಸಙ್ಖತಾಯ ಧಾತುಯಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಹಜಾತೇನ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಮನಸಿಕರಣಂ, ತಸ್ಸಾ ವಾ ಧಾತುಯಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾತೇ ಮನಸಿಕರಣಂ।
೮೬೩. ಉದಯಬ್ಬಯಾದಿವಸೇನಾತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಭಙ್ಗಭಯತುಪಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತನಕಾನಂ ನವನ್ನಮ್ಪಿ ಞಾಣಾನಂ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ವದತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪವತ್ತಾನುಪುಬ್ಬವಿಪಸ್ಸನಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಗೋತ್ರಭುಞಾಣಾನನ್ತರನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ‘‘ವೋದಾನ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಸ್ಸ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಪುರೇಚಾರಿಕಂ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ? ಫಲಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವತೋ। ಅರಿಯಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ಏವ ಹಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ? ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೨೯೫, ೧೬೦೯)। ತಸ್ಮಾ ಏಕನ್ತೇನ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಭಾವಸ್ಸ ಉಭತೋವುಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭೂತೇನ ಞಾಣೇನ ನಿಮಿತ್ತತೋ ವುಟ್ಠಿತೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತಾ ಯುತ್ತಾ, ನ ಪನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವಿತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ತಾ ಅವುಟ್ಠಾನಸಭಾವಾನಂ ಫಲಞಾಣಾನಂ ಪುರೇಚಾರಿಕಞಾಣಸ್ಸ ಕದಾಚಿಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತಾ ಉಭಯತ್ಥ ಅನುಲೋಮಞಾಣಾನಂ ಅತುಲ್ಯಾಕಾರತೋ। ಅರಿಯಮಗ್ಗವೀಥಿಯಞ್ಹಿ ಅನುಲೋಮಞಾಣಾನಿ ಅನಿಬ್ಬಿದ್ಧಪುಬ್ಬಾನಂ ಥೂಲಥೂಲಲೋಭಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಪದಾಲನೇನ ಲೋಕಿಯಞಾಣೇಸು ಉಕ್ಕಂಸಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತಾನಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಾನುಗುಣಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯಂ ಪನ ತಾನಿ ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ತತ್ಥ ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇ ನಿರುಸ್ಸುಕ್ಕಾನಿ ಕೇವಲಂ ಅರಿಯಾನಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖಸಮಙ್ಗಿಭಾವಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಮತ್ತಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ನ ತೇಸಂ ಕುತೋಚಿ ವುಟ್ಠಾನಸಮ್ಭವೋ, ಯತೋ ನೇಸಂ ಪರಿಯೋಸಾನಞಾಣಂ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತವುಟ್ಠಾನತೋ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಸಿಯಾ।
ಏವಞ್ಚ ‘‘ಸೇಕ್ಖಸ್ಸಾಪಿ ಫಲಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಅಪ್ಪನಜ್ಝಾನವಸೇನ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಂ ನಿರನ್ತರಂ ಫಲಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ‘‘ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ನಿರೋಧೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ। ಯದಿ ಅನುಪುಬ್ಬವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ವಸೇನ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನಂ, ತೇನ ನೀಹಾರೇನ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪರಿಮಗ್ಗೇನಾಪಿ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿನಿನ್ನತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ತೇನ ಅಞ್ಞೋಯೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾವಹೋ, ಅಞ್ಞೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಆವಹೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸ್ವಾಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಿಭಾಗೋ ವುತ್ತೋ ಏವ। ಯೇ ಪನಾತಿ ಅಭಯಗಿರಿವಾಸಿನೋ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತೇ ಹಿ ಮಗ್ಗಫಲವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆಲೋಳೇತ್ವಾ ವದನ್ತಿ। ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ಏವಂ ಸತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅರಹಾ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಯದಿ ಇತರತ್ಥಾಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ತದತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಾಳಿವಸೇನೇವ ಚ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ‘‘ದಸ ಗೋತ್ರಭುಧಮ್ಮಾ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಮಗ್ಗತ್ಥಾ ಫಲತ್ಥಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಪಾಳಿವಸೇನೇವ ತೇಸಂ ವಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿಪಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ದಸ ಗೋತ್ರಭುಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವಚನಂ ವಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯಾತಿ। ಇದಮೇವ ಪನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ನಿಗಮನಂ। ಫಲಞ್ಚಸ್ಸಾತಿಆದಿ ಮಹಗ್ಗತವಿಪಾಕಾನಂ ವಿಯ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಾನಞ್ಚ ಕುಸಲಸರಿಕ್ಖತಾದಸ್ಸನಂ। ಝಾನತೋ ಸರಿಕ್ಖತಾದಸ್ಸನೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗವಸೇನಾಪಿ ಸರಿಕ್ಖತಾ ದಸ್ಸಿತಾಯೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೮೬೪. ಠಿತಿಯಾತಿ ಪಬನ್ಧಟ್ಠಿತಿಯಾ। ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಞ್ಹಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಪಬನ್ಧವಸೇನಾವಟ್ಠಾನಂ ಇಧ ಠಿತೀತಿ। ‘‘ಚನ್ದೇ ವಾ ಸೂರಿಯೇ ವಾ ಏತ್ತಕಂ ಠಾನಂ ಗತೇ ವುಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಕಾಲಾವಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೋ।
೮೬೫. ಸಬ್ಬಾನೇವೇತಾನೀತಿ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾದಿಸಬ್ಬಾನೇವ ಏತಾನಿ ಏಕತೋ ಕಾಮಂ ನ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕವಸೇನಾತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನವಸೇನ। ಸಮುದಾಯಸದ್ದಾ ಹಿ ಅವಯವೇಸುಪಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಮಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಏಕತೋ ಮನಸಿಕಾರಾಭಾವತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಿತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಂ ಭವಙ್ಗಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಾಮ ಕಮ್ಮಾದಿ। ಮನಸಿ ಕರೋತೋತಿ ಭವಙ್ಗಸಹಗತೇನ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ, ತಂ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಭವಙ್ಗಮನಸಿ ಕರೋತೋ।
೮೬೬. ಫಲಸ್ಸ ಫಲಮೇವ ವಾ ಅನನ್ತರಂ ಹೋತಿ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ। ಭವಙ್ಗಂ ವಾ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ। ಫಲಾನನ್ತರಂ ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಂ, ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಞ್ಚ। ‘‘ಯೇನ ಫಲೇನ ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ। ತನ್ತಿ ನಿರೋಧಾವುಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ ವಾ ಅಗ್ಗಫಲಂ ವಾ। ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಾನನ್ತರನ್ತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ, ಕಿರಿಯಸ್ಸ ವಾ ಅನನ್ತರಂ ಸತಿಪಿ ಸತ್ತಾಹಾತಿಕ್ಕಮೇ ವಿಜಾತಿಯೇನ ಅನ್ತರಿಕತ್ತಾ।
ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧದರಥನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಸ್ಸದ್ಧಕಿಲೇಸದರಥಂ। ಅಮತಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ। ಸುಭನ್ತಿ ಅಸೋಭನತಾಯ ಕಿಲೇಸಸ್ಸಾಪಿ ಅಭಾವತೋ ಸೋಭನಂ। ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಂ ಲೋಕಾಮಿಸಂ ವನ್ತಂ ಛಡ್ಡಿತಂ ಏತೇನಾತಿ ವನ್ತಲೋಕಾಮಿಸಂ। ವೂಪಸನ್ತಕಿಲೇಸತಾಯ, ಸುಸನ್ತತಾಯ ಚ ಸನ್ತಂ। ಯೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಯೋಗತೋ ಸಮಣೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ಫಲನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಂ।
ಓಜವನ್ತೇನಾತಿ ಸಭಾವಸಮ್ಪನ್ನೇನ। ಸುಚಿನಾತಿ ಕಿಲೇಸಾಸುಚಿವಿರಹತೋ ಪರಿಸುದ್ಧೇನ। ಸುಖೇನಾತಿ ಅನುತ್ತರಸುಖೇನ। ಅಭಿಸನ್ದಿತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಲೂಖಭಾವಾಪಗಮನೇನ ಸಿನೇಹಿತಂ। ಸಾತಾತಿಸಾತೇನಾತಿ ಮಹಗ್ಗತಸಾತತೋ, ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಸಾತತೋ ಚ ಅತಿವಿಯ ಸಾತೇನ ಮಧುರೇನ। ಮಗ್ಗಸುಖತೋಪಿ ಹಿ ಫಲಸುಖಂ ಸನ್ತತರತಾಯ ಪಣೀತತರಂ। ಅಮತೇನ ಸಮ್ಮೋದಿತಂ। ‘‘ಮಧುಂ ವಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಾತಾತಿಸಾತತಂಯೇವ ವಿಭಾವೇತಿ।
ತಸ್ಸ ಅರಿಯಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ರಸಭೂತಂ ಸಾರಭೂತಂ ತಂ ಸುಖಂ ಪಞ್ಞಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಯಸ್ಮಾ ಪಣ್ಡಿತೋ ವಿನ್ದತಿ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೬೭. ತತ್ರಾತಿ ಇದಂ ಸರೂಪಾದಿವಸೇನ ಪಞ್ಹಾಕಮ್ಮಂ। ಕತ್ಥಾತಿ ಕಸ್ಮಿಂ ಭವೇ।
೮೬೮. ಅನುಪುಬ್ಬನಿರೋಧವಸೇನಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾನುಗತಾ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಆರೋಹನ್ತೇನ ತಂತಂಪಟಿಪಕ್ಖನಿರೋಧಮುಖೇನ ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನುಪುಬ್ಬತೋ ನಿರೋಧವಸೇನ। ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಂ ಯಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ, ಅಯಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕೇ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಕೇ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ…ಪೇ॰… ನ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ ಯಥಾ ‘‘ವಾಮಂ ಮುಞ್ಚ, ದಕ್ಖಿಣಂ ಗಣ್ಹಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಸಬ್ಬೇಪೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಿಸೇಸನಂ। ತೇ ಹಿ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಲಾಭಿನೋಪಿ ಅಲಾಭಿನೋ ವಿಯ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಅಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾಯ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೇನ ಹಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾ, ನ ಝಾನಾಧಿಗಮಮತ್ತೇನ। ಅನಾಗಾಮಿನೋ, ಅರಹನ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಾ ಚ ಅನಾಗಾಮಿನೋ, ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಾ ಚ ಅರಹನ್ತೋತಿ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಉಭಯೇಪಿ ಚೇತೇ ಸತಿಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಬಲೇ ಸಮಾಧಿಬಲಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ನಿರೋಧಂ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಅನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಸಮ್ಭವತಞ್ಞೇವೇತ್ಥ ಸಮಾಧಿಬಲಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ಪುರಿಮಕಾ ಪನ ತಯೋ ಸತಿಪಿ ಸಮಾಧಿಬಲೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಬಲಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ಅಪರಿಪುಣ್ಣತ್ತಾ ಚ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಅಪರಿಪುಣ್ಣತಾ ಚಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನ ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಮದ್ದಿತತ್ತಾ। ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿ…ಪೇ॰… ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ಪಾಳಿವಸೇನೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಬಲೇಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಯೋ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಯೋತಿ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ತಿಣ್ಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಞಾಣಚರಿಯಾಹೀತಿ ಞಾಣಪ್ಪವತ್ತೀಹಿ। ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪಜ್ಜನಾಯ ಞಾಣಂ। ಅಯಞ್ಚ ಸಮ್ಪದಾತಿ ಅಯಂ ಬಲದ್ವಯಸಮನ್ನಾಗಮಾದಿಕಾ ಯಥಾವುತ್ತನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಆವಹಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ। ಅನಾಗಾಮಿಖೀಣಾಸವೇತಿ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಚೇವ ಖೀಣಾಸವೇ ಚ।
೮೬೯. ಸಮಥಬಲನ್ತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿಕೇ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇ ಸಮೇತೀತಿ ಸಮಥೋ, ಸೋ ಏವ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಬಲಂ। ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿವಿಧೇಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಬಲಂ। ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಸೇನಾತಿಆದೀಸು ಕಾಮಚ್ಛನ್ದವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸ್ಸ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪಸ್ಸ, ಅಲೋಭಪಧಾನಸ್ಸ ವಾ ತಥಾಪವತ್ತಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಯೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ, ತಂ ಸಮಥಬಲಂ। ಬ್ಯಾಪಾದವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಸ್ಸ, ಅದೋಸಪಧಾನಸ್ಸ ವಾ ತಥಾಪವತ್ತಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ವಸೇನೇವ। ಥಿನಮಿದ್ಧವಿಕ್ಖಮ್ಭಿಕಾಯ ವಿಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ಮನಸಿಕರಣೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಆಲೋಕಸಞ್ಞಾಯ ವಸೇನ। ಉದ್ಧಚ್ಚವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸ್ಸ ಅವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಸಮಾಧಾನಸ್ಸ ವಸೇನ। ಸಕಲಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸ್ಸ ಸಿಖಾಪತ್ತಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಿದ್ಧಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸಿಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಯೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ, ತಂ ಸಮಥಬಲನ್ತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ।
ಏವಂ ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನೀವರಣೇತಿ ನೀವರಣನಿಮಿತ್ತಂ ನೀವರಣಪಚ್ಚಯಾ। ನ ಕಮ್ಪತಿ ಝಾನಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲೋ, ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಮಾಧಿ ವಾ। ಸೋ ಹಿ ವಿಸೇಸತೋ ಇಧ ‘‘ಸಮಥಬಲ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತಥಾ ಹಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸಮಥಬಲನ್ತಿ ಬಲಟ್ಠೋ ಪುಚ್ಛಿತೋ। ಉದ್ಧಚ್ಚೇತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಂ। ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಕಿಲೇಸೇತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೋಹಅಹಿರಿಕಾದಿಕಿಲೇಸಹೇತು। ಖನ್ಧೇತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಮ್ಪಯುತ್ತಚತುಕ್ಖನ್ಧನಿಮಿತ್ತಂ। ನ ಕಮ್ಪತೀತಿಆದೀನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವೇವಚನಾನಿ। ಕಮ್ಪನಂ ವಾ ಠಾನಾಪಗಮೋ। ಚಲನಂ ಪರಿಬ್ಭಮನಂ। ವೇಧನಂ ಸನ್ಧಾವನಂ। ಉದ್ಧಚ್ಚೇ ನ ಕಮ್ಪತಿ, ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಕಿಲೇಸೇ ನ ಚಲತಿ, ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಕ್ಖನ್ಧೇ ನ ವೇಧತೀತಿ ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಉದ್ಧಚ್ಚಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಮಥಸ್ಸ ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ತದಭಿಭವೇನ ಬಲಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತೇನೇತಂ ಅಟ್ಠನ್ನಮ್ಪಿ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಸಾಧಾರಣತೋ ಕಿಚ್ಚಾತಿಸಯದಸ್ಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇದಂ ಸಮಥಬಲನ್ತಿ ಯಾಯಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ಲದ್ಧಾಯ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ನೀವರಣಾದೀಹಿ ಅಕಮ್ಪನೀಯತಾ, ತಾನಿ ಚ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಅವಟ್ಠಾನಂ, ಇದಂ ಸಮಥಬಲಂ।
ಇದಾನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಬಲಂ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ಯಸ್ಮಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸತ್ತಹಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ತತೋ ತತೋ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ತಾಸಂ ವಸೇನ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ತತ್ತಕೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಅನುಪಸ್ಸನಾಕಿಚ್ಚಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಬಲಂ…ಪೇ॰… ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಬಲ’’ನ್ತಿ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ತಾ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ರೂಪೇ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇಧಾಪಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅನಭಿಭವನೀಯತಾವ ಬಲಟ್ಠೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೇನಟ್ಠೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಬಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಯಾತಿ ದ್ವಾದಸಸು ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಅವಿಜ್ಜಾನಿಮಿತ್ತಂ। ಅವಿಜ್ಜಾಸಹಗತಕಿಲೇಸೇತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಲೋಭದೋಸಾದಿಕಿಲೇಸವತ್ಥುನಿಮಿತ್ತಂ। ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ। ಅವಿಜ್ಜಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ತದಭಿಭವೇನ ಬಲಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತೇನೇತಂ ಸತ್ತನ್ನಮ್ಪಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ ಸಾಧಾರಣತೋ ಕಿಚ್ಚಾತಿಸಯದಸ್ಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇದಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಬಲನ್ತಿ ಯಾಯಂ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ಲದ್ಧಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ಅಕಮ್ಪನೀಯತಾ, ತಾ ಚ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಅವಟ್ಠಾನಂ, ಇದಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಬಲಂ।
ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ವಚೀಸಙ್ಖಾರಾ ವಾಚಂ ಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ ಪವತ್ತೇನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ವಿತಕ್ಕೇತ್ವಾ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾಚಂ ಭಿನ್ದತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ ‘‘ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ…ಪೇ॰… ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ। ಕಾಯೇನ ಸಙ್ಖರೀಯನ್ತೀತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಕಾಯಿಕಾ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೬೩; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪೮)। ತೇ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ವೂಪಸನ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ…ಪೇ॰… ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ। ಚಿತ್ತೇನ ಸಙ್ಖರೀಯನ್ತೀತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ, ಸಞ್ಞಾ ವೇದನಾ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಞ್ಞಾ ಚ ವೇದನಾ ಚ ಚೇತಸಿಕಾ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಞ್ಞಾ ಚ ವೇದನಾ ಚ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೪೬೩; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೪೮)। ತೇ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವೂಪಸಮನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತ…ಪೇ॰… ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ।
ಞಾಣಚರಿಯಾಸು ವಿವಟ್ಟಾನುಪಸ್ಸನಾಗ್ಗಹಣೇನೇವ ತಸ್ಸ ಆದಿಭೂತಾ ಸೇಸಾನುಪಸ್ಸನಾಪಿ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ ತದವಿನಾಭಾವತೋ। ಮಗ್ಗೋ ಞಾಣಚರಿಯಾ, ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಞಾಣಚರಿಯಾತಿ ಮಗ್ಗಫಲಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಞಾಣಚರಿಯಾಭಾವವಚನಂ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾನಂ ಞಾಣಪಧಾನತ್ತಾ, ಞಾಣೇನ ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಪತಿಹೇತುಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನ ಸಾತಿಸಯಪಚ್ಚಯಭೂತೇನ ಸೇಸಾ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾ ಚರಿತಾ ಪವತ್ತಿತಾತಿ ಕತ್ವಾ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ಸಮಾಧಿಚರಿಯಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ ಇಮಾಹಿ ಸೋಳಸಹೀತಿ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ, ಅಟ್ಠನ್ನಞ್ಚ ಮಗ್ಗಫಲಞಾಣಾನಂ ವಸೇನ ಇಮಾಹಿ ಸೋಳಸಹಿ ಞಾಣಪವತ್ತೀಹಿ।
ನವಹಿ ಸಮಾಧಿಚರಿಯಾಹೀತಿ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಧಿಚರಿಯಾ, ತಾಸಂ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿಭಾವನಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಏಕಾ ಸಮಾಧಿಚರಿಯಾತಿ ಏವಂ ನವಹಿ ಸಮಾಧಿಚರಿಯಾಹಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಧಿಚರಿಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಠಮಜ್ಝಾನಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ವಿತಕ್ಕೋ ಚಾತಿಆದಿ ನಾನಾವಜ್ಜನುಪಚಾರವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಉಪರಿಸಮಾಪತ್ತೀನಮ್ಪಿ ಉಪಚಾರಸ್ಸ ತಥೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಏಕಾವಜ್ಜನೇ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾದಿಉಪಚಾರೇ ಪೀತಿಆದಯೋ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿಸ್ಸಾಪಿ ಪಾರಿಪೂರೀ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಮಥಬಲಸಮಾಧಿಚರಿಯಾನಂ ನಾನತ್ತಂ, ಕಿಂ ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಬಲಲೋಕಿಯಞಾಣಚರಿಯಾನಂ? ಯಥಾ ಸಮಥಬಲೇಪಿ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಅಟ್ಠಸು ಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಯೇವ ವುತ್ತೋ, ತಥಾ ಸಮಾಧಿಚರಿಯಾಸು, ವಿಪಸ್ಸನಾಬಲಲೋಕಿಯಞಾಣಚರಿಯಾಸು ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾವ ವುತ್ತಾತಿ? ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವುತ್ತಾ, ವಿವಟ್ಟಾನುಪಸ್ಸನಾ ಪನ ಪುರೇಚರಞಾಣಾದಿವಿಪಸ್ಸನಾಬಲೇ ಅವುತ್ತಾ ಬಲಟ್ಠೋ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಸೀಭಾವಾನಂ ವಸೇನ ಸುಚಿಣ್ಣತಾ ಚರಿಯಟ್ಠೋ, ಏತೇನೇವ ಸಮಥಬಲಸಮಾಧಿಚರಿಯಾನಮ್ಪಿ ನಾನತ್ತಂ ಸಂವಣ್ಣಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ವಸೀಭಾವತಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಏತ್ಥ ವಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ವಸೀ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ವಸೀಭಾವೋ, ಸಾ ಏವ ವಸೀಭಾವತಾ। ‘‘ವಸಿಯೋ’’ತಿ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಾಯೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಸೀತಿ ಪಞ್ಚ ವಸಿಯೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಝಾನಂ ಆವಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ನಿರನ್ತರಂ ಝಾನಙ್ಗೇಸು ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತನಸಮತ್ಥತಾ ಆವಜ್ಜನವಸೀ। ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಸೀಘಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಸಮತ್ಥತಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೀ। ಅಚ್ಛರಾಮತ್ತಂ ವಾ ಕತಿಪಯಚ್ಛರಾಮತ್ತಂ ವಾ ಖಣಂ ಝಾನಂ ಠಪೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸೀ। ತಥೇವ ಲಹುಂ ವುಟ್ಠಾತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ ವುಟ್ಠಾನವಸೀ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೀ ಪನ ಆವಜ್ಜನವಸಿಯಾ ಏವ ಸಿಜ್ಝತಿ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಜವನಾನೇವ ಹಿ ತತ್ಥ ಆವಜ್ಜನಾನನ್ತರಾನೀತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ಆಗತೋ ಏವ। ಅಯಞ್ಚ ವಸೀಭಾವೋ ಸಮಾಧಿಚರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ। ಞಾಣಚರಿಯಾಸು ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಾನಂ ಞಾಣಚರಿಯಾನಂ ವಸೀಭಾವಾಪಾದನಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸುವಿಹತತ್ತಾ ಸಭಾವಸಿದ್ಧೋ ತತ್ಥ
೮೭೦. ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಅನವಸೇಸನಿದ್ದೇಸೋ। ಚುದ್ದಸಹಿ ಞಾಣಚರಿಯಾಹಿ ಹೋತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಅನಧಿಗತತ್ತಾತಿ। ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಯದಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ‘‘ಸೋಳಸಹಿ ಞಾಣಚರಿಯಾಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತತೋ ಅವಕಂಸವಸೇನಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕಿಂ ನ ಹೋತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪಜ್ಜನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ವತ್ಥುಭೂತಾ ಏತಸ್ಸ ಸನ್ತೀತಿ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕೋ, ಕಾಮರಾಗೋ। ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಮತ್ತಂ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಭವಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಸಮಾಧಿಪಾರಿಪನ್ಥಿಕಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಸುಪಹೀನತ್ತಾ। ಏತೇನ ಕಾಮಂ ಮಗ್ಗಫಲಞಾಣಚರಿಯಾ ಲೋಕಿಯಞಾಣಸಮಾಧಿಚರಿಯಾ ವಿಯ ನಿರೋಧಸಮಾಪಜ್ಜನೇ ಸರೂಪೇನ ನ ವಿನಿಯುಜ್ಜನ್ತಿ ತದಾ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪನ ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೇನ ಬಲಚರಿಯಾನಂ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತಾಯ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏಸಾತಿ ಅನಾಗಾಮೀ। ಇದಞ್ಹಿ ‘‘ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಅನಾಗಾಮಿನೋವ ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಕುಸಲ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೧೭) ವಚನತೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಕಿರಿಯಾ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೧೭) ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ।
೮೭೧. ‘‘ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ’’ತಿ ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ವತ್ಥುಸ್ಸ ಅಭಾವಾತಿ ಹದಯವತ್ಥುನೋ ಅಭಾವಾತಿ ವದನ್ತಿ, ಕರಜಕಾಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪನ ವತ್ಥುನೋ ಅಭಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯದಿ ಹಿ ಆರುಪ್ಪೇ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವತೋ ಅಪಞ್ಞತ್ತಿಕೋವ ಭವೇಯ್ಯ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸದಿಸೋ। ಕಿಞ್ಚಾಯಂ ಉಪಾದಾಯ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪನ್ನೋತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಕಿಂ ವಾ ಏತಾಯ ವತ್ಥುಚಿನ್ತಾಯ। ಅಙ್ಗವೇಕಲ್ಲತೋವ ನತ್ಥಿ ಆರುಪ್ಪೇ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನಂ।
೮೭೨. ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪವತ್ತಿಭೇದೇತಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಖಣೇ ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನೇ, ಭಿಜ್ಜನೇ ಚ, ತೇಸಂ ವಾ ಕುಸಲಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇ ಯಥಾರಹಂ ತೀಹಿ ದುಕ್ಖತಾಹಿ ಉಪದ್ದುತೇ ಪವತ್ತಿವಿಭಾಗೇ। ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕವಿಗಮೇಹಿ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಾಪಿ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತ್ವಾತಿ ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತ್ವಾ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತ್ವಾತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತ್ವಾ ವಿಯ। ಸುಖನ್ತಿ ನಿದ್ದುಕ್ಖಂ।
೮೭೩. ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನಾತಿ ಯುಗನದ್ಧಾನಂ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೂಪಕಾರಿತಾಯ ಸಹಿತಾನಂ ವಸೇನ। ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾತಿ ಉಕ್ಕಂಸಂ ಪತ್ವಾ ಯಾವ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಾ, ಯಾವ ಚ ಅನುಲೋಮಞಾಣಾ ಆರುಹಿತ್ವಾ। ನಿರೋಧಯತೋತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತಂ ನಿರೋಧೇನ್ತಸ್ಸ। ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನೇನ ಏವಮಸ್ಸಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಯೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ವಿವರತಿ। ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ ತದುದ್ಧಂ ಸುದ್ಧಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಭಾವತೋ। ಯೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನೇವ ಉಸ್ಸಕ್ಕತಿ ಸಚೇ ಅರಿಯೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತತ್ಥಿಕೋ, ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ಅಥ ಪುಥುಜ್ಜನೋ, ಸೇಖೋ ವಾ ಮಗ್ಗತ್ಥಿಕೋ ತಾಯ ಚೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗಂ ಪತ್ವಾ ಫಲೇ ಠಿತೋ, ಸೋಪಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೋತಿ ಉಭಯವಸೇನ ಪಟಿಪನ್ನೋ। ತನ್ತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಂ।
೮೭೪. ಯೇನ ಫಲದ್ವಯಸಮನ್ನಾಗಮಾದಿನಾ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ವಿಧಿ ಪಗೇವ ವಿಭಾವಿತೋತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನಾಕಾರಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕತಭತ್ತಕಿಚ್ಚೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಾಸಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ।
‘‘ವಿಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕೀದಿಸೀ ಪನೇತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ ತಂ ನಿದ್ಧಾರಣತ್ಥಂ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪನೇಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಮೇವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ತಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ಮನ್ದಾ ಚೇ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಂ ಮಗ್ಗಂ ಸಾಧೇತಿ। ತಿಕ್ಖಾ ಚೇ, ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞನ್ತಿ ಅಯಂ ಮನ್ದತಿಕ್ಖತಾಯ ವಿಸೇಸೋ। ಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತಾ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಖಾರ…ಪೇ॰… ಹೋತಿಯೇವಾ’’ತಿ। ತಿಕ್ಖಾವ ವಟ್ಟತಿ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣೇಪಿ ಸತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ವಿವಟ್ಟನಾಕಾರೇನೇವ ಪವತ್ತನತೋ, ಮಗ್ಗೋ ವಿಯ ವಿಸಙ್ಖಾರಗತಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ‘‘ಮಗ್ಗಭಾವನಾಸದಿಸಾ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಅತಿಮನ್ದಾ ಸಮಥಾದಿಕಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿರೋಧನೇ ಅಸಮತ್ಥಾ ಸಮಥನಿಟ್ಠಾ ಹೋತಿ, ಅತಿತಿಕ್ಖಾ ಞಾಣಾದಿಕಾ ಸಾತಿಸಯಂ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ದೋಸದಸ್ಸನೇ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿನಿಟ್ಠಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾತಿಮನ್ದನಾತಿತಿಕ್ಖಾ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ। ಏಸ ನಿರೋಧಸಮಾಪಜ್ಜನಕೋ। ತೇ ಸಙ್ಖಾರೇತಿ ತೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಙ್ಖಾರೇ।
‘‘ತಥೇವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ನಾತಿಮನ್ದಾಯ ನಾತಿತಿಕ್ಖಾಯಾ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಆಕಡ್ಢತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ‘‘ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರೇ ತಥೇವ ವಿಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಪನ ತಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋತಿ’’ಚ್ಚೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ಕೇಚಿ, ತಂ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾಚಾರತೋ ಹಿ ಸಮಾಧಿಚಾರೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ಪರತೋಪಿ ‘‘ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಇಮಂ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೮೭೯) ವಕ್ಖತಿ, ನ ಪನ ‘‘ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರೇ ತಥೇವ ವಿಪಸ್ಸಿತ್ವಾ’’ತಿ। ನಾನಾಬದ್ಧಅವಿಕೋಪನನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಅಸಮ್ಬದ್ಧಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖಾರಸ್ಸ ಅವಿನಾಸನಂ। ಯಥಾ ತಂ ನ ವಿನಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ। ಸಙ್ಘಪಟಿಮಾನನನ್ತಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪಟಿಮಾನನಾವಜ್ಜನಂ। ಸತ್ಥುಪಕ್ಕೋಸನನ್ತಿ ಸತ್ಥು ಪಕ್ಕೋಸನಾವಜ್ಜನಂ। ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದನ್ತಿ ಜೀವಿತದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೮೭೫. ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದನಮೇವ ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ।
ಚಿತ್ತಜರೂಪಾದೀನಂ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಾದಿಉಪತ್ಥಮ್ಭಾಭಾವತೋ ಚ ಸತ್ತಾಹಮೇವ ತಥಾ ಸರೀರಂ
ಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನೇವಾತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನೇವ। ನಂ ಅಗ್ಗಿಆದಿಅನ್ತರಾಯಂ ರಕ್ಖತಿ ಸಮಾಪನ್ನಕೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಞ್ಜೀವಸ್ಸಾತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಇದ್ಧಿಕಥಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೩೭೪) ವುತ್ತಮೇವ।
೮೭೬. ಏತಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಉಪಸಙ್ಕಮನಸಮಯೇ ವುಟ್ಠಾತಿಯೇವ। ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಸದಿಸಞ್ಹೇತಂ।
ಏವಂ ಗರುಕಾತಿ ಅಗ್ಗಿಆದೀಹಿಪಿ ಅನಭಿಭವನೀಯಂ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪನ್ನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಪನತೋ ಏವಂ ಗರುಕಾ ಹಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಆಣಾ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಹಿತಸುಖಂ ಆಕಙ್ಖನ್ತೇನ ಜೀವಿತಹೇತುಪಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಆಣಾ ನ ಅತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೮೭೭. ನ ಪಕ್ಕೋಸತಿ ‘‘ಸತ್ಥಾ ತಂ, ಆವುಸೋ, ಆಮನ್ತೇತೀ’’ತಿ। ‘‘ವುಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೮೭೮. ಜೀವಿತದ್ಧಾನಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಜೀವಿತಕಾಲಸ್ಸ ಜೀವಿತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ। ಆಯು ಏವ ಆಯುಸಙ್ಖಾರಾ। ‘‘ಆಯುಉಸ್ಮಾವಿಞ್ಞಾಣಾನೀ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ, ತೇ ಚಸ್ಸ ಪಕತಿಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋನ್ತಿ। ಅನ್ತೋನಿರೋಧೇ ಮರಣಂ ನತ್ಥಿ ಚರಿಮಭವಙ್ಗೇನ ಮೀಯನತೋ। ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾವ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಸಹಸಾ ಮರಣಂ ಮಾ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ। ಸಹಸಾ ಹಿ ಮರಣೇ ಅಞ್ಞಬ್ಯಾಕರಣಭಿಕ್ಖುಓವಾದದಾನಸಾಸನಾನುಭಾವದೀಪನಾನಂ ಅನಿಸ್ಸರೋ ಸಿಯಾ, ಅನಾಗಾಮಿನೋ ವಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಾನಧಿಗಮೋ ಸಿಯಾ। ಅವಸೇಸನ್ತಿ ನಾನಾಬದ್ಧಅವಿಕೋಪನಾದಿತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ। ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ।
೮೭೯. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ’’ತಿ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ವಿಯ ವುತ್ತಂ, ದ್ವೇ ವಾರೇ ಏವ ಪನ ನಿಯಮತೋ ವದನ್ತಿ। ಚಿತ್ತವಾರೇತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಚಿತ್ತವಾರೇ। ನಿರೋಧಂ ಫುಸತೀತಿ ಅಚಿತ್ತಕಭಾವಮೇವಾಹ। ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪಯೋಗತ್ತಾತಿ ಚಿತ್ತನಿರೋಧಾಯ ಪಯೋಗಭಾವತೋ, ಬಲದ್ವಯಸಮ್ಭರಣಾದಿಪಯೋಗಸ್ಸ ಚಿತ್ತನಿರೋಧತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಬಲಸಮನ್ನಾಗಮೋ, ಞಾಣಸಮಾಧಿಚರಿಯಾವಸೀಭಾವೋ ಚೇತ್ಥ ‘‘ದ್ವೇ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮೇ ಯುಗನದ್ಧೇ ಕತ್ವಾ’’ತಿ। ಅನುಪುಬ್ಬನಿರೋಧಸ್ಸ ಪಯೋಗೋತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಂ, ತದನುಪಸ್ಸನಾನಞ್ಚ ಅನುಪುಬ್ಬತೋ ನಿರೋಧನಸ್ಸಾಯಂ ಪಯೋಗೋ। ಇದಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಆರೋಹನಂ ನ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನಸ್ಸ। ತಸ್ಮಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪರಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ಪರತೋ ಅಚಿತ್ತಕೋ ಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಸಕಲಂ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಂ ಅಚಿತ್ತಕೋ ಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ತಞ್ಚ ಖೋ ಸಙ್ಘಪಟಿಮಾನನಸತ್ಥುಪಕ್ಕೋಸನಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದಾವಜ್ಜನಾನಂ ಅಕರಣೇನ, ನ ನಾನಾಬದ್ಧಅವಿಕೋಪನಸ್ಸ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಅಕರಣೇನ ಕದಾಚಿ ಕೇವಲಂ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖಾರಸ್ಸ ಅವಿನಾಸೋ ನ ಸಿಯಾ, ನ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿವಿಬನ್ಧೋ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಮಹಾನಾಗತ್ಥೇರವತ್ಥುನಾ ವಿಭಾವಿತೋ ಏವ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ತೀಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ನ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ। ಪಟಿನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಪುನ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೇಯೇವ ಪತಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಿಬನ್ಧೇ ಜಾತೇ ಏವಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅವಿಬನ್ಧೇನೇವ ಪನ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲವೀತಿಕ್ಕಮನೇ ಫಲಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಗಮ್ಭೀರಕನ್ದರೋರುಳ್ಹತತ್ತಪಾಸಾಣಕ್ಕನ್ತಪುರಿಸನಿದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮಾಪನ್ನಮತ್ತೋವ ‘ಪಟಿನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೇ ಪತಿಟ್ಠಾತೀ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಙ್ಘಪಟಿಮಾನನಾದಿಏಕಚ್ಚಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾಕರಣೇ ಅಙ್ಗವೇಕಲ್ಲತೋ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ನ ಇಜ್ಝತೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ವತ್ತಸದಿಸಞ್ಹೇತಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ, ಯದಿದಂ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಕರಣಂ। ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಯಂ ಗರುತರಂ, ತಸ್ಸ ಅಕರಣಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ವಿಬನ್ಧತೀತಿ ಅಪರೇ। ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೇ ಪತಿಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ಚ ಇದಂ ಪುನ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸ್ಸ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಹಿ ವುಟ್ಠಾಯ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಕಾತಬ್ಬತ್ತಾ।
ಯಥಾ ಪನಾತಿಆದಿ ಕತಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ।
೮೮೦. ಅಸ್ಸಾತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ। ‘‘ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚತೂಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
೮೮೨. ವಿವೇಕನಿನ್ನನ್ತಿ
೮೮೩. ಊಸಙ್ಖಾರತ್ತಯಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ, ಅವಸೇಸಚೇತಸಿಕವಿಞ್ಞಾಣಾಭಾವೇನ ರೂಪಧಮ್ಮಮತ್ತಾವಸೇಸತಾಯ ಚ ಮತನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನಂ ಅವಿಸೇಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಾ ‘‘ಮತಸ್ಸ ಚ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಕೋ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ। ಕಾಮಂ ನೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರತ್ತಯಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದೀಹಿ ‘‘ಯ್ವಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
೮೮೪. ಸಭಾವತೋತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮತೋ, ಪರಮತ್ಥತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಮತ್ಥತೋ ಹಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಸಙ್ಖತಾದಿಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತಿ, ನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ। ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮೇ ಯುಗನದ್ಧೇ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಆರೋಹನ್ತಸ್ಸ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನಪಯೋಗನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ನಿಪ್ಫನ್ನಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪಯೋಗನಿಬ್ಬತ್ತಿಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ನಿಪ್ಫನ್ನಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ।
ಸಙ್ಖಾರವೂಪಸಮತೋ, ಸನ್ತಧಮ್ಮಸಮನ್ವಯತೋ ಚ ಸನ್ತಂ। ಅರಿಯೇಹಿ ಏವ ನಿಸೇವಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಅರಿಯನಿಸೇವಿತಂ। ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖತಾನಂ ನಿಬ್ಬುತಭಾವತೋ ನಿಬ್ಬಾನಮಿತಿ ಸಙ್ಖಂ ಉಪಾಗತಂ। ಅರಿಯಂ ಪಞ್ಞನ್ತಿ ಸುವಿಸುದ್ಧಂ ಮಗ್ಗಫಲಪಞ್ಞಂ। ಇಮಿಸ್ಸಾಪೀತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ। ಸಮಾಪತ್ತಿಸಮತ್ಥತಾತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನಸಮತ್ಥತಾ।
ಆಹುನೇಯ್ಯಭಾವಾದಿಸಿದ್ಧಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೮೫. ಆಹುನೇಯ್ಯಭಾವಾದಿಸಿದ್ಧೀತಿ ಆಹುನೇಯ್ಯಪಾಹುನೇಯ್ಯದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಅಞ್ಜಲಿಕರಣೀಯಅನುತ್ತರಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಭಾವಸಿದ್ಧಿ। ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾದಿವಿಸೇಸೇನ ವಿನಾ, ಏತಿಸ್ಸಾ ಲೋಕುತ್ತರಪಞ್ಞಾಯ। ಆನೇತ್ವಾ ಹುನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹುನಂ, ದೂರತೋಪಿ ಆನೇತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬದಾನಂ, ತಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಯುತ್ತೋತಿ ಆಹುನೇಯ್ಯೋ। ಪಾಹುನಂ ವುಚ್ಚತಿ ಆಗನ್ತುಕದಾನಂ, ತಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಯುತ್ತೋತಿ ಪಾಹುನೇಯ್ಯೋ। ದಕ್ಖಿಣಂ ಅರಹತೀತಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ, ಅಞ್ಜಲಿಕರಣಂ ಅಞ್ಜಲಿಕಮ್ಮಂ, ತಂ ಅರಹತೀತಿ ಅಞ್ಜಲಿಕರಣೀಯೋ। ಅನುತ್ತರಂ ಉತ್ತಮಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪುಞ್ಞವಿರುಹನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅನುತ್ತರಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ। ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಯೇವ।
೮೮೬. ಮನ್ದಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆಗತೋತಿ ಅತಿಕ್ಖಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಸೇನ ಪಠಮಮಗ್ಗಪಞ್ಞಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಸೋತಾಪನ್ನಭಾವಂ ಆಗತೋ। ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಮುದೂನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೋಪಿ ಸಮಾನೋ। ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋತಿ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಪರಮಾ ಭವೂಪಪತ್ತಿ ಅತ್ತಭಾವಗ್ಗಹಣಂ, ತತೋ ಪರಂ ಅಟ್ಠಮಂ ಭವಂ ನಾದಿಯತೀತಿ ಸಂಸರಿತ್ವಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಅಪರಾಪರಂ ಗನ್ತ್ವಾ। ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರೋತೀತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಯನ್ತಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಕರೋತಿ। ಅಯಂ ಕಾಲೇನ ದೇವಲೋಕಸ್ಸ, ಕಾಲೇನ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ಮಿಸ್ಸಕಸ್ಸ ಭವಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ಸತ್ತಸುಗತಿಭವೇ ಸಂಸರಿತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಕುಲತೋ ಕುಲಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಕೋಲಂಕೋಲೋ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ನೀಚಕುಲೇ ಉಪಪತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಮಹಾಭೋಗಕುಲೇಸುಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ ಕುಲಾನೀತಿ ದೇವಮನುಸ್ಸವಸೇನ ದ್ವೇ ವಾ ತಯೋ ವಾ ಭವೇ। ಇತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಮಿಸ್ಸಕಭವೇನೇವ ಕಥಿತೋ। ದೇಸನಾಮತ್ತಮೇವ ಚೇತಂ ‘‘ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ’’ತಿ। ಯಾವ ಛಟ್ಠಭವಾ ಸಂಸರನ್ತೋಪಿ ಕೋಲಂಕೋಲೋವ ಹೋತಿ। ಅತ್ತಭಾವಗ್ಗಹಣಸಙ್ಖಾತಂ ಏಕಂಯೇವ ಖನ್ಧಬೀಜಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಏಕಬೀಜೀ। ‘‘ಮಾನುಸಕಂ ಭವ’’ನ್ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ದೇಸನಾಮತ್ತಂ। ‘‘ದೇವಭವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀ’’ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ಕೋ ಪನೇತೇಸಂ ಇಮಂ ಪಭೇದಂ ನಿಯಮೇತೀತಿ? ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ। ಸಚೇ ಹಿ ಉಪರಿ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ, ಏಕಬೀಜೀ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತತೋ ಮನ್ದಾಯ ಕೋಲಂಕೋಲೋ, ತತೋ ಮನ್ದತರಾಯ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ।
೮೮೭. ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸಕಿಂ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಕದಾಗಾಮೀ। ಸಕಿದೇವಾತಿ ಏಕವಾರಂಯೇವ। ‘‘ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಚಸು ಸಕದಾಗಾಮೀಸು ಚತ್ತಾರೋ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಏಕೋವ ಗಹಿತೋ। ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಇಧ ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲಂ ಪತ್ವಾ ಇಧೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ಇಧ ಪತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ದೇವಲೋಕೇ ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ದೇವಲೋಕೇ ಪತ್ವಾ ಇಧೂಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ। ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಇಧ ನ ಗಹಿತಾ। ಯೋ ಪನ ಇಧ ಪತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ಯಾವತಾಯುಕಂ ವಸಿತ್ವಾ ಪುನ ಇಧೂಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಅಯಂ ಇಧ ಗಹಿತೋ।
೮೮೮. ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಇಧ ಅನಾಗಮನತೋ ಅನಾಗಾಮೀ। ಇನ್ದ್ರಿಯವೇಮತ್ತತಾವಸೇನಾತಿ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚಕಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪರೋಪರಿಯತ್ತೇನ। ಪಞ್ಚಧಾ ಇಧ ವಿಹಾಯ ನಿಟ್ಠೋ ಹೋತೀತಿ ಸೋ ಅನಾಗಾಮೀ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಆದಿಭಾವೇನ ಪಞ್ಚಪಕಾರೇನ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಪಜಹಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನಕೋ ಹೋತಿ। ಆಯುವೇಮಜ್ಝಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯೇವ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನತೋ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಉಪಹಚ್ಚಾತಿ ವಾ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಕಾಲಕಿರಿಯಂ। ಅಪ್ಪಯೋಗೇನಾತಿ ಅಧಿಮತ್ತಪಯೋಗೇನ ವಿನಾ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯತಾಯ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಉದ್ಧಂ ವಾ ಹಿ ಭಾವೇನ ಉದ್ಧಮಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಸೋತಂ, ವಟ್ಟಸೋತಂ ವಾತಿ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ। ಉದ್ಧಂ ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಟಿಲಭಿತಬ್ಬತೋ ಉದ್ಧಮಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸೋತನ್ತಿ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಅಕನಿಟ್ಠಭವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ।
ಯತ್ಥುಪಪನ್ನೋತಿ ಅವಿಹಾದೀಸು ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಉಪಪನ್ನೋ। ಇಮೇಸಂ ಪನ ಅನಾಗಾಮೀನಂ ಪಭೇದಜಾನನತ್ಥಂ ಉದ್ಧಂಸೋತಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮಿಚತುಕ್ಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ಯೋ ಹಿ ಅವಿಹತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚತ್ತಾರೋ ದೇವಲೋಕೇ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಅಕನಿಟ್ಠಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಅಯಂ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ। ಯೋ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ತಯೋ ದೇವಲೋಕೇ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಸುದಸ್ಸೀದೇವಲೋಕೇ ಠತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಅಯಂ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ನಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ। ಯೋ ಇತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಮೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಅಯಂ ನಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ। ಯೋ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ಚತೂಸು ದೇವಲೋಕೇಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ, ಅಯಂ ನಉದ್ಧಂಸೋತೋ ನಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ। ಏತೇ ಪನ ಅವಿಹೇಸು ಉಪಪನ್ನಸಮನನ್ತರಾ ಆಯುವೇಮಜ್ಝಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ, ಪತ್ವಾ ಚ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನವಸೇನ ತಯೋ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ, ಏಕೋ ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಏಕೋ ಉದ್ಧಂಸೋತೋತಿ ಪಞ್ಚ। ತೇ ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿವಿಭಾಗೇನ ದಸ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಅತಪ್ಪಸುದಸ್ಸಸುದಸ್ಸೀಸೂತಿ ಚತ್ತಾರೋ ದಸಕಾ ಚತ್ತಾಲೀಸಂ। ಅಕನಿಟ್ಠೇ ಪನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ನತ್ಥಿ। ತಯೋ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ, ಏಕೋ ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ಚತ್ತಾರೋ। ತೇ ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿವಿಭಾಗೇನ ಅಟ್ಠಾತಿ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸಂ ಅನಾಗಾಮಿನೋ।
ಸೋತಾಪನ್ನಾ ಪನ ಪಟಿಪದಾಭೇದೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಕೋಲಂಕೋಲಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಏಕಬೀಜಿನೋತಿ ಸದ್ಧಾಧುರೇನ ಪಟಿಪನ್ನಾ ದ್ವಾದಸ, ತಥಾ ಪಞ್ಞಾಧುರೇನಾತಿ ಚತುವೀಸತಿ।
ಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುತ್ತಾ ಪಟಿಪದಾವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ, ತಥಾ ಅನಿಮಿತ್ತಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖೇಹೀತಿ ದ್ವಾದಸ।
೮೮೯. ತಥಾ ಅರಹನ್ತೋ। ತೇ ಪನ ದ್ವಾದಸ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಾ, ದ್ವಾದಸ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಾ, ದ್ವಾದಸ ತೇವಿಜ್ಜಾ, ದ್ವಾದಸ ಛಳಭಿಞ್ಞಾ, ದ್ವಾದಸ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತಾತಿ ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಭಾವನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಗಾಥಾವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ವುತ್ತಾಕಾರಂ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಮಂ ಚತೂಸುಪಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಸು ತಂ ಜಟಂ ವಿಜಟೇತಿ ನಾಮ, ಫಲಕ್ಖಣೇಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ವಿಜಟಿತಜಟೋ, ಅಗ್ಗಫಲಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಜಟಿತಜಟೋ, ತತೋ ಪರಂ ವಿಜಟೇತಬ್ಬಾಯ ಜಟಾಯ ಅಭಾವತೋ। ತೇನೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಭಾವನಾನಿಸಂಸಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾವ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಭಾವನಾವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ।
ರತಿನ್ತಿ ಅಭಿರತಿಂ, ಅಭಿರುಚಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥಾತಿ ಅರಿಯಾಯ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾಯ।
೮೯೦. ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ। ಗಾಥಾ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಭೂತಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಧಾರಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ಸಾಮಿವಚನಂ ವಾ ಏತಂ ಅತ್ಥಸ್ಸ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧಿಭಾವತೋ।
ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾನಿಸಂಸನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ತೇವೀಸತಿಮಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ।
ನಿಗಮನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೯೧. ಇಮಿಸ್ಸಾ ದಾನಿ ಗಾಥಾಯಾತಿಆದೀನಂ ಗಾಥಾನಂ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋ ಏವ। ಸ್ವಾಯಂ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಂ ಭಾಸಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಟಿಞ್ಞಾತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ ಏತ್ತಾವತಾ ಭಾಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೮೯೨. ತತ್ಥಾತಿಆದೀಸು ಅಯಂ ಪದಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ತೇಸಂ ‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿಗಾಥಾಯಂ ವುತ್ತಾನಂ ಸೀಲಾದಿಪ್ಪಭೇದಾನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ಮಹಾನಿಕಾಯಾನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೇ ಅಟ್ಠಕಥಾತನ್ತಿಯಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತೋ ಯೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಮಾಹರಿತ್ವಾ ಸಮಾನೇತ್ವಾ ನಿಕಾಯನ್ತರಸ್ಸ ನಿಕಾಯಗತವಾದದೋಸಸಙ್ಕರೇಹಿ ಮುತ್ತೋ ಸೋ ನಿಚ್ಛಯೋ ಯಸ್ಮಾ ಪಕಾಸಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ವಿಸುದ್ಧಿಕಾಮೇಹಿ ಯೋಗೀಹಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಆದರೋ ಕರಣೀಯೋಯೇವಾತಿ।
ನಿಗಮನಗಾಥಾಯೋ
ಏತ್ತಾವತಾ
ಸುವಿಸುದ್ಧಸಮಾಚಾರೋ, ವಿಸುದ್ಧನಯಮಣ್ಡಿತಂ।
ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಂ ಲೋಕಸ್ಸ, ಯದಚ್ಚನ್ತವಿಸುದ್ಧಿಯಾ॥
ಅಭಾಸಿ ಕರುಣಾವೇಗ-ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಮಾನಸೋ।
ಮಹೇಸಿ ವಿಪುಲೋದಾತ-ವಿಸುದ್ಧಿಮತಿಪಾಟವೋ॥
ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತುಂ, ಕಥಾಮಗ್ಗಂ ಪುರಾತನಂ।
ನಿಸ್ಸಾಯ ಯಾ ಸಮಾರದ್ಧಾ, ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ಮಯಾ॥
ಆಯಾಚಿತೋ ಸಿದ್ಧಗಾಮ-ಪರಿವೇಣನಿವಾಸಿನಾ।
ಥೇರೇನ ದಾಠನಾಗೇನ, ಸುದ್ಧಾಚಾರೇನ ಧೀಮತಾ॥
ಸಾ ಏಸಾ ಪರಮತ್ಥಾನಂ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯಥಾರಹಂ।
ನಿಧಾನತೋ ಪರಮತ್ಥ-ಮಞ್ಜೂಸಾ ನಾಮ ನಾಮತೋ॥
ಸಮ್ಪತ್ತಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಾನಂ, ಅನಾಕುಲವಿನಿಚ್ಛಯಾ।
ಅಟ್ಠಾಸೀತಿಪ್ಪಮಾಣಾಯ, ಪಾಳಿಯಾ ಭಾಣವಾರತೋ॥
ಇತಿ ತಂ ಸಙ್ಖರೋನ್ತೇನ, ಯಂ ತಂ ಅಧಿಗತಂ ಮಯಾ।
ಪುಞ್ಞಂ ತಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ, ಲೋಕನಾಥಸ್ಸ ಸಾಸನೇ॥
ಓಗಾಹೇತ್ವಾ ವಿಸುದ್ಧಾಯ, ಸೀಲಾದಿಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ।
ಸಬ್ಬೇಪಿ ದೇಹಿನೋ ಹೋನ್ತು, ವಿಮುತ್ತಿರಸಭಾಗಿನೋ॥
ಚಿರಂ
ತಸ್ಮಿಂ ಸಗಾರವಾ ನಿಚ್ಚಂ, ಹೋನ್ತು ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಾಣಿನೋ॥
ಸಮ್ಮಾ ವಸ್ಸತು ಕಾಲೇನ, ದೇವೋ ರಾಜಾ ಮಹೀಪತಿ।
ಸದ್ಧಮ್ಮನಿರತೋ ಲೋಕಂ, ಧಮ್ಮೇನೇವ ಪಸಾಸತೂತಿ॥
ಬದರತಿತ್ಥವಿಹಾರವಾಸಿನಾ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲೇನ ಕತಾ
ಪರಮತ್ಥಮಞ್ಜೂಸಾ ನಾಮ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಮಹಾಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ।
ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗ-ಮಹಾಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ।