೧೪. ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

ಪಞ್ಞಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೨೧. ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನಾತಿ ಉಪಚಾರಾಕಾರೋ, ಅಪ್ಪನಾಕಾರೋ, ವಸೀಭಾವಾಕಾರೋ, ವಿತಕ್ಕಾದಿಸಮತಿಕ್ಕಮಾಕಾರೋ, ರೂಪಾದೀಹಿ ವಿರಜ್ಜನಾಕಾರೋ, ಚುದ್ದಸಧಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿದಮನಾಕಾರೋ, ಪಞ್ಚವಿಧಆನಿಸಂಸಾಧಿಗಮಾಕಾರೋತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಸಬ್ಬೇನ ಭಾವನಾಕಾರೇನ।

ತದನನ್ತರಾತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಪಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೇನ, ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೇನ ಚ ತಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ। ಪಞ್ಞಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಭಾವಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅತಿಸಙ್ಖೇಪದೇಸಿತತ್ತಾ, ಗಾಥಾವಣ್ಣನಾಯಂ ವಾ ‘‘ಸಮಾಧಿಸಿಲಾಯಂ ಸುನಿಸಿತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಸತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅತಿವಿಯ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಭಾಸಿತತ್ತಾ ಅಯಂ ಸಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಸಭಾವತೋ ವಿಞ್ಞಾತುಮ್ಪಿ ತಾವ ನ ಸುಕರಾ। ಭಾವನಾವಿಧಾನಸ್ಸ ಪನ ಅದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಪಗೇವ ಭಾವೇತುಂ ನ ಸುಕರಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪುಚ್ಛನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಹಾ, ಕಮ್ಮಂ ಕಿರಿಯಾ ಕರಣಂ, ಪಞ್ಹಾವ ಕಮ್ಮಂ ಪಞ್ಹಾಕಮ್ಮಂ, ಪುಚ್ಛನಪಯೋಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಕಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಸರೂಪಪುಚ್ಛಾ। ಕೇನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾತಿ ಕೇನ ಅತ್ಥೇನ ಪಞ್ಞಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ‘‘ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಪದಂ ಕಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ಪಞ್ಞಾ ಸಭಾವತೋ, ಕಿಚ್ಚತೋ, ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರತೋ, ಆಸನ್ನಕಾರಣತೋ ಚ ಕಥಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾನಸ್ಸಾ ಲಕ್ಖಣರಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿ। ಕತಿವಿಧಾತಿ ಪಭೇದಪುಚ್ಛಾ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಪುಚ್ಛಾ ನ ಗಹಿತಾತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಲೋಕುತ್ತರಾಯ ತಾವ ಪಞ್ಞಾಯ ನತ್ಥೇವ ಸಂಕಿಲೇಸೋ। ಅಸತಿ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಕುತೋ ವೋದಾನಪುಚ್ಛಾತಿ ತದುಭಯಂ ನ ಗಹಿತಂ। ಲೋಕಿಯಾಯ ಪನ ತಾನಿ ಭಾವನಾವಿಧಾನೇ ಏವ ಅನ್ತೋಗಧಾನೀತಿ ಕತ್ವಾ ವಿಸುಂ ನ ಗಹಿತಾನಿ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ , ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಯಂ ವಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ನ ಗಹಿತಾನಿ। ಪಟಿಪತ್ತಿ ನಾಮ ದಿಟ್ಠಾನಿಸಂಸೇ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾಯ ಕೋ ಆನಿಸಂಸೋ’’ತಿ।

೪೨೨. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ, ತಸ್ಸ ವಾ ಪಞ್ಹಾಕಮ್ಮಸ್ಸ। ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ವಿವರಣಂ। ಪುಚ್ಛಿತೋ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ಅವಿಭಾವಿತತ್ತಾ ನಿಗೂಳ್ಹೋ ಮುಟ್ಠಿಯಂ ಕತೋ ವಿಯ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಸ ವಿವರಣಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಿಭೂತಭಾವಕರಣತೋ। ಕಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಕಾಮಞ್ಚಾಯಂ ಸರೂಪಪುಚ್ಛಾ, ವಿಭಾಗವನ್ತಾನಂ ಪನ ಸಭಾವವಿಭಾವನಂ ವಿಭಾಗದಸ್ಸನಮುಖೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ವಿಭಾಗೋ ತಾವ ಅನವಸೇಸತೋ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ। ತಂದಸ್ಸನೇನ ಚ ಅಯಮಾದೀನವೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾ ಬಹುವಿಧಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಬಹುವಿಧಾತಿ ಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕವಿಧಾ। ನಾನಪ್ಪಕಾರಾತಿ ಅತ್ಥಜಾಪಿಕಾದಿಭೇದೇನ, ಸುತಮಯಞಾಣಾದಿಭೇದೇನ ಚ ನಾನಾವಿಧಾ। ತಂ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ತಂ ಅನವಸೇಸಂ ಪಞ್ಞಾವಿಭಾಗಂ। ನ ಸಾಧೇಯ್ಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಮಗ್ಗಭಾವನಾ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥೋ। ತಾಯ ಹಿ ತಣ್ಹಾಜಟಾವಿಜಟನಂ, ತಞ್ಚ ನ ಸಾಧೇಯ್ಯ। ಅನವಸೇಸತೋ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಪಭೇದೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿಯಮಾನೇ ‘‘ಏಕವಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥೂ’’ತಿಆದಿಕೋ (ವಿಭ॰ ೭೫೧) ಸಬ್ಬೋ ಞಾಣವತ್ಥು ವಿಭಙ್ಗೇ, ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಚ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಗತೋ ಪಞ್ಞಾಪಭೇದೋ। ಸಕಲೋಪಿ ವಾ ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೋ ಆಹರಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಇಧ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾವಿಧಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಯ ಓಕಾಸೋವ ನ ಭವೇಯ್ಯ। ಕಿಞ್ಚ ಯ್ವಾಯಂ ಠಾನಾಠಾನಕಮ್ಮನ್ತರವಿಪಾಕನ್ತರಾದಿವಿಸಯೇ ಪಞ್ಞಾಯ ಪವತ್ತಿಭೇದೋ, ಸೋಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಸದ್ಧಿಂ ಫಲಾಫಲಭೇದೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ। ಸೋ ಚ ಪನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿಯಮಾನೋ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ವಿಕ್ಖೇಪಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯ, ಯಥಾ ತಂ ಅವಿಸಯೇ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉತ್ತರಿ ಚ ವಿಕ್ಖೇಪಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕುಸಲ-ಗ್ಗಹಣೇನ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ನಿವತ್ತೇತಿ, ತಥಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಂ ಮಿಚ್ಛಾವಾದಂ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಸೇಸಕುಸಲಪಞ್ಞಾ।

೪೨೩. ಸಞ್ಜಾನನವಿಜಾನನಾಕಾರವಿಸಿಟ್ಠನ್ತಿ ಸಞ್ಜಾನನಾಕಾರವಿಜಾನನಾಕಾರೇಹಿ ಸಾತಿಸಯಂ। ಯತೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಜಾನನಂ ಜಾನನಭಾವೋ ವಿಸಯಗ್ಗಹಣಾಕಾರೋ। ಸೋ ಹಿ ನೇಸಂ ಸಮಾನೋ, ನ ಸಞ್ಜಾನನಾದಿಆಕಾರೋ। ಪೀತಕನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ತೇನ ‘‘ಲೋಹಿತಕಂ ಓದಾತಂ ದೀಘಂ ರಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದಿಕೇ ಸಞ್ಞಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬಾಕಾರೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸಞ್ಜಾನನಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಞ್ಜಾನನಂ ನಾಮ ‘‘ನೀಲಂ ಪೀತ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ವಾ ಸಞ್ಞಾನಿಮಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಜಾನನಂ। ತಥಾ ಹೇಸಾ ಪುನ ಸಞ್ಜಾನನಪಚ್ಚಯನಿಮಿತ್ತಕರಣರಸಾ। ಮತ್ತ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ವಿಜಾನನಪಜಾನನಾಕಾರೇ ನಿವತ್ತೇತಿ, ಏವ-ಸದ್ದೇನ ಕದಾಚಿಪಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ತೇ ವಿಸೇಸಾ ನತ್ಥೇವಾತಿ ಅವಧಾರೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿ । ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೀ ಸಞ್ಞಾ ಕುತೋ ಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಂ ಪಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ’’ಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವ’’ನ್ತಿ। ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನ ತತ್ಥ ಸಞ್ಞಾ ವಿಯ ನೀಲಪೀತಾದಿಕಸ್ಸ ಸಞ್ಜಾನನವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತಿ, ಅಥ ಖೋ ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಞ್ಚ ವಿಸೇಸಂ ಜಾನನ್ತಮೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಕಥಂ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಂ ಪಾಪೇತೀತಿ? ಪಞ್ಞಾಯ ದಸ್ಸಿತಮಗ್ಗೇನ। ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಿಕವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಹಿ ಅನೇಕವಾರಂ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಪಗುಣಭಾವತೋ ಪರಿಚಯವಸೇನ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ಯಥಾ ತಂ ಪಗುಣಸ್ಸ ಗನ್ಥಸ್ಸ ಸಜ್ಝಾಯನೇ ಞಾಯಾಗತಾಪಿ ವಾರಾ ನ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತಿ। ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧನ್ತಿ ಚ ಲಕ್ಖಣಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಂ। ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಆಯೂಹಿತ್ವಾ। ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವಂ ಪಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಅಸಮ್ಬೋಧಸಭಾವತ್ತಾ। ವುತ್ತನಯವಸೇನಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ವುತ್ತನಯವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಜಾನಾತಿ, ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಞ್ಚ ಪಾಪೇತಿ। ಅತ್ತನೋ ಪನ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇನ ಆನುಭಾವೇನ ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವಞ್ಚ ಪಾಪೇತಿ।

ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಜಾತಬುದ್ಧೀತಿ ಅಸಞ್ಜಾತಬ್ಯವಹಾರಬುದ್ಧಿ। ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗನ್ತಿ ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗಾರಹಂ, ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗವತ್ಥೂನಂ ಪಟಿಲಾಭಯೋಗ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಛೇಕೋತಿ ಮಹಾಸಾರೋ। ಕೂಟೋತಿ ಕಹಾಪಣಪತಿರೂಪಕೋ ತಮ್ಬಕಂಸಾದಿಮಯೋ। ಅದ್ಧಸಾರೋತಿ ಉಪಡ್ಢಗ್ಘನಕೋ। ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ತೇನ ಪಾದಸಾರ ಸಮಸಾರಪರೋಪಾದಸಾರಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ತೇ ಪಕಾರೇತಿ ಇನ್ದಜಾಲಾಜಾತಿಪುಪ್ಫಾದಿಪ್ಪಕಾರೇ ಚೇವ ಛೇಕಾದಿಪ್ಪಕಾರೇ ಚ।

ಸಞ್ಞಾ ಹೀತಿಆದಿ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ। ಸಞ್ಞಾ ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡವಸೇನೇವ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಗಹಣತೋ ದಾರಕಸ್ಸ ಕಹಾಪಣದಸ್ಸನಸದಿಸೀ ವುತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಸಾ ‘‘ಯಥಾಉಪಟ್ಠಿತವಿಸಯಪದಟ್ಠಾನಾ’’ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಏಕಚ್ಚವಿಸೇಸಗಹಣಸಮತ್ಥತಾಯ ಗಾಮಿಕಪುರಿಸಸ್ಸ ಕಹಾಪಣದಸ್ಸನಸದಿಸಂ ವುತ್ತಂ। ಪಞ್ಞಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅನವಸೇಸವಿಸೇಸಾವಬೋಧತೋ ಹೇರಞ್ಞಿಕಸ್ಸ ಕಹಾಪಣದಸ್ಸನಸದಿಸೀ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಜಾನನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾತಿ ತೇಸಂ ಯಾಥಾವತೋ ಅವಬೋಧೋ ಪಞ್ಞಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಞಾಣಮುಖೇ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೫೬; ಚೂಳನಿ॰ ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫)।

ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ। ನ ತತ್ಥ ಏಕಂಸೇನ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಪಞ್ಞಾ ಏಕನ್ತೇನ ನ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ದುಹೇತುಕಅಹೇತುಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಪಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಾತಿ ಅವಿಯುತ್ತಾ। ತೇಹೀತಿ ಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಸುಖಂ ಪೀತಿಯಾ ನ ನಿಯಮತೋ ಅವಿಯುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಪಞ್ಞಾಯ ನ ನಿಯಮತೋ ಅವಿಯುತ್ತಾತಿ। ಯಥಾ ಪನ ಪೀತಿ ಸುಖೇನ ನಿಯಮತೋ ಅವಿಯುತ್ತಾ, ಏವಂ ಪಞ್ಞಾ ಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ನಿಯಮತೋ ಅವಿಯುತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತೇಸು ಇಮೇಸು ತೀಸು ಧಮ್ಮೇಸು ತೇಸಂ ವಿನಿಬ್ಭೋಗೋ ದುಕ್ಕರೋತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಜನಾನಂ ಕಹಾಪಣದಸ್ಸನಂ ನಿದಸ್ಸಿತನ್ತಿ। ತೇಸಂ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತ್ತತಂಯೇವ ವಚನನ್ತರೇನಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ತಾವ ನಾನಾನದೀನಂ ಉದಕಸ್ಸ, ನಾನಾತೇಲಸ್ಸ ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭಾಜನೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮಥಿತಸ್ಸ ‘‘ಇದಂ ಅಸುಕಾಯ ನದಿಯಾ ಉದಕಂ, ಇದಂ ಅಸುಕತೇಲ’’ನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸನಂ ದುಕ್ಕರಂ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಅರೂಪೀನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।

೪೨೪. ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಕೋ ಭಾವೋ, ಸಮಾನೋ ಚ ಭಾವೋ ಧಮ್ಮಸಭಾವೋ। ತತ್ಥ ಪಠಮೇನ ಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದಿಸಲಕ್ಖಣಂ ಗಹಿತಂ, ದುತಿಯೇನ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖತಾದಿಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಂ। ತದುಭಯಸ್ಸ ಚ ಯಾಥಾವತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಲಕ್ಖಣಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಆಹ ‘‘ಧಮ್ಮಸಭಾವಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣಾ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ। ಘಟಪಟಾದಿಪಟಿಚ್ಛಾದಕಸ್ಸ ಬಾಹಿರನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ದೀಪಾಲೋಕಾದಿ ವಿಯ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಸಭಾವಪಟಿಚ್ಛಾದಕಸ್ಸ ಮೋಹನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ವಿದ್ಧಂಸನರಸಾ। ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಏವ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಲೋಕೋ ಹದಯನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮೇನ್ತೋ ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತೋ ಏವ ಧಮ್ಮಸಭಾವೇಸು ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅಸಮ್ಮೋಹಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ಕಾರಣಭೂತಾ ವಾ ಸಯಂ ಫಲಭೂತಂ ಅಸಮ್ಮೋಹಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಅಸಮ್ಮೋಹಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ಸಮಾಧಿ ತಸ್ಸಾ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಸುತ್ತಪದಂ ನಿಬನ್ಧನಭಾವೇನ ಆಗತಂ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೫, ೯೯; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೭೧; ನೇತ್ತಿ॰ ೪೦; ಮಿ॰ ಪ॰ ೨.೧.೧೪)।

ಪಞ್ಞಾಪಭೇದಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೨೫. ಧಮ್ಮಸಭಾವಪಟಿವೇಧೋ ನಾಮ ಪಞ್ಞಾಯ ಆವೇಣಿಕೋ ಸಭಾವೋ, ನ ತೇನಸ್ಸಾ ಕೋಚಿ ವಿಭಾಗೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಧಮ್ಮಸಭಾವಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣೇನ ತಾವ ಏಕವಿಧಾ’’ತಿ। ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋ ವುಚ್ಚತಿ ವಟ್ಟಂ, ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಲೋಕೇ ನಿಯುತ್ತಾ, ತತ್ಥ ವಾ ವಿದಿತಾತಿ ಲೋಕಿಯಾ। ತತ್ಥ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಲೋಕತೋ ಉತ್ತರಾ ಉತ್ತಿಣ್ಣಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರಾ। ಲೋಕುತ್ತರಾಪಿ ಹಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ। ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿಯಾಯೋಪಿ ತಸ್ಸಾ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರ-ಗ್ಗಹಣಂ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ಅತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತೇಹಿ ಸಹ ಆಸವೇಹೀತಿ ಸಾಸವಾ, ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನಪಿ ನತ್ಥಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ಆಸವಾತಿ ಅನಾಸವಾ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತಸಾಸವದುಕಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನವಸೇನಾತಿ ನಾಮವವತ್ಥಾನವಸೇನ, ರೂಪವವತ್ಥಾನವಸೇನ ಚ। ಪಠಮಂ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನತೋ ದಸ್ಸನಞ್ಚ, ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಭವನ್ತಿ ಏತ್ಥ, ಸಯಮ್ಪಿ ವಾ ಭವತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಯ ಅಪಾತುಭಾವನ್ತಿ ಭೂಮಿ ಚಾತಿ ದಸ್ಸನಭೂಮಿ, ಪಠಮಮಗ್ಗೋ। ಸೇಸಮಗ್ಗತ್ತಯಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ದಿಟ್ಠಸ್ಮಿಂಯೇವ ಧಮ್ಮೇ ಭಾವನಾವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಾವನಾ ಚ ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಭೂಮಿ ಚಾತಿ ಭಾವನಾಭೂಮಿ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ ದಸ್ಸನಭೂಮಿಭಾವನಾಭೂಮಿವಸೇನ ದುವಿಧಾತಿ ವುತ್ತಾ। ಸುತಾದಿನಿರಪೇಕ್ಖಾಯ ಚಿನ್ತಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಚಿನ್ತಾಮಯಾ। ಏವಂ ಸುತಮಯಾ, ಭಾವನಾಮಯಾ ಚ। ಮಯಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ। ಆಯೇ ವಡ್ಢಿಯಂ ಕೋಸಲ್ಲಂ ಆಯಕೋಸಲ್ಲಂ, ಅಪಾಯೇ ಅವಡ್ಢಿಯಂ ಕೋಸಲ್ಲಂ ಅಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಂ, ಉಪಾಯೇ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಾರಣೇ ಕೋಸಲ್ಲಂ ಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲನ್ತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕೋಸಲ್ಲಪದಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಪಟಿಪಜ್ಜನಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಾ। ಏವಂ ಬಹಿದ್ಧಾಭಿನಿವೇಸಾ, ಉಭಯಾಭಿನಿವೇಸಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

೪೨೬. ಲೋಕಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ವಿಸೇಸತೋ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಆದಿವಿಸುದ್ಧಿಚತುಕ್ಕಸಙ್ಗಹಿತಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ। ಸಮುದಾಯೇಸು ಪವತ್ತಾ ಸಮಞ್ಞಾ ತದೇಕದೇಸೇಸುಪಿ ವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ, ಪಚ್ಚೇಕಮ್ಪಿ ವಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ಮಗ್ಗಸಮಞ್ಞಾತಿ ಕತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ।

ಧಮ್ಮನಾನತ್ತಾಭಾವೇಪಿ ಪದತ್ಥನಾನತ್ತಮತ್ತೇನ ದುಕ್ಕರವಚನಂ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಪನೇಸಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾವಾ’’ತಿ। ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತಸಾಸವದುಕಾದೀಸುಪಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತತಾದಿಗ್ಗಹಣಮೇವ ವಿಸೇಸೋ, ಅತ್ಥತೋ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾವ ಪಞ್ಞಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಓಘನೀಯಓಘವಿಪ್ಪಯುತ್ತಓಘನೀಯಾದಿದುಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಾನಿ, ತಥಾ ದುತಿಯಾದಿಜ್ಝಾನಿಕಾನಿ ಚಾತಿ ಏವಂ ಸೋಳಸಸು ಮಗ್ಗಚಿತ್ತೇಸು। ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಮಹಗ್ಗತಪಞ್ಞಾ ನ ಗಹಿತಾ।

೪೨೭. ಅತ್ತನೋ ಚಿನ್ತಾವಸೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನವಜ್ಜಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧನೇ ಪರೋಪದೇಸೇನ ವಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಉಪಾಯಚಿನ್ತಾವಸೇನೇವ। ಸುತವಸೇನಾತಿ ಯಥಾಸುತಸ್ಸ ಪರೋಪದೇಸಸ್ಸ ವಸೇನ। ಯಥಾ ತಥಾ ವಾತಿ ಪರತೋ ಉಪದೇಸಂ ಸುತ್ವಾ ವಾ ಅಸುತ್ವಾ ವಾ ಸಯಮೇವ ಭಾವನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ। ‘‘ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಭಾವನಾಮಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ‘‘ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಾವ ಭಾವನಾಮಯಾ’’ತಿ।

ಯೋಗವಿಹಿತೇಸೂತಿ ಪಞ್ಞಾವಿಹಿತೇಸು ಪಞ್ಞಾಪರಿಣಾಮಿತೇಸು ಉಪಾಯಸಮ್ಪಾದಿತೇಸು। ಕಮ್ಮಾಯತನೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಮೇವ ಕಮ್ಮಾಯತನಂ, ಕಮ್ಮಞ್ಚ ತಂ ಆಯತನಞ್ಚ ಆಜೀವಾನನ್ತಿ ವಾ ಕಮ್ಮಾಯತನಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸಿಪ್ಪಾಯತನೇಸುಪಿ। ತತ್ಥ ದುವಿಧಂ ಕಮ್ಮಂ ಹೀನಞ್ಚ ವಡ್ಢಕೀಕಮ್ಮಾದಿ, ಉಕ್ಕಟ್ಠಞ್ಚ ಕಸಿವಾಣಿಜಾದಿ। ಸಿಪ್ಪಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ ಹೀನಞ್ಚ ನಳಕಾರಸಿಪ್ಪಾದಿ, ಉಕ್ಕಟ್ಠಞ್ಚ ಮುದ್ದಾಗಣನಾದಿ। ವಿಜ್ಜಾವ ವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಂ। ತಂ ಧಮ್ಮಿಕಮೇವ ನಾಗಮಣ್ಡಲಪರಿತ್ತಫುಧಮನಕಮನ್ತಸದಿಸಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಾನಿ ಪನೇತಾನಿ ಏಕಚ್ಚೇ ಪಣ್ಡಿತಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಸದಿಸಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಫಾಸುವಿಹಾರಂ ಆಕಙ್ಖನ್ತಾ ನೇವ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಕರಿಯಮಾನಾನಿ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ವಾ ಕತಾನಿ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ನ ಕಥೇನ್ತಾನಂ ಸುಣನ್ತಿ। ಅಥ ಖೋ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಚಿನ್ತಾಯ ಕರೋನ್ತಿ, ಪಞ್ಞವನ್ತೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಚಿನ್ತಾಯ ಕತಾನಿಪಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಕರೋನ್ತೇಹಿ ಕತಸದಿಸಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ।

ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತನ್ತಿ ‘‘ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸಕಂ, ಇದಂ ನೋ ಸಕ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಜಾನನಞಾಣಂ। ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ। ತಂ ಹಿ ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಅನುಲೋಮನತೋ ‘‘ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇದಾನಿಸ್ಸ ಪವತ್ತನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಅನಿಯಮತ್ಥೇನ ದುಕ್ಖಾನತ್ತಲಕ್ಖಣಾನಿಪಿ ಗಹಿತಾನೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ನಾನನ್ತರಿಯಕಭಾವತೋ। ಯಂ ಹಿ ಅನಿಚ್ಚಂ, ತಂ ದುಕ್ಖಂ। ಯಂ ದುಕ್ಖಂ, ತದನತ್ತಾತಿ। ಯಂ ಏವರೂಪಿನ್ತಿ ಯಂ ಏವಂ ಹೇಟ್ಠಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸಭಾವಂ। ಅನುಲೋಮಿಕಂ ಖನ್ತಿನ್ತಿಆದೀನಿ ಪಞ್ಞಾವೇವಚನಾನಿ। ಸಾ ಹಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನಂ ಕಮ್ಮಾಯತನಾದೀನಂ ಅಪಚ್ಚನೀಕದಸ್ಸನೇನ ಅನುಲೋಮನತೋ, ತಥಾ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಚರಿಯಾಯ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಸ್ಸ, ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಸ್ಸ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಚ ಅವಿಲೋಮನತೋ ಅನುಲೋಮೇತೀತಿ ಅನುಲೋಮಿಕಾ। ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಏತಾನಿ ಕಾರಣಾನಿ ಖಮತಿ ದಟ್ಠುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಖನ್ತಿ। ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿ। ರೋಚೇತೀತಿ ರುಚಿ। ಮುನಾತೀತಿ ಮುತಿ। ಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಪೇಕ್ಖಾ। ತೇ ಚ ಕಮ್ಮಾಯತನಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಏತಾಯ ನಿಜ್ಝಾಯಮಾನಾ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಖಮನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮನಿಜ್ಝಾನಖನ್ತಿ। ಪರತೋ ಅಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪದೇಸವಚನಂ ಅಸುತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ಪಟಿಲಭತಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಚಿನ್ತಾಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಾ ಪನೇಸಾ ಅಭಿಞ್ಞಾತಾನಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತತ್ಥಾಪಿ ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಞಾಣಂ ದ್ವಿನ್ನಂಯೇವ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಅನ್ತಿಮಭವಿಕಾನಂ, ಸೇಸಪಞ್ಞಾ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಪೂರಿತಪಾರಮೀನಂ ಮಹಾಪಞ್ಞಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಪರತೋ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ಕಮ್ಮಾಯತನಾದೀನಿ ಪರೇನ ಕರಿಯಮಾನಾನಿ ವಾ ಕತಾನಿ ವಾ ದಿಸ್ವಾಪಿ ಪರಸ್ಸ ಕಥಯಮಾನಸ್ಸ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾಪಿ ಆಚರಿಯಸನ್ತಿಕೇ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾಪಿ ಪಟಿಲದ್ಧಾ ಸಬ್ಬಾ ಪರತೋ ಸುತ್ವಾವ ಪಟಿಲದ್ಧಾ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ, ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ಇಧ ‘‘ಭಾವನಾಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ।

ಸಾತಿ ‘‘ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೭೫೩) ವುತ್ತಪಞ್ಞಾ। ಲೋಕಿಯವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಲೋಕಿಯವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ। ಸಾ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಯಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಾ ಪಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಸಾ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಂ ಅಗಣ್ಹನ್ತೀಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಿಚ್ಚಪಾರಿಪೂರಿಯಾ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವಾ ತಥಲಕ್ಖಣಂ ವಿಸೇಸತೋ ಪಸ್ಸತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಂ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪನ ಆವಜ್ಜನಟ್ಠಾನಿಯತ್ತಾ ನ ವಿಪಸ್ಸನಾವೋಹಾರಂ ಲಭತಿ।

ಅಯನ್ತಿ ಏತಾಯ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋತಿ ಆಯೋ, ವುದ್ಧಿ। ತತ್ಥ ಕೋಸಲ್ಲನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅನತ್ಥಹಾನಿಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿಲಕ್ಖಣೇ ಆಯೇ ಕೋಸಲ್ಲಂ ಕುಸಲತಾ ನಿಪುಣತಾ।

ತಂ ಪನ ಏಕನ್ತಿಕಂ ಆಯಕೋಸಲ್ಲಂ ಪಾಳಿವಸೇನೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇದಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯಾ ಇಮೇಸಂ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಪಹಾನೇಸು, ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಿತೀಸು ಪಞ್ಞಾ, ಇದಂ ಆಯಕೋಸಲ್ಲಂ ನಾಮಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ।

ವುದ್ಧಿಲಕ್ಖಣಾ ಆಯತೋ ಅಪೇತತ್ತಾ ಅಪಾಯೋ, ಅವುದ್ಧಿ। ತತ್ಥ ಕೋಸಲ್ಲನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥಹಾನಿಅನತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿಲಕ್ಖಣೇ ಅಪಾಯೇ ಕೋಸಲ್ಲಂ ಕುಸಲತಾ ಅಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಂ। ತಮ್ಪಿ ಪಾಳಿವಸೇನೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇದಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯಾ ಇಮೇಸಂ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನನಿರುಜ್ಝನೇಸು, ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ವಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಿತೀಸು ಪಞ್ಞಾ, ಇದಂ ಅಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಂ ನಾಮಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಆಯಕೋಸಲ್ಲಂ ತಾವ ಪಞ್ಞಾ ಹೋತು, ಅಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಂ ಕಥಂ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ ಜಾತಾತಿ? ಏವಂ ಮಞ್ಞತಿ ‘‘ಅಪಾಯುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ ಅಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಂ ನಾಮ ಸಿಯಾ’’ತಿ, ತಂ ಪನ ತಸ್ಸ ಮತಿಮತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಪಞ್ಞವಾ ಏವ ಹಿ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಏವಂ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ। ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಪವಡ್ಢನ್ತೀ’’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ, ಸೋ ಏವಂ ಞತ್ವಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಅಕುಸಲೇ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಪಜಹತಿ। ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಕುಸಲೇ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಪಾಪೇತಿ। ಏವಂ ಅಪಾಯಕೋಸಲ್ಲಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞಾ ಏವಾತಿ।

ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸು। ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸತ್ತಾನಂ ತಂತಂಹಿತಸುಖಧಮ್ಮಾನಂ। ತಙ್ಖಣಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ ಅಚ್ಚಾಯಿಕೇ ಕಿಚ್ಚೇ ವಾ ಭಯೇ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತಸ್ಸ ತಿಕಿಚ್ಛನತ್ಥಂ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಪವತ್ತಂ। ಠಾನೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಂ, ಠಾನಸೋ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಂ। ತತ್ರುಪಾಯಾತಿ ತತ್ರ ತತ್ರ ಕರಣೀಯೇ ಉಪಾಯಭೂತಾ।

ಗಹೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಇದಂ ರೂಪಂ, ಏತ್ತಕಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ। ಉಭಯಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಬಹಿದ್ಧಾ’’ತಿ ಉಭಯಂ ಅನುಪುಬ್ಬತೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮುದಯಧಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಅವಿಭಾಗೇನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ। ಅಯಂ ಪನ ತಿಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಮಹಾಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸೋ।

೪೨೮. ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ, ತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಸಮ್ಮೋಹವಿಧಂಸನವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಂ ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣಂ। ದುಕ್ಖಸಮುದಯಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತಥಾ ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ಹಿ ಚತುಸಚ್ಚಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಞಾಣಂ ನಾಮ, ತತಿಯಂ ಪನ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ಇತರಸಚ್ಚಾನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣನ್ತಿ ಪಾಕಟಮೇವ।

‘‘ಅತ್ಥಾದೀಸು ಪಭೇದಗತಾನಿ ಞಾಣಾನೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಳಿವಸೇನೇವ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಯಂ ಅತ್ಥಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ಅತ್ಥೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ, ಅಯಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ನಾಮ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಹಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ಧಮ್ಮೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ನಿರುತ್ತಿಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಪಟಿಭಾನಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ಪಟಿಭಾನೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಭಾನಪ್ಪಭೇದಾ ತಬ್ಬಿಸಯಾನಂ ಅತ್ಥಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾದಿಭೇದೇಹಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಾಪಕಹೇತುಅನುಸಾರೇನ ಅರೀಯತಿ, ಅಧಿಗಮ್ಮತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಯಸಮ್ಭೂತ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಚ್ಚಹೇತುಧಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಾರೇಸು ಆಗತಾನಿ ದುಕ್ಖಾದೀನಿ ಗಹಿತಾನಿ। ಸಚ್ಚಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಾರೇಸು ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಪರಿಯತ್ತಿವಾರೇ ಭಾಸಿತತ್ಥೋ, ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ವಿಪಾಕೋ, ಕಿರಿಯಾ ಚಾತಿ ಏವಂ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಾನಂ ಏವ ವಸೇನ ಪಞ್ಚ ಅತ್ಥಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ದಹತೀತಿ ವಿದಹತಿ, ನಿಬ್ಬತ್ತಕಹೇತುಆದೀನಂ ಸಾಧಾರಣಮೇತಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ। ತದತ್ಥಂ ಪನ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಪವತ್ತೇತಿ ವಾ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿತುಂ ವಾ ದೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇಸು ಪುರಿಮೋ ಅತ್ಥೋ ಮಗ್ಗವಜ್ಜೇಸು ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಭಾಸಿತಮ್ಪಿ ಹಿ ಅವಬೋಧನವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ಪವತ್ತೇತಿ, ಮಗ್ಗೋ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಾಪೇತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಛಿಮೋ ಅತ್ಥೋ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಹಿ ಪತ್ತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ, ಭಾಸಿತತ್ಥೋ ಞಾಪೇತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ, ಇತರೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಏವಂ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ।

‘‘ಯೋ ಕೋಚಿ ಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ಹೇತೂ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಚ್ಚಹೇತುಧಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಾರೇಸು ಆಗತಾನಿ ಸಮುದಯಾದೀನಿ ಗಹಿತಾನಿ, ಸಚ್ಚಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಾರೇಸು ಮಗ್ಗೋ, ಪರಿಯತ್ತಿವಾರೇ ಭಾಸಿತಂ, ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲನ್ತಿ ಏವಂ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಾನಂ ಏವ ವಸೇನ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಮಗ್ಗೋ ಸಮ್ಪಾಪಕೋ, ಭಾಸಿತಂ ಞಾಪಕೋ, ಇತರಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಕೋತಿ ಏವಂ ತಿವಿಧೋ ಹೇತು ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಿರಿಯಾನಂ ಅವಿಪಾಕತಾಯ ಧಮ್ಮಭಾವೋ ನ ವುತ್ತೋ। ಯದಿ ಏವಂ ವಿಪಾಕಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥಭಾವೋಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ? ನ, ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವತೋ। ಏವಂ ಸತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ ಅಪ್ಪಟಿಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಪನ ಪಧಾನಹೇತುತಾಯ ಪಾಕಟಭಾವತೋ ಧಮ್ಮಭಾವೋ ಏವ ತೇಸಂ ವುತ್ತೋ। ಕಿರಿಯಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಧಮ್ಮಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ ಅಪ್ಪಟಿಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ಕಮ್ಮಫಲಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಪನ ಹೇತುಭಾವಸ್ಸಾಭಾವತೋ ಧಮ್ಮಭಾವೋ ನ ವುತ್ತೋ। ಅಪಿಚ ‘‘ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಏತಂ ಭೇದಮಕತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ, ವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾಧಮ್ಮೇ ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಅತ್ಥಧಮ್ಮತಾ ನ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

ಅಯಮೇವ ಹಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಅತ್ಥಧಮ್ಮಾನಂ ಪಞ್ಚಧಾ ವಿಭಜನವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಅಯಮೇವ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।

‘‘ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಸಭಾವವಾಚಕೋತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ, ಅವಿಪರೀತನಿರುತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಬ್ಯಭಿಚಾರೀ ವೋಹಾರೋ’’ತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಬೋಧನೇ ಪಟಿನಿಯತಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಸದ್ದವೋಹಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತದಭಿಲಾಪೇತಿ ತಸ್ಸ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಸಞ್ಞಿತಸ್ಸ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರಿವೋಹಾರಸ್ಸ ಅಭಿಲಾಪನೇ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ ಮಾಗಧಭಾಸಾ। ಅತ್ಥತೋ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಆಚರಿಯಾ। ಅಪರೇ ಪನ ಯದಿ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸಭಾವಾ, ಏವಂ ಸತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಭಿಲಪಿತಬ್ಬಾ, ನ ವಚನನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ನ ಚ ವಚನತೋ ಅಞ್ಞಂ ಅಭಿಲಪಿತಬ್ಬಂ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥಿ। ಅಥ ಫಸ್ಸಾದಿವಚನೇಹಿ ಬೋಧೇತಬ್ಬಂ ಅಭಿಲಪಿತಬ್ಬಂ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಅತ್ಥಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಬೋಧೇತಬ್ಬತ್ತಾ ತೇಸಮ್ಪಿ ನಿರುತ್ತಿಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಫಸ್ಸೋತಿ ಚ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ, ಫಸ್ಸಂ ಫಸ್ಸಾತಿ ನ ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸಿತೋವಾಯಮತ್ಥೋ। ನ ಚ ಅವಚನಂ ಏವಂಪಕಾರಂ ಅತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ವಚನಭೂತಾಯ ಏವ ತಸ್ಸಾ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಯಾ ಅಭಿಲಾಪೇ ಉಚ್ಚಾರಣೇತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।

ತಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಸದ್ದಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ‘‘ಏವಮಯಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾ ನಾಮ ಜಾತಾ, ನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಆರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೭೧೮) ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ನಿರುತ್ತಿಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಪರತೋ ಮನೋದ್ವಾರೇ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೭೪೯) ಚ ವಚನಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಜಾನನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಏವಂ ಪನ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣೇ ಅಞ್ಞಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಯಥಾ ಪನ ದಿಬ್ಬಸೋತಞಾಣಂ ಮನುಸ್ಸಾದಿಸದ್ದಭೇದನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ತಂತಂಸದ್ದವಿಭಾವಕಂ, ಏವಂ ಸಭಾವಾಸಭಾವನಿರುತ್ತಿನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಂ ತಂವಿಭಾವಕಂ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ನ ಕೋಚಿ ಪಾಳಿವಿರೋಧೋ। ‘‘ತಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಸದ್ದಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ನ ನಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ತಞ್ಹಿ ಞಾಣಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಂ ವಿಭಾವೇನ್ತಮೇವ ತಂತಂಸದ್ದಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನನ್ತರಂ ತಂತಂಪಭೇದನಿಚ್ಛಯಹೇತುಭಾವತೋ ನಿರುತ್ತಿಂ ಭಿನ್ದನ್ತಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಪಭೇದಗತಮ್ಪಿ ಹೋತೀತಿ।

ಸಬ್ಬತ್ಥ ಞಾಣನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ಞಾಣಂ, ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಞಾಣನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಞಾಣಾರಮ್ಮಣಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ವಾ ಸಬ್ಬೇಸು ಅತ್ಥಾದೀಸು, ತೀಸು, ಚತೂಸುಪಿ ವಾ ಪವತ್ತತ್ತಾ, ಕುಸಲಕಿರಿಯಾಭೂತಾಯ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯ ಧಮ್ಮತ್ಥಭಾವತೋ ತೀಸು ಏವ ವಾ ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ವಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಸಗೋಚರಕಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನಾತಿ ಸಗೋಚರಸ್ಸ, ಕಿಚ್ಚಾದಿಕಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ‘‘ಇದಂ ಞಾಣಂ ಇದಂ ನಾಮ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ಇಮಿನಾ ನಾಮ ಕಿಚ್ಚೇನಾ’’ತಿ ಜಾನನಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಲಕ್ಖಣಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಭೂಮಿಆದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಇಮಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ಇದಮತ್ಥಜೋತಕಾನೀ’’ತಿಆದಿ।

೪೨೯. ಪಭೇದಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ತೇಸಂ ಯಾಥಾವತೋ ತಂತಂಪಭೇದಾವಬೋಧನಸಮತ್ಥತಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ।

ಮಹಾಸಾವಕಾನಞ್ಚ ಅಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಯಂ ಪಭೇದಂ ಗತಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಿಧಿನಾ ದಸ್ಸಿತಮತ್ಥಂ ಅಪವಾದೇನ ನಿವತ್ತೇತುಂ ಆನನ್ದತ್ಥೇರ-ಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ।

ಏತಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ। ಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಯಂ ಪಭೇದಗಮನಂ ಅಪ್ಪವಿಸಯಂ, ಅಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಯಂ ಬಹುವಿಸಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಧಿಗಮೋ ನಾಮ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತೀ’’ತಿ, ಸಾತಿಸಯಂ ವಾ ಅಧಿಗಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಸೇಕ್ಖೇನ ಪತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಇಮಾಸಂ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸದಭಾವಾಧಿಗಮೋತಿ । ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ ವಿಯ ಪನ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ ಅರಹತೋಪಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸದತಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ನ ಹೋತೀತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ಯಥಾಯೋಗಂ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸದತಾಯ ಕಾರಣತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಅತ್ಥಧಮ್ಮಾದೀನಂ ಅನವಸೇಸಸಙ್ಗಣ್ಹನತೋ ಬುದ್ಧವಚನವಿಸಯಾ ಏವ ಪರಿಯತ್ತಿಆದಯೋ ದಸ್ಸಿತಾ। ಪಾಳಿಯಾ ಸಜ್ಝಾಯೋ ಪರಿಯಾಪುಣನಂ, ತದತ್ಥಸವನಂ ಸವನಂ, ಪರಿತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಾ ಪರಿಪುಚ್ಛಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾದೀಸು ಗಣ್ಠಿಪದಅತ್ಥಪದವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ’’ತಿ, ಪದತ್ಥತೋ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ಚ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಟ್ಠಾನಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಕಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ತಂ ಗಣ್ಠಿಪದಂ, ಯಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ತಂ ಅತ್ಥಪದಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಖನ್ಧಾದಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇ ಕಥಾಮಗ್ಗೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಭಾವನಾನುಯೋಗಸಹಿತಂ ಗತಂ, ಪಚ್ಚಾಗತಞ್ಚ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಗತಪಚ್ಚಾಗತಿಕೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ, ತೇನ ಗತಪಚ್ಚಾಗತಿಕಭಾವೇನ। ವಸನಟ್ಠಾನತೋ ಯಾವ ಗೋಚರಗಾಮೋ, ತತೋ ಚ ಯಾವ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನುಯುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಾವ ಅನುಲೋಮಗೋತ್ರಭುಸಮೀಪನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಮಾಹ। ತಞ್ಹಿ ತೇಸಂ ಸಮೀಪಪ್ಪವತ್ತಂ।

ಸತ್ಥೇಸೂತಿ ಅನವಜ್ಜೇಸು ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖಾವಹೇಸು ಗನ್ಥೇಸು। ತಥಾ ಸಿಪ್ಪಾಯತನೇಸೂತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಪುಬ್ಬಕಾಲೇ ಏಕಸತರಾಜೂನಂ ದೇಸಭಾಸಾ ಏಕಸತವೋಹಾರಾ। ಧಮ್ಮಪದೇ (ಧ॰ ಪ॰ ೧ ಆದಯೋ) ಯಮಕವಗ್ಗೋ ಓಪಮ್ಮವಗ್ಗೋತಿ ವದನ್ತಿ, ಮೂಲಪಣ್ಣಾಸೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೨೫ ಆದಯೋ; ೪೩೯ ಆದಯೋ) ಯಮಕವಗ್ಗೋ ಓಪಮ್ಮವಗ್ಗೋ ಏವಾತಿ ಅಪರೇ। ಸುತಪಟಿಭಾನಬಹುಲಾನನ್ತಿ ಬಹುಸ್ಸುತಾನಂ ಪಟಿಭಾನವನ್ತಾನಂ।

ಸಬ್ಬಾನೀತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾನಿ ಪಞ್ಚ, ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತಾನಿ ಅಟ್ಠಪಿ ವಾ। ಸೇಕ್ಖಫಲವಿಮೋಕ್ಖಪರಿಯೋಸಾನೇ ಭವಾ ಸೇಕ್ಖಫಲವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಾ। ಠಾನಾಠಾನಞಾಣಬಲಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಗುಣೇಸು ಸಕಿಚ್ಚತೋ ಪಾಕಟತರಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಸ ಬಲಾನಿ ವಿಯಾ’’ತಿ, ಅಞ್ಞೇ ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದಯೋಪಿ ಸಬ್ಬೇ ಭಗವತೋ ಗುಣವಿಸೇಸಾ ಅಸೇಕ್ಖಫಲವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಾ ಏವ।

ಪಞ್ಞಾಭೂಮಿ-ಮೂಲ-ಸರೀರವವತ್ಥಾನವಣ್ಣನಾ

೪೩೦. ಇಮಾಯ ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ। ಭೂಮಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾದಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆಹಾರಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತೇ ಏವಂ ಬಹುಧಮ್ಮಾ ಭೂಮಿಭಾವೇನ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ನನು ಖನ್ಧಾದೀಸು ಏಕೇನಾಪಿ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ? ನ, ತಿವಿಧಸತ್ತಾನುಗ್ಗಹತ್ಥಂ ಖನ್ಧಾದಿತ್ತಯಗ್ಗಹಣಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣೋ ಅನುಗ್ಗಹೋ ನ ಕತೋ ಸಿಯಾ। ತಿವಿಧಾ ಹಿ ಸತ್ತಾ ರೂಪಸಮ್ಮೂಳ್ಹಾ ಅರೂಪಸಮ್ಮೂಳ್ಹಾ ಉಭಯಸಮ್ಮೂಳ್ಹಾತಿ। ತೇಸು ಯೇ ಅರೂಪಸಮ್ಮೂಳ್ಹಾ, ತದತ್ಥಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಗಹಣಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಚತುಧಾ ವಿಭತ್ತತ್ತಾ। ಯೇ ರೂಪಸಮ್ಮೂಳ್ಹಾ, ತದತ್ಥಂ ಆಯತನಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅದ್ಧೇಕಾದಸಧಾ ವಿಭತ್ತತ್ತಾ। ಯೇ ಪನ ಉಭಯಸಮ್ಮೂಳ್ಹಾ, ತದತ್ಥಂ ಧಾತೂನಂ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ವಿಭತ್ತತ್ತಾ। ತಥಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಭೇದೇನ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಾ, ಸಂಖಿತ್ತರುಚೀ ಮಜ್ಝಿಮರುಚೀ ವಿತ್ಥಾರರುಚೀತಿ ಚ ತಿವಿಧಾ ಸತ್ತಾ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಾಯ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಖನ್ಧಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಇನ್ದ್ರಿಯಗ್ಗಹಣಂ ಪನ ಕಾಮಂ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಇಸ್ಸರಾ ವಿಯ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಸು ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಿ, ತಂ ಪನ ನೇಸಂ ಧಮ್ಮಸಭಾವಸಿದ್ಧಂ, ನ ಏತ್ಥ ಕಸ್ಸಚಿ ವಸೀಭಾವೋ ‘‘ಸುಞ್ಞಾ ಏತೇ ಅವಸವತ್ತಿನೋ’’ತಿ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ। ತಂ ಪನೇತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತಿತದುಭಯಹೇತುವಸೇನ ದಿಟ್ಠಮೇವ ಉಪಕಾರಾವಹಂ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಸಚ್ಚಾದಿದ್ವಯಂ ಗಹಿತಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಹಿತಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ ನೇತಬ್ಬೋ। ಮೂಲಂ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವತೋ। ಸತಿ ಹಿ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿಯಂ, ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿಯಞ್ಚ ಅಯಂ ಪಞ್ಞಾ ಮೂಲಜಾತಾ ಹೋತಿ, ನಾಸತೀತಿ। ಸರೀರಂ ಪರಿಬ್ರೂಹೇತಬ್ಬತೋ। ಇಮಿಸ್ಸಾ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಪಾದಪಾಣಿಸೀಸಟ್ಠಾನಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಆದಿಕಾ ಇಮಾ ಪಞ್ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ಅವಯವೇನ ಸಮುದಾಯೂಪಲಕ್ಖಣನಯೇನ ‘‘ಸರೀರ’’ನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

೪೩೧. ಪಞ್ಚ ಖನ್ಧಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚಾತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತೇನ ನ ತತೋ ಹೇಟ್ಠಾ, ನ ಉದ್ಧನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಖನ್ಧಾತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ। ಯಸ್ಮಾ ಚೇತ್ಥ ಖನ್ಧ-ಸದ್ದೋ ರಾಸಟ್ಠೋ ‘‘ಮಹಾಉದಕಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೫೧; ೬.೩೭) ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗಭಿನ್ನಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ರಾಸಿವಸೇನ ಬುದ್ಧಿಯಾ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ರೂಪಮೇವ ಖನ್ಧೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಸಮಾಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ‘‘ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಇಣಂ ದಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಕೋಟ್ಠಾಸಟ್ಠೇ ಪನ ಖನ್ಧ-ಸದ್ದೇ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಾಪಿ ಖನ್ಧನ್ತರಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗಾಭಾವತೋ। ನ ಹಿ ಏಕಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಸ್ಸ ಸತೋ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗೋ ಅತ್ಥೀತಿ। ಪಠಮೇನತ್ಥೇನ ರೂಪರಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ದುತಿಯೇನ ರೂಪಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ। ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತೇ ಖನ್ಧಾ ಪಞ್ಚೇವ ವುತ್ತಾ ಇಮಿನಾ ಏವ ಚ ಕಮೇನಾತಿ? ಭಾಜನಭೋಜನಬ್ಯಞ್ಜನಭತ್ತಕಾರಕಭುಞ್ಜಕವಿಕಪ್ಪದಸ್ಸನತೋ , ಯಥೋಳಾರಿಕಯಥಾಸಂಕಿಲೇಸೂಪದೇಸತೋ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವಿವಾದಮೂಲಹೇತುಭಾವಂ ಸಂಸಾರಹೇತುತಂ, ಕಮ್ಮಹೇತುತಞ್ಚ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ವಿಸುಂ ಖನ್ಧಭಾವೇನ ದೇಸಿತಾ।

ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೩೨. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು। ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ। ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗನಿಯಮನಂ। ಯಂ-ಸದ್ದೇನ ಹಿ ಸನಿಪಾತೇನ ಕಿಂ-ಸದ್ದೇನ ಚ ಗಹಿತೇನ ಅನಿಯಮತ್ಥತಾಯ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ಆಪನ್ನೇ ತಂ ರುಪ್ಪನಸದ್ದೋ ನಿವತ್ತೇತಿ, ತೇನ ರೂಪಸ್ಸ ಅನವಸೇಸಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ ಹೋತಿ। ಸೀತಾದೀಹೀತಿ ಸೀತುಣ್ಹಜಿಘಚ್ಛಾಪಿಪಾಸಾದೀಹಿ। ಹೇತುಅತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಕರಣವಚನಂ। ರುಪ್ಪನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ। ಧಮ್ಮೋ ಏವ ಧಮ್ಮಜಾತಂ। ರುಪ್ಪನಞ್ಚೇತ್ಥ ಸೀತಾದಿವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಪಾತೇ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪತ್ತಿ। ನನು ಚ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯಸಮಾಗಮೇ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪತ್ತಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಪನ ವಿಭೂತತರಂ। ವಿಭೂತತರಂ ಹೇತ್ಥ ರುಪ್ಪನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಸೀತಾದಿಗ್ಗಹಣತೋ। ಯದಿ ಏವಂ, ಕಥಂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ರೂಪಸಮಞ್ಞಾ? ತತ್ಥಾಪಿ ತಂಸಭಾವಾನತಿವತ್ತನತೋ ಹೋತಿಯೇವ ರೂಪಸಮಞ್ಞಾ, ಅನುಗ್ಗಾಹಕಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವಾ। ವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಪಾತೇ ಯೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಭಿನ್ನೇ ಭಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸೇವ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವೋ, ತಂ ರುಪ್ಪನನ್ತಿ ಅಞ್ಞೇ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ರೂಪಯತಿ ವಿಕಾರಂ ಆಪಾದೇತೀತಿ ರೂಪಂ, ಪುರಿಮಪಕ್ಖೇ ಪನ ರುಪ್ಪತೀತಿ। ಸಙ್ಘಟ್ಟನೇನ ವಿಕಾರಾಪತ್ತಿಯಂ ರುಪ್ಪನಸದ್ದೋ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ಕೇಚಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ರೂಪಸಮಞ್ಞಾಯ ಪಸಙ್ಗೋ ಏವ ನತ್ಥಿ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಾಭಾವತೋ। ಪಟಿಘಾತೋ ರುಪ್ಪನನ್ತಿ ಅಪರೇ। ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾತಿ ರಾಸಟ್ಠಂ ಹದಯೇ ಠಪೇತ್ವಾ ವದತಿ।

ಭೂತೋಪಾದಾಯಭೇದತೋತಿ ಏತ್ಥ ತದಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ಭವತಿ ಏತ್ಥ ಉಪಾದಾಯರೂಪನ್ತಿ ಭೂತಂ। ಭೂತಾನಿ ಉಪಾದಿಯತೇವ, ನ ಪನ ಸಯಂ ತೇಹಿ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ವಾ ಉಪಾದೀಯತೀತಿ ಉಪಾದಾಯಂ।

ಕಾಮಂ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನೇ ವಚನತ್ಥಾದಿತೋಪಿ ಭೂತಾನಿ ವಿಭಾವಿತಾನೇವ, ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಪನ ಲಕ್ಖಣಾದಿವಿಭಾವನಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಲಕ್ಖಣರಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾನಿ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನೇ ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಪದಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಪದಟ್ಠಾನತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಅವಚನಞ್ಚ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ವಿಭಾವಿತತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬಾಪೀತಿ ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಧಾತುಯೋ। ಆಪೋಸಙ್ಗಹಿತಾಯ ತೇಜೋನುಪಾಲಿತಾಯ ವಾಯೋವಿತ್ಥಮ್ಭಿತಾಯ ಏವ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಪವತ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಸಾ ಸೇಸಭೂತತ್ತಯಪದಟ್ಠಾನಾ, ಏವಮಿತರಾಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಸೇಸಧಾತುತ್ತಯಪದಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ।

ಚತುವೀಸತಿವಿಧನ್ತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಬಲರೂಪಾದೀನಂ ಪಟಿಸೇಧನತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಚಕ್ಖತೀತಿ ಚಕ್ಖು, ವಿಞ್ಞಾಣಾಧಿಟ್ಠಿತಂ ರೂಪಂ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚಕ್ಖತೀತಿ ಹಿ ಅಯಂ ಚಕ್ಖತಿ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಮಧುಂ ಚಕ್ಖತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಚಕ್ಖತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅಸ್ಸಾದನತ್ಥೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಖೋ, ಮಾಗಣ್ಡಿಯ, ರೂಪಾರಾಮಂ ರೂಪರತಂ ರೂಪಸಮುದಿತ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦೯)। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ರೂಪೇಸು ಆವಿಞ್ಛನರಸ’’ನ್ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೪೩೩; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬೦೦)। ಸತಿಪಿ ಸೋತಾದೀನಂ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾದಿಭಾವೇ ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ ದಸ್ಸನೇ ಏವ ಚಕ್ಖು-ಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ ಪದುಮಾದೀಸು ಪಙ್ಕಜಾದಿಸದ್ದಾ ವಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಚಕ್ಖತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾಧಿಟ್ಠಿತಂ ಸಮವಿಸಮಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಂ ವಿಯ ಅಭಿಬ್ಯತ್ತಂ ವದನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ವಿಭಾವೇತಿ ಚಾ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೩; ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೫೪) ವುತ್ತಂ। ತಂ ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನಂ ವಿಭಾವನತ್ಥತಾಪಿ ಚಕ್ಖತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಸುಣಾತಿ ಏತೇನ, ವಿಞ್ಞಾಣಾಧಿಟ್ಠಿತಂ ಸಯಂ ವಾ ಸುಣಾತೀತಿ ಸೋತಂ। ಘಾಯತಿ ಏತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ಘಾಯತೀತಿ ಘಾನಂ। ರಸಗ್ಗಹಣಮೂಲಕತ್ತಾ ಅಜ್ಝೋಹರಣಸ್ಸ ಜೀವಿತನಿಮಿತ್ತಂ ಆಹಾರರಸೋ ಜೀವಿತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ನಿನ್ನತಾಯ ತಂ ಅವ್ಹಾಯತೀತಿ ಜಿವ್ಹಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ। ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಸಾಸವಧಮ್ಮಾನಂ ಆಯೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕಾಯೋ ಅನುತ್ತರಿಯಹೇತುಭಾವಂ ಅನಾಗಚ್ಛನ್ತೇಸು ಕಾಮರಾಗನಿದಾನಕಮ್ಮಜನಿತೇಸು, ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಚ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೇಸು ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯೇಸು ಕಾಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ಸಾಸವಪಚ್ಚಯತ್ತಾ। ತೇನ ಹಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸುಖಂ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಾ ಸತ್ತಾ ಮೇಥುನಮ್ಪಿ ಸೇವನ್ತಿ। ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯವತ್ಥುಕಾ ವಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಬಲವಕಾಮಾಸವಾದಿಹೇತುಭಾವತೋ ವಿಸೇಸೇನ ಸಾಸವಾತಿ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಸಾಸವಧಮ್ಮಾನಂ ಆಯೋತಿ ಕಾಯೋ ವುತ್ತೋ। ವಣ್ಣವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಂ ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ರೂಪಯತೀತಿ ರೂಪಂ, ರೂಪಮಿವ ಪಕಾಸಂ ಕರೋತಿ ಸವಿಗ್ಗಹಮಿವ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ವಾ ಧಾತೂನಂ ಪಕಾಸನತ್ಥೋ ಏವ ರೂಪಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಪ್ಪತೀತಿ ಸದ್ದೋ, ಉದಾಹರೀಯತಿ, ಸಕೇಹಿ ವಾ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಪ್ಪೀಯತಿ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವಂ ಉಪನೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಗನ್ಧಯತೀತಿ ಗನ್ಧೋ, ಅತ್ತನೋ ವತ್ಥುಂ ಸೂಚಯತಿ ಅಪಾಕಟಂ ‘‘ಇದಂ ಸುಗನ್ಧಂ, ದುಗ್ಗನ್ಧ’’ನ್ತಿ ಪಕಾಸೇತಿ , ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ವಾ ಪುಪ್ಫಫಲಾದಿಂ ‘‘ಇದಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಪೇಸುಞ್ಞಂ ಕರೋನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ರಸನ್ತಿ ತಂ ಸತ್ತಾತಿ ರಸೋ, ಅಸಾದೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಇತ್ಥಿಯಾವ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ತಥಾ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಜೀವನ್ತಿ ತೇನ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾತಿ ಜೀವಿತಂ, ತದೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಹದಯಞ್ಚ ತಂ ವತ್ಥು ಚ, ಹದಯಸ್ಸ ವಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವತ್ಥು ಹದಯವತ್ಥು। ಚೋಪನಕಾಯಭಾವತೋ ಕಾಯೋ ಚ ಸೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಞ್ಞಾಪನತೋ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಚಾತಿ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ। ಚೋಪನವಾಚಾಭಾವತೋ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಞ್ಞಾಪನತೋ ಚ ವಚೀ ಚ ಸಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಚಾತಿ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ। ವಿಗ್ಗಹಾಭಾವತೋ ನ ಕಸ್ಸತಿ, ಕಸಿತುಂ ಛಿನ್ದಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ನ ವಾ ಕಾಸತಿ ದಿಬ್ಬತೀತಿ ಅಕಾಸಂ, ಅಕಾಸಮೇವ ಆಕಾಸಂ, ತದೇವ ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವಟ್ಠೇನ ಆಕಾಸಧಾತು। ರೂಪಸ್ಸಾತಿ ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಸ್ಸ। ಲಹುಭಾವೋ ಲಹುತಾ। ಸಯಂ ಅನಿಪ್ಫನ್ನತಾಯ ‘‘ರೂಪಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸಿತಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಕಮ್ಮನಿ ಸಾಧು ಕಮ್ಮಞ್ಞಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ। ಪಠಮಂ, ಉಪರಿ ಚ ಚಯೋ ಪವತ್ತಿ ಉಪಚಯೋ। ಪುಬ್ಬಾಪರವಸೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ತತಿ ಪವತ್ತಿ ಸನ್ತತಿ। ಅನಿಚ್ಚಸ್ಸ ವಿನಾಸಿನೋ ಭಾವೋ ಅನಿಚ್ಚತಾ। ಕಬಲಂ ಕರೀಯತೀತಿ ಕಬಳೀಕಾರೋ। ಆಹರತೀತಿ ಆಹಾರೋ। ಏವಂ ತಾವ ಉಪಾದಾಯರೂಪಂ ಸದ್ದತ್ಥತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಕಮತೋ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ ಮೂಲಭೂತತ್ತಾ ಪಠಮಂ ಭೂತರೂಪಾನಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ। ಇತರೇಸು ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಭಾವೇನ ಅತ್ತಭಾವಸಮಞ್ಞಾಯ ಮೂಲಭಾವತೋ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಆದಿತೋ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ। ತೇಸಂ ವಿಸಯೀನಂ ಇಮೇ ವಿಸಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ರೂಪಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ। ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಪನ ಅನುಪಾದಾರೂಪತ್ತಾ, ಭೂತಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಚ ಇಧ ನ ಗಹಿತಂ। ಸ್ವಾಯಂ ಅತ್ತಭಾವೋ ಇಮೇಹಿ ‘‘ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವಾ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತದನನ್ತರಂ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯದ್ವಯಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ। ‘‘ಇಮಿನಾ ಜೀವತೀ’’ತಿ ವೋಹಾರಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ತಸ್ಸ ಇಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಅತ್ತಹಿತಾದಿಸಿದ್ಧೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಹದಯವತ್ಥು। ತಸ್ಸ ಇಮಾಸಂ ವಸೇನ ಸಬ್ಬೇ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿದ್ವಯಂ। ಇಮಾಯ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ಅಞ್ಜಸೋ ಚಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಆಕಾಸಧಾತು। ಇಮೇಹಿಸ್ಸ ಸುಖಪ್ಪವತ್ತಿ, ಉಪ್ಪತ್ತಿಆದಯೋ ಚಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಲಹುತಾದಯೋ। ಸಬ್ಬೋ ಚಾಯಂ ಚತುಸನ್ತತಿರೂಪಸನ್ತಾನೋ ಇಮಿನಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೀಯತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅನ್ತೇ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

೪೩೩. ಇದಾನಿ ಯಥಾಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ನಿದ್ದಿಸಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ರೂಪಾಭಿಘಾತಾರಹಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಉಪಾದಾರೂಪೇಸು। ರೂಪೇ, ರೂಪಸ್ಸ ವಾ ಅಭಿಘಾತೋ ರೂಪಾಭಿಘಾತೋ, ತಂ ಅರಹತೀತಿ ರೂಪಾಭಿಘಾತಾರಹೋ, ರೂಪಾಭಿಘಾತೋ ಹೋತು ವಾ ಮಾ ವಾ ಏವಂಸಭಾವೋ ಚತುನ್ನಂ ಭೂತಾನಂ ಪಸಾದೋ ರೂಪಾಭಿಘಾತಾರಹಭೂತಪ್ಪಸಾದೋ, ಏವಂಲಕ್ಖಣಂ ಚಕ್ಖೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಹಿತೋ ಏವ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೋ ರೂಪಾಭಿಹನನವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ, ನ ಕೇವಲೋ। ತಸ್ಮಾ ತಂಸಭಾವತಾವ ಪಮಾಣಂ, ನ ರೂಪಾಭಿಘಾತೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ರೂಪಾಭಿಘಾತಾರಹತಾ ವುತ್ತಾ ಯಥಾ ವಿಪಾಕಾರಹಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲನ್ತಿ। ಅಭಿಘಾತೋ ಚ ವಿಸಯವಿಸಯೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಭಿಮುಖೀಭಾವೋ ಯೋಗ್ಯದೇಸಾವಟ್ಠಾನಂ ಅಭಿಘಾತೋ ವಿಯಾತಿ ಕತ್ವಾ। ಸೋ ರೂಪೇ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ, ರೂಪಸ್ಸ ವಾ ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಂ ಚಕ್ಖು ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ರೂಪಮ್ಹಿ ಸನಿದಸ್ಸನಮ್ಹಿ ಸಪ್ಪಟಿಘಮ್ಹಿ ಪಟಿಹಞ್ಞಿ ವಾ’’ತಿ, ‘‘ಯಮ್ಹಿ ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಅನಿದಸ್ಸನಮ್ಹಿ ಸಪ್ಪಟಿಘಮ್ಹಿ ರೂಪಂ ಸನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ಪಟಿಹಞ್ಞಿ ವಾ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ ವಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೫೯೭) ಚ ಆದಿ। ಪರಿಪುಣ್ಣಾಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನತ್ತಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿದಾನಭೂತಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾ, ರೂಪತಣ್ಹಾ ಚ ತದಾಯತನಿಕಭವಪತ್ಥನಾಭಾವತೋ ದಟ್ಠುಕಾಮತಾದಿವೋಹಾರಂ ಅರಹತೀತಿ ದುತಿಯನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವುತ್ತೋ। ತತ್ಥ ದಟ್ಠುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ದಟ್ಠುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ। ಏವಂವಿಧಾನಂ ಭೂತಾನಂ ಪಸಾದೋ ದಟ್ಠುಕಾಮತಾ…ಪೇ॰… ಪಸಾದೋ, ಏವಂಲಕ್ಖಣಂ ಚಕ್ಖು। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಹಿ ಭವಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣಭೂತಾ ತಣ್ಹಾ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾಯತನವಿಸಯಾಪಿ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾದೀನಂ ದಟ್ಠುಕಾಮತಾದಿವೋಹಾರಾರಹತಾ ವುತ್ತಾ।

ದಟ್ಠುಕಾಮತಾತಿ ಹಿ ದಟ್ಠುಮಿಚ್ಛಾ, ರೂಪತಣ್ಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ದಟ್ಠುಕಾಮತಾಯ, ಸೇಸಾನಞ್ಚ ತಂತಂಅತ್ತಭಾವನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣತೋ ಸತಿ ಪುರಿಮನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ, ಅಸತಿ ಪನ ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮುಗ್ಘಾತಿತಭಾವೋಯೇವ ಕಾರಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯತೋ ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಂ ಕಾರಣಲಾಭೇ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೂಪಗಮನತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಮೇವಾತಿ ಉಪ್ಪನ್ನತಾ ಅತ್ಥಿತಾ ಪರಿಯಾಯೇಹಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತೋ ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನೇ ಪಾಪಕೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಅನ್ತರಾಯೇವ ಅನ್ತರಧಾಪೇತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೫೬), ‘‘ಸನ್ತಂ ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಂ ‘ಅತ್ಥಿ ಮೇ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ’ತಿ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೩೮೨; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೧೫) ಚ ಏವಮಾದೀಸು।

ರೂಪೇಸು ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ, ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಾ ಆವಿಞ್ಛನರಸಂ। ಆಧಾರಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ದಟ್ಠುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಜಭೂತಪದಟ್ಠಾನಂ ಯೇಸಂ ಭೂತಾನಂ ಪಸಾದೋ, ತೇವಸ್ಸ ಆಸನ್ನಕಾರಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾ। ಏತ್ಥ ಚ ತಂತಂಅತ್ತಭಾವನಿಪ್ಫಾದಕಸಾಧಾರಣಕಮ್ಮವಸೇನ ಪುರಿಮಂ ಚಕ್ಖುಲಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತಂ ಕಾರಣವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅನಾಮಟ್ಠತ್ತಾ। ‘‘ಏವರೂಪಂ ನಾಮ ಮೇ ಚಕ್ಖು ಹೋತೂ’’ತಿ ಏವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಆವೇಣಿಕಕಮ್ಮವಸೇನ ದುತಿಯನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸತಿಪಿ ಪನ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪಸಾದಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇ ಸವಿಸಯಾವಭಾಸನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪಸಾದಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುರಿಮಂ ವುತ್ತಂ। ಪಸಾದಕಾರಣಸ್ಸ ಸತಿಪಿ ಕಮ್ಮಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇ, ಏಕತ್ತೇ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಕಾರಣಭೇದೇನ ಭೇದದಸ್ಸನವಸೇನ ದುತಿಯನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸೋತಾದೀನಂ ಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ಏತ್ಥಾಹ – ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಕಿಂ ಏಕಕಮ್ಮುನಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ಉದಾಹು ನಾನಾಕಮ್ಮುನಾತಿ? ಉಭಯಥಾಪೀತಿ ಪೋರಾಣಾ। ತತ್ಥ ನಾನಾಕಮ್ಮುನಾ ತಾವ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವಿಸೇಸೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ ಕಾರಣಸ್ಸ ಭಿನ್ನತ್ತಾ। ಏಕಕಮ್ಮುನಾ ಪನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಕಥಂ ನೇಸಂ ವಿಸೇಸೋತಿ? ಕಾರಣಸ್ಸ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಏವ। ತಂತಂಭವಪತ್ಥನಾಭೂತಾ ಹಿ ತಣ್ಹಾ ತಂತಂಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಾಯತನಾಭಿಲಾಸತಾಯ ಸಯಂ ವಿಚಿತ್ತರೂಪಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ ತಂತಂಭವನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಚಿತ್ತಭೇದತಂ ವಿದಹತಿ। ಯತೋ ತದಾಹಿತವಿಸೇಸಂ ತಂ ತಥಾರೂಪಸಮತ್ಥತಾಯೋಗೇನಾನೇಕರೂಪಾಪನ್ನಂ ವಿಯ ಅನೇಕಂ ವಿಸಿಟ್ಠಸಭಾವಂ ಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ। ನ ಚೇತ್ಥ ಸಮತ್ಥತಾ ಸಮತ್ಥಭಾವತೋ ಅಞ್ಞಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಕಾರಣವಿಸೇಸೇನ ಆಹಿತವಿಸೇಸಸ್ಸ ವಿಸಿಟ್ಠಫಲನಿಪ್ಫಾದನಯೋಗ್ಯತಾಮತ್ತತೋ। ಅಯಞ್ಚ ಏಕಸ್ಸಪಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನೇಕಿನ್ದ್ರಿಯಹೇತುತಾವಿಸೇಸಯೋಗೋ ಯುತ್ತಿತೋ, ಆಗಮನತೋ ಚ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ಅಪಿಚ ಏಕಸ್ಸೇವ ಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸೋಳಸಾದಿವಿಪಾಕಚಿತ್ತನಿಬ್ಬತ್ತಿಹೇತುತಾ ವುಚ್ಚತಿ। ಲೋಕೇಪಿ ಏಕಸ್ಸೇವ ಸಾಲಿಬೀಜಸ್ಸ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಪರಿಪುಣ್ಣತಣ್ಡುಲಆತಣ್ಡುಲಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಿಹೇತುತಾ ದಿಸ್ಸತೇವ, ಕಿಂ ವಾ ಏತಾಯ ಯುತ್ತಿಚಿನ್ತಾಯ। ಯತೋ ಕಮ್ಮಫಲಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ, ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ ಚ ಸಬ್ಬಸೋ ಬುದ್ಧಾನಂಯೇವ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯೋತಿ।

೪೩೪. ಕೇಚೀತಿ ಮಹಾಸಙ್ಘಿಕೇಸು ಏಕಚ್ಚೇ। ತೇಸು ಹಿ ವಸುಧಮ್ಮೋ ಏವಂ ವದತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ತೇಜೋ ಅಧಿಕಂ, ಸೋತೇ ವಾಯು, ಘಾನೇ ಪಥವೀ, ಜಿವ್ಹಾಯ ಆಪೋ, ಕಾಯೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಮಾ’’ತಿ। ಚಕ್ಖಾದೀಸು ತೇಜಾದಿಅಧಿಕತಾ ನಾಮ ತನ್ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಂ ತದಧಿಕತಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೇಜಾಧಿಕಾನಂ ಭೂತಾನಂ ಪಸಾದೋ ಚಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಕಾಯೋ ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ಕೋ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ, ನನು ತೇಜಾದಿಅಧಿಕಾನಞ್ಚ ಭೂತಾನಂ ಪಸಾದಾ ಸಬ್ಬೇಸಂಯೇವಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಇದಂ ಪನ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಸಮಾನಾನನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ ಅನುವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಏಕದೇಸಾಧಿಕಭಾವಸ್ಸ ನಿವಾರಣವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ। ತೇಜಾದೀನಂ ಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅಧಿಕಭಾವೇ ವಿಯ ದ್ವಿನ್ನಂ, ತಿಣ್ಣಂ ವಾ ಅಧಿಕಭಾವೇಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಧಿಕಭಾವೇನೇವ ಏಕಕಾದಿವಸೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಾಯ ಓಮತ್ತತಾಯಪಿ ಕಾಯಪ್ಪಸಾದೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಪಾಕಟೋಯಮತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಭೂತಾನಂ ಸಮಭಾವೇನ ಕಾಯಪ್ಪಸಾದೋ ಹೋತೀತಿ ಸಬ್ಬಸದ್ದೋ ಇಧ ಸಮಭಾವದೀಪಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತೇಜಾದೀನನ್ತಿ ಪದೀಪಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ತೇಜಸ್ಸ ಓಭಾಸರೂಪೇನ, ವಾಯುಸ್ಸ ಸದ್ದೇನ, ಪಥವಿಯಾ ಗನ್ಧೇನ, ಖೇಳಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಉದಕಸ್ಸ ರಸೇನಾತಿ ಪುರಿಮವಾದೇ, ಪಚ್ಛಿಮವಾದೇ ಚ ಯಥಾಯೋಗಂ ತಂತಂಭೂತಗುಣೇಹಿ ಅನುಗ್ಗಯ್ಹಭಾವತೋ, ರೂಪಾದೀನಂ ಗಹಣೇ ಉಪಕಾರಿತಬ್ಬತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಲೋಕಾದಿಸಹಕಾರೀಕಾರಣಸಹಿತಾನಂಯೇವ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ರೂಪಾದಿಅವಭಾಸನಸಮತ್ಥತಾ, ವಿವರಸ್ಸ ಚ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ಗುಣೋತಿ ತೇಸಂ ಲದ್ಧಿ। ತೇಜಾದೀನಂ ವಿಯ ಪನ ವಿವರಸ್ಸ ಭೂತಭಾವಾಭಾವತೋ ಯಥಾಯೋಗ-ಗ್ಗಹಣಂ। ಅಥ ವಾ ರೂಪಾದಯೋ ವಿಯ ವಿವರಮ್ಪಿ ಭೂತಗುಣೋತಿ ಪರಾಧಿಪ್ಪಾಯೇ ತೇಜಸ್ಸ ಆಲೋಕರೂಪೇನ, ಆಕಾಸಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವಿವರಸ್ಸ ಸದ್ದೇನ, ವಾಯುಸ್ಸ ಗನ್ಧೇನ, ಉದಕಸ್ಸ ರಸೇನ, ಪಥವಿಯಾ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇನಾತಿ ಏವಂ ಯಥಾಯೋಗಂ ತಂತಂಭೂತಗುಣೇಹೀತಿ ಯೋಜನಾ।

ರೂಪಾದೀನಂ ಅಧಿಕಭಾವದಸ್ಸನತೋತಿ ಅಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ರೂಪಸ್ಸ ಪಭಸ್ಸರಸ್ಸ, ವಾಯುಮ್ಹಿ ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಭಾವೇನ ಸುಯ್ಯಮಾನಸ್ಸ, ಪಥವಿಯಾ ಸುರಭಿಆದಿನೋ ಗನ್ಧಸ್ಸ, ಆಪೇ ಚ ರಸಸ್ಸ ಮಧುರಸ್ಸಾತಿ ಇಮೇಸಂ ವಿಸೇಸಯುತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸನತೋ ‘‘ರೂಪಾದಯೋ ತೇಸಂ ಗುಣಾ’’ತಿ ಪಠಮವಾದೀ ಆಹಾತಿ। ತಸ್ಸೇವ ‘‘ಇಚ್ಛೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಉತ್ತರಮಾಹ। ಇಮಿನಾವ ಉಪಾಯೇನ ದುತಿಯವಾದಿನೋಪಿ ನಿಗ್ಗಹೋ ಹೋತೀತಿ। ಅಥ ವಾ ರೂಪಾದಿವಿಸೇಸಗುಣೇಹಿ ತೇಜಆಕಾಸಪಥವೀಆಪವಾಯೂಹಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಕತಾನೀತಿ ವದನ್ತಸ್ಸ ಕಣಾದಸ್ಸ ವಾದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ತಂ ನಿಗ್ಗಹೇತುಂ ‘‘ಅಥಾಪಿ ವದೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಆಸವೇ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನೋಪಿ ಗನ್ಧೋ ಪಥವಿಯಾ ಆಪೋಸಂಯುತ್ತಾಯ ಕಪ್ಪಾಸತೋ ವಿಸದಿಸಾಯಾತಿ ನ ಕಪ್ಪಾಸಗನ್ಧಸ್ಸ ಅಧಿಕಭಾವಾಪತ್ತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಅನಭಿಭೂತತ್ತಾ। ಆಸವೇ ಹಿ ಉದಕಸಂಯುತ್ತಾ ಪಥವೀ ಉದಕೇನ ಅಭಿಭೂತಾ, ನ ಕಪ್ಪಾಸಪಥವೀತಿ ತಸ್ಸ ಏವ ಗನ್ಧೇನ ಅಧಿಕೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಉಣ್ಹೋದಕಸಂಯುತ್ತೋ ಚ ಅಗ್ಗಿ ಉಪಲಬ್ಭನೀಯೋ ಮಹನ್ತೋತಿ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಫಸ್ಸೋ ವಿಯ ವಣ್ಣೋಪಿ ಪಭಸ್ಸರೋ ಉಪಲಬ್ಭೇಯ್ಯಾತಿ ಉಣ್ಹೋದಕೇ ವಣ್ಣತೋ ಅಗ್ಗಿನಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಸೀತೋದಕಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ ಪರಿಹಾಯೇಥ। ತಸ್ಮಾತಿ ಏತಸ್ಸ ಉಭಯಸ್ಸ ಅಭಾವಾ। ತದಭಾವೇನ ಹಿ ರೂಪಾದೀನಂ ತೇಜಾದಿವಿಸೇಸಗುಣತಾ ನಿವತ್ತಿತಾ। ತನ್ನಿವತ್ತನೇನ ‘‘ತೇಜಾದೀನಂ ಗುಣೇಹಿ ರೂಪಾದೀಹಿ ಅನುಗ್ಗಯ್ಹಭಾವತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಕಾರಣಂ ನಿವತ್ತಿತನ್ತಿ ಏವಂ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಉಭಯಾಭಾವೋ ವಿಸೇಸಪರಿಕಪ್ಪನಪಹಾನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ ಪಹಾಯೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಏಕಕಲಾಪೇಪಿ ರೂಪರಸಾದಯೋ ವಿಸದಿಸಾ, ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ನಾನಾಕಲಾಪೇ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಭೂತವಿಸೇಸಾಭಾವೇಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ರೂಪರಸಾದಿನಿದಸ್ಸನಂ ವುತ್ತಂ।

ಯದಿ ಭೂತವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥಿ, ಕಿಂ ಪನ ಚಕ್ಖಾದಿವಿಸೇಸಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಂ ಪಞ್ಚಾಯತನಿಕತ್ತಭಾವಭವಪ್ಪತ್ಥನಾನಿಪ್ಫನ್ನಂ ಚಕ್ಖಾದಿವಿಸೇಸಹೇತುತಾಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ಚ ಕಮ್ಮವಿಸೇಸೋತಿ ಚ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ತಂ ಯೇನ ವಿಸೇಸೇನ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ತೇನೇವ ಸೋತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತರಾಭಾವಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಮಹಗ್ಗತಾ ಚೇತನಾ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೨.೧೨.೭೮) ವಚನೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಏಕಾ ಚೇತನಾ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ನಾನಾಚೇತನಾಯ ಹಿ ತದಾ ಇನ್ದ್ರಿಯುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಸತಿ ಪರಿತ್ತೇನ ಚ ಮಹಗ್ಗತೇನ ಚ ಕಮ್ಮುನಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ। ನ ಚೇಕಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಅನೇಕಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಸಿದ್ಧಮೇಕೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಅನೇಕಿನ್ದ್ರಿಯುಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ।

೪೩೫. ಅನಲ್ಲೀನೋ ನಿಸ್ಸಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅನಲ್ಲೀನನಿಸ್ಸಯೋ, ರೂಪಸದ್ದಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಸಯೋ। ಗನ್ಧರಸಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಾ ಘಾನಜಿವ್ಹಾನಂ ನಿಸ್ಸಯೇ ಅಲ್ಲೀಯನ್ತೀತಿ ತೇ ನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಅಲ್ಲೀನಾ। ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಸಯಂ ಕಾಯನಿಸ್ಸಯಅಲ್ಲೀನಂ ಭೂತತ್ತಾ। ಅಪರೋ ನಯೋ – ಚಕ್ಖುಸೋತಾನಿ ಅಪ್ಪತ್ತವಿಸಯಗ್ಗಾಹಕಾನಿ ಸಾನ್ತರೇ, ಅಧಿಕೇ ಚ ವಿಸಯೇ ವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವತೋ। ಸೋತಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪತ್ತವಿಸಯಗ್ಗಾಹೀತಿ ಕೇಚಿ। ಯದಿ ಸೋತಂ ಸಮ್ಪತ್ತಗ್ಗಾಹಿ, ಚಿತ್ತಜೋ ಸದ್ದೋ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಸಿಯಾ। ನ ಹಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ। ಪಾಳಿಯಞ್ಚ ಅವಿಸೇಸೇನ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾರಮ್ಮಣಭಾವೋ ವುತ್ತೋ। ಕಿಞ್ಚ ದಿಸಾದೇಸವವತ್ಥಾನಞ್ಚ ಸದ್ದಸ್ಸ ನ ಸಿಯಾ, ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯಿಪದೇಸಸ್ಸ ಏವ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ಗನ್ಧೋ ವಿಯ। ತಸ್ಮಾ ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಸದ್ದೋ, ತತ್ಥೇವ ಠಿತೋ। ಸಚೇ ಸೋತಪಥೇ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛತಿ, ನನು ದೂರೇ ಠಿತೇಹಿ ರಜಕಾದಿಸದ್ದಾ ಚಿರೇನ ಸುಯ್ಯನ್ತೀತಿ? ನ ದೂರಾಸನ್ನಾನಂ ಯಥಾಪಾಕಟೇ ಸದ್ದೇ ಗಹಣವಿಸೇಸತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ದೂರಾಸನ್ನಾನಂ ವಚನಸದ್ದೇ ಯಥಾಪಾಕಟೇ ಗಹಣವಿಸೇಸತೋ ಆಕಾರವಿಸೇಸಾನಂ ಅಗ್ಗಹಣಂ, ಗಹಣಞ್ಚ ಹೋತಿ, ಏವಂ ರಜಕಾದಿಸದ್ದೇಪಿ ಆಸನ್ನಸ್ಸ ಆದಿತೋ ಪಭುತಿ ಯಾವ ಅವಸಾನಾ ಕಮೇನ ಪಾಕಟೀಭೂತೇ, ದೂರಸ್ಸ ಚ ಅವಸಾನೇ, ಮಜ್ಝೇ ವಾ ಪಿಣ್ಡವಸೇನ ಪವತ್ತಿಪಾಕಟೀಭೂತೇ ನಿಚ್ಛಯಗ್ಗಹಣಾನಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಪರತೋ ಪವತ್ತಾನಂ ವಿಸೇಸತೋ ಲಹುಕಂ ಸುತೋ ‘‘ಚಿರೇನ ಸುತೋ’’ತಿ ಅಧಿಮಾನೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ಪನ ಸದ್ದೋ ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೋವ ಅತ್ತನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಕ್ಖಣೇ ಸೋತಸ್ಸ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛತಿ । ಯದಿ ಸದ್ದಸ್ಸ ಭೂತಪರಮ್ಪರಾಯ ಸಮನ್ತತೋ ಪವತ್ತಿ ನತ್ಥಿ, ಕಥಂ ಪಟಿಘೋಸುಪ್ಪತ್ತೀತಿ? ದೂರೇ ಠಿತೋಪಿ ಸದ್ದೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪಟಿಘೋಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಭಾಜನಾದಿಚಲನಸ್ಸ ಚ ಅಯೋಕನ್ತೋ ವಿಯ ಅಯೋಚಲನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

೪೩೬. ಪುಬ್ಬೇ ಲಕ್ಖಣಾದಿನಾ ವಿಭಾವಿತಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖುಂ ಠಿತಟ್ಠಾನಾದಿತೋ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಚಕ್ಖು ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖು ಸಾಧಯಮಾನಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಚ-ಕಾರೋ ಬ್ಯತಿರೇಕತ್ಥೋ, ತೇನಸ್ಸ ವುಚ್ಚಮಾನಮೇವ ವಿಸೇಸಂ ಜೋತೇತಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ಯಥಾನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾರೂಪೇಸು। ‘‘ಸರೀರಸಣ್ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿದೇಸೇ’’ತಿ ಏತೇನ ಅವಸೇಸಂ ಕಣ್ಹಮಣ್ಡಲಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಸ್ನೇಹಮಿವ ಸತ್ತ ಅಕ್ಖಿಪಟಲಾನಿ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಠಿತಾಹೇವ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾಹಿ ಚತೂಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಕತೂಪಕಾರಂ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೇಹೇವ ಆಯುವಣ್ಣಾದೀಹಿ ಅನುಪಾಲಿತಂ ಪರಿವಾರಿತಂ ತಿಸನ್ತತಿರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕೇಹಿ ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರೇಹಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿಯಮಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ। ಸತ್ತಅಕ್ಖಿಪಟಲಬ್ಯಾಪನವಚನೇನೇವ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಅನೇಕಕಲಾಪಗತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಮಾಣತೋ ಊಕಾಸಿರಮತ್ತನ್ತಿ ಊಕಾಸಿರಮತ್ತೇ ಪದೇಸೇ ಪವತ್ತನತೋ ವುತ್ತಂ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವತ್ಥುಭಾವಂ ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ಆವಜ್ಜನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀನಂ ತದಾರಮ್ಮಣಾವಸಾನಾನಂ ದ್ವಾರಭಾವಂ ಸಮವಸರಟ್ಠಾನತೋ। ತಂ ಪನೇತಂ ಚಕ್ಖು ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೇದತೋ, ತತ್ಥಾಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅನೇಕಕಲಾಪಗತಭಾವತೋ ಅನೇಕಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೇನ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಏಕತ್ತಾ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಏಕಸ್ಸೇವ ಚ ಕಿಚ್ಚಕರತ್ತಾ ಏಕಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಏವಮ್ಪಿ ಬಹೂಸು ಕಥಮೇಕಸ್ಸೇವ ಕಿಚ್ಚಕರತ್ತಂ। ಯಂ ತತ್ಥ ವಿಸದಂ ಹುತ್ವಾ ರೂಪಾಭಿಘಾತಾರಹಂ, ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಫೋಟ್ಠಬ್ಬವಿಸೇಸೋ ವಿಯ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇ।

ಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಮ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ, ಅಥ ವಾ ಮನೂತಿ ಮಚ್ಚೋ।

ಅಙ್ಗುಲಿವೇಧಕಂ ಅಙ್ಗುಲೀಯಕಂ।

ವಿಸಮಜ್ಝಾಸಯತಾಯ ಚಕ್ಖು ವಮ್ಮಿಕಛಿದ್ದಾಭಿರತಸಪ್ಪೋ ವಿಯ, ಬಿಲಜ್ಝಾಸಯತಾಯ ಸೋತಂ ಉದಕಬಿಲಾಭಿರತಕುಮ್ಭೀಲೋ ವಿಯ, ಆಕಾಸಜ್ಝಾಸಯತಾಯ ಘಾನಂ ಅಜಟಾಕಾಸಾಭಿರತಪಕ್ಖೀ ವಿಯ, ಗಾಮಜ್ಝಾಸಯತಾಯ ಜಿವ್ಹಾ ಗಾಮಾಭಿರತಕುಕ್ಕುರೋ ವಿಯ, ಉಪಾದಿನ್ನಕಜ್ಝಾಸಯತಾಯ ಕಾಯೋ ಆಮಕಸುಸಾನಾಭಿರತಸಿಙ್ಗಾಲೋ ವಿಯ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಮ್ಮಿ…ಪೇ॰… ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ ಆಹ। ವಿಸಮಜ್ಝಾಸಯತಾ ಚ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಿಸಮಜ್ಝಾಸಯಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾ, ಚಕ್ಖುಮತೋ ವಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಚಕ್ಖು ವಿಸಮಜ್ಝಾಸಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಸಬ್ಬೋಪಿ ಚ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಪಪಞ್ಚೋ ಸೋತಾದೀಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

೪೩೭. ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ, ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಾ ಪಟಿಹನನಂ ಚಕ್ಖುಪಟಿಹನನಂ, ತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಚಕ್ಖುಪಟಿಹನನಲಕ್ಖಣಂ। ಪಟಿಹನನಞ್ಚೇತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಅಭಿಘಾತೋವ। ವಿಸಯಭಾವೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯತಾ। ಕಾಮಂ ಸಾ ಏವ ಗೋಚರತಾ, ತಥಾಪಿ ವಿಸಯಗೋಚರಾನಂ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ – ಅನಞ್ಞತ್ಥಭಾವೋ, ತಬ್ಬಹುಲಚಾರಿತಾ ಚ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ। ವಿಸಯಭಾವೇ ಚಸ್ಸ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಯತ್ಥ ಪನ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಆದಿಕೇ।

೪೩೮. ಇತ್ಥಿಯಾ ಭಾವೋ, ‘‘ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ವಾ ಭವತಿ ಏತೇನ ಚಿತ್ತಂ, ಅಭಿಧಾನಞ್ಚಾತಿ ಇತ್ಥಿಭಾವೋ, ತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಇತ್ಥಿಭಾವಲಕ್ಖಣಂ। ತತೋ ಏವ ‘‘ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ತಂಸಹಿತಂ ಸನ್ತಾನಂ ಪಕಾಸೇನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇತ್ಥೀತಿ ಪಕಾಸನರಸ’’ನ್ತಿ। ವಟ್ಟಂಸತಾ ಅವಿಸದಹತ್ಥಪಾದಾದಿತಾ ಚ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ। ಥನಮಂಸಾವಿಸದತಾ, ನಿಮ್ಮಸ್ಸುದಾಠಿತಾ, ಕೇಸಬನ್ಧನಂ, ವತ್ಥಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ‘‘ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾನನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಂ। ದಹರಕಾಲೇಪಿ ಸುಪ್ಪಕಮುಸಲಕಾದೀಹಿ ಕೀಳಾ, ಮತ್ತಿಕತಕ್ಕೇನ ಸುತ್ತಕನ್ತನಾದಿ ಚ ಇತ್ಥಿಕುತ್ತಂ, ಇತ್ಥಿಕಿರಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವಿಸದಟ್ಠಾನಗಮನಾದಿಕೋ ಆಕಾರೋ ಇತ್ಥಾಕಪ್ಪೋ। ಅಪರೋ ನಯೋ – ಇತ್ಥೀನಂ ಮುತ್ತಕರಣಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ। ಸರಾಧಿಪ್ಪಾಯಾ ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಂ। ಅವಿಸದಟ್ಠಾನಗಮನನಿಸಜ್ಜಾಖಾದನಭೋಜನಾದಿಕಾ ಇತ್ಥಿಕುತ್ತಂ। ಇತ್ಥಿಸಣ್ಠಾನಂ ಇತ್ಥಾಕಪ್ಪೋ। ಇಮಾನಿ ಚ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದೀನಿ ಯಥಾಸಕಂ ಕಮ್ಮಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಿಪಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಸಹಿತೇ ಏವ ಸನ್ತಾನೇ ತಂತದಾಕಾರಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ತೇಸಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗನಿಮಿತ್ತಕುತ್ತಾಕಪ್ಪಾನಂ ಕಾರಣಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದೀಸು ಏವ ಚ ಕಾರಣಭಾವಸಙ್ಖಾತೇನ ಅಧಿಪತಿಭಾವೇನ ತಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯತಾ ವುತ್ತಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಸಹಿತೇ ಸನ್ತಾನೇ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದಿಆಕಾರರೂಪಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅಞ್ಞಥಾ ಅನುಪ್ಪಾದನತೋ, ಇತ್ಥಿಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಚ ತೇಸಂ ರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ।

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಭಾವದಸಕೇಪಿ ರೂಪಾನಂ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಜನಕಂ, ನಾಪಿ ಅನುಪಾಲಕಂ, ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ ವಾ, ನ ಚ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕಲಾಪರೂಪಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿಯ ಸಕಲಾಪರೂಪಾನಂ, ಆಹಾರೋ ವಿಯ ವಾ ಕಲಾಪನ್ತರರೂಪಾನಞ್ಚ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ನ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಾಧೀನಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾದೀನಿ, ತಸ್ಮಾ ಯತ್ಥಸ್ಸ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ, ತಂಸದಿಸೇಸು ಮತಚಿತ್ತಕತರೂಪೇಸುಪಿ ತಂಸಣ್ಠಾನತಾ ದಿಸ್ಸತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯೇಪಿ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿಸದಿಸಂ, ತಂ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ । ತಯಿದಂ ದ್ವಯಂ ಯಸ್ಮಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಸಹ ನ ಪವತ್ತತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ನೋ’’ತಿಆದಿ (ಯಮ॰ ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೧೮೮) ವಚನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಸ್ಸಾಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಏಕಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯೇ ಪನ ‘‘ಸರೀರೇಕದೇಸವುತ್ತಿ ಭಾವರೂಪ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ತಂ ಮಿಚ್ಛಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತದುಭಯಮ್ಪಿ…ಪೇ॰… ಬ್ಯಾಪಕಮೇವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಯದಿ ಏವಂ ಕಾಯಪ್ಪಸಾದೇನ ಸಙ್ಕರೋ ಸಿಯಾತಿ ಆಸಙ್ಕಂ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಚ ಕಾಯಪ್ಪಸಾದೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯದಿಪಿ ಸಕಲಸರೀರಬ್ಯಾಪಿತಾಯ ಕಾಯಪ್ಪಸಾದೇನ ಅಟ್ಠಿತೋಕಾಸೇ ಠಿತನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ನಾಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ಪನ ಭಿನ್ನನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ಠಿತೋಕಾಸೇ ಠಿತನ್ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ನಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಯಮೇವ ಚೇತ್ಥ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಕಥಾ। ‘‘ರೂಪರಸಾದಯೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಮಾನನಿಸ್ಸಯೇಸುಪಿ ನಾಮ ಸಙ್ಕರೋ ನತ್ಥಿ ಲಕ್ಖಣಭೇದತೋ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಭಿನ್ನನಿಸ್ಸಯಸಭಾವೇಸೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।

೪೩೯. ಸಹಜರೂಪಾನುಪಾಲನಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತರೂಪಾನಂ ಅನುಪಾಲನಲಕ್ಖಣಂ। ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಏಕನ್ತಕಮ್ಮಜತ್ತಾ ಸಹಜ-ಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಅನುಪಾಲೇತಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಜಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ ಕಮ್ಮಜ-ಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತಂ। ಯಥಾಸಕಂ ಖಣಮತ್ತಟ್ಠಾಯಿನೋಪಿ ಕಮ್ಮಜರೂಪಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಹೇತುಭಾವೇನ ತಂ ಅನುಪಾಲಕಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಹಜರೂಪಾನುಪಾಲನಲಕ್ಖಣಂ। ನ ಹಿ ಕಮ್ಮಜಾನಂ ಕಮ್ಮಂಯೇವ ಠಿತಿಹೇತು ಭವಿತುಂ ಅರಹತಿ ಆಹಾರಜಾದೀನಂ ಆಹಾರಾದಿ ವಿಯ। ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ತಙ್ಖಣಾಭಾವತೋ। ತೇಸನ್ತಿ ಸಹಜರೂಪಾನಂ। ಪವತ್ತನಂ ಯಾಪನಂ। ಠಪನಂ ಠಿತಿಹೇತುತಾ। ಅತ್ತನಾ ಅನುಪಾಲನವಸೇನ ಯಾಪೇತಬ್ಬಾನಿ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಏತಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಯಾಪಯಿತಬ್ಬಭೂತಪದಟ್ಠಾನಂ। ಅನುಪಾಲನಲಕ್ಖಣಾದಿಮ್ಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪವತ್ತನರಸಾದಿಮೇವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅತ್ಥಿಕ್ಖಣೇಯೇವಾತಿ ಅನುಪಾಲೇತಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥಿಕ್ಖಣೇಯೇವ। ಅಸತಿ ಅನುಪಾಲೇತಬ್ಬೇ ಉಪ್ಪಲಾದಿಮ್ಹಿ ಕಿಂ ಉದಕಂ ಅನುಪಾಲೇಯ್ಯ। ಯದಿ ಕಮ್ಮಜಾನಂ ಠಿತಿಹೇತುಮನ್ತರೇನ ಠಿತಿ ನ ಹೋತಿ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಕೋ ಠಿತಿಹೇತೂತಿ ಆಹ ‘‘ಸಯ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಯದಿ ಕಮ್ಮಜಾನಂ ಠಾನಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಬದ್ಧಂ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ನ ಠಪೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಭಙ್ಗತೋ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನುಪಾಲನಾದಿಕಸ್ಸ ಸಾಧನತೋ। ತಂ ಸಾಧನಞ್ಚ ಜೀವಮಾನತಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪಸ್ಸ ಹಿ ಮತರೂಪತೋ ಕಮ್ಮಜಸ್ಸ, ತದನುಬನ್ಧಭೂತಸ್ಸ ಚ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಕತೋ ವಿಸೇಸೋ, ನ ಕೇವಲಂ ಖಣಟ್ಠಿತಿಯಾ ಏವ, ಪಬನ್ಧಾನುಪಚ್ಛೇದಸ್ಸಾಪಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಇತರಥಾ ಆಯುಕ್ಖಯತೋ ಮರಣಂ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ।

೪೪೦. ಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ನಿಸ್ಸಯಲಕ್ಖಣಂ ಹದಯವತ್ಥೂತಿ ಕಥಮೇತಂ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬನ್ತಿ? ಆಗಮತೋ, ಯುತ್ತಿತೋ ಚ। ‘‘ಯಂ ರೂಪಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮನೋಧಾತು ಚ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಚ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಂ ರೂಪಂ ಮನೋಧಾತುಯಾ ಚ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಚ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೮) ಏವಮಾದಿ ಆಗಮೋ। ಯದಿ ಏವಂ, ಕಸ್ಮಾ ರೂಪಕಣ್ಡೇ ತಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ? ತತ್ಥ ಅವಚನಂ ಅಞ್ಞಕಾರಣಂ। ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ? ದೇಸನಾಭೇದೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಏಕನ್ತತೋ ಚಕ್ಖಾದಿನಿಸ್ಸಯಾನಿ, ನ ಏವಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಏಕನ್ತೇನ ಹದಯವತ್ಥುನಿಸ್ಸಯಂ। ನಿಸ್ಸಿತವಸೇನ ಚ ವತ್ಥುದುಕಾದಿದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನ ವತ್ಥೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೫೮೪)। ಯಮ್ಪಿ ಏಕನ್ತತೋ ಹದಯವತ್ಥುನಿಸ್ಸಯಂ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವತ್ಥೂ’’ತಿಆದಿನಾ ದುಕಾದೀಸು ವುಚ್ಚಮಾನೇಸುಪಿ ನ ತದನುಗುಣಾ ಆರಮ್ಮಣದುಕಾದಯೋ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ। ನ ಹಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ, ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣದುಕಾ ಭಿನ್ನಗತಿಕಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ಏಕರಸಾ ದೇಸನಾ ನ ಭವೇಯ್ಯ। ಏಕರಸಞ್ಚ ದೇಸನಂ ದೇಸೇತುಂ ಇಧ ಸತ್ಥು ಅಜ್ಝಾಸಯೋ। ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಹದಯವತ್ಥು ನ ವುತ್ತಂ, ನ ಅಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

ಯುತ್ತಿ ಪನ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ನಿಪ್ಫನ್ನಉಪಾದಾಯರೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಧಾತುದ್ವಯಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ। ತತ್ಥ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಂ, ಓಜಾಯ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧತೋ ಬಹಿಪಿ ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತೋ ನ ತಂನಿಸ್ಸಯತಾ ಯುಜ್ಜತಿ, ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಮ್ಪಿ ತದುಭಯರಹಿತೇಪಿ ಸನ್ತಾನೇ ಧಾತುದ್ವಯದಸ್ಸನತೋ ನ ತಂನಿಸ್ಸಯತಾ ಯುಜ್ಜತಿ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸಾಪಿ ಅಞ್ಞಕಿಚ್ಚಂ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ನ ತಂನಿಸ್ಸಯತಾ ಯುಜ್ಜತಿ ಏವಾತಿ ಪಾರಿಸೇಸತೋ ಹದಯವತ್ಥು, ತೇಸಂ ನಿಸ್ಸಯೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಸಕ್ಕಾ ಹಿ ವತ್ತುಂ ನಿಪ್ಫನ್ನಉಪಾದಾಯರೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಧಾತುದ್ವಯಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ರೂಪಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿಭಾವತೋ। ಯಂ ಯಞ್ಹಿ ರೂಪಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿ, ತಂ ತಂ ನಿಪ್ಫನ್ನಉಪಾದಾಯರೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ದಿಟ್ಠಂ ಯಥಾ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿ। ‘‘ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ’’ತಿ ಚ ವಿಸೇಸನಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಸೇನ ಕತಂ। ಮನೋಧಾತು ಪನ ಚತುವೋಕಾರಭವೇ ನತ್ಥೇವ। ನನು ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯನಿಸ್ಸಯತಾಯಪಿ ಸಾಧನತೋ ವಿರುದ್ಧೋ ಹೇತು ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನ ದಿಟ್ಠಬಾಧನತೋ। ದಿಟ್ಠಂ ಹೇತಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಯ ಧಾತುದ್ವಯಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಮನ್ದತಿಕ್ಖಾದಿಅನನುವಿಧಾನಂ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಪಾಳಿಯಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಾ ನ ವುತ್ತಾ। ತೇನ ತದನುವಿಧಾನಸಙ್ಖಾತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯನಿಸ್ಸಯತಾ ಬಾಧೀಯತಿ। ಹೋತು ಧಾತುದ್ವಯನಿಸ್ಸಯೋ ಹದಯವತ್ಥು, ಉಪಾದಾಯರೂಪಞ್ಚ, ಏತಂ ಪನ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಪಟಿನಿಯತಕಿಚ್ಚಂ, ಹದಯಪದೇಸೇ ಠಿತಮೇವಾತಿ ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ವತ್ಥುರೂಪಭಾವತೋ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಚಕ್ಖು ವಿಯ, ತತೋ ಏವ ಪಟಿನಿಯತಕಿಚ್ಚಂ, ವತ್ಥುರೂಪಭಾವತೋತಿ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಟ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಚೇತಸಾ ಸಮನ್ನಾಹರಿತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಹದಯಸ್ಸ ಖಿಜ್ಜನತೋ ತತ್ಥೇತಮವಟ್ಠಿತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ತಾಸಞ್ಞೇವ ಧಾತೂನನ್ತಿ ಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂಯೇವ । ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ಉಪರಿ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಹನ್ತಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತೀತಿ ಉಬ್ಬಹನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ। ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ।

೪೪೧. ಅಭಿಕ್ಕಮೋ ಆದಿ ಯೇಸಂ ತೇ ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಟಿಕ್ಕಮಸಮಿಞ್ಜನಪಸಾರಣಉಕ್ಖೇಪನಅವೇಕ್ಖೇಪನಾದಿಕಾ ಸಬ್ಬಾ ಕಿರಿಯಾ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹತಿ। ತೇಸಂ ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀನಂ ಪವತ್ತಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಯಸ್ಸಾ ಸಾ ಅಭಿಕ್ಕಮಾದಿಪ್ಪವತ್ತಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ, ವಾಯೋಧಾತು। ತಸ್ಸಾ ಯಂ ಸಹಜರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಥಮ್ಭನಸನ್ಧಾರಣಚಲನಸಙ್ಖಾತಂ ಕಿಚ್ಚಂ, ತಸ್ಸ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಭೂತೋ ಆಕಾರವಿಸೇಸೋ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಕ್ಕಮಾದಿ…ಪೇ॰… ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ।

ಕಸ್ಸ ಪನ ಆಕಾರವಿಕಾರೋತಿ? ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ವಾಯೋಧಾತುಅಧಿಕಾನಂ ಚಿತ್ತಜಮಹಾಭೂತಾನಂ। ಕಿಂ ತಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ? ಚಿತ್ತಜತಾ, ಉಪಾದಾಯರೂಪತಾ ಚ। ಅಥ ವಾ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಆಕಾರವಿಕಾರೋ ಸಹಜ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಏವಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪಾದಾಯರೂಪಭಾವೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ನ ಹಿ ಉಪಾದಾಯರೂಪಂ ಏಕಭೂತಸನ್ನಿಸ್ಸಯಂ ಅತ್ಥಿ। ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯರೂಪ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ, ನಾಯಂ ದೋಸೋ ಚತುನ್ನಂ ವಿಕಾರೋ ಚತೂಸು ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ಹೋತಿ ಚತುಸಾಧಾರಣಧನಂ ವಿಯ। ವಾಯೋಧಾತುಅಧಿಕತಾಯ ಚ ಕಲಾಪಸ್ಸ ‘‘ವಾಯೋಧಾತುಯಾ’’ತಿ ವಚನಂ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ಏವಂ ಅಧಿಕತಾ ಚ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ, ನ ಪಮಾಣತೋ। ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗವುತ್ತಿತಾ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ। ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಏವಾತಿ ಕೇಚಿ। ತೇಸಂ ಮತೇನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪಾದಾಯರೂಪತಾ ದುರುಪಪಾದಾ। ನ ಹಿ ಏಕಸ್ಸ ವಿಕಾರೋ ಚತುನ್ನಂ ಹೋತಿ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ಹತ್ಥಚಲನಾದೀಸು ಫನ್ದಮಾನವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಾನನ್ತರಮವಿಞ್ಞಾಯಮಾನನ್ತರೇನ ಮನೋದ್ವಾರಜವನೇನ ಗಯ್ಹತಿ। ಫನ್ದಮಾನವಣ್ಣವಿನಿಮುತ್ತೋ ಕೋಚಿ ವಿಕಾರೋ ಅತ್ಥಿ। ತಸ್ಸ ಚ ತಗ್ಗಹಣಾನನ್ತರಂ ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ ಕಥಮೇತಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಗ್ಗಹಣತೋ। ನ ಹಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಕಾರರಹಿತೇಸು ರುಕ್ಖಚಲನಾದೀಸು ‘‘ಇದಮೇಸ ಕಾರೇತಿ ಮಞ್ಞೇ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಗ್ಗಹಣಂ ದಿಟ್ಠಂ, ಹತ್ಥಚಲನಾದೀಸು ಪನ ದಿಟ್ಠಂ। ತಸ್ಮಾ ಫನ್ದಮಾನವಣ್ಣವಿನಿಮುತ್ತೋ ಕೋಚಿ ವಿಕಾರೋ ಅತ್ಥಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಞಾಪಕೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಞಾಪಕೋ ಚ ಹೇತು ಞಾಪೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಸಯಂ ಗಹಿತೋ ಏವ ಞಾಪೇತಿ, ನ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾಮತ್ತೇನಾತಿ ವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಾನನ್ತರಂ ವಿಕಾರಗ್ಗಹಣಮ್ಪಿ ಅನುಮಾನತೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವದನ್ತಿ –

‘‘ವಿಸಯತ್ತಮನಾಪನ್ನಾ, ಸದ್ದಾ ನೇವತ್ಥಬೋಧಕಾ।

ನ ಸತ್ತಾಮತ್ತತೋ ಅತ್ಥೇ, ತೇ ಅಞ್ಞಾತಾ ಪಕಾಸಕಾ’’ತಿ॥

ಯದಿ ವಿಕಾರಗ್ಗಹಣಮೇವ ಕಾರಣಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಗ್ಗಹಣಸ್ಸ, ಕಸ್ಮಾ ಅಗ್ಗಹಿತಸಙ್ಕೇತಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಗ್ಗಹಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ? ನ ಕೇವಲಂ ವಿಕಾರಗ್ಗಹಣಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಕಾರಣಂ, ಅಥ ಖೋ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಸಮ್ಬನ್ಧಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ಇಮಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಥಮ್ಭನಸನ್ಧಾರಣಚಲನಾನಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಕಾರಸಹಿತಾಯ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಿಂ ಸಬ್ಬಾವ ವಾಯೋಧಾತೂ ಸಬ್ಬಾನಿ ತಾನಿ ಕರೋನ್ತೀತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ। ಸತ್ತಮಜವನಸಮ್ಭೂತಾ ಹಿ ವಾಯೋಧಾತು ಪುರಿಮಜವನಸಮ್ಭೂತಾ ವಾಯೋಧಾತುಯೋ ಉಪಥಮ್ಭಕಪಚ್ಚಯೇ ಲಭಿತ್ವಾ ದೇಸನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವೇನ ಚಲಯತಿ ಚಿತ್ತಜರೂಪಂ, ನ ಇತರಾ। ಇತರಾ ಪನ ಸನ್ಥಮ್ಭನಸನ್ಧಾರಣಮತ್ತಂ ಕರೋನ್ತಿಯೋ ತಸ್ಸಾ ಉಪಕಾರಾಯ ಹೋನ್ತಿ। ದೇಸನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿ ಏವ ಚಲನನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತೇ ಚ ಕತ್ತುಭಾವೋ ಸಮಾರೋಪಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಬ್ಯಾಪಾರತಾ, ಖಣಿಕತಾ ಚ ನ ಸಿಯಾ। ಸತ್ತಹಿ ಯುಗೇಹಿ ಆಕಡ್ಢಿತಬ್ಬಸಕಟಮೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನಿದಸ್ಸಿತಂ। ಚಿತ್ತಜರೂಪೇ ಪನ ಚಲನ್ತೇ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯ ಉತುಕಮ್ಮಾಹಾರಜರೂಪಮ್ಪಿ ಚಲತಿ ನದೀಸೋತೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಸುಕ್ಖಗೋಮಯಪಿಣ್ಡಂ ವಿಯ ಫನ್ದಮಾನವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಾನನ್ತರಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಕಿಂ ಚಲನಕರಾ ಏವ ವಾಯೋಧಾತು ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಕಾರಸಹಿತಾತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ, ತಥಾ ಚಲಯಿತುಮಸಕ್ಕುಣನ್ತಿಯೋಪಿ ಥಮ್ಭನಸನ್ಧಾರಣಮತ್ತಕರಾ ಪಠಮಜವನಾದಿಸಮ್ಭೂತಾಪಿ ವಾಯೋಧಾತುಯೋ ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಕಾರಸಹಿತಾ ಏವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಯೇನ ದಿಸಾಭಾಗೇನಾಯಂ ಅಭಿಕ್ಕಮಾದಿಂ ಪವತ್ತೇತುಕಾಮೋ, ತದಭಿಮುಖವಿಕಾರಸಬ್ಭಾವತೋ। ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸಹಭಾವೀ ಹಿ ವಿಕಾರೋ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಸ್ಸಾಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕವಚನಂ ಸುಟ್ಠು ಯುಜ್ಜತಿ। ಯಥಾವುತ್ತವಿಕಾರಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಧಿಪ್ಪಾಯಪ್ಪಕಾಸನರಸಾ’’ತಿ।

ಕಾಯವಿಪ್ಫನ್ದನಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತಾಯ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ವಿಕಾರಭಾವತೋ ಪರಿಯಾಯೇನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಕಾಯವಿಪ್ಫನ್ದನಹೇತುಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವುತ್ತಾ। ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನವಾಯೋಧಾತುಪದಟ್ಠಾನಾತಿ ಚ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕತಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕಾಯವಿಪ್ಫನ್ದನೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಞ್ಞಾಪನಹೇತುತ್ತಾತಿ ಕಾಯವಿಪ್ಫನ್ದನೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಪನಹೇತುಭಾವತೋ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ವಿಞ್ಞಾಪೇತೀತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ। ಕಿಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ? ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ। ಕೇನ? ಕಾಯೇನ। ಕೀದಿಸೇನ? ವಿಪ್ಫನ್ದಮಾನೇನಾತಿ। ದುತಿಯನಯೇ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಕಾಯೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ।

ಅತ್ಥಾವಬೋಧನಸಮತ್ಥೋ ವಚೀವಿಸೇಸೋ ವಚೀಭೇದೋ। ತೇನ ವಾಯುವನಪ್ಪತಿನದೀಘೋಸಾದಿಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಯಸ್ಸಾ ಸಾ ವಚೀಭೇದಪ್ಪವತ್ತಕಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ, ಪಥವೀಧಾತು। ತಸ್ಸಾ ಯಂ ಉಪಾದಿನ್ನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅಕ್ಖರುಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಘಟ್ಟನಸಞ್ಞಿತಂ ಕಿಚ್ಚಂ, ತಸ್ಸ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಭೂತೋ ಆಕಾರವಿಸೇಸೋ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವಚೀಭೇ…ಪೇ॰… ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ।

ಇದಾನಿ ‘‘ಕಸ್ಸ ಪನ ಆಕಾರವಿಕಾರೋ’’ತಿಆದಿ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಯಥಾ ತತ್ಥ ‘‘ಫನ್ದಮಾನವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಾನನ್ತರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಮಿಧ ‘‘ಸುಯ್ಯಮಾನಸದ್ದಸವನಾನನ್ತರ’’ನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಇಧ ಚ ಥಮ್ಭನಾದೀನಂ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಸತ್ತಮಜವನಸಮ್ಭೂತಾ’’ತಿಆದಿನಯೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ಘಟ್ಟನೇನ ಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸದ್ದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಘಟ್ಟನಞ್ಚ ಪಠಮಜವನಾದೀಸುಪಿ ಲಬ್ಭತೇವ। ಘಟ್ಟನಂ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಭೂತಕಲಾಪಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆಸನ್ನತರುಪ್ಪಾದೋ। ಚಲನಂ ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ದೇಸನ್ತರುಪ್ಪಾದಪರಮ್ಪರತಾತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ಯಥಾ ಚ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಚಲನಂ ಕಿಚ್ಚಂ, ಏವಂ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಘಟ್ಟನಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಉಪಾದಿನ್ನಘಟ್ಟನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಯಥಾ ಹೀತಿಆದಿ ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಅನುಮಾನವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಭಾವವಿಭಾವನಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಉಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾ ಬದ್ಧಗೋಸೀಸಾದಿರೂಪಾನಿ ದಿಸ್ವಾ ತದನನ್ತರಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಅವಿಞ್ಞಾಯಮಾನನ್ತರಾಯ ಮನೋದ್ವಾರವೀಥಿಯಾ ಗೋಸೀಸಾದೀನಂ ಉದಕಸಹಚಾರಿಪ್ಪಕಾರಸಞ್ಞಾಣಾಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉದಕಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ವಿಪ್ಫನ್ದಮಾನಸಮುಚ್ಚಾರಿಯಮಾನವಣ್ಣಸದ್ದೇ ಗಹೇತ್ವಾ ತದನನ್ತರಪವತ್ತಾಯ ಅವಿಞ್ಞಾಯಮಾನನ್ತರಾಯ ಮನೋದ್ವಾರವೀಥಿಯಾ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಸಮ್ಬನ್ಧಗಹಣೂಪನಿಸ್ಸಯಸಹಿತಾಯ ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯವಿಕಾರಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತಿ।

೪೪೨. ರೂಪಾನಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ಸಯಂ ವಾ ತೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ರೂಪಾನಂ ವಾ ಪರಿಚ್ಛೇದಮತ್ತಂ ರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಲಕ್ಖಣಾ। ಅಯಂ ಹಿ ಆಕಾಸಧಾತು ತಂ ತಂ ರೂಪಕಲಾಪಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೀ ವಿಯ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ರೂಪಪರಿಯನ್ತಪ್ಪಕಾಸನರಸಾ’’ತಿ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ರೂಪಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಮತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಗಯ್ಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪಮರಿಯಾದಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ಕಲಾಪೇ ಭೂತಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತೇಹೇವ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಹಿ ಕಲಾಪನ್ತರಭೂತಾನಂ ಕಲಾಪನ್ತರಭೂತೇಹಿ ಸಮ್ಫುಟ್ಠಭಾವೇ ತಂತಂಭೂತವಿವಿತ್ತತಾ ರೂಪಪರಿಯನ್ತೋ ಆಕಾಸೋತಿ ಯೇಸಂ ಸೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತೇಹಿ ಸೋ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠೋವ। ಅಞ್ಞಥಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತಾ ನ ಸಿಯಾ ತೇಸಂ ಭೂತಾನಂ ಬ್ಯಾಪಿಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ। ಅಬ್ಯಾಪಿತಾ ಹಿ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠತಾ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಂ ಚತೂಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೬೩೭, ೭೨೪)। ಕಣ್ಣಚ್ಛಿದ್ದಮುಖವಿವರಾದಿವಸೇನ ಚ ಛಿದ್ದವಿವರಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವಾ। ಯೇಸಂ ರೂಪಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತತ್ಥೇವ ತೇಸಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಭಾವೇನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನರೂಪಪದಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ। ‘‘ಯಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇಸೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಕಾಸಧಾತುಯಾ ತಂತಂಕಲಾಪಾನಂ ಕಲಾಪನ್ತರೇಹಿ ಅಸಙ್ಕರಕಾರಣತಂ ದಸ್ಸೇತಿ।

೪೪೩. ಅದನ್ಧತಾತಿ ಅಗರುತಾ। ವಿನೋದನಂ ವಿಕ್ಖಿಪನಂ, ಅಪನಯನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥದ್ಧತಾತಿ ಅಕಥಿನತಾ। ಅತ್ತನೋ ಮುದುಭಾವೇನೇವ ಸಬ್ಬಕಿರಿಯಾಸು ಅವಿರೋಧಿತಾ। ಮುದು ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ತೀಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಅ-ಕಾರೋ ದನ್ಧತಾದಿಹೇತೂನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಸಮುಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಲಹುತಾದೀನನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಸತ್ತಾಪಟಿಸೇಧೇ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸರೀರೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿರಿಯಾನಂ ಅನುಕೂಲತಾಸಙ್ಖಾತಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಸರೀರಕಿರಿಯಾನುಕೂಲಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವಲಕ್ಖಣಾ। ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಂ ದುಬ್ಬಲಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಅದುಬ್ಬಲಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವುತ್ತಾ।

ಲಹುತಾದೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾವಿಜಹನೇನ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತ್ತತಾ ವುತ್ತಾತಿ ತಂತಂವಿಕಾರಾಧಿಕರೂಪೇಹಿ ತಂನಾನತ್ತಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಧಾತುಕ್ಖೋಭೋ ವಾತಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಪಕೋಪೋ, ರಸಾದಿಧಾತೂನಂ ವಾ ವಿಕಾರಾವತ್ಥಾ। ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತೋಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಪಥವೀಧಾತುಆದೀನಂ ಧಾತೂನಂಯೇವ ವಿಕಾರೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪಟಿಪಕ್ಖಪಚ್ಚಯಾ ಸಪ್ಪಾಯಉತುಆಹಾರಾವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತತಾ। ತೇ ಚ ತಂತಂವಿಕಾರಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ವುತ್ತಾ, ಅವಿಸೇಸೇನ ಪನ ಸಬ್ಬೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾ। ಯತೋ ನೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾವಿಜಹನಂ, ಇದ್ಧಿವಳಞ್ಜನಾದೀಸು ವಿಯ ವಸವತ್ತನಂ ಮದ್ದವಪ್ಪಕಾರೋ। ಸುಪರಿಮದ್ದಿತಚಮ್ಮಸುಧನ್ತಸುವಣ್ಣಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಮುದುಕಮ್ಮಞ್ಞಸದಿಸರೂಪನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ, ನ ತಂ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಮುದುತಾಕಮ್ಮಞ್ಞತಾಸಬ್ಭಾವತೋ। ನ ಹಿ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪಸನ್ತಾನೇ ಲಹುತಾದೀನಿ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧೇಪಿ ರೂಪಭವೇ ನ ಸನ್ತಿ ದನ್ಧತ್ತಕರಾದಿಧಾತುಕ್ಖೋಭಾಭಾವತೋ। ಸತಿ ಹಿ ತಾದಿಸೇ ಧಾತುಕ್ಖೋಭೇ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಪಚ್ಚಯಸಮುಟ್ಠಾನಾಹಿ ಲಹುತಾದೀಹಿ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಕೇಚಿ, ತಂ ಅಕಾರಣಂ। ನ ಹಿ ವೂಪಸಮೇತಬ್ಬಪಚ್ಚನೀಕಾಪೇಕ್ಖೋ ತಬ್ಬಿರೋಧಿಧಮ್ಮಸಮುಪ್ಪಾದೋ, ತಥಾ ಸತಿ ಸಹೇತುಕಕಿರಿಯಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಕಾಯಲಹುತಾದೀನಂ ಅಭಾವೋವ ಸಿಯಾ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಕಮ್ಮಜರೂಪೇಸು ಲಹುತಾದಯೋ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ? ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಪಚ್ಚಯಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ। ಅಞ್ಞಥಾ ಸಬ್ಬದಾಭಾವೀಹಿ ಲಹುತಾದೀಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ।

೪೪೪. ಆದಿ ಚಯೋ, ಈಸಂ ವಾ ಚಯೋತಿ ಆಚಯೋ, ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ತತೋ ತತೋ ಆಗತಸ್ಸ ವಿಯ ಚಯೋತಿ ವಾ ಆಚಯೋ, ತದುಭಯಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಚಯೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಆಚಯಲಕ್ಖಣೋ। ರೂಪಸ್ಸ ಉಪಚಯೋ ಪಠಮುಪ್ಪಾದೋ, ವಡ್ಢಿ ಚ ‘‘ಉಪಞ್ಞತ್ತಂ ಉಪಸಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಉಪ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಠಮೂಪರಿಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನತೋ। ಪುಬ್ಬನ್ತತೋತಿ ಪುಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸತೋ, ಅನಾಗತಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ರೂಪಧಮ್ಮೇ ಉಪ್ಪಾದೋ ಅನಾಗತಕ್ಖಣತೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಾಪೇನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಮ್ಮುಜ್ಜಾಪನರಸೋ’’ತಿ। ತಥಾ ಸೋ ‘‘ಇಮೇ ರೂಪಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ನಿಯ್ಯಾತೇನ್ತೋ ವಿಯ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಯ್ಯಾತನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ’’ತಿ। ಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತಾ ‘‘ಉಪರಿಚಯೋ ಉಪಚಯೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾತಿ ರೂಪಾನಂ ಪವತ್ತನನ್ತಿ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ। ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧನರಸಾತಿ ಪುಬ್ಬಾಪರವಸೇನ ಅನು ಅನು ಪಬನ್ಧನಕಿಚ್ಚಾ। ತತೋ ಏವ ಅನುಪಚ್ಛೇದವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ಅನುಪಚ್ಛೇದಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ।

ಉಭಯಮ್ಪೀತಿ ಉಪಚಯೋ ಸನ್ತತೀತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ। ಜಾತಿರೂಪಸ್ಸೇವಾತಿ ರೂಪುಪ್ಪಾದಸ್ಸೇವ ಅಧಿವಚನಂ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ವಿಭಜ್ಜ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಆಕಾರನಾನತ್ತತೋ’’ತಿ, ಜಾತಿರೂಪಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಭೇದತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನ ವಿಭಜ್ಜಕಥನೇ ಕಾರಣಂ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಕಥಂ ಪನೇತಂ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ, ಪವತ್ತಿಆಕಾರನಾನತ್ತತೋ ಜಾತಿರೂಪಸ್ಸ ಭೇದೋ, ನ ಸಭಾವತೋತಿ ? ನಿದ್ದೇಸತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯೋ ಆಯತನಾನನ್ತಿ ಯೋ ಅಡ್ಢೇಕಾದಸನ್ನಂ ರೂಪಾಯತನಾನಂ ಆದಿಚಯತ್ತಾ ‘‘ಆಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಸೋ ಏವ ಉಪಚಯೋ ಪಠಮುಪ್ಪಾದಭಾವತೋ ಉಪ-ಸದ್ದೋ ಪಠಮತ್ಥೋತಿ ಕತ್ವಾ। ಯೋ ಪನ ತತ್ಥೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಉಪರಿ ಚಯತ್ತಾ ಉಪಚಯೋ, ಸಾ ಏವ ಸನ್ತತಿ ಅನುಪಬನ್ಧವಸೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಭಾವತೋ। ಅಥ ವಾ ಯೋ ಆಯತನಾನಂ ಆಚಯೋ ಪಠಮಭಾವೇನ ಉಪಲಕ್ಖಿತೋ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಸೋ ಪನ ತತ್ಥೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಉಪರಿ ಚಯತ್ತಾ ಉಪಚಯೋ, ವಡ್ಢೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಚಯೋ ವಡ್ಢಿಭಾವೇನ ಉಪಲಕ್ಖಿತೋ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಸಾ ಏವ ಸನ್ತತಿ ಪಬನ್ಧಾಕಾರೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ।

ತತ್ಥ ಏವಂ ಕಿಂ ಕಥಿತನ್ತಿ ‘‘ಯೋ ಆಯತನಾನಂ ಆಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೬೪೧) ನಿದ್ದೇಸೇನ ಕಿಂ ಅತ್ಥಜಾತಂ ಕಥಿತಂ ಹೋತಿ? ಆಯತನೇನ ಆಚಯೋ ಕಥಿತೋ। ಆಚಯುಪಚಯಸನ್ತತಿಯೋ ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಭಾವೇನ ಆಚಯೋ ಏವಾತಿ ಆಯತನೇಹಿ ಆಚಯಾದೀನಂ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ ತೇಹಿ ಆಚಯೋ ಕಥಿತೋ। ಆಯತನಾನಂ ಆಚಯಾದಿವಚನೇನೇವ ಆಚಯಸಭಾವಾನಿ ಉಪ್ಪಾದಧಮ್ಮಾನಿ ಆಯತನಾನೀತಿ ಆಚಯೇನ ತಂಪಕತಿಕಂ ಆಯತನಂ ಕಥಿತಂ। ಲಕ್ಖಣಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪಾದೋ, ನ ರೂಪರೂಪನ್ತಿ।

ರೂಪಪರಿಪಾಕೋ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಜಿಣ್ಣತಾ। ಉಪನಯನರಸಾತಿ ಭಙ್ಗುಪನಯನಕಿಚ್ಚಾ। ಸಭಾವಾನಪಗಮೇಪೀತಿ ಕಕ್ಖಳತಾದಿಸಭಾವಸ್ಸ ಅವಿಗಮೇಪಿ। ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಹಿ ಜರಾ, ನ ಚ ತದಾ ಧಮ್ಮೋ ಸಭಾವಂ ವಿಜಹತಿ ನಾಮ। ನವಭಾವೋ ಉಪ್ಪಾದಾವತ್ಥಾ, ತಸ್ಸ ಅಪಗಮಭಾವೇನ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನವಭಾವಾಪಗಮಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ। ‘‘ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ತೇಸಂ ಜರಾಯ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತಾಯ ವುತ್ತಂ। ರೂಪಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಖಣಿಕಜರಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾ ಏವ, ಯಾ ಅವೀಚಿಜರಾತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏಸ ವಿಕಾರೋತಿ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದಿವಿಕಾರಮಾಹ। ಸೋ ಹಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ನ ಲಬ್ಭತಿ। ಯಾ ಅವೀಚಿಜರಾ ನಾಮ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಏಸ ವಿಕಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ನತ್ಥಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ಜರಾಯ ವೀಚೀತಿ ಅವೀಚಿಜರಾ, ನವಭಾವತೋ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತರಜರಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಪರಿತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ‘‘ಭಿಜ್ಜನ’’ನ್ತಿ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ ಪರಿಭೇದಲಕ್ಖಣಾ। ನಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ಧುವಂ, ರೂಪಂ ಪನ ಖಣಭಙ್ಗಿತಾಯ ಯೇನ ಭಙ್ಗೇನ ನ ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಸೋ ಅನಿಚ್ಚಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ಅನಿಚ್ಚತಾ। ಸಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಂ ರೂಪಂ ವಿನಾಸಭಾವೇನ ಸಂಸೀದನ್ತೀ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಂಸೀದನರಸಾ’’ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಸಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಭಙ್ಗಭಾವತೋ ಖಯವಯಾಕಾರೇನೇವ ಗಯ್ಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಖಯವಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ।

೪೪೫. ಓಜಾಲಕ್ಖಣೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾನುಸಾರಿನೋ ರಸಸ್ಸ ಸಾರೋ ಉಪಥಮ್ಭಬಲಕರೋ ಭೂತನಿಸ್ಸಿತೋ ಏಕೋ ವಿಸೇಸೋ ಓಜಾ। ಕಬಳಂ ಕರೀಯತೀತಿ ಕಬಳೀಕಾರೋ। ಆಹರೀಯತೀತಿ ಆಹಾರೋ, ಕಬಳಂ ಕತ್ವಾ ಅಜ್ಝೋಹರೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ಪನ ಸವತ್ಥುಕಂ ಓಜಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ। ಬಾಹಿರಂ ಆಹಾರಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಏವ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಹಾರೋ ರೂಪಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಸೋ ಪನ ರೂಪಂ ಆಹರತೀತಿ ಆಹಾರೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ರೂಪಾಹರಣರಸೋ’’ತಿ। ತತೋ ಏವ ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪುಪ್ಪಾದನೇನ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಉಪಥಮ್ಭನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ। ಓಜಾಯ ರೂಪಾಹರಣಕಿಚ್ಚಂ ಬಾಹಿರಾಧೀನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆಹರಿತಬ್ಬವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನೋ’’ತಿ।

೪೪೬. ಬಲರೂಪನ್ತಿಆದೀಸು ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಬಲಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಸಮ್ಭವೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ರೋಗೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ‘‘ಜಾತಿ ಸಞ್ಜಾತೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೧೯೧) ವಚನತೋ ಜಾತಿ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತೇಹಿಪಿ ಚತೂಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹಿ ವಿನಾ ಅಭಾವತೋ ಉಪಾದಾಯರೂಪೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏಕಚ್ಚಾನನ್ತಿ ಅಭಯಗಿರಿವಾಸೀನಂ। ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಏವಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಮಿದ್ಧಂ ರೂಪಮೇವ ನ ಹೋತಿ ನೀವರಣೇಸು ದೇಸಿತತ್ತಾ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ನೀವರಣೇಸು ದೇಸನಾ, ತಂ ನ ರೂಪಂ ಯಥಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ। ಸಿಯಾ ಪನೇತಂ ದುವಿಧಂ ಮಿದ್ಧಂ ರೂಪಂ, ಅರೂಪಞ್ಚಾತಿ। ತತ್ಥ ಯಂ ಅರೂಪಂ, ತಂ ನೀವರಣೇಸು ದೇಸಿತಂ ‘‘ನ ರೂಪ’’ನ್ತಿ? ತಂ ನ, ವಿಸೇಸವಚನಾಭಾವತೋ। ನ ಹಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಮಿದ್ಧಂ ನೀವರಣೇಸು ದೇಸಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ದುವಿಧತಂ ಪರಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾಪಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ನೀವರಣಭಾವಂ ನಿವತ್ತೇತುಂ। ಸಕ್ಕಾ ಹಿ ವತ್ತುಂ ‘‘ಯಂ ತಂ ಅರೂಪತೋ ಅಞ್ಞಂ ಮಿದ್ಧಂ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಂ, ತಮ್ಪಿ ನೀವರಣಂ ಮಿದ್ಧಸಭಾವತ್ತಾ ಇತರಂ ಮಿದ್ಧಂ ವಿಯಾ’’ತಿ।

ಭವತು ನೀವರಣಂ, ಕೋ ವಿರೋಧೋತಿ ಚೇ? ನೀವರಣಞ್ಚ ಪಹಾತಬ್ಬಂ। ಪಞ್ಚ ನೀವರಣೇ ಪಹಾಯ ‘‘ಅದ್ಧಾ ಮುನೀಸಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ನತ್ಥಿ ನೀವರಣಾ ತವಾ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೫೪೬) ವಚನತೋ। ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಞ್ಚ ರೂಪಂ ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ನೇವ ದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ? ಚತೂಸು ಭೂಮೀಸು ಕುಸಲಂ, ಚತೂಸು ಭೂಮೀಸು ವಿಪಾಕೋ, ತೀಸು ಭೂಮೀಸು ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ, ರೂಪಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ। ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ನೇವ ದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೪೦೭) ವಚನತೋ। ನ ಚೇತ್ಥ ತದಾರಮ್ಮಣಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ‘‘ರೂಪಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನ ತುಮ್ಹಾಕಂ, ತಂ ಪಜಹಥಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೩೪) ವಿಯ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀನಂ ತಥಾ ಪಹಾನಸ್ಸ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ನ ಮಿದ್ಧಂ ರೂಪಂ। ಯದಿ ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ರೂಪಭಾವಂ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಥ, ಕಥಂ ಭಗವತೋ ನಿದ್ದಾ। ಮಿದ್ಧಞ್ಹಿ ‘‘ನಿದ್ದಾಪಚಲಾಯಿಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಭತ್ತತ್ತಾ ನಿದ್ದಾತಿ? ನ ಮಿದ್ಧಂ ನಿದ್ದಾ, ನಿದ್ದಾಹೇತುಭಾವತೋ ಪನ ತಂ ‘‘ನಿದ್ದಾ’’ತಿ ವಿಭತ್ತಂ ಯಥಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದಿ। ಏವಮ್ಪಿ ನಿದ್ದಾಹೇತುನೋ ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಕಥಂ ಭಗವತೋ ನಿದ್ದಾತಿ? ನಿದ್ದಾ ಭಗವತೋ ಸರೀರಗಿಲಾನಿಯಾ, ನ ಮಿದ್ಧೇನ। ಸಾ ಚ ನತ್ಥೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ‘‘ಪಿಟ್ಠಿ ಮೇ ಆಗಿಲಾಯತಿ, ತಮಹಂ ಆಯಮಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೨) ವಚನತೋ। ನ ಚೇತ್ಥ ಏವಮವಧಾರಣಂ ಮಿದ್ಧಮೇವ ನಿದ್ದಾಹೇತೂತಿ, ನಿದ್ದಾಹೇತು ಏವ ಮಿದ್ಧನ್ತಿ ಏವಮವಧಾರಣಾ। ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಅತ್ಥಿ ನಿದ್ದಾಹೇತು, ಕೋ ಪನ ಸೋತಿ? ಸರೀರಗಿಲಾನಿಯಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿದ್ದಾ ಭಗವತೋ ಸರೀರಗಿಲಾನಿಯಾ, ನ ಮಿದ್ಧೇನಾ’’ತಿ।

ನಿದ್ದಾ ಚ ಭಗವತೋ ನತ್ಥೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ‘‘ಅಭಿಜಾನಾಮಿ ಖೋ ಪನಾಹಂ ಅಗ್ಗಿವೇಸ್ಸನ…ಪೇ॰… ದಿವಾ ಸುಪಿತಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೮೭) ವಚನತೋ। ಇತೋಪಿ ನ ಮಿದ್ಧಂ ರೂಪಂ ಸಮ್ಪಯೋಗವಚನತೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಥಿನಮಿದ್ಧನೀವರಣಂ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣೇನ ನೀವರಣಞ್ಚೇವ ನೀವರಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧೭೬)। ನ ಚೇತ್ಥ ಯಥಾಲಾಭಭವನಂ? ಸಕ್ಕಾ ಪಚ್ಚೇತುಂ ‘‘ಸಕ್ಖರಕಥಲಿಕಮ್ಪಿ ಮಚ್ಛಗುಮ್ಬಮ್ಪಿ ಚರನ್ತಮ್ಪಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೪೯) ವಿಯ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧತಾಯ ರೂಪಭಾವಸ್ಸ। ಸಿದ್ಧೇ ಹಿ ತಸ್ಸ ರೂಪಭಾವೇ ಸಮ್ಭವತೋ ಯಥಾಲಾಭಪಚ್ಚಯೋ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ। ಇತೋಪಿ ನ ರೂಪಂ ಮಿದ್ಧಂ ಆರುಪ್ಪೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ನೀವರಣಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನೀವರಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೩.೮.೮) ಇಮಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಆರುಪ್ಪೇ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಥಿನಮಿದ್ಧನೀವರಣಂ ಉದ್ಧಚ್ಚನೀವರಣಂ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಿತ್ಥಾರೋ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ನ ಮಿದ್ಧಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತಂ ಸುಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಮೇವ।

ಇತರೇಸೂತಿ ಬಲರೂಪಾದೀಸು। ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸಾಪಿ ರೋಗಸ್ಸ ವಿಸಭಾಗಪಚ್ಚಯಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ ಧಾತುಕ್ಖೋಭೋ ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ, ಪಗೇವ ಇತರಸ್ಸ। ಸೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಕಾರಾವತ್ಥಾಠಿತಿಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಸು ಏವ ಸಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೋಗರೂಪಂ ಜರತಾಅನಿಚ್ಚತಾಗಹಣೇನ ಗಹಿತಮೇವಾ’’ತಿ। ಉಪಚಯಸನ್ತತಿಗಹಣೇನ ಗಹಿತಮೇವಾತಿ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ರೂಪುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಉಪಾದಾವತ್ಥಾಯ ಚ ಅಞ್ಞಾ ಜಾತಿ ನಾಮ ನತ್ಥೇವ। ಸಮ್ಭವೋ ಕಾಮಧಾತುಯಂ ಏಕಚ್ಚಿಯಸತ್ತಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೋ ಆಪೋಧಾತುಯಾ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಿಸೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಭವರೂಪಂ ಆಪೋಧಾತುಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಮೇವಾ’’ತಿ। ಕಾಯಬಲಂ ನಾಮ ಅತ್ಥತೋ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಿಸೇಸೋ ತಸ್ಸಾ ವಿಪ್ಫಾರಭಾವತೋ। ಯತೋ ನಂ ‘‘ಪಾಣಬಲ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಬಲರೂಪಂ ವಾಯೋಧಾತುಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಮೇವಾ’’ತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ನೇಸಂ ಅಯಥಾಕ್ಕಮತೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋತಿ? ವಿಸುಂ ನತ್ಥೀತಿ ಕತ್ವಾ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ಅನಾದರದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಮಿದ್ಧಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ವಾ ಮಹಾಪಞ್ಹೋತಿ ಪಠಮಂ ಕತೋ। ತದನುಸಾರೇನ ಪಟಿಲೋಮನಯೇನ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಅಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

‘‘ಇತೀ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಅಟ್ಠವೀಸತಿವಿಧ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ, ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಕ್ಕಮೇನ ಅಟ್ಠವೀಸತಿವಿಧಂ ಹೋತೀತಿ। ಸೋ ಚ ಖೋ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತನಯೇನೇವಾತಿ ಅನೂನತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅನಧಿಕಭಾವೋ ಪನ ದಸ್ಸಿತೋ ಏವ।

೪೪೭. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮರಾಸಿ ಹಿನೋತಿ ಏತೇನ ಪತಿಟ್ಠಹತೀಹಿ ಹೇತು, ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಲೋಭಾದಿಕೋ, ಅಲೋಭಾದಿಕೋ ಚ, ತಾದಿಸೋ ಹೇತು ನ ಹೋತೀತಿ ನಹೇತು। ನಾಸ್ಸ ಹೇತು ಅತ್ಥೀತಿ ಅಹೇತುಕಂ, ಸಹೇತುಕಪಟಿಯೋಗಿಭಾವತೋ ಹೇತುನಾ ಸಹ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಹೇತುಕಮೇವ ಹೇತುನಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತತಾಯ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ। ಧಮ್ಮನಾನತ್ತಾಭಾವೇಪಿ ಹಿ ಸದ್ದತ್ಥನಾನತ್ತೇನ ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನ ದುಕನ್ತರದೇಸನಾ ಹೋತೀತಿ ದುಕಪದವಸೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಪಚ್ಚಯಾಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ಸಹ ಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಂ। ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಲೋಕೇ ನಿಯುತ್ತಂ, ವಿದಿತನ್ತಿ ವಾ ಲೋಕಿಯಂ। ಆ ಭವಗ್ಗಂ, ಆ ಗೋತ್ರಭುಂ ವಾ ಸವನ್ತೀತಿ ಆಸವಾ, ಸಹ ಆಸವೇಹೀತಿ ಸಾಸವಂ, ಆಸವೇಹಿ ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಂಯೋಜನೀಯಂ ಓಘನೀಯಂ ಯೋಗನೀಯಂ ನೀವರಣೀಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಂ ಪರಾಮಟ್ಠಂ ಅಚೇತಸಿಕಂ ಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ನರೂಪಾವಚರಂ ನಅರೂಪಾವಚರಂ ನಅಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಅನಿಯತಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।

ಆಹಿತೋ ಅಹಂ ಮಾನೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಅತ್ತಾ, ಅತ್ತಭಾವೋ। ತಂ ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಾ ಅಜ್ಝತ್ತಾ , ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಧಮ್ಮಾ, ತೇಸು ಭವಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ, ಚಕ್ಖಾದಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ಯಥಾ ವೇನಯಿಕೋತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೧೧; ಪಾರಾ॰ ೮) ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತಭಾವಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕ’’ನ್ತಿ। ಸೇಸಂ ತೇವೀಸತಿವಿಧಂ। ‘‘ತತೋ ಬಾಹಿರತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಲಕ್ಖಣಾಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ। ಘಟ್ಟನವಸೇನಾತಿ ವಿಸಯೀ, ವಿಸಯೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ಸಙ್ಘಟ್ಟನವಸೇನ। ಸೇಸಂ ಸೋಳಸವಿಧಂ। ವಿಪರೀತತ್ತಾತಿ ಘಟ್ಟನವಸೇನ ಅಗಹೇತಬ್ಬತೋ। ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಸಭಾವತ್ತಾತಿ ಸುಖುಮಭಾವೇನ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸಭಾವತ್ತಾ। ಞಾಣಸ್ಸ ಆಸನ್ನೇ ನ ಹೋತೀತಿ ದೂರೇ। ತೇರಸ ಹದಯವತ್ಥುಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ। ಸಭಾವೇನೇವಾತಿ ‘‘ರೂಪಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ರೂಪಸ್ಸ ವಿಕಾರೋ, ರೂಪಸ್ಸ ಉಪಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನೇವ ಕಕ್ಖಳತ್ತಾದಿನಾ ಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ। ಸೇಸಂ ದಸವಿಧಂ। ತಬ್ಬಿಪರೀತತಾಯಾತಿ ಸಭಾವೇನ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಬ್ಬತೋ। ಸೋತಾದೀನಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖುನೋ ವಿಯ ಪಸನ್ನಸಭಾವತ್ತಾ ಏವ ಯಥಾಸಕಂ ವಿಸಯಗ್ಗಹಣಪಚ್ಚಯತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಚಕ್ಖಾದಿ…ಪೇ॰… ಪಸಾದರೂಪ’’ನ್ತಿ। ವಿಪರೀತತ್ತಾತಿ ತಬ್ಬಿಧುರಸಭಾವತ್ತಾ। ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ತಾವ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸು ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಂ ತೇಸಂ ಪಟುಮನ್ದಭಾವಾನುವತ್ತನತೋ, ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯದ್ವಯಸ್ಸ ಸಕಿಚ್ಚೇ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಸಹಜರೂಪಾನುಪಾಲನೇ। ತದುಭಯಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಾತಿ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಮಮೇತಂ ಫಲಂ’’ನ್ತಿ ಕಮ್ಮುನಾ ಗಹಿತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ ಅಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ।

೪೪೮. ಸನಿದಸ್ಸನಕಮ್ಮಜಾದೀನಂ ತಿಕಾನನ್ತಿ ಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಿಕಸ್ಸ, ಕಮ್ಮಜಾದಿತ್ತಿಕಾನಞ್ಚ। ಓಳಾರಿಕೇತಿ ದ್ವಾದಸವಿಧೇ ಓಳಾರಿಕರೂಪೇ। ರೂಪನ್ತಿ ರೂಪಾಯತನಂ। ದಟ್ಠಬ್ಬಭಾವಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಹ ನಿದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಸನಿದಸ್ಸನಂ, ಪಟಿಹನನಭಾವಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಹ ಪಟಿಘೇನಾತಿ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ, ಸನಿದಸ್ಸನಞ್ಚ ತಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಞ್ಚಾತಿ ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಂ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ದಟ್ಠಬ್ಬಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಸನಿದಸ್ಸನಂ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಗೋಚರಭಾವೋವ ದಟ್ಠಬ್ಬಭಾವೋ। ತಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನತೋ ಅನಞ್ಞತ್ತೇಪಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ರೂಪಾಯತನಂ ವಿಸೇಸೇತುಂ ಅಞ್ಞಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹ ನಿದಸ್ಸನೇನ ಸನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ। ಧಮ್ಮಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಹಿ ಏಕೀಭೂತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಯೋ ನಾನತ್ತಕರೋ ವಿಸೇಸೋ, ಸೋ ಅಞ್ಞೋ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಉಪಚರಿತುಂ ಯುತ್ತೋ। ಏವಂ ಹಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾವಬೋಧೋ ಹೋತೀತಿ। ಯೋ ಸಯಂ, ನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತಾನಂ, ಅಸಮ್ಪತ್ತಾನಞ್ಚ ಪಟಿಮುಖಭಾವೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪತನಂ, ಸೋ ಪಟಿಹನನಭಾವೋ, ಯೇನ ಬ್ಯಾಪಾರಾದಿವಿಕಾರಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಹಿತೇಸು ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವಿಸಯೇಸು ವಿಕಾರುಪ್ಪತ್ತಿ। ಸೇಸಂ ಏಕಾದಸವಿಧಂ ಓಳಾರಿಕರೂಪಂ। ತಞ್ಹಿ ಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಾಭಾವತೋ ಅನಿದಸ್ಸನಂ, ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ। ಉಭಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಂ। ಕಮ್ಮತೋ ಜಾತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ಏಕನ್ತಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಅಟ್ಠಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಹದಯಞ್ಚಾತಿ ನವವಿಧಂ ರೂಪಂ, ಯಞ್ಚ ನವವಿಧೇ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನೇ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನವವಿಧಮೇವ ರೂಪನ್ತಿ ಏವಂ ಅಟ್ಠಾರಸವಿಧಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಕಮ್ಮಜಂ। ಯಞ್ಹಿ ಜಾತಞ್ಚ ಯಞ್ಚ ಜಾಯತಿ ಯಞ್ಚ ಜಾಯಿಸ್ಸತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ‘‘ಕಮ್ಮಜ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ದುದ್ಧನ್ತಿ। ತದಞ್ಞಪಚ್ಚಯಜಾತನ್ತಿ ಕಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞಪಚ್ಚಯತೋ ಜಾತಂ ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರಜಂ। ನಕುತೋಚಿಜಾತನ್ತಿ ಲಕ್ಖಣರೂಪಮಾಹ। ವಿಞ್ಞತ್ತಿದ್ವಯಂ, ಸದ್ದೋ, ಆಕಾಸಧಾತು, ಲಹುತಾದಿತ್ತಯಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗರೂಪಾನೀತಿ ಏತಂ ಪಞ್ಚದಸವಿಧಂ ರೂಪಂ ಚಿತ್ತಜಂ। ಆಕಾಸಧಾತು, ಲಹುತಾದಿತ್ತಯಂ, ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗರೂಪಾನೀತಿ ಏತಂ ದ್ವಾದಸವಿಧಂ ರೂಪಂ ಆಹಾರಜಂ। ಏತ್ಥ ಸದ್ದಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತೇರಸವಿಧಂ ರೂಪಂ ಉತುತೋ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಉತುಜಂ। ಸೇಸಂ ಕಮ್ಮಜತಿಕೇ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

೪೪೯. ದಿಟ್ಠಾದಿಚತುಕ್ಕವಸೇನ, ರೂಪರೂಪಾದಿಚತುಕ್ಕವಸೇನ, ವತ್ಥಾದಿಚತುಕ್ಕವಸೇನಾತಿ ಪಾಟೇಕ್ಕಂ ಚತುಕ್ಕಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಯಂ ರೂಪಾಯತನಂ ಅದಕ್ಖಿ ಯಂ ಪಸ್ಸತಿ ಯಂ ದಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ ಯಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ದಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ದಿಟ್ಠಸಭಾವಾನಾತಿವತ್ತನತೋ ಯಥಾ ದುದ್ಧನ್ತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ದಸ್ಸನವಿಸಯತ್ತಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ। ಸವನವಿಸಯತ್ತಾತಿ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ। ಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬತ್ತಯನ್ತಿ ಗನ್ಧೋ ರಸೋ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಏತಂ ತಯಂ। ಮುತಂ ನಾಮ ಮುತ್ವಾ ಪತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮ್ಪತ್ತಗ್ಗಾಹಕಇನ್ದ್ರಿಯವಿಸಯತ್ತಾ’’ತಿ।

ಕಿಮಿದಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ನಾಮಾತಿ? ಪಥವೀತೇಜೋವಾಯೋಧಾತುತ್ತಯಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಆಪೋಧಾತು ಅಗ್ಗಹಿತಾ, ನನು ಸೀತತಾ ಫುಸಿತ್ವಾ ಗಯ್ಹತಿ, ಸಾ ಚ ಆಪೋಧಾತೂತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಗಯ್ಹತಿ, ನ ಪನ ಸಾ ಆಪೋಧಾತು। ಕಿಞ್ಚರಹೀತಿ? ತೇಜೋಧಾತು ಏವ। ಮನ್ದೇ ಹಿ ಉಣ್ಹಭಾವೇ ಸೀತಬುದ್ಧಿ। ನ ಹಿ ಸೀತಂ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಗುಣೋ ಅತ್ಥಿ, ಕೇವಲಂ ಪನ ಉಣ್ಹಭಾವಸ್ಸ ಮನ್ದತಾಯ ಸೀತತಾಭಿಮಾನೋ। ಕಥಮೇತಂ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ಅನವಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಸೀತಬುದ್ಧಿಯಾ ಯಥಾ ಪಾರಾಪಾರೇ। ತಥಾ ಹಿ ಘಮ್ಮಕಾಲೇ ಆತಪೇ ಠಿತಾನಂ ಛಾಯಂ ಪವಿಟ್ಠಾನಂ ಸೀತಬುದ್ಧಿ ಹೋತಿ, ತತ್ಥೇವ ಪನ ಪಥವೀಗಬ್ಭತೋ ಉಟ್ಠಿತಾನಂ ಉಣ್ಹಬುದ್ಧಿ। ಯದಿ ಹಿ ಸೀತತಾ ಆಪೋಧಾತು ಸಿಯಾ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಲಾಪೇ ಉಣ್ಹಭಾವೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪಲಬ್ಭೇಯ್ಯ, ನ ಚ ಉಪಲಬ್ಭತಿ। ತಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ನ ಆಪೋಧಾತು ಸೀತತಾತಿ । ಇದಞ್ಚ ಭೂತಾನಂ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗವುತ್ತಿತಂ ಇಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಉತ್ತರಂ, ಅನಿಚ್ಛನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ಭೂತಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಲಾಪೇ ಕಿಚ್ಚದಸ್ಸನೇನ ಸಭಾಗವುತ್ತಿತಾಯ ಸಾಧಿತಾಯ ಉತ್ತರಮೇವ। ಯೇ ಪನ ‘‘ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಲಕ್ಖಣಂ ಸೀತತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಇದಮೇವ ಉತ್ತರಂ। ಯದಿ ಹಿ ವಾಯೋಧಾತು ಸೀತತಾ ಸಿಯಾ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಲಾಪೇ ಉಣ್ಹಭಾವೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸೀತತಾ ಉಪಲಬ್ಭೇಯ್ಯ, ನ ಚ ಉಪಲಬ್ಭತಿ। ತಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ನ ವಾಯೋಧಾತು ಸೀತತಾತಿ। ಯೇಸಂ ಪನ ದ್ರವತಾ ಆಪೋಧಾತು, ಸಾ ಚ ಫುಸಿತ್ವಾ ಗಯ್ಹತೀತಿ ದಸ್ಸನಂ। ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಾ ‘‘ದ್ರವಭಾವೋಪಿ ಫುಸೀಯತೀತಿ ಆಯಸ್ಮನ್ತಾನಂ ಅಧಿಮಾನಮತ್ತಂ ಸಣ್ಠಾನಂ ವಿಯಾ’’ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪುರಾತನೇಹಿ –

‘‘ದ್ರವತಾ ಸಹವುತ್ತೀನಿ, ತೀಣಿ ಭೂತಾನಿ ಸಮ್ಫುಸಂ।

‘ದ್ರವತಂ ಸಮ್ಫುಸಾಮೀ’ತಿ, ಲೋಕೋಯಮಭಿಮಞ್ಞತಿ॥

‘‘ಫುಸಂ ಭೂತಾನಿ ಸಣ್ಠಾನಂ, ಮನಸಾ ಗಣ್ಹತೇ ಯಥಾ।

‘ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಫುಸಾಮೀ’ತಿ, ಞಾತಬ್ಬಾ ದ್ರವತಾ ತಥಾ’’ತಿ॥

ಸೇಸನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ರೂಪಾದಿಸತ್ತವಿಧಂ ರೂಪಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ಏಕವೀಸತಿವಿಧಂ ರೂಪಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇವಾತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇವ। ಅವಧಾರಣೇನ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಮ್ಪಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತೇ ನಿಯಮಾಭಾವತೋ ನ ವಿಞ್ಞಾತರೂಪತಾತಿ ಸಙ್ಕರಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ।

ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಂ ಪನೇತ್ಥ ರೂಪರೂಪಂ ನಾಮಾತಿ ಯದೇತ್ಥ ಅಟ್ಠವೀಸತಿವಿಧೇ ರೂಪೇ ‘‘ನಿಪ್ಫನ್ನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ರೂಪಂ, ತದೇವ ರೂಪಲಕ್ಖಣಯೋಗತೋ ರೂಪಂ। ರುಪ್ಪನಂ ರೂಪಂ, ತಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಯಥಾ ಅರಿಸಸೋತಿ, ರೂಪಗುಣಯೋಗತೋ ವಾ ಯಥಾ ನೀಲಗುಣಯೋಗತೋ ನೀಲಂ ವತ್ಥನ್ತಿ। ಸ್ವಾಯಂ ರೂಪಸದ್ದೋ ರುಳ್ಹಿಯಾ ಅತಂಸಭಾವೇಪಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅಪರೇನ ರೂಪಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪರೂಪ’’ನ್ತಿ ಯಥಾ ತಿಲತೇಲಂ, ದುಕ್ಖದುಕ್ಖನ್ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೫೩೯) ಚ, ರುಪ್ಪನಸಭಾವಂ ರೂಪನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯದಿ ಏವಂ, ಆಕಾಸಧಾತುಆದೀನಂ ಕಥಂ ರೂಪಭಾವೋತಿ? ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದವಿಕಾರಲಕ್ಖಣಭಾವತೋ ತಗ್ಗತಿಕಮೇವಾತಿ ‘‘ರೂಪ’’ನ್ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ।

ವಸನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವತ್ಥು, ಚಿತ್ತತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಆಧಾರಭೂತಂ ರೂಪಂ। ತಂ ಪನ ಛಬ್ಬಿಧಂ। ತತ್ಥ ಹದಯರೂಪಂ ವತ್ಥು ಏವ ಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ। ನ ದ್ವಾರಂ ಅಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಚಕ್ಖಾದಿ ವಿಯ। ಯಥಾ ಹಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀನಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ದ್ವಾರಂ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಹದಯವತ್ಥು। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಹದಯರೂಪಂ ನಾಮ, ತಂ ವತ್ಥು, ನ ದ್ವಾರ’’ನ್ತಿ। ವಿಞ್ಞತ್ತಿದ್ವಯಂ ದ್ವಾರಂ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಭಾವತೋ। ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ನ ವತ್ಥು। ಪಸಾದರೂಪಂ ವತ್ಥು ಚೇವ ಅತ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಕಸ್ಸ, ದ್ವಾರಞ್ಚ ಅಞ್ಞನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದಿಕಸ್ಸ। ಸೇಸಂ ಏಕವೀಸತಿವಿಧಂ ರೂಪಂ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯತೋ ನೇವ ವತ್ಥು ನ ಚ ದ್ವಾರಂ।

೪೫೦. ಏಕತೋ ಏವ ಜಾತಂ ಏಕಜಂ। ನನು ಚ ಏಕತೋ ಏವ ಪಚ್ಚಯತೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ರೂಪಜನಕಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕತೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನ ಹಿ ರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿ ರೂಪಜನಕತೋ ಅಞ್ಞಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಅಪೇಕ್ಖತಿ। ದ್ವಿಜನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇಮೇಸನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಭೇದಾನಂ ವಸೇನ। ಕಮ್ಮಜಮೇವಾತಿ ಕಮ್ಮತೋ ಏವ ಜಾತಂ। ಚಿತ್ತಜಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಚಿತ್ತತೋ ಚ ಉತುತೋ ಚ ಜಾತನ್ತಿ ಕಾಲೇನ ಚಿತ್ತತೋ, ಕಾಲೇನ ಉತುತೋತಿ ಏವಂ ಚಿತ್ತತೋ ಚ ಉತುತೋ ಚ ಜಾತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಂ ದ್ವಿಜಂ ದ್ವೀಹಿ ಜಾತನ್ತಿ। ಪರತೋ ದ್ವೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸದ್ದಾಯತನಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ಚಿತ್ತಜಂ ಸದ್ದಾಯತನಂ, ತಂ ಸವಿಞ್ಞತ್ತಿಕಮೇವಾತಿ ಏಕೇ। ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಕೋಪಿ ಅತ್ಥಿ ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರಸದ್ದೋತಿ ಪೋರಾಣಾ।

ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರಸದ್ದೋ ನ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ ಹಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಿನಾಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ। ನ ಹಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ‘‘ಕಾಯವಾಚಾಯ ವಿಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇನ ಸದ್ದೇನ ಸಹ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಚಿತ್ತಜೇನಾಪಿ ಸದ್ದನವಕೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಸೋ ಚ ವಾದೋ ‘‘ಸದ್ದೋ ಚ ಹೋತಿ, ನ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಚಾ’’ತಿ ವಿರುದ್ಧಮೇವೇತನ್ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಕಾರೇಹಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ। ಅಪರೇ ಪನ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಂ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ಕಥಂ? ‘‘ಜಿವ್ಹಾತಾಲುಚಲನಾದಿಕಂ ವಿತಕ್ಕಸಮುಟ್ಠಿತಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಹಜಮೇವ ಸುಖುಮಸದ್ದಂ ದಿಬ್ಬಸೋತೇನ ಸುತ್ವಾ ಆದಿಸತೀ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ, ಪಟ್ಠಾನೇ ಚ ಓಳಾರಿಕಂ ಸದ್ದಂ ಸನ್ಧಾಯ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರಸದ್ದಸ್ಸ ಅಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ ವುತ್ತಾತಿ। ತಂ ಚತುಜಂ। ಅವಸೇಸನ್ತಿ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗರೂಪೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಆಕಾಸಧಾತುಮಾಹ।

ಲಕ್ಖಣರೂಪಂ ಪನ ನಕುತೋಚಿಜಾತನ್ತಿ ಕುತೋಚಿಪಿ ಪಚ್ಚಯತೋ ನ ಜಾತಂ, ನಾಪಿ ಸಯಮೇವ ಜಾತಂ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಿನಾ ಸಯಮೇವ ಜಾತಸ್ಸ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಭಾವತೋ। ಕಥಂ ಪನೇತಂ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ ಲಕ್ಖಣರೂಪಂ ನ ಜಾಯತೀತಿ? ಲಕ್ಖಣಾಭಾವತೋ। ಉಪ್ಪತ್ತಿಮನ್ತಾನಂ ಹಿ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಂ ಜಾತಿಆದೀನಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಜಾತಿಆದೀನಂ। ತಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಮೇತಂ ಜಾತಿಆದೀನಿ ನ ಜಾಯನ್ತೀತಿ। ಸಿಯಾ ಪನೇತಂ ‘‘ಜಾತಿಆದೀನಂ ಜಾತಿಆದೀನಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ವಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ? ತಂ ನ, ಕಸ್ಮಾ? ತಥಾ ಸತಿ ಅನವಟ್ಠಾನಾಪತ್ತಿತೋ। ಯದಿ ಹಿ ಜಾತಿಆದೀನಿ ಜಾತಿಆದಿಮನ್ತಾನಿ ಸಿಯುಂ, ತಾನಿಪಿ ಜಾತಿಆದಿಮನ್ತಾನಿ, ತಾನಿಪಿ ಜಾತಿಆದಿಮನ್ತಾನೀತಿ ಅನವಟ್ಠಾನಮೇವ ಆಪಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸುಟ್ಠು ವುತ್ತಂ ‘‘ಜಾತಿಆದೀನಿ ನ ಜಾಯನ್ತೀ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಅತ್ಥಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಪರಿಪಾಕಭೇದಮತ್ತಂ ಇತರದ್ವಯ’’ನ್ತಿ, ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

ತತ್ಥ ‘‘ಉಪ್ಪಾದೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಜರಾಮರಣಾಭಾವಮಾಹ। ಅಸತಿ ಉಪ್ಪಾದೇ ಕುತೋ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಮತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಭಾವಮ್ಪಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಜಾತಿಯಾ ಕುತೋಚಿ ಜಾತತಾವಚನಂ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಕಿಚ್ಚಾನುಭಾವಕ್ಖಣೇ ದಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಯೇ ತೇ ಚಿತ್ತಾದಯೋ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಂ ರೂಪಾನಂ ಜನಕಪಚ್ಚಯಾ, ತೇಸಂ ತದುಪ್ಪಾದನಂ ಪತಿ ಅನುಪರತಬ್ಯಾಪಾರಾನಂ ಯೋ ಸೋ ಪಚ್ಚಯಭಾವೂಪಲಕ್ಖಣೀಯೋ ಕಿಚ್ಚಾನುಭಾವಕ್ಖಣೋ, ತದಾ ಜಾಯಮಾನಾನಂ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಕಾರಭಾವೇನ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವೇನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಜಾತಿಯಾ ಕುತೋಚಿ ಪಚ್ಚಯತೋ ಜಾತತ್ತಂ ಪಾಳಿಯಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ಯಥಾ ತಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನತಾದಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಆದೀನಂ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಹಿ ರೂಪಾದಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೂಪಗಮನಕ್ಖಣೇ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಾ ರೂಪಾದಯೋ ತತೋ ಪುರೇ, ಪಚ್ಛಾ ಚ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನಾ ತತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಜಾತಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಯದಿ ಏವಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಜಾತಿಯಾ ಕುತೋಚಿ ಜಾತತಾ ಸಿದ್ಧಾ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ವೇನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲವಸೇನಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ ಜಾಯಮಾನಧಮ್ಮವಿಕಾರಭಾವೇನ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ। ಯದಿ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ವಿಯ ಉಪಲಬ್ಭೇಯ್ಯ ಜಾತಿ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೋವ ತಸ್ಸಾ ಕುತೋಚಿ ಜಾತಭಾವೋ, ನ ಏವಮುಪಲಬ್ಭತಿ, ಅಥ ಖೋ ವಿಕಾರಭಾವೇನ। ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ವೇನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲವಸೇನಾ’’ತಿ।

ತದಾ ಕಿರ ಸೋತೂನಂ ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ‘‘ಅಯಂ ಜಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಭವೋ, ಸಯಞ್ಚ ನ ಕುತೋಚಿ ಜಾಯತಿ ಯಥಾ ತಂ ಪಕತಿವಾದೀನಂ ಪಕತೀ’’ತಿ, ತಂ ನೇಸಂ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹಂ ವಿಧಮೇನ್ತೋ ಸತ್ಥಾ ‘‘ಉಪಚಯೋ ಸನ್ತತೀ’’ತಿ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಕುತೋಚಿ ಪಚ್ಚಯತೋ ಜಾತಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇಸಿ, ನ ಪನ ಜರಾಮರಣಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಕಿಚ್ಚಾನುಭಾವಕ್ಖಣೇ ಅದಸ್ಸನತೋ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ‘‘ಜರಾಮರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦) ವುತ್ತಂ? ಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಿಪಾಕಭಙ್ಗತಾಯ ತೇಸು ಸನ್ತೇಸು ಹೋನ್ತಿ, ನ ಅಸನ್ತೇಸು। ನ ಹಿ ಅಜಾತಂ ಪರಿಪಚ್ಚತಿ, ಭಿಜ್ಜತಿ ವಾ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಜರಾಮರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦) ಪರಿಯಾಯೇನ ಸುತ್ತೇಸು ವುತ್ತಂ। ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಕಾಮಭವಾದೀಸು ಕಮ್ಮಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ಯೋನಿವಿಭಾಗತೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ, ಪವತ್ತಿಯಞ್ಚ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಭೇದೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಸೋ ಪರತೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕಥಾಯಂ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ನ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।

ಇತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖವಣ್ಣನಾ।

ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೫೧. ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನದೀಪಕೇನ ಪದದ್ವಯೇನ ವೇದಯಿತಸ್ಸ ಬಹುಭೇದತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ರಾಸಟ್ಠಂ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇತಿ। ವೇದಯಿತಂ ಆರಮ್ಮಣರಸಾನುಭವನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಂ। ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಧಮ್ಮಜಾತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಪುಬ್ಬೇ ವಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ಅಧಿಕಾರತೋ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಏಕತೋ ಕತ್ವಾತಿ ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಂ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಬುದ್ಧಿಯಾ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ। ಏವಞ್ಹಿ ರಾಸಟ್ಠಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ। ನೀಲಾದಿಭೇದಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸಞ್ಜಾನನಂ, ‘‘ನೀಲಂ ಪೀತಂ ದೀಘಂ ರಸ್ಸ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೬೧೫) ಚ ಆದಿನಾ ಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಜಾನನಂ ಗಹಣಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ। ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಂ ಆಯೂಹನಂ ಬ್ಯಾಪಾರಾಪತ್ತಿ, ಅಭಿಸನ್ದಹನಂ ವಾ, ಉಭಯಥಾಪಿ ಚೇತನಾಪಧಾನತಾಯ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಂ ವಿಭಜನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಚೇತನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೨೧) ಚೇತನಾವ ವಿಭತ್ತಾ। ಮಿನಿತಬ್ಬವತ್ಥುಂ ನಾಳಿಯಾ ಮಿನಮಾನೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಯೇನ ಸಞ್ಜಾನನಾಕಾರವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಆಕಾರೇನ ವಿಸಯಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಂ ಆರಮ್ಮಣೂಪಲದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಜಾನನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ। ಇತರೇ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಭಾವತೋ, ಸಮಾನಜಾತಿಆದಿವಿಭಾಗತೋ ಚ।

ಅತ್ತನಾ ‘‘ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸುತ್ತೇನ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಪವತ್ತಿಮತ್ತಮೇತಂ, ಯದಿದಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ ಭಾವಸಾಧನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಧಮ್ಮಸಭಾವಾ ವಿನಿಮುತ್ತೋ ಕೋಚಿ ಕತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ಕತ್ತುಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಂ ವಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತದೇವ ಚಿನ್ತನಾದಿಅತ್ಥೇನ ಚಿತ್ತಂ, ಮನನಟ್ಠೇನ ಮನೋತಿ ಪರಿಯಾಯತೋಪಿ ನಂ ಬೋಧೇತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಖನ್ಧತೋ, ಭೇದತೋ, ಪರಿಯಾಯತೋ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಭಾವಿತಂ ಹೋತಿ।

ಜಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಸದಿಸಾಪಿ ಸದಿಸಾಕಾರಾತಿ ಜಾತಿ, ಸಮಾನಾಕಾರೋ। ಸಾ ಪನಾಯಂ ಜಾತಿ ಕಾಮಂ ಅನೇಕವಿಧಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ, ತಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಮೇವ ಪನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕುಸಲಂ, ಅಕುಸಲಂ, ಅಬ್ಯಾಕತಞ್ಚಾ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ಕುಸಲಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಂ। ಕೋಯಂ ಕುಸಲಟ್ಠೋ ನಾಮ? ಆರೋಗ್ಯಟ್ಠೋ ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೋ ಸುಖವಿಪಾಕಟ್ಠೋ। ಆರೋಗ್ಯಟ್ಠೇನಾಪಿ ಹಿ ಕುಸಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ನು ಭೋತೋ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಜಾ॰ ೧.೧೫.೧೪೬; ೨.೨೦.೧೨೯)। ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೇನಾಪಿ ‘‘ಕತಮೋ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಕುಸಲೋ ಕಾಯಸಮಾಚಾರೋ? ಯೋ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ , ಅನವಜ್ಜೋ ಕಾಯಸಮಾಚಾರೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೩೬೧)। ಸುಖವಿಪಾಕಟ್ಠೇನಾಪಿ ‘‘ಕುಸಲಾನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾದಾನಹೇತೂ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೮೦)। ಕುಸಲಚಿತ್ತಞ್ಹಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಚೇತಸಿಕರೋಗಾನಂ ಅವಜ್ಜಸಭಾವಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ, ಸುಖವಿಪಾಕವಿಪಚ್ಚನತೋ ಚ ಅರೋಗಂ, ಅನವಜ್ಜಂ, ಸುಖವಿಪಾಕಞ್ಚಾತಿ।

ಸದ್ದತ್ಥತೋ ಪನ ಕುಚ್ಛಿತೇ ಪಾಪಧಮ್ಮೇ ಸಲಯತಿ ಚಲಯತಿ ಕಮ್ಮೇತಿ ವಿದ್ಧಂಸೇತೀತಿ ಕುಸಲಂ। ಕುಚ್ಛಿತೇನ ವಾ ಆಕಾರೇನ ಸಯನ್ತೀತಿ ಕುಸಾ, ಪಾಪಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಕುಸೇ ಲುನಾತಿ ಛಿನ್ದತೀತಿ ಕುಸಲಂ। ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ವಾ ಸಾನತೋ ತನುಕರಣತೋ ಞಾಣಂ ಕುಸಂ ನಾಮ, ತೇನ ಲಾತಬ್ಬಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಕುಸಲಂ। ಯಥಾ ವಾ ಕುಸೋ ಉಭಯಭಾಗಗತಂ ಹತ್ಥಪದೇಸಂ ಲುನಾತಿ, ಏವಮಿದಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ಉಭಯಭಾಗಗತಂ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ ಲುನಾತಿ ಛಿನ್ದತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕುಸೋ ವಿಯ ಲುನಾತೀತಿ ಕುಸಲಂ। ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ವಾ ಸಾವಜ್ಜಧಮ್ಮಾನಂ ಸಲನತೋ ಸಂವರಣತೋ ಕುಸಲಂ। ಕುಸಲಧಮ್ಮವಸೇನ ಹಿ ಅಕುಸಲಾ ಪವತ್ತಿನಿವಾರಣೇನ, ಅಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವಾಪಾದನೇನ ಚ ಮನಚ್ಛಟ್ಠೇಸು ದ್ವಾರೇಸು ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಂವುತಾ ಪಿಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಕುಚ್ಛಿತೇ ವಾ ಪಾಪಧಮ್ಮೇ ಸಲಯತಿ ಕಮ್ಪೇತಿ ಅಪನೇತೀತಿ ಕುಸಲಂ। ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ ಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಾನತೋ ನಿಸಾನತೋ ತೇಜನತೋ ಕುಸಾ, ದೋಸಲೋಭಾದಯೋ। ದೋಸಾದೀನಞ್ಹಿ ವಸೇನ ಚೇತನಾಯ ತಿಕ್ಖಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತಾ, ತೇ ಕುಸೇ ಲುನಾತಿ ಛಿನ್ದತೀತಿ ಕುಸಲಂ। ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ವಾ ಸಾನತೋ ಅನ್ತಕರಣತೋ ವಿನಾಸನತೋ ಕುಸಾನಿ, ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಿ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ತೇಹಿ ಲಾತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಕುಸಲಂ। ‘‘ಕು’’ ಇತಿ ವಾ ಭೂಮಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ತಂಸದಿಸಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಸ್ಸ ರೂಪಾರೂಪಪ್ಪಬನ್ಧಸ್ಸ ಸಮ್ಪತಿ, ಆಯತಿಞ್ಚ ಅನುದಹನೇನ ವಿನಾಸನತೋ ಕುಂ ಸಿಯನ್ತೀತಿ ಕುಸಾ, ರಾಗಾದಯೋ, ತೇ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಲವನತೋ ಛಿನ್ದನತೋ ಕುಸಲಂ। ಪಯೋಗಸಮ್ಪಾದಿತಾ ಹಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೀತಿ।

ನ ಕುಸಲನ್ತಿ ಅಕುಸಲಂ, ಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಕುಸಲನ್ತಿ ಹಿ ಕುಸಲಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಅಕುಸಲಪದಸ್ಸ ಅವಯವಭೇದೇನ ಅತ್ಥೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಯಥಾ ಯಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ನ ಅರೋಗಂ, ನ ಅನವಜ್ಜಂ, ನ ಸುಖವಿಪಾಕಂ, ನ ಚ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಂ, ತಂ ಅಕುಸಲನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಯಂ ನ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಸಲನಸಭಾವಂ, ನ ಕುಸಾನಂ ಲವನಸಭಾವಂ, ನ ಕುಸೇನ ಕುಸೇಹಿ ವಾ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಂ, ನ ಚ ಕುಸೋ ವಿಯ ಲವನಕಂ, ತಂ ಅಕುಸಲಂ ನಾಮಾತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಕುಸಲಂ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭೂತಂ, ಯತೋ ಚೇತಸಿಕರೋಗಪಟಿಪಕ್ಖಾದಿಭಾವತೋ ಅರೋಗಾದಿಪರಿಯಾಯೇನಪಿ ಬೋಧಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಕುಸಲಂ ಪನ ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭೂತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ತಂ ಪನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪಹಾಯಕಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇನೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

ನ ಬ್ಯಾಕತನ್ತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಭಾವೇನ ಅಕಥಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಕುಸಲಭಾವೋ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಟ್ಠೋ। ಅಕುಸಲಭಾವೋ ಸಾವಜ್ಜದುಕ್ಖವಿಪಾಕಟ್ಠೋ, ತದುಭಯಭಾವೇನ ಅವುತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏತೇನೇವ ಅರೋಗಸರೋಗಾದಿಭಾವೇನ ಚ ಅವುತ್ತತಾ ವಣ್ಣಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಕುಸಲಂ ಅಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ಚ ವತ್ವಾ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಭಾವೇನೇವ ಅವುತ್ತತಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ನ ಪಕಾರನ್ತರೇನ। ಅವುತ್ತತಾ ಚೇತ್ಥ ನ ತಥಾ ಅವತ್ತಬ್ಬತಾಮತ್ತೇನ, ಅಥ ಖೋ ತದುಭಯವಿನಿಮುತ್ತಸಭಾವತಾಯ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹೇತಂ ‘‘ಅವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।

೪೫೨. ಭೂಮಿಭೇದತೋತಿ ಭವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮಾತಿ ಭೂಮಿ, ಠಾನಂ, ಅವತ್ಥಾ ಚ। ಅವತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ಅವತ್ಥಾವನ್ತಾನಂ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ಗಯ್ಹತಿ, ಏವಂ ನೇಸಂ ಸುಖಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ । ತತ್ಥ ಲೋಕಿಯಾ ಭೂಮಿ ಠಾನವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಲೋಕುತ್ತರಾ ಅವತ್ಥಾವಸೇನ। ಲೋಕಿಯಾ ವಾ ಠಾನಾವತ್ಥಾವಸೇನ, ಲೋಕುತ್ತರಾ ಅವತ್ಥಾವಸೇನೇವ। ಕಾಮಾವಚರನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ಥುಕಾಮೋ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋತಿ ದ್ವೇ ಕಾಮಾ। ತೇಸು ವತ್ಥುಕಾಮೋ ವಿಸೇಸತೋ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ಕಾಮೀಯನ್ತೀತಿ, ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ತಣ್ಹಾ ಕಾಮೇತೀತಿ। ತೇ ದ್ವೇಪಿ ಸಹಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಯತ್ಥ ಅವಚರನ್ತಿ, ತಂ ಕಾಮಾವಚರಂ। ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ? ಏಕಾದಸವಿಧೋ ಕಾಮಭವೋ। ಇದಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ತತ್ಥ ಅವಚರತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಕಾಮಾವಚರಂ ಏಕಸ್ಸ ಅವಚರಸದ್ದಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ। ಏವಂ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಾನಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ ರೂಪತಣ್ಹಾ ರೂಪಂ, ಅರೂಪತಣ್ಹಾ ಅರೂಪನ್ತಿ ಕತ್ವಾ। ಅಥ ವಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಕಾಮೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ಅವಚರತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಅವಚರಂ, ಕಾಮಸ್ಸ ಅವಚರಂ ಕಾಮಾವಚರಂ। ಏವಂ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಾನಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಲೋಕತೋ ಉತ್ತರತೀತಿ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಇತರಂ ಪನ ಲೋಕತೋ ಉತ್ತಿಣ್ಣನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಂ।

ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಸಙ್ಖಾರಭೇದತೋತಿ ಏತ್ಥ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಭೇದೋ ತಾವ ಯುತ್ತೋ ತೇಸಂ ಭಿನ್ನಸಭಾವತ್ತಾ, ಞಾಣಸಙ್ಖಾರಭೇದೋ ಪನ ಕಥನ್ತಿ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ ಞಾಣಸಙ್ಖಾರಕತೋ ಭೇದೋಞಾಣಸಙ್ಖಾರಭೇದೋ, ಸೋ ಚ ತೇಸಂ ಭಾವಾಭಾವಕತೋತಿ ಕತ್ವಾ। ಸೋಭನಂ ಮನೋ, ಸುನ್ದರಂ ವಾ ಮನೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸುಮನೋ, ಸುಮನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಮಾನಸಿಕಸುಖಾ ವೇದನಾ ರುಳ್ಹಿಯಾ, ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಭಙ್ಗಾ ಸಹಗತಂ ಪವತ್ತಂ ಸಂಸಟ್ಠಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತತಾ ಚಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಹೋತಿ। ನನು ಚ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಲೋಭಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಕಥಂ ತತ್ಥ ಕುಸಲಂ ಹೋತೀತಿ? ನಯಿದಮೇಕನ್ತಿಕಂ ಇಟ್ಠೇಪಿ ಆಭೋಗಾದಿವಸೇನ ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ಚತುಸಮ್ಪತ್ತಿಚಕ್ಕಸಮಾಯೋಗಾದಿವಸೇನ ಯೋನಿಸೋವ ಆಭೋಗೋ ಹೋತಿ, ಕುಸಲಮೇವ ಚ ಮಯಾ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಕುಸಲಕರಣೇ ಚಿತ್ತಂ ನಿಯಮಿತಂ, ಅಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಕುಸಲಕರಣೇ ಏವ ಪರಿಣಾಮಿತಂ, ಅಭಿಣ್ಹಕರಣವಸೇನ ಚ ಸಮುದಾಚರಿತಂ, ತಸ್ಸ ಇಟ್ಠೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಲೋಭಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನ ಲೋಭಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ।

ಞಾಣೇನ ಸಮಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ। ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಯೋ ಏವ ಚೇತ್ಥ ಪಕಾರಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮೂಪಪತ್ತಿಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕಕಿಲೇಸದೂರೀಭಾವಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾಯ ಕಾರಣಂ। ಯೋ ಹಿ ಪರೇಸಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಅನವಜ್ಜಾನಿ ಸಿಪ್ಪಾಯತನಕಮ್ಮಾಯತನವಿಜ್ಜಟ್ಠಾನಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪೇತೀತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಪಞ್ಞಾಸಂವತ್ತನಿಯಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜೇ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪಪತ್ತಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಸುಖಿನೋ ಧಮ್ಮಪದಾ ಪ್ಲವನ್ತಿ, ದನ್ಧೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತುಪ್ಪಾದೋ, ಅಥ ಖೋ ಸೋ ಸತ್ತೋ ಖಿಪ್ಪಂಯೇವ ವಿಸೇಸಭಾಗೀ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೯೧) ಹೋತೀ’’ತಿ। ತಥಾ ಪಞ್ಞಾದಸಕಪತ್ತಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕುಸಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯೇನ ಪನ ಕಿಲೇಸಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾ, ತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸದೂರೀಭಾವಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಯೋಗಾ ವೇ ಜಾಯತೇ ಭೂರಿ, ಅಯೋಗಾ ಭೂರಿಸಙ್ಖಯೋ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೮೨)। ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪರಸ್ಸ ವಾ ಸಮುಸ್ಸಾಹಜನಿತಂ ಚಿತ್ತಪಯೋಗಸಙ್ಖಾತಂ ಸಙ್ಖರಣಂ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಸೋ ಏತಸ್ಸ ನತ್ಥೀತಿ ಅಸಙ್ಖಾರಂ। ತೇನ ಪನ ಸಹ ಸಙ್ಖಾರೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಸಙ್ಖಾರಂ। ಞಾಣೇನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ವಿರಹಿತನ್ತಿ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ। ವಿಪ್ಪಯೋಗೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಞಾಣಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಉಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ವೇದಯಮಾನಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ ಮಜ್ಝತ್ತತಾಕಾರಸಣ್ಠಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಉಪೇತಾ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಅವಿರುದ್ಧಾ ಇಕ್ಖಾ ಅನುಭವನನ್ತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ। ಅಥ ವಾ ಇಟ್ಠೇ ಚ ಅನಿಟ್ಠೇ ಚ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಕ್ಖಪಾತಾಭಾವೇನ ಉಪಪತ್ತಿತೋ ಯುತ್ತಿತೋ ಇಕ್ಖತಿ ಅನುಭವತೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ತಾಯ ಸಹಗತನ್ತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ।

ಏವಂ ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯದಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ದೇಸಕಾಲಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಹೇತುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಞ್ಞಗ್ಗಹಣೇನ ಸದ್ಧಾಬಹುಲತಾ, ವಿಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿತಾ, ಕುಸಲಕಿರಿಯಾಯ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವಿತಾ, ಸೋಮನಸ್ಸಪಟಿಸನ್ಧಿಕತಾ, ಏಕಾದಸ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಟ್ಠಾನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ। ಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನ ಕೇವಲಂ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಯಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೪೧; ೨.೯೫) ನವನ್ನಂಯೇವ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿವತ್ಥೂನಂ ಗಹಣಂ, ಅಥ ಖೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಟ್ಠಾನಿಯಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪುರಕ್ಖತ್ವಾತಿ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ। ತಞ್ಚ ಖೋ ಸಹಜಾತಪುಬ್ಬಙ್ಗಮವಸೇನ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಪ॰ ೧-೨) ವಿಯ ಸಮ್ಪಯೋಗಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಅಸಂಸೀದನ್ತೋತಿ ಸಿಲೋಕಮಚ್ಛರಿಯಾದಿವಸೇನ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯಂ ಸಂಸೀದಂ ಸಙ್ಕೋಚಂ ಅನಾಪಜ್ಜನ್ತೋ, ತೇನ ಮುತ್ತಚಾಗತಾದಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅನುಸ್ಸಾಹಿತೋತಿ ಕೇನಚಿಪಿ ನ ಉಸ್ಸಾಹಿತೋ। ಸರಸತೋ ಹಿ ಪುಞ್ಞಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನಮಿದಂ। ಪರೇಹೀತಿ ಪನ ಪಾಕಟುಸ್ಸಾಹನದಸ್ಸನಂ।

ದಾನಾದೀನೀತಿ ದಾನಂ ಸೀಲಂ ಯಾವ ದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ದಾನಾದೀನಿ ದಸ ಪುಞ್ಞಾನಿ, ದಾನಾದೀನೀತಿ ವಾ ದಾನಸೀಲಭಾವನಾಮಯಾನಿ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಸತ್ತನ್ನಂ ಏತ್ಥೇವನ್ತೋಗಧತ್ತಾ। ಯತ್ಥ ಸಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಂ ಸನ್ತಾನಂ ಪುನನ್ತಿ, ಪುಜ್ಜಂ ಭವಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೀತಿ ವಾ ಪುಞ್ಞಾನಿ। ಅಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಚೇತನಾಸಮಙ್ಗಿನೋ। ಅಮುತ್ತಚಾಗತಾ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇ ಸಾಪೇಕ್ಖಚಿತ್ತತಾ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸೀಲಸಮಾದಾನಾದೀಸು ಅನಧಿಮುತ್ತತಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತದೇವಾತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾದಿನಾ ಸದಿಸತಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸದಿಸಮ್ಪಿ ಹಿ ‘‘ತದೇವಾ’’ತಿ ವೋಹರೀಯತಿ ಯಥಾ ‘‘ಸಾ ಏವ ತಿತ್ತಿರೀ, ತಾನಿಯೇವ ಓಸಧಾನೀ’’ತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅತ್ಥೇತಿ ಲೀನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಸ್ಸಾಹನಪಯೋಗಸಙ್ಖಾತೇ ಅತ್ಥೇ। ಏತನ್ತಿ ‘‘ಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಏತಂ ಪದಂ। ಪುಬ್ಬಪಯೋಗಸ್ಸಾತಿ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯಂ ಸಙ್ಕೋಚೇ ಜಾಯಮಾನೇ ತತೋ ವಿವೇಚೇತ್ವಾ ಸಮುಸ್ಸಾಹನವಸೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಪಯೋಗಸ್ಸ, ಪುಬ್ಬಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ತಥಾಪವತ್ತಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಸೋ ಸಙ್ಖಾರೋ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ನ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಕಾಲಿಕತ್ತಾ। ‘‘ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೪೧; ೨.೯೫) ನಯಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅಸಮ್ಭವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಬಾಲ-ಗ್ಗಹಣಂ। ಸಂಸೀದನುಸ್ಸಾಹನಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸಹಸಾ-ಗಹಣಂ। ಸೋಮನಸ್ಸರಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ಪುಞ್ಞಂ ಕರೋನ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸೋಮನಸ್ಸಹೇತೂನಂ ಅಭಾವಂ ಆಗಮ್ಮಾತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣತಥಾರೂಪಚೇತೋಸಙ್ಖಾರಾದಯೋಪಿ ಹಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತತಾಯ ಕಾರಣಂ ಹೋನ್ತಿಯೇವಾತಿ।

ಏವನ್ತಿಆದಿ ನಿಗಮನಂ। ತಯಿದಂ ಅಟ್ಠವಿಧಮ್ಪಿ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಯಾವ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾಹೇತುಕಕಿರಿಯಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತಾನನ್ತರಂ ಕಾಯದ್ವಾರಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಯದಾ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ತದಾ ಸೋಳಸ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ಫಲನ್ತಿ। ಯದಾ ಪನ ದುಹೇತುಕಂ, ತದಾ ದ್ವಾದಸ ತಿಹೇತುಕವಜ್ಜಾನಿ। ಅಹೇತುಕಂ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ತಿಹೇತುಕಾನಿ ನ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೇವ, ದುಹೇತುಕಾನಿ ಪನ ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿದಾನಕಾಲೇ ದ್ವಾದಸ, ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದಾನಕಾಲೇ ಅಟ್ಠ ಫಲನ್ತಿ। ತಿಹೇತುಕಾ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ದುಹೇತುಕೇಹಿ ನ ಹೋತಿಯೇವ। ‘‘ಅಟ್ಠ ಫಲನ್ತೀ’’ತಿ ಚೇತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಜನಕಕಮ್ಮವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞೇನ ಪನ ಕಮ್ಮುನಾ ‘‘ಸಹೇತುಕಂ ಭವಙ್ಗಂ ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೩.೧.೧೦೨) ವಚನತೋ ಸಹೇತುಕಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಹೋತಿಯೇವ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚ ಪಕ್ಖೇ ಬಲವತಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಸಙ್ಖಾರಂ, ದುಬ್ಬಲೇನ ಸಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯೇ ಪನ ಆಗಮನತೋ ಚ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರಭಾವಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಮತೇನ ದ್ವಾದಸ, ಅಟ್ಠ ಚ ಫಲನ್ತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ತಿಧಾ ಫಲಂ ದದನ್ತಞ್ಚೇತಂ ಕಾಮಾವಚರಸುಗತಿಯಂ ಉಪಪತ್ತಿಂ, ಸುಗತಿದುಗ್ಗತೀಸು ಭೋಗಸಮ್ಪದಞ್ಚ ಕರೋತಿ। ನಾಗಸುಪಣ್ಣಾದೀನಮ್ಪಿ ಹಿ ಯಂ ದೇವಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಸದಿಸಂ ಭೋಗಜಾತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಮ್ಪಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸೇವ ಫಲಂ। ನ ಹಿ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಇಟ್ಠಂ ಫಲಂ ಅತ್ಥೀತಿ।

ರೂಪಾವಚರಂ ಪನಾತಿ ಪನ-ಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸತ್ಥಜೋತಕೋ। ತೇನ ಯಥಾ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಮತ್ತಕರಂ, ನ ಏವಮಿದಂ, ಇದಂ ಪನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಕರಂ। ಯಥಾ ವಾ ತಂ ವೇದನಾಞಾಣಸಙ್ಖಾರಭೇದತೋ ಅಟ್ಠಧಾ ಭಿಜ್ಜತಿ, ನ ಏವಮಿದಂ, ಇದಂ ಪನ ತತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ವಾತಿ ವಕ್ಖಮಾನಂ ವಿಸೇಸಂ ಜೋತೇತಿ। ತಂ ಪನೇತಂ ಸವತ್ಥುಕಂ, ಸಾಸವಂ, ವಿನೀವರಣಞ್ಚ ರೂಪಾವಚರನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಸವತ್ಥುಕಂ ಏವಾ’’ತಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ಅರೂಪಾವಚರಂ ನಿವತ್ತೇತಿ, ‘‘ಸಾಸವ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಠಮಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ, ‘‘ವಿನೀವರಣ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಘಸಹಿತದ್ವಯಂ। ಕತ್ಥಚಿ ಪಞ್ಚ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಚತ್ತಾರಿ, ಕತ್ಥಚಿ ತೀಣಿ, ಕತ್ಥಚಿ ದ್ವೇ, ಕತ್ಥಚಿ ಅಪರಾನಿ ದ್ವೇತಿ ಏವಂ ಝಾನಙ್ಗಯೋಗಭೇದತೋ ಪಞ್ಚವಿಧನ್ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಿದ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಝಾನಕಥಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೭೯ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಮೇವ। ತಯಿದಂ ಭಾವನಾಮಯಮೇವ ಹುತ್ವಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಕಂ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಯಥಾರಹಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕುಸಲಾನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಹೀನಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಂ ಪನೇತಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ಸೋಳಸಸುಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇಸು ಉಪಪತ್ತಿನಿಪ್ಫಾದಕನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

ರೂಪಸಞ್ಞಾಸಮತಿಕ್ಕಮಾದಿನಾ ಸಮಧಿಗನ್ತಬ್ಬಂ ಅರೂಪಾವಚರಂ। ಚತುನ್ನಂ ಅರೂಪಾನನ್ತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮಾಧಿಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇಹಿ। ಕರಣೇ ಹಿ ಏತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಅರೂಪಾನಂ ವಾ ಯೋ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಕತೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೋಗೋ ಯೋಗಭೇದೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ। ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಆರುಪ್ಪಕಥಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೨೭೫ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ। ಪಠಮನ್ತಿ ಪಠಮಂ ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಂ। ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಾನೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತಾನಿಮಾನಿ ಭಾವನಾಮಯಾನೇವ ಹುತ್ವಾ ಯಥಾನುಪುಬ್ಬಂ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಂ, ಪಠಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಂ, ನತ್ಥಿಭಾವಂ, ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕುಸಲಾನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಚತೂಸು ಅರೂಪೀಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತಿವಿಪಾಕದಾಯೀನಿ। ಸೇಸಂ ಪನೇತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ಛವಿಸುದ್ಧಿಪರಮ್ಪರಾಯ ಸಮಧಿಗನ್ತಬ್ಬಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ। ತತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ಚತುಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯೋಗತೋತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ। ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಭಾವನಾಮಯಮೇವ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಸುಞ್ಞತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಅನಿಮಿತ್ತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ನಾಮೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸತ್ತಭವಾದಿಭವೂಪಪತ್ತಿನಿವತ್ತಕನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏಕವೀಸತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರನಯೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

೪೫೩. ಕಾಮಾವಚರಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ನಿಕಾಯನ್ತರಿಯಾ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲಂ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಮತಿನಿಸೇಧನತ್ಥಂ ಕಾಮಾವಚರಗ್ಗಹಣಂ। ಮಹಗ್ಗತಭೂಮಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ರೂಪಧಾತುಯಂ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಂ ದೇನ್ತಮ್ಪಿ ಏಕನ್ತೇನ ಕಾಮಾವಚರಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅವಧಾರಣಂ। ಯದಿ ಏವಂ, ಕಸ್ಮಾ ಕಾಮಾವಚರಮೇವಾತಿ? ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಮೇವ। ಕಥಂ ವುತ್ತಂ? ‘‘ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಕಾಮೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪತೋ, ಅವಚರತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಅವಚರಂ, ಕಾಮಸ್ಸ ಅವಚರಂ ಕಾಮಾವಚರ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾವಿಸಯತಾ ‘‘ಕಾಮಾವಚರಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣಂ’’ ವುತ್ತಾ ಯಥಾ ರೂಪಾರೂಪತಣ್ಹಾವಿಸಯತಾ ‘‘ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಭಾವಸ್ಸ’’। ಏಕಂಸೇನ ಚೇತಂ ಏವಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ಬ್ಯಾಪಿಲಕ್ಖಣಂ ನ ಸಿಯಾ। ಯದಿ ಹಿ ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬಧಮ್ಮವಸೇನ ಭೂಮಿವವತ್ಥಾನಂ ಕರೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಸತಿ ಅನಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ನ ಸಿಯಾ। ಅಥ ವಿಪಾಕದಾನವಸೇನ, ಏವಮ್ಪಿ ಅವಿಪಾಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ನ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಮಾ ಆಲಮ್ಬಣಧಮ್ಮವಸೇನ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಸಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಪನ ಲೋಕತೋ ಉತ್ತಿಣ್ಣತಾಯ ಲೋಕುತ್ತರತಾ, ಉತ್ತರಿತರಾಭಾವತೋ ಅನುತ್ತರತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಚ ಪರಿಚ್ಛೇದಕಾರಿಕಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಆಪನ್ನಾ, ಗಹಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನನು ಚೇತ್ಥ ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಕತಮಾ? ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾ ತಣ್ಹಾ, ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾ ಕತಮೇ? ಕಾಮತಣ್ಹಾವಿಸಯಾತಿ ಇತರೇತರಸನ್ನಿಸ್ಸಯತಾದೋಸೋತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ ಅವೀಚಿಆದಿಏಕಆದಸೋಕಾಸನಿನ್ನತಾಯ ಕಞ್ಚಿ ತಣ್ಹಂ ಕಾಮತಣ್ಹಾಭಾವೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂಸಭಾವಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ವಿಸಯಭಾವೇನ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಲಕ್ಖಿತಬ್ಬತ್ತಾ। ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡೇಪಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೯೮೫ ಆದಯೋ) ‘‘ಏತ್ಥಾವಚರಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಅವೀಚಿಪರನಿಮ್ಮಿತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋಕಾಸಾಯ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ವಿಸಯಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತದೋಕಾಸತಾ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ತನ್ನಿನ್ನತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ಮೂಲತೋ ತಿವಿಧನ್ತಿ ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಲೋಭಾದೀನಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ತಂಸಹಿತಮ್ಪಿ ತಿವಿಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಾನಿ ಹಿ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಕಾರಣತ್ತಾ ಮೂಲಮಿವಾತಿ ಮೂಲಾನಿ, ಲೋಭೋ ಮೂಲಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಲೋಭಮೂಲಂ। ಅಸಾಧಾರಣೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಯಥಾ ಭೇರಿಸದ್ದೋ, ಯವಙ್ಕುರೋತಿ। ತಥಾ ದೋಸಮೂಲಂ। ಮೋಹೋ ಏವ ಮೂಲಂ ಇಮಸ್ಸ, ನಾಞ್ಞನ್ತಿ ಮೋಹಮೂಲಂ।

ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾದಿಟ್ಠಿಗತಸಙ್ಖಾರಭೇದತೋತಿ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಭೇದತೋ ದಿಟ್ಠಿಗತಭೇದತೋ ಸಙ್ಖಾರಭೇದತೋತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಭೇದಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಯದೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ದಿಟ್ಠಿಗತಸಮ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ‘‘ಗೂಥಗತಂ, ಮುತ್ತಗತ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೧೯; ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೧೧) ಯಥಾ। ಅಥ ವಾ ವಿಪರಿಯೇಸಗ್ಗಾಹತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗತಮೇವ, ನ ಏತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬವತ್ಥು ತಥಾ ಸಭಾವನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ। ತಯಿದಂ ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ, ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೮೭, ೨೦೨, ೨೦೩, ೪೨೭; ೩.೨೭-೨೯) ಅಭಿನಿವೇಸಭಾವತೋ ಲೋಭೇನೇವ ಸದ್ಧಿಂ ಪವತ್ತತಿ, ನ ದೋಸೇನ।

ಯದಾಹೀತಿಆದಿ ಲೋಭಮೂಲಚಿತ್ತಾನಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರದಸ್ಸನಂ। ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿನ್ತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಆದಿಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ। ತಾಯ ಹಿ ವಿಪಲ್ಲತ್ಥಚಿತ್ತಾ ಸತ್ತಾ ‘‘ಏತಾವಕೋ ಜೀವವಿಸಯೋ ಯಾವ ಇನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರೋ’’ತಿ ಪರಲೋಕಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘‘ನತ್ಥಿ ಕಾಮೇಸು ಆದೀನವೋ’’ತಿ ಯಥಾ ತಥಾ ಕಾಮೇಸು ಪಾತಬ್ಯತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಏಸ ಪನ್ಥೋ ಪಗೇವ ವಿಹಿತೋ ದೇವಯಾನೇ, ಯೇನ ಯನ್ತಿ ಪುತ್ತವನ್ತೋ ವಿಸೋಕಾ। ತಂ ಪಸ್ಸನ್ತಿ ಪಸವೋ, ಪಕ್ಖಿನೋ ಚ, ತೇನ ತೇ ಮಾತರಿಪಿ ಮಿಥುನಂ ಚರನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪುತ್ತಮುಖದಸ್ಸನಂ ಸಗ್ಗಮೋಕ್ಖಮಗ್ಗೋತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।

ಕಾಮೇ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ, ತೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಸುವಣ್ಣಹರಣಮೇವ ಅದಿನ್ನಾದಾನೇ ಸಾವಜ್ಜಂ, ಇತರಂ ಅನವಜ್ಜಂ। ಗರೂನಂ, ಗುನ್ನಂ, ಅತ್ತನೋ, ಜೀವಿತಸ್ಸ, ವಿವಾಹಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಾಯ ಮುಸಾವಾದೋ ಅನವಜ್ಜೋ, ಇತರೋ ಸಾವಜ್ಜೋ। ಗರುಆದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಪೇಸುಞ್ಞಹರಣಂ ಅನವಜ್ಜಂ, ಇತರಂ ಸಾವಜ್ಜಂ। ಭಾರತಯುದ್ಧಸೀತಾಹರಣಾದಿಕಥಾ ಪಾಪವೂಪಸಮಾಯ ಹೋತೀತಿ ಏವಮಾದಿಕೇ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ದಿಟ್ಠಮಙ್ಗಲಾದೀನೀತಿ ದಿಟ್ಠಸುತಮುತಮಙ್ಗಲಾನಿ। ಸಭಾವತಿಕ್ಖೇನಾತಿ ಲೋಭಸ್ಸ, ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ವಾ ವಸೇನ ಸರಸೇನೇವ ತಿಖಿಣೇನ ಕುರೂರೇನ। ಮನ್ದೇನಾತಿ ದನ್ಧೇನ ಅತಿಖಿಣೇನ। ತಾದಿಸಂ ಪನ ಅತ್ತನೋ, ಪರಸ್ಸ ವಾ ಸಮುಸ್ಸಾಹನೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೇನಾ’’ತಿ। ಪರಭಣ್ಡಂ ವಾ ಹರತೀತಿ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ತಥಾಪವತ್ತನಕಮುಸಾವಾದಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಕಾಮಾನಂ ವಾ ಅನುಭುಯ್ಯಮಾನಾನಂ। ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಪರಸನ್ತಕಸ್ಸ ವಾ ಅಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತಾಯ ಯಂ ಲದ್ಧಂ, ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಗಹಣಾದಿಕಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।

ದುವಿಧಮೇವ ಹೋತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮವಸೇನ ಭೇದಾಭಾವತೋ। ಯದಿ ಏವಂ, ಕಸ್ಮಾ ‘‘ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಅಸಾಧಾರಣಧಮ್ಮೇಹಿ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಲಕ್ಖಣತ್ಥಂ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಸೂತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತನಾದೀಸು। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅದಿನ್ನಾದಾನಮುಸಾವಾದಪೇಸುಞ್ಞಫರುಸಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಬ್ಯಾಪಾದೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸಭಾವತಿಕ್ಖಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಮೇವ ಹೋತಿ, ಇತರಂ ಸಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ತಿಕ್ಖಮನ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ’’ತಿ। ಮನ್ದಂ ಪನ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಏಕಂಸೇನ ಸಸಙ್ಖಾರಮೇವಾತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ। ಯಂ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ಪವತ್ತತಿ, ತಂ ಮನ್ದಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ತಥಾವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

ಮೋಹೇಕಹೇತುಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಮೂಲನ್ತರವಿರಹತೋ ಅತಿಮೂಳ್ಹಂ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛುದ್ಧಚ್ಚಯೋಗತೋ ಚಞ್ಚಲಞ್ಚಾತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಮೇವ ಹೋತಿ, ನ ತಸ್ಸ ಕದಾಚಿಪಿ ಸಭಾವತಿಕ್ಖತಾ ಅತ್ಥಿ। ಆರಮ್ಮಣೇ ಹಿ ಸಂಸಪ್ಪನವಸೇನ, ವಿಕ್ಖಿಪನವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಚಿತ್ತದ್ವಯಸ್ಸ ಕೀದಿಸೇ ಕಿಚ್ಚೇ ಸಭಾವತಿಕ್ಖತಾಯ, ಉಸ್ಸಾಹೇತಬ್ಬತಾಯ ವಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ನ ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಭೇದೋ ಅತ್ಥಿ। ಅಞ್ಞೇಸು ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ವಿಸೇಸತೋ ಏತ್ಥೇವ ಬಲವಂ, ತತೋ ಏವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಪಧಾನಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಇದಮೇವ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉದ್ಧಚ್ಚಸಮ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ (ಧ॰ ಸ॰ ೪೨೭) ಇಧ ಸರೂಪತೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಆಗತಂ, ಏವಂ ಅಸಾಧಾರಣಪಧಾನಧಮ್ಮವಸೇನ ಮೋಹಮೂಲಂ ‘‘ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಉದ್ಧಚ್ಚಸಮ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ದುವಿಧಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಸಂಸಯೋ। ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಅವೂಪಸಮೋ, ಭನ್ತತಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ತಯಿದಂ ದ್ವಾದಸವಿಧಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾಹೇತುಕಕಿರಿಯಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತಾನನ್ತರಂ ಕಾಯದ್ವಾರಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ಯಥಾರಹಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ಚೇವ ಕಮ್ಮವಸೇನ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ತತ್ಥ ಠಪೇತ್ವಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಂ ಸೇಸಂ ಏಕಾದಸವಿಧಮ್ಪಿ ಚತೂಸುಪಿ ಅಪಾಯೇಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದೇತಿ, ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಂ ಸುಗತಿಯಮ್ಪಿ। ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಂ ಪನ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಮೇವಾತಿ। ಏತ್ಥಾಹ – ಕಿಂ ಪನ ಕಾರಣಂ ಸಬ್ಬದುಬ್ಬಲಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದೇತಿ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖಸಬ್ಭಾವತೋ ತತೋ ಬಲವನ್ತಮ್ಪಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಂ ನ ದೇತೀತಿ? ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ಅವುತ್ತತ್ತಾ। ಇದಂ ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದೇನ್ತಂ ಅಪಾಯೇಸು ದದೇಯ್ಯ, ಅಪಾಯಗಮನೀಯಞ್ಚ ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬನ್ತಿ ತತ್ಥ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ನ ಚ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ನ ದೇತಿ, ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕದಾನಂ ಪನಸ್ಸ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ। ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತೇ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೭೩೦ ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನಂ) ವಚನತೋ।

ಅಪರೇ ಪನಾಹು – ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಂ ದಸ್ಸನಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಸಹಾಯಸಬ್ಭಾವತೋ ಉಭಯವಿಪಾಕಮ್ಪಿ ದೇತಿ, ನ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ತದಭಾವತೋತಿ। ಇದಮೇತ್ಥ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ, ಯಸ್ಸ ವಿಪಾಕದಾನಂ ವುತ್ತಂ, ಕಿಂ ತಂ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಂ, ಉದಾಹು ನೋತಿ? ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ – ಯದಿ ತಾವ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಂ, ಪಟ್ಠಾನೇ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ। ಅಥ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಂ, ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಿಕೇ ‘‘ನೇವದಸ್ಸನೇನನಭಾವನಾಯಪಹಾತಬ್ಬ’’ಮಿಚ್ಚಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ಯದಿ ತಬ್ಬಿರುದ್ಧಸಭಾವತಾಯ ತತ್ಥ ನ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಏವಮ್ಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಿಕೇ ತಸ್ಸ ನವತ್ತಬ್ಬತಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ, ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ (ಧ॰ ಸ॰ ೩೬೫ ಆದಯೋ) ಆಗತಾನಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಸ್ಸ ನಿಯೋಗತೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಅಭಾವಾ, ಯಥಾ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಿಕೇ ಅತೀತಾದೀನಂ ನವತ್ತಬ್ಬತಾ ನ ವುತ್ತಾ, ಏವಮೇತಸ್ಸಾಪಿ। ಅಥ ವಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಸ್ಸಾಪಿ ತಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ, ಸಾವಜ್ಜತೋ ಚ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಪರಿಯಾಯೋ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ನತ್ಥಿ ನವತ್ತಬ್ಬತಾಪಸಙ್ಗದೋಸೋ। ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಚ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬನ್ತಿ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೋಪಿ ನ ವುತ್ತೋ। ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬಪಚ್ಚಯಸ್ಸಾಪಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಸ್ಸ ಸಹಾಯವೇಕಲ್ಲಮತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸನೇನ ಕತಂ, ನ ಕೋಚಿಪಿ ಭಾವೋ ಅನುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮತಂ ತಸ್ಸ ಆಪಾದಿತೋತಿ ಏಕನ್ತೇನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾ। ಅಥ ವಾ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಭಾವಾಪೇಕ್ಖಂ ದಸ್ಸನಪ್ಪಹಾತಬ್ಬವಚನನ್ತಿ ತದಭಾವತೋ ತಂ ವಿಭಜನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ।

೪೫೪. ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಂ ವಿಪಾಕ’’ನ್ತಿ ಆದಿಕೋ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ, ತತೋ ಏವ ಅಧಿಕತಾಬ್ಯಾಕತಾಪೇಕ್ಖಾಯ ದುವಿಧನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ರೂಪನಿಬ್ಬಾನಾನಮ್ಪಿ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವತೋ ತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭಾವೋ ಕುಸಲೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಹೇತುಕತಾ ಸಹೇತುಕತಾ ವಿಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಹೇತುವಸೇನ, ನ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಹೇತುವಸೇನ। ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಹಿ ಸಹೇತುಕತಾ ಸಹೇತುಕಕಮ್ಮವಸೇನ ಸಿಜ್ಝಮಾನಾಪಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಹೇತುವಸೇನೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅಹೇತುಕಾನಮ್ಪಿ ಸಹೇತುಕತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಸಹೇತುಕಸ್ಸ ಅಹೇತುಕೋ ವಿಪಾಕೋ ಹೋತೀತಿ? ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಮೇವ। ಕಿಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿನಿಪಾತಮತ್ತೇಸು ಪಞ್ಚಸು ವಿಞ್ಞಾಣೇಸು ಯಥಾ ಅಲೋಭಾದಿಸಮ್ಪಯೋಗೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ಏವಂ ಮನ್ದತರಮನ್ದಕಿಚ್ಚೇಸು ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸನ್ತೀರಣೇಸೂತಿ ಹೇತೂನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಸಮ್ಭವತೋಪಿ ನೇಸಂ ಅಹೇತುಕತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।

ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಿಸಿಟ್ಠಮನನಕಿಚ್ಚಾನಂ ಅಭಾವತೋ ಮನೋಮತ್ತಾ ಧಾತು ಮನೋಧಾತು।

ಚಕ್ಖುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಹುತ್ವಾ ರೂಪಸ್ಸ ವಿಜಾನನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಚಕ್ಖುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತರೂಪವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತವಚನೇನ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಅಞ್ಞಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ವಿಜಾನನಗ್ಗಹಣೇನ ಚಕ್ಖುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೇ ಫಸ್ಸಾದಿಕೇ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಚಕ್ಖುರೂಪಗ್ಗಹಣೇನ ನಿಸ್ಸಯತೋ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಭಾವೇತಿ ಉಭಯಾಧೀನವುತ್ತಿಕತ್ತಾ। ಯದಿ ಹಿ ಚಕ್ಖು ನಾಮ ನ ಸಿಯಾ, ಅನ್ಧಾಪಿ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯುಂ, ನ ಚ ಪಸ್ಸನ್ತಿ। ಯದಿ ಚ ನೀಲಾದಿರೂಪಂ ನಾಮ ನ ಸಿಯಾ, ದೇಸಾದಿನಿಯಮೇನ ನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅತ್ಥೇವ ಚ ನಿಯಮೋ, ಏಕನ್ತಸಾರಮ್ಮಣತಾ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವುತ್ತಾತಿ ‘‘ಆರಮ್ಮಣೇನ ವಿನಾ ನೀಲಾದಿಆಭಾಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ವಾದೋ ಮಿಚ್ಛಾವಾದೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೦೪, ೪೦೦; ೩.೪೨೧, ೪೨೫; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೪೪; ೪.೬೦; ಕಥಾ॰ ೪೬೫)।

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ವಚನಭೇದೋ ಕತೋತಿ? ಏಕಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ರೂಪಂ ಪನ ಅನೇಕಮೇವ ಸಂಹತನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಕಿಂ ಪನ ಕಾರಣಂ ಏಕಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ರೂಪಂ ಪನ ಅನೇಕಮೇವಾತಿ? ಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸತೋ। ಚಕ್ಖು ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಪುರೇಜಾತಇನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತಂ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ತಸ್ಸ ಭಾವತೋ, ಅಸತಿ ಅಭಾವತೋ। ಯತೋ ತಂ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಹಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂನಿಸ್ಸಯತಾ ಚಸ್ಸ ನ ಏಕದೇಸೇನ ಅಲ್ಲೀಯನವಸೇನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ ಅರೂಪಭಾವತೋ, ಅಥ ಖೋ ಗರುರಾಜಾದೀಸು ಸಿಸ್ಸರಾಜಪುರಿಸಾದೀನಂ ವಿಯ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾಯ। ಇತರೇ ಪನ ಪಚ್ಚಯಾ ತೇನ ತೇನ ವಿಸೇಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸ್ವಾಯಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಏಕವಚನೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ।

ರೂಪಂ ಪನ ಯದಿಪಿ ಚಕ್ಖು ವಿಯ ಪುರೇಜಾತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಪುರೇತರಂ ಹುತ್ವಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಕ್ಖಣೇಯೇವ ಉಪಕಾರಕತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ಅನೇಕಮೇವ ಸಂಹತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಭಾವತೋ। ಯಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಂ ಸಭಾವಭೂತಂ, ಪರಿಕಪ್ಪಿತಾಕಾರಮತ್ತಂ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಭಾವೇನ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ, ತದಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಸತಿಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸೋ ತಸ್ಸ ಸಾರಮ್ಮಣಸಭಾವತಾಯ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅನಾಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥಸ್ಸ ಓಲುಬ್ಭ ಪವತ್ತಿಕಾರಣತಾಯ ಆಲಮ್ಬನೀಯತೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಾಮ। ತಸ್ಸ ಯಸ್ಮಾ ಯಥಾ ತಥಾ ಸಭಾವೂಪಲದ್ಧಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಲಾಭೋ, ತಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ರೂಪಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಮಾನಂ ತಸ್ಸ ಸಭಾವಂ ವಿಭಾವೇನ್ತಮೇವ ಪವತ್ತತಿ। ಸಾ ಚಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧೀನವುತ್ತಿಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸಭಾವೂಪಲದ್ಧಿ, ನ ಏಕದ್ವಿಕಲಾಪಗತವಣ್ಣವಸೇನ ಹೋತಿ, ನಾಪಿ ಕತಿಪಯಕಲಾಪಗತವಣ್ಣವಸೇನ, ಅಥ ಖೋ ಆಭೋಗಾನುರೂಪಂ ಆಪಾಥಗತವಣ್ಣವಸೇನಾತಿ ಅನೇಕಮೇವ ರೂಪಂ ಸಂಹಚ್ಚಕಾರಿತಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ರೂಪೇ ಚಾ’’ತಿ ಬಹುವಚನೇನ ನಿದ್ದಿಸಿ।

ಯಂ ಪನ ‘‘ರೂಪಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೨) ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಥನ್ತಿ? ತಮ್ಪಿ ಯಾದಿಸಂ ರೂಪಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಾದಿಸಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕೀದಿಸಂ ಪನ ತನ್ತಿ? ಸಮುದಿತನ್ತಿ ಪಾಕಟೋಯಮತ್ಥೋ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಯದೇಕೇ ವದನ್ತಿ ‘‘ಆಯತನಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಯೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಾ, ನ ದಬ್ಬಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನಾ’’ತಿ, ತಮ್ಪಿ ಯುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ। ನ ಚೇತ್ಥ ಸಮುದಾಯಾರಮ್ಮಣತಾ ಆಸಙ್ಕಿತಬ್ಬಾ ಸಮುದಾಯಾಭೋಗಸ್ಸೇವಾಭಾವತೋ। ಸಮುದಿತಾ ಪನ ವಣ್ಣಧಮ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ಕಥಂ ಪನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅಸಮತ್ಥಾ ಸಮುದಿತಾ ಆರಮ್ಮಣಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ದಟ್ಠುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ಅನ್ಧಾ ಸಮುದಿತಾ ಪಸ್ಸನ್ತೀತಿ? ನಯಿದಮೇಕನ್ತಿಕಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಅಸಮತ್ಥಾನಂ ಸಿವಿಕಾವಹನಾದೀಸು ಸಮತ್ಥತಾಯ ದಸ್ಸನತೋ। ಕೇಸಾದೀನಞ್ಚ ಯಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಠಿತಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ವಣ್ಣಂ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇ ಸಮುದಿತಾನಂ ವಣ್ಣಂ ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಭಿಯ್ಯೋಪಿ ತೇಸಂ ಸಂಹಚ್ಚಕಾರಿತಾ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಾ। ಏತೇನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪರಮಾಣುರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಂ, ಉದಾಹು ತಂಸಮುದಾಯೋತಿಆದಿಕಾ ಚೋದನಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ‘‘ಸೋತಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಸದ್ದೇ ಚಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೦೪, ೪೦೦; ೩.೪೨೧, ೪೨೫, ೪೨೬) ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏವಂ ಉಭಯಾಧೀನವುತ್ತಿಕತಾಯ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯತೋ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ವಿಭಾವನಂ ಕತಂ, ಏವಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ।

ರೂಪಮತ್ತಾರಮ್ಮಣರಸನ್ತಿ ರೂಪಾಯತನಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣಕರಣರಸಂ। ಮತ್ತಸದ್ದೇನ ಯಥಾ ಆರಮ್ಮಣನ್ತರಂ ನಿವತ್ತೇತಿ, ಏವಂ ರೂಪಾಯತನೇಪಿ ಲಬ್ಭಮಾನೇ ಏಕಚ್ಚೇ ವಿಸೇಸೇ ನಿವತ್ತೇತಿ। ನ ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಣ್ಣಮತ್ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಸೇಸಂ ತತ್ಥ ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜಾನಾತಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತಾ’’ತಿ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ತದಭಿಮುಖಭಾವೇನ ಗಯ್ಹತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪಾಭಿಮುಖಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮನನ್ತರವಿಗತಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತಿಓಕಾಸದಾನೇನ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪಕಾರಕಾ ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ಆಸನ್ನಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾಯ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಯಾ ಅಪಗಮಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸುಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಗಹಿತಂ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ತದನನ್ತರಮೇವ ಅಪರಿಪತನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತೀ ಗಣ್ಹನ್ತೀ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪಾದಿಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನರಸಾ’’ತಿ। ತಥಾಭಾವೇನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಭಾವೇನ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತೀತಿ ತಥಾಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ।

ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಕದಾಚಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ, ತತೋ ವಾ ಕತಿಪಯಾನಂ ವಿಜಾನನಸಭಾವಾಪಿ ಛಳಾರಮ್ಮಣವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ ವುತ್ತಾ ತಂಸಭಾವಾನತಿವತ್ತನತೋ, ಛಸ್ವೇವ ವಾ ಇತರೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ। ಸನ್ತೀರಣಾದಿಕಿಚ್ಚಾತಿ ಸನ್ತೀರಣತದಾರಮ್ಮಣಕಿಚ್ಚಾ ವಾ, ಸನ್ತೀರಣತದಾರಮ್ಮಣಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಚುತಿಕಿಚ್ಚಾ ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಹದಯವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಇಮಾಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಹದಯವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಯತಾಯ ವುತ್ತಂ। ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಪನ ತಂತಂಅನನ್ತರಾತೀತವಿಞ್ಞಾಣಾಪಗಮಪದಟ್ಠಾನಾತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ತಸ್ಸಾ ಭೇದೋತಿ ತಸ್ಸಾ ವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ‘‘ದುವಿಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾಯ ದುವಿಧತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಭೇದೋ। ಏಕನ್ತಮಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇತಿ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಇಟ್ಠೇ ಆರಮ್ಮಣೇ, ಅತಿವಿಯ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಚೇವ ಜವನಾವಸಾನೇ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನವೋಟ್ಠಬ್ಬನಾನಂ ಅನ್ತರಾಳಂ ಠಾನಂ, ಇತರತ್ರ ಜವನಭವಙ್ಗಾನನ್ತಿ ಏವಂ ದ್ವಿಠಾನಾ ಹೋತಿ। ಇತರಾಯಪಿ ಸನ್ತೀರಣತದಾರಮ್ಮಣಕಾಲೇ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವ ಠಾನಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಆದಿಕಾಲೇ ಪನ ಚುತಿಭವಙ್ಗಾನಂ ಅನ್ತರಾಳಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಆವಜ್ಜನಾನಂ ತದಾರಮ್ಮಣಾವಜ್ಜನಾನಂ ಜವನಾವಜ್ಜನಾನಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಾವಜ್ಜನಾನಞ್ಚ ಅನ್ತರಾಳಂ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ, ತದಾರಮ್ಮಣಪಟಿಸನ್ಧೀನಂ ಜವನಪಟಿಸನ್ಧೀನಂ ವಾ ಅನ್ತರಾಳಂ ಚುತಿಯಾ ಠಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಛಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕಾಯಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಂ ನಾತಿಇಟ್ಠಫೋಟ್ಠಬ್ಬಭೂತಾನಂ ಪಟಿಘಟ್ಟನಾನಿಘಂಸಸ್ಸ ಬಲವಭಾವತೋ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸುಖಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ। ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂಯೇವ ಘಟ್ಟನಾ ದುಬ್ಬಲಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸೇಸಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಸೇಸಂ ಛಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ।

ಅಲೋಭಾದೋಸಾಮೋಹಾ ಚೇವ ಅಲೋಭಾದೋಸಾ ಚ ಅಲೋಭಾದಯೋ, ತೇಹಿ ಅಲೋಭಾದೀಹಿ ವಿಪಾಕಹೇತೂಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಲೋಭಾದಿವಿಪಾಕಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ। ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ ವಿಯ ಸೋಮನಸ್ಸಾದಿಭೇದತೋತಿ ಯಥಾ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಸಙ್ಖಾರಭೇದತೋ ಅಟ್ಠವಿಧಂ, ಏವಮಿದಮ್ಪೀತಿ ಅಟ್ಠವಿಧತಾಯ ಸದಿಸತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಾಮಾವಚರಭಾವತೋ ಹೀನಾದಿತೋ, ಯೋನೀಸು ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಚ ಸದಿಸಮೇವ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮತೋ ಪನ ಆರಮ್ಮಣತೋ, ಪವತ್ತಿಆಕಾರತೋ ಚ ವಿಸದಿಸಂ। ತಥಾ ಹಿ ಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮದ್ವಾರವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ, ನ ಇದಂ, ವಿಪಾಕಾನಂ ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಕತ್ತಾ। ಉಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರವಸೇನ ಪನ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ಥೇವ ಪವತ್ತಿಭೇದೋ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಮನೋದ್ವಾರೇಸು ಮಹಾವಿಪಾಕಾನಂ ತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪವತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ। ಯಥಾ ಪನ ಕುಸಲಂ ಗತಿವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿವಸೇನ ಸತ್ತವಿಧಞ್ಚ, ನ ಏವಮಿದಂ ತದೇಕದೇಸೇ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣತೋ, ಏಕಚ್ಚಪವತ್ತಿಆಕಾರತೋ ಚ ವಿಸದಿಸತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸೂತಿ ಪರಿತ್ತಾದಿಅತೀತಾದಿಅಜ್ಝತ್ತಾದಿಪ್ಪಭೇದೇಸು ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು।

ಆಗಮನಾದಿವಸೇನಾತಿ ಆಗಮನಪಚ್ಚಯವಸೇನ। ತತ್ಥ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಮತೇನ ಮುಖೇ ಚಲಿತೇ ಆದಾಸತಲೇ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ಚಲನಂ ವಿಯ ಅಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ಅಸಙ್ಖಾರೋ, ಸಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ಸಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಏವಂ ಆಗಮನವಸೇನ। ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಪನ ಆಚರಿಯಾನಂ ಮತೇನ ಬಲವನ್ತೇಹಿ ವಿಭೂತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕಮ್ಮಾದೀಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಅಸಙ್ಖಾರೋ, ದುಬ್ಬಲೇಹಿ ಸಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಸರೂಪತೋ ಆಗತಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ। ತೇಸಂ ಹಿ ವಸೇನ ಕುಸಲತೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ವಿಸೇಸಾಭಾವೋ। ನಿರುಸ್ಸಾಹನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉಸ್ಸಾಹೋ ನಾಮ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನಾವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಮಾನಸನ್ತಾನೇ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಬ್ಯಾಪಾರೋ, ಸೋ ವಿಪಾಕೇಸು ನತ್ಥೀತಿ ತಂ ನಿರುಸ್ಸಾಹಂ। ಕುಸಲೇಸು ಪನ ಅಭಿಞ್ಞಾವಸಪವತ್ತೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೇವಾತಿ ತಂ ಸಉಸ್ಸಾಹಂ।

ಲೋಭಾದೀನಂ ಏಕನ್ತಸಾವಜ್ಜತಾಯ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಹೇತುಕಾನಂ ನತ್ಥಿ ವಿಪಾಕಭಾವೋ, ಅಲೋಭಾದೀನಮ್ಪಿ ಏಕನ್ತಅನವಜ್ಜಸಭಾವಾನಂ ಕಾರಣಸ್ಸ ತಬ್ಬಿಧುರತಾಯ ನತ್ಥೇವ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಅಹೇತುಕಮೇವಾ’’ತಿ। ಯಥಾ ಅತಿಇಟ್ಠೇ, ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ ಚ ಆರಮ್ಮಣೇ ವೇದನಾಭೇದಸಬ್ಭಾವತೋ ಕುಸಲವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ದುವಿಧಾ ಹೋತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾತಿ, ನ ಏವಂ ಅತಿಅನಿಟ್ಠೇ, ಅನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ ಚ ಆರಮ್ಮಣೇ ವೇದನಾಭೇದೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಏಕಮೇವಾತಿ ‘‘ಸತ್ತವಿಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸತಿ ಹಿ ತತ್ಥ ವೇದನಾಭೇದೇ ಅತಿಅನಿಟ್ಠೇ ದೋಮನಸ್ಸೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ನ ಚ ಪಟಿಘೇನ ವಿನಾ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ।

ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಹಗತತಾ ಕುಸಲವಿಪಾಕೇ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಉಪೇಕ್ಖಾ ಹೀನಾತಿ ಏಕನ್ತನಿಹೀನಸ್ಸ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕಭಾವತೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಪಿ ಸಮಾನಾ ಹೀನಾ ಏವ ದುಕ್ಖಸಭಾವತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ವಿಯ ನಾತಿತಿಖಿಣಾ’’ತಿ। ಯಥಾ ದುಕ್ಖಂ ಅತಿವಿಯ ತಿಖಿಣಂ ಕಟುಕಂ, ನ ಏವಮಯಂ, ತಥಾಪಿ ದುಕ್ಖಸಭಾವೇನೇವ ಪವತ್ತತಿ। ನ ಹಿ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ಅದುಕ್ಖೋ ಹೋತಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾಭಾವೋ ಚಸ್ಸ ಬಲವತಾ ಬಾಧಿಯಮಾನಸ್ಸ ಪಟಿಪ್ಪಹರಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ತೇನ ಕರಿಯಮಾನಬಾಧಾಯ ಉಪೇಕ್ಖನಾ ವಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಇತರೇಸೂತಿ ಕುಸಲವಿಪಾಕೇಸು।

ರೂಪಾವಚರನ್ತಿ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಂ। ವಿಪಾಕಕಥಾ ಹೇಸಾತಿ। ಕುಸಲಂ ವಿಯಾತಿ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ವಿಯ। ನ ಹಿ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೋ ತದಞ್ಞಕುಸಲಸದಿಸೋ। ಅಪಿಚ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಸದ್ದಾ ಏತೇ, ಯದಿದಂ ‘‘ಕುಸಲಂ, ವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ಚ। ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ‘‘ಮಾತರಂ ಪಯಿರುಪಾಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅತ್ತನೋ ಮಾತರನ್ತಿ ಅವುತ್ತಮ್ಪಿ ಸಿದ್ಧಮೇವೇತಂ, ಏವಂ ಇಧಾಪೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಕುಸಲಂ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುಸಲಸದಿಸತಾ ಚೇತ್ಥ ಧಮ್ಮತೋ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಹಿ ಯೇ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಕುಸಲೇ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತೇ ವಿಪಾಕೇಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ಚ ಆರಮ್ಮಣೇ ಕುಸಲಂ ಪವತ್ತತಿ, ತತ್ಥೇವ ಅಯಂ ವಿಪಾಕೋಪಿ ಪವತ್ತತಿ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಪ್ಪತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ಏವ ನತ್ಥಿ। ಕಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ? ಅಸಮ್ಭವತೋ, ಆನಿಸಂಸಭೂತತ್ತಾ ಚ। ತಞ್ಹಿ ವಿಪಾಕಂ ದೇನ್ತಂ ರೂಪಾವಚರಮೇವ ದದೇಯ್ಯ। ನ ಹಿ ಅಞ್ಞಭೂಮಿಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಅಞ್ಞಭೂಮಿಕಂ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ। ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತಾ ಚ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ವುತ್ತಾತಿ ನ ತಂ ಅಞ್ಞಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತಿ। ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾದಿಆರಮ್ಮಣಞ್ಚ ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮಸಮ್ಭವೋ। ಝಾನಸ್ಸ ಆನಿಸಂಸಭೂತಞ್ಚ ದಾನಾದೀನಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಪಚ್ಚಯಲಾಭೋ ವಿಯಾತಿ।

ಪವತ್ತಿತೋ ಪನ ವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥೇವ ಭೇದೋತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕುಸಲಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕುಸಲಂ ವಿಯ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಾದಿಆರಮ್ಮಣಭೇದತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ। ಪವತ್ತಿಭೇದೋ ವುತ್ತನಯೋವ ಜವನವಸೇನ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಆದಿವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತನತೋ।

ಚತುಮಗ್ಗಯುತ್ತಚಿತ್ತಫಲತ್ತಾತಿ ಚತೂಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ಫಲತ್ತಾ, ಚತುಬ್ಬಿಧಸಾಮಞ್ಞಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಂ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ, ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಪರಿಮಾಣಂ ಪವತ್ತಮಾನಮ್ಪಿ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ಪವತ್ತಿಯಾ ‘‘ದ್ವಿಧಾ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಮ್ಪೀತಿ ತೇವೀಸತಿವಿಧಂ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಂ, ಪಞ್ಚವಿಧಂ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಂ, ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಂ, ಚತುಬ್ಬಿಧಮೇವ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರನಯೇನ ಛತ್ತಿಂಸವಿಧಂ ಹೋತಿ।

ಭೂಮಿಭೇದತೋ ತಿವಿಧಂ ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಲೋಕುತ್ತರಞ್ಹಿ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಂ ನತ್ಥಿ ಏಕನ್ತೇನ ಅನನ್ತರವಿಪಾಕದಾಯಿಭಾವತೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಸಮಾಧಿಮಾನನ್ತರಿಕಞ್ಞಮಾಹೂ’’ತಿ (ಖು॰ ಪಾ॰ ೬.೫; ಸು॰ ನಿ॰ ೨೨೮)। ಹೋತು ತಾವ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಅನುತ್ತರಂ ಕುಸಲಂ ಪುಗ್ಗಲನ್ತರಭಾವೂಪನಯನತೋ ಸಫಲಂ, ಅರಹತೋ ಪನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಪುಗ್ಗಲನ್ತರಭಾವೂಪನಯನತೋ ನಿಪ್ಫಲಂ, ತಸ್ಸ ಕಿರಿಯಭಾವೋ ಕಸ್ಮಾ ನ ಇಚ್ಛಿತೋತಿ? ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ। ಯದಿ ತಸ್ಸ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಸಿಯಾ, ಸಕಿಂಯೇವ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಂ ಪವತ್ತತಿ। ಯದಿ ಹಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪವತ್ತೇಯ್ಯ, ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ ಅರಹತೋಪಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಲೋಕುತ್ತರಕಿರಿಯಚಿತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚೇತಂ ಅತ್ಥಿ ಪಯೋಜನಾಭಾವತೋ। ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ ಲೋಕುತ್ತರಕಿರಿಯವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಕಿರಿಯವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಚ ಕಿರಿಯಾಮತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ವಿಯ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಪಾಕಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಿರಿಯಾಮತ್ತಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನಕವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತಂ ವಿಪಾಕಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಏತ್ಥ ಹಿ ಯದೇತಂ ಆವಜ್ಜನದ್ವಯಂ, ತಂ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನಭವಮೂಲೇಪಿ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಂ ಅನಾಸೇವನತಾಯ ದುಬ್ಬಲಭಾವತೋ ಅಬೀಜಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ವಿಯ ಪುಪ್ಫಂ ಅಫಲಮೇವ ಹೋತಿ। ಯಂ ಪನ ಉಚ್ಛಿನ್ನಭವಮೂಲಾಯಂ ಸನ್ತತಿಯಂ ಪವತ್ತಂ ಅಟ್ಠಾರಸವಿಧಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲಾಯ ಲತಾಯ ಪುಪ್ಫಂ ವಿಯ ಫಲದಾಯಿ ನ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಕಿರಿಯಹೇತುನಾ ನಾಮ ಅಲೋಭಾದಿನಾವ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಲೋಭಾದಿಕಿರಿಯಹೇತುವಿರಹಿತ’’ನ್ತಿ।

ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಪುರೇಚರಾ ಹುತ್ವಾ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನಂ ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಪುರೇಚರರೂಪಾದಿವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ। ಅಯಂ ಪನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ವಿಸಿಟ್ಠಮನನಕಿಚ್ಚಾಭಾವೇನ ಮನೋಮತ್ತಾ ಧಾತೂತಿ ಮನೋಧಾತು। ತಥಾ ಹೇಸಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಧಾತುನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೫೧೭) ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ಆವಜ್ಜನರಸಾತಿ ಆಭೋಗರಸಾ, ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ವಾ ಪುರಿಮಾಕಾರತೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಓಣೋಜನರಸಾ। ಭವಙ್ಗವಿಚ್ಛೇದಪದಟ್ಠಾನಾತಿ ಭವಙ್ಗಸನ್ತಾನವಿಚ್ಛೇದಪದಟ್ಠಾನಾ। ಅಪುಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾ ಸಕಿದೇವ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಸಬ್ಬಥಾ ವಿಸಯರಸಂ ಅನುಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಇಟ್ಠಾದೀಸು ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಾಯುತ್ತಾವ ಹೋತಿ।

ಸಾಧಾರಣಾತಿ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಸಾಧಾರಣಾ। ಅಸಾಧಾರಣಾತಿ ಅಸೇಕ್ಖಾನಂಯೇವ ಆವೇಣಿಕಾ। ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಾವಜ್ಜನರಸಾತಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಸನ್ತೀರಣೇನ ಗಹಿತಾರಮ್ಮಣಂ ವವತ್ಥಪೇನ್ತೀ ವಿಯ ಪವತ್ತನತೋ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನರಸಾ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನ ಆವಜ್ಜನರಸಾ। ತಥಾಭಾವೇನ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಮನೋದ್ವಾರೇಸು ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಾವಜ್ಜನಭಾವೇನ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತೀತಿ ತಥಾಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಕಾಲೇ ಸನ್ತೀರಣಕಿಚ್ಚಾನಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ಆವಜ್ಜನಕಾಲೇ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಭವಙ್ಗಸ್ಸಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಅಞ್ಞತರಾಪಗಮೋ ಏತಿಸ್ಸಾ ಆಸನ್ನಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಹೇತುಕ…ಪೇ॰… ಪದಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ।

ಅರಹತನ್ತಿ ಅರಹತಂಯೇವ ಅಸಾಧಾರಣಭಾವತೋ। ಅನುಳಾರೇಸೂತಿ ಅಟ್ಠಿಕಸಙ್ಖಲಿಕಪೇತರೂಪಾದೀಸು, ಅಞ್ಞೇಸು ವಾ ಅಪ್ಪಣೀತೇಸು ವತ್ಥೂಸು। ಹಸಿತುಪ್ಪಾದನರಸಾತಿ ಹಸಿತಸ್ಸೇವ ಉಪ್ಪಾದನರಸಾ। ತಥಾ ಹಿ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ‘‘ಹಸಿತುಪ್ಪಾದನ’’ನ್ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಕಚಿತ್ತಾನಂ ಅಭಾವತೋ। ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಹಿ ದ್ವಾದಸ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾನಿ ಪರಿತ್ತಕುಸಲಾಕುಸಲಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ ಯಥಾರಹಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾದೀನಂ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಕಾನಿ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಇದಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ವಿಚಾರಣಪಞ್ಞಾವಿರಹಿತಂ ಪರಿತ್ತೇಸು ಅಪ್ಪಣೀತೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಅರಹನ್ತಾನಂ ಸೋಮನಸ್ಸಮತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಭಗವತೋಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅತೀತಂಸಾದೀಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತೀ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೬೯; ಚೂಳನಿ॰ ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೫) ವಚನತೋ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏಕೇ । ತತ್ಥ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಚಿತ್ತೇನ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಮ್ಪಿ ಭಗವತೋ ಸಿತಕರಣಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನಾಗತಂಸಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾನಂ ಅನುವತ್ತಕತ್ತಾ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಯೇವಾತಿ ಏವಂ ಪನ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇ ಸತಿ ನ ಕೋಚಿ ಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾನಂ ವಿರೋಧೋ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತೇಸಂ ಞಾಣಾನಂ ಚಿಣ್ಣಪರಿಯನ್ತೇ ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅವಸ್ಸಞ್ಚ ಏತಂ ಏವಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕಸ್ಸ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ। ನ ಹಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕಸ್ಸ ತಂಸಮುಟ್ಠಿತಾಯ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜನಭಾವೋ ವಿಬನ್ಧತೀತಿ। ಏಕನ್ತತೋ ಹದಯವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಾ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ।

ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋತಿ ಅಯಂ ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ, ಅರಹತಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ತದಭಾವೋತಿ ಉಭಯೇಸಂ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಸಮುಪಲಕ್ಖಿತೋ ಏತ್ಥ ಕುಸಲಕಿರಿಯವಿಞ್ಞಾಣೇಸು ವಿಸೇಸೋ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲೇನ ಅವಿಪಾಕಸ್ಸಾಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಸ್ಸ ಕಿರಿಯಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ನಿವತ್ತಿತೋ ಹೋತಿ। ಪರತೋ ಕುಸಲತೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।

೪೫೫. ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಬ್ಯಾಕತಾನಿ ಏಕೂನನವುತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರನಯೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ಭವನ್ತರಪಟಿಸನ್ಧಾದಿನಾ ಆಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿ ಏವ। ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಞ್ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚುದ್ದಸಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ।

ಆನುಭಾವೇನಾತಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ। ಕತೂಪಚಿತಂ ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ವಿಪಾಕಂ ದೇನ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ಆನುಭಾವಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ। ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸೂತಿ ಛಸು ಕಾಮಾವಚರದೇವೇಸು ಚೇವ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಚ। ಕಮ್ಮಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಗತಿನಿಮಿತ್ತಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಕತೂಪಚಿತಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಕಮ್ಮಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ವಿಪಾಕದಾನಾಯ ಲದ್ಧೋಕಾಸಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತ’’ನ್ತಿ। ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಚೇತನಾಯ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾದಿ। ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಯಂ ಗತಿಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ, ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ರೂಪಾಯತನಂ। ಪಣ್ಡಕಾದಿಭಾವನ್ತಿ ಪಣ್ಡಕಮೂಗಮಮ್ಮನಾದಿಭಾವಂ। ದುಬ್ಬಲಸ್ಸ ದ್ವಿಹೇತುಕಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕಭೂತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾಹೇತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ದುಬ್ಬಲ…ಪೇ॰… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು। ನೇಸನ್ತಿ ಭಾವಿತರೂಪಾರೂಪಾವಚರಕುಸಲಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ। ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಮೇವಾತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಕಂ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಮೇವ।

ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸರೂಪದಸ್ಸನಮತ್ತೇನೇವ ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಭವಾಲಮ್ಬನಾದಿವಿಭಾಗೇನ ಪನ ಯದೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕಥಾಯಂ ಆಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ।

ತಂ ತನ್ತಿ ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣೇಸು ಯಂ ಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಂ, ತಂ ತಂ ಅನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನುಬನ್ಧಮಾನಂ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕಭೂತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ। ತಸ್ಮಿಞ್ಞೇವಾತಿ ಕಮ್ಮಾದಿಕೇ ಏವ। ಕಮ್ಮಞ್ಚೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಮ್ಮೇ, ಅಥ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ, ಗತಿನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತೇ ಗತಿನಿಮಿತ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಾದಿಸಮೇವಾತಿ ಯಾದಿಸಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ ಹೇತುತೋ, ಸೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮತೋ ಚ ತಾದಿಸಮೇವ। ಸನ್ತಾನವಿನಿವತ್ತಕೇತಿ ಭವಙ್ಗಸನ್ತಾನಸ್ಸ ವಿನಿವತ್ತನಕೇ। ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಆವಜ್ಜನಸಙ್ಖಾತೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ। ಕಿರಿಯಮಯಚಿತ್ತೇನೇವ ಸುಪಿನದಸ್ಸನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಪಿನಂ ಅಪಸ್ಸತೋ’’ತಿ। ಅಪರಿಮಾಣಸಙ್ಖ್ಯಮ್ಪಿ ಪವತ್ತತಿಯೇವ, ತಥಾ ಹಿದಂ ಉಪಪತ್ತಿಭವಸ್ಸ ಅಙ್ಗಭಾವೇನ ಪವತ್ತನತೋ ‘‘ಭವಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇಸಞ್ಞೇವಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭೂತಾನಂಯೇವ।

ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ಆರಮ್ಮಣಗಹಣಕ್ಖಮಾನೀತಿ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಗಹೇತುಂ ಸಮತ್ಥಾನಿ। ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಗತಕಾಲೇ ವಿಯ ಹಿ ಬಹಿನಿಕ್ಖನ್ತಕಾಲೇಪಿ ನ ತಾವ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಕಿಚ್ಚಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪನ ವಿಸದಭಾವಂ ಪತ್ತಕಾಲೇ ಏವ ಸಕಿಚ್ಚಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಇಧ ಪರಿಪಕ್ಕತ್ತಾ ಆಯತನಾನ’’ನ್ತಿ। ಆಪಾಥಗತೇತಿ ಯೋಗ್ಯದೇಸಾವಟ್ಠಿತೇ। ತಮೇವ ಯೋಗ್ಯದೇಸಾವಟ್ಠಿತಂ ರೂಪಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಘಟ್ಟನಾ ಪಚ್ಚಯಂ ಲದ್ಧಾ। ಘಟ್ಟನಾತಿ ಪಟಿಘಾತೋ, ಯೇನ ಬ್ಯಾಪಾರಾದಿವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಹಿತೇ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಿಸಯೇ ವಿಕಾರುಪ್ಪತ್ತಿವಿಸದಿಸುಪ್ಪತ್ತಿವಿಸಯಸ್ಸ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಭಾವೇನ ಅನುಗ್ಗಹೋ, ಉಪಘಾತೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತೋತಿ ಘಟ್ಟನಾನನ್ತರಂ। ಘಟ್ಟನಾನುಭಾವೇನಾತಿ ಘಟ್ಟನಾಬಲೇನ। ಭವಙ್ಗಚಲನನ್ತಿ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಕಮ್ಪನಂ, ತಥಾ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ವಿಸದಿಸಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವೂಪಗಮನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪುರಿಮಾವತ್ಥಾಯ ಭಿನ್ನಾವತ್ಥಾಹೇತುತಾಯ ಚಲನಂ ವಿಯಾತಿ ‘‘ಚಲನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಸಯವಿಸಯೀಭಾವಸಿದ್ಧಾಯ ಧಮ್ಮತಾಯ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಭಿಮುಖೀಭಾವೇನ ಪಸಾದಸ್ಸ ತಾವ ಘಟ್ಟನಾ ಹೋತು, ಅಞ್ಞಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಪನ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಚಲನಂ ಕಥಂ ಹೋತೀತಿ? ತಂಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವತೋ। ಭೇರಿತಲೇ ಠಪಿತಾಸು ಸಕ್ಖರಾಸು ಏಕಿಸ್ಸಾ ಸಕ್ಖರಾಯ ಘಟಿತಾಯ ತದಞ್ಞಸಕ್ಖರಾಯಂ ಠಿತಮಕ್ಖಿಕಾ ಚಲನಂ ಚೇತ್ಥ ಉದಾಹರಣನ್ತಿ। ತದೇವ ರೂಪನ್ತಿ ತದೇವ ಭವಙ್ಗಚಲನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಆಪಾಥಗತಂ ರೂಪಾಯತನಂ। ಭವಙ್ಗಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಮಾನಾ ವಿಯಾತಿ ಭವಙ್ಗಸನ್ತಾನಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೀ ವಿಯ। ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರತೋ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ವಿಸಯಗ್ಗಹಣಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ ವತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ದಸ್ಸನಾದೀಸು ವತ್ತಬ್ಬೇಸು ತಾನಿ ಅವತ್ವಾ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಉದ್ದೇಸೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಆವಜ್ಜನಾನಂ ಆವಜ್ಜನಸಾಮಞ್ಞೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ।

ಆವಜ್ಜನಾನನ್ತರನ್ತಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಾನನ್ತರಂ। ಯೇ ಹದಯವತ್ಥು ವಿಯ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದಿವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿಪಿ ನಾನುಜಾನನ್ತಿ, ತೇಸಂ ‘‘ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾಯ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಾಳಿ ಆಗತಾ। ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಪಾಳಿಂ ಪಟಿಸೇಧೇತುಂ।

‘‘ಸಚೇ ಮಹನ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಜವನಪರಿಯೋಸಾನಾಯ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಚುದ್ದಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಮಿಧ ‘‘ಮಹನ್ತ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ದ್ವಿತಿಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀತಂ ಹುತ್ವಾ ಆಪಾಥಗಮನವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಯಥಾವವತ್ಥಾಪಿತೇತಿ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನೇನ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ ಕತವವತ್ಥಾಪನೇ। ಆವಜ್ಜನಾಯ, ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಅವಸೇಸಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾನ’’ನ್ತಿ ಅವಸೇಸಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ। ಛ ಸತ್ತ ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಪಞ್ಚ ವಾ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸುತ್ತಮುಚ್ಛಿತಾದಿಕಾಲೇ ಹಿ ಪಞ್ಚಪಿ ಜವನಾನಿ ಜವನ್ತೀತಿ।

ತಾನಿಯೇವಾತಿ ‘‘ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೪೫೫) ವುತ್ತಾನಿ ಏಕೂನತಿಂಸ ಕಾಮಾವಚರಜವನಾನಿಯೇವ। ಇತೋ ಅಞ್ಞಂ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಾನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏವಕಾರಗ್ಗಹಣಂ। ‘‘ಗೋತ್ರಭೂತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಗೋತ್ರಭುಟ್ಠಾನಿಯಾನಂ ಪರಿಕಮ್ಮವೋದಾನಾನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ, ನ ಗೋತ್ರಭುನೋ ಏವ। ಫಲಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಪವತ್ತನಕಫಲಚಿತ್ತಾನಿ। ಯಂ ಯಂ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಯಂ ಯಂ ಜವನಂ ರೂಪಾವಚರಜವನಾದಿವಸೇನ ಗೋತ್ರಭುಅನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಂ।

ಅತಿಮಹನ್ತನ್ತಿ ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ತದಾರಮ್ಮಣಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥ। ವಿಭೂತನ್ತಿ ಸುಪಾಕಟಂ, ತಞ್ಚ ಕಾಮಾವಚರಮೇವ। ತತ್ಥ ಹಿ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ। ಕಾಮಾವಚರಜವನಾವಸಾನೇತಿ ಕಾಮಾವಚರಜವನಸ್ಸೇವ ಅವಸಾನೇ। ನ ಹಿ ತಂ ಕಾಮತಣ್ಹಾಹೇತುಕಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಮಹಗ್ಗತಾನುತ್ತರಜವನಂ ಅನುಬನ್ಧತಿ ಅಜನಕತ್ತಾ, ಜನಕಾಸದಿಸತ್ತಾ ಚ। ಯಥಾ ಗೇಹತೋ ಬಹಿ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ತರುಣದಾರಕೋ ಜನಕಂ, ಜನಕಸದಿಸಂ ವಾ ಅನುಬನ್ಧತಿ, ನ ಅಞ್ಞಂ, ಏವಮಿದಮ್ಪಿ । ತತ್ಥಾಪಿ ನ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ಜವನಾ ಸಬ್ಬಂ ಜವನೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ನಿಯಮೇತಬ್ಬತೋ, ಆರಮ್ಮಣೇನ ಚ ವೇದನಾಯ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬತೋ। ತತ್ಥಾಯಂ ನಿಯಮೋ – ಪರಿತ್ತಕುಸಲಲೋಭಮೋಹಮೂಲಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಕಿರಿಯಜವನಾನಂ ಅಞ್ಞತರಾನನ್ತರಂ ಅತಿಮಹತಿ ವಿಸಯೇ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಪರಿತ್ತಕುಸಲಾಕುಸಲಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಕಿರಿಯಜವನಾನಂ ಅಞ್ಞತರಾನನ್ತರಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಂ ಛನ್ನಂ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಪವತ್ತತಿ। ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾದೀನನ್ತಿ ಇಟ್ಠಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾನಂ ವಸೇನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಯಿದಂ ಆರಮ್ಮಣೇನ ವೇದನಾಪರಿವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪುರಿಮಕಮ್ಮವಸೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ತದಾರಮ್ಮಣವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ನ ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕಮೇವ ಕಮ್ಮಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಜನೇತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞಕಮ್ಮಮ್ಪಿ। ತಂ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾಯಿನಾ ಕಮ್ಮೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬತದಾರಮ್ಮಣತೋ ವಿಸದಿಸಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ। ‘‘ಜವನಚಿತ್ತವಸೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ತದಾರಮ್ಮಣನಿಯಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ‘‘ಜವನೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ನಿಯಮೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಞ್ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಉಕ್ಕಟ್ಠತರಸ್ಸ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ। ಯೋ ಯೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಲದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾದೀಸು ಯೋ ಯೋ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಮವೇತೋ ಹೋತಿ। ಕಿಞ್ಚಿ ಅನ್ತರನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಖಣನ್ತರಂ। ಉದಕಮಿವಾತಿ ಪಟಿಸೋತಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಉದಕಮಿವ।

ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಸಕಿಂ ವಾತಿ ವಚನಸಿಲಿಟ್ಠವಸೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಟ್ಠ ವಾ ದಸ ವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೮.೧೧; ಪಾರಾ॰ ೧೧) ವಿಯ। ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂಯೇವ ಪನ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ವಿಪಾಕಚಿತ್ತತ್ತಾ, ಆವಜ್ಜನಸ್ಸ ಚ ವಿದೂರತ್ತಾ, ಮೂಲಭವಙ್ಗಾದಿಭವಙ್ಗಸಾಮಞ್ಞಸಬ್ಭಾವತೋ ಚ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತನಾರಹಂ ಸಮಾನಂ ತಸ್ಸ ಜವನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತದಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಏಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸದ್ದಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕಾಮಾವಚರಂ, ಓಟ್ಠಮುಖ’’ನ್ತಿ ಚ ಯಥಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಕೇಚಿ ‘‘ಪಟ್ಠಾನೇ ‘ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇ ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೦೬) ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾನಂ ಏವ ಅನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾಜವನಾನನ್ತರಂ ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ವಿಪ್ಫಾರವನ್ತಂ ಹಿ ಜವನಂ ನಾವಂ ವಿಯ ನದೀಸೋತೋ ಭವಙ್ಗಂ ಅನುಬನ್ಧತಿ, ನ ಪನ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾವತೋ ಸನ್ತವುತ್ತಿಕಿರಿಯಜವನಂ ಪಣ್ಣಪುಟಂ ವಿಯ ನದೀಸೋತೋತಿ। ತಯಿದಂ ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸಾಪಿ ಕೇನಚಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಕತ್ಥಚಿ ಅವಚನಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ಯಥಾ ತಂ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ ಅಕುಸಲನಿದ್ದೇಸೇ ಲಬ್ಭಮಾನೋಪಿ ಅಧಿಪತಿ ನ ವುತ್ತೋ। ಯಞ್ಚ ಪಣ್ಣಪುಟಂ ನಿದಸ್ಸಿತಂ, ತಮ್ಪಿ ನಿದಸ್ಸಿತಬ್ಬೇನ ನ ಸಮಾನಂ। ನಾವಾಪಣ್ಣಪುಟಾನಞ್ಹಿ ನದೀಸೋತಸ್ಸ ಆವಟ್ಟನಂ, ಗತಿ ಚ ವಿಸದಿಸೀತಿ ನಾವಾಯ ನದೀಸೋತಸ್ಸ ಅನುಬನ್ಧನಂ, ಪಣ್ಣಪುಟಸ್ಸ ಅನನುಬನ್ಧನಞ್ಚ ಯುಜ್ಜತಿ, ಇಧ ಪನ ಕಿರಿಯಜವನೇತರಜವನಾನಂ ಭವಙ್ಗಸೋತಸ್ಸ ಆವಟ್ಟನಂ, ಗತಿ ಚ ಸದಿಸೀತಿ ಏತಸ್ಸ ಅನನುಬನ್ಧನಂ, ಇತರಸ್ಸ ಅನುಬನ್ಧನಞ್ಚ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಮಾ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ।

ಭವಙ್ಗಮೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಭವಪರಿಯೋಸಾನಸ್ಸ ಇಧ ನ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಅಞ್ಞಥಾ ತದಾರಮ್ಮಣಾವಸಾನೇ ಚುತಿಪಿ ನ ಹೋತಿಯೇವ। ದಸ್ಸನಾದೀನೀತಿ ದಸ್ಸನಸವನಘಾಯನಸಾಯನಫುಸನಾನಿ। ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ತೇನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಭವಙ್ಗಮೇವ, ಭವಙ್ಗತೋ ಆವಜ್ಜನಮೇವಾತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಚಿತ್ತನಿಯಮವಸೇನೇವ। ತಮ್ಪೀತಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಮ್ಪಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಯ ಏಕೂನವೀಸತಿವಿಧಮೇವ ಹೋತಿ ಅತ್ಥತೋ ಭೇದಾಭಾವತೋ।

ಭವಗತಿಠಿತಿನಿವಾಸೇಸೂತಿ ತೀಸು ಭವೇಸು, ಪಞ್ಚಸು ಗತೀಸು, ಸತ್ತಸು ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತೀಸು, ನವಸು ಸತ್ತಾವಾಸೇಸು ಚ। ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಅಚಿತ್ತಕೋ, ಸೋ ಇಧ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ವಿಞ್ಞಾಣಕಥಾಭಾವತೋ। ‘‘ಏತ್ಥಾ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಸಂಸರಮಾನಾನಂ ಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಏತೇಸು ವುತ್ತನಯೇನ ಸಂಸರಮಾನೇಸು ಸತ್ತೇಸು ಯೋ ಪನ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಮನ್ವಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಸ್ಸ ಅರಹತೋ ನಿರುದ್ಧಮೇವ ಹೋತಿ ಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಭಾವತೋ।

ಇತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೇ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖವಣ್ಣನಾ।

ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೫೬. ವೇದೇನ ಅನುಭವನಾಕಾರೇನ ಅಯಿತಂ ಪವತ್ತಂ ವೇದಯಿತಂ, ವೇದಯಿತನ್ತಿ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಜಾತಂ ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಂ। ತಂ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ವೇದನಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ವೇದನಾವಾ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ವೇದಯಿತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಕಪ್ಪನಾಸಿದ್ಧಂ ಭೇದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸವಸೇನಾಪಿ ವೇದನಾವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ವೇದನಾವಾ’’ತಿ। ವೇದಯತಿ ವೇದಯತೀತಿ ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ವಚನಂ ವೇದನಾಯ ಸವಿಸಯೇ ಅಭಿಣ್ಹಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಸಭಾವಧಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞೋ ಕತ್ತಾ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ। ಇತೀತಿ ಅನಿಯಮತೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋ। ಖೋತಿ ವಚನಾಲಙ್ಕಾರಮತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ತಸ್ಸ ನಿಯಮನಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಸ್ಮಾ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಅನುಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ವೇದನಾತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ।

‘‘ಕುಸಲವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕುಸಲಾಯ ವೇದನಾಯ ಉಪಲಕ್ಖಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಾ ಕಾಚಿ ಕುಸಲಾ ವೇದನಾ, ಸಬ್ಬಾ ಸಾ ಕುಸಲೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ, ನ ಪನ ತಸ್ಸಾ ಕುಸಲಭಾವಸಂಸಿದ್ಧಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ನ ಹಿ ಕುಸಲೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಕುಸಲಾಯ ವೇದನಾಯ ಕುಸಲಭಾವೋ, ಅಥ ಖೋ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಕತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಜಾತಿವಸೇನಾ’’ತಿ। ಅಕುಸಲಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಯಥಾ ಪನ ಜಾತಿವಸೇನ ಕುಸಲಾದಿವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾಯ ತಿವಿಧಾ, ಏವಂ ಯಾವ ಏಕೂನನವುತಿವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ಏಕೂನನವುತಿವಿಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಭಾವಭೇದತೋತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಭೂಮಿಆರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಭೇದಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಸಭಾವಕತಭೇದತೋ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

‘‘ಪಞ್ಚವಿಧಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ಪಞ್ಚವಿಧತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸುಖಯತೀತಿ ಸುಖಂ, ಕಾಯಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಚ ಲದ್ಧಸ್ಸಾದೇ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಟ್ಠು ವಾ ಖಾದತಿ, ಖಣತಿ ವಾ ಕಾಯಿಕಂ ಆಬಾಧನ್ತಿ ಸುಖಂ। ಸುಕರಂ ಓಕಾಸದಾನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸುಖನ್ತಿ ಅಪರೇ। ದುಕ್ಖಯತೀತಿ ದುಕ್ಖಂ, ಕಾಯಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಚ ವಿಬಾಧತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುಟ್ಠು ವಾ ಖಾದತಿ, ಖಣತಿ ವಾ ಕಾಯಿಕಂ ಅಸ್ಸಾದನ್ತಿ ದುಕ್ಖಂ। ದುಕ್ಕರಂ ಓಕಾಸದಾನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅಪರೇ। ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾನಂ ಸದ್ದತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಯೇವ। ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸೇ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕಿಂ ಪನ ಕಾರಣಂ ಮಾನಸೇತರಸಾತಾಸಾತವಸೇನ ಸುಖಂ, ದುಕ್ಖಞ್ಚ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ಮಾನಸೀ, ಇತರಾ ಚ ಏಕಧಾವ ವುತ್ತಾತಿ? ಭೇದಾಭಾವತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಅನುಗ್ಗಹೂಪಘಾತಕತಾಯ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಅನುಗ್ಗಹಮುಪಘಾತಞ್ಚ ಕರೋನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಮನಸೋ, ನ ಏವಮುಪೇಕ್ಖಾ। ತಸ್ಮಾ ಭೇದಾಭಾವತೋ ಏಕಧಾವ ಉಪೇಕ್ಖಾ ವುತ್ತಾತಿ।

ತತ್ಥ ಯೇನ ಸಭಾವಭೇದೇನ ವೇದನಾ ಪಞ್ಚವಿಧಾ, ಸಾ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನೇ ದಸ್ಸಿತೇ ಸುಪಾಕಟಾ ಹೋತೀತಿ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಅಕುಸಲವಿಪಾಕೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಅಧಿಕರಣೀಮತ್ಥಕೇ ಕಪ್ಪಾಸಪಿಚುಪಿಣ್ಡಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಯೋಕೂಟೇನ ಪಹರನ್ತಸ್ಸ ಪಿಚುಪಿಣ್ಡಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಕೂಟಂ ಅಧಿಕರಣಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ನಿಘಂಸೋ ಬಲವಾ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪಟಿಘಟ್ಟನಾನಿಘಂಸಸ್ಸ ಬಲವಭಾವತೋ ಇಟ್ಠೇ, ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ ಚ ಆರಮ್ಮಣೇ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸುಖಸಹಗತಂ ಹೋತಿ। ಅನಿಟ್ಠೇ, ಅನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ ಚ ದುಕ್ಖಸಹಗತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕುಸಲ…ಪೇ॰… ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ। ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಪಞ್ಚ ಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕಮ್ಮವಸೇನ, ಸೇಸಾನಿ ತೇರಸ ಕಾಮಾವಚರಾನಿ, ಅಟ್ಠ ರೂಪಾವಚರಾನಿ, ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಲೋಕುತ್ತರಾನಿ, ಯಥಾರಹಂ ಚೇತೋಭಿಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಪಾದಕಾದಿವಸೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಂ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ದೋಮನಸ್ಸಂ ದ್ವೀಹಿ ಅಕುಸಲವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚೇತೋಭಿಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನ।

ಅವಸೇಸಪಞ್ಚಪಞ್ಞಾಸಾಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ಛಸಟ್ಠಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾಯ ಪಞ್ಚಪಞ್ಞಾಸಾಯ। ತತ್ಥ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ನಿಬ್ಬಿಕಪ್ಪಕಾನಿ ಸುಖದುಕ್ಖಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತಾನಿಪಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಿಚುಪಿಣ್ಡಾನಂ ವಿಯ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ ಘಟ್ಟನಾನಿಘಂಸಸ್ಸ ಮನ್ದಭಾವತೋ ಚಕ್ಖಾದಿಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾನಿ ಅಟ್ಠಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಬಲವಪಚ್ಚಯತಾಯ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ತೇಸಞ್ಚ ತದಭಾವತೋ। ಅಪುಬ್ಬಾರಮ್ಮಣನಿಸ್ಸಯಪ್ಪವತ್ತೀನಿ ಆವಜ್ಜನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ, ಅಸದಿಸಾನನ್ತರಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಕಿರಿಯಾರಮ್ಭಸ್ಸ ಆದಿಭೂತಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ, ಕಾಯದುಕ್ಖಪಧಾನತಾಯ ಅಕುಸಲಫಲಸ್ಸ ತದುಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಪಟಿಸನ್ಧಿಆದಿ, ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಪ್ಪವತ್ತೀನಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಚ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಿಯೇವ ಹೋನ್ತಿ। ಕಮ್ಮವಸೇನ ವಾ ವಿಪಾಕಾನುಭವನಸ್ಸ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇಸು ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಭಾವೋ ಯುತ್ತೋ। ಸತಿ ಚ ವಿಪಾಕಭೂತಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಸುಖದುಕ್ಖಮಜ್ಝತ್ತಭಾವೇ ಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾಯ ಇಟ್ಠಭಾವೋ, ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾಯ ಅನಿಟ್ಠಭಾವೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅವಸಿಟ್ಠಾನಿ ಪನ ಸತ್ತತಿಂಸ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಚೇತೋಭಿಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಪಾದಕಾದಿವಸೇನ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಚಪಞ್ಞಾಸಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ಸಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ ಸಭಾವೋ, ಅನುಭವನಞ್ಚ ಸಬ್ಬವೇದನಾನಂ ಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ತಂ ಪಟಿನಿಯತೇನ ಆರಮ್ಮಣೇನ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಇಟ್ಠಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಬ್ಯಭಿಚಾರಾಭಾವತೋ। ಭುಸಂ ಬ್ರೂಹನಂ ವಡ್ಢನಂ ಉಪಬ್ರೂಹನಂ। ತಯಿದಂ ಕಾಮಞ್ಚ ಚೇತಸಿಕಸುಖೇಪಿ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ಪನ ಸವಿಕಪ್ಪಕಂ ಚೇತೋಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನಾಪಿ ಹೋತಿ। ಇದನ್ತು ನಿಬ್ಬಿಕಪ್ಪಕಂ ಸಭಾವಸಿದ್ಧತ್ತಾ ತತೋ ಸಾತಿಸಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಉಪಬ್ರೂಹನರಸ’’ನ್ತಿ। ಅಸ್ಸಾದಿಯತೀತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಸುಖಾವೇದನಾ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಅಸ್ಸಾದೋ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೨೬)। ಕಾಯನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಕಾಯೇ ಭವೋ ಕಾಯಿಕೋ, ಸೋ ಏವ ಅಸ್ಸಾದೋ ತಥಾ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತೀತಿ ಕಾಯಿಕಅಸ್ಸಾದಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ। ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಪದಟ್ಠಾನಂ ಅನಞ್ಞವತ್ಥುಕತ್ತಾ।

ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।

ಸಭಾವತೋ , ಪರಿಕಪ್ಪತೋ ವಾ ಇಟ್ಠಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅನುಭವನಲಕ್ಖಣಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ತಥಾ ವಾ ಇಟ್ಠಾಕಾರಸಮ್ಭೋಗರಸ’’ನ್ತಿ, ಯಥಾಭೂತೇನ ವಾ ಅಯಥಾಭೂತೇನ ವಾ ಇಟ್ಠಾಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸಂಭುಞ್ಜನರಸಂ, ಪಚ್ಚನುಭವನಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯೋ ಸುಖಂ ವೇದೇತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩೭೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೧೧.೧೨) ಸುತ್ತಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ನಿರಾಮಿಸಸೋಮನಸ್ಸವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಸೋಮನಸ್ಸೇ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಏಕನ್ತೇನ ಹದಯವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನತಾ ತತೋ ವಿಸೇಸೋ।

ಮಜ್ಝತ್ತಸ್ಸ, ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಮಜ್ಝತ್ತಂ ವಾ ವೇದಯಿತಂ ಅನುಭವನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಮಜ್ಝತ್ತವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಾ। ಮಜ್ಝತ್ತಾನುಭವನತೋ ಏವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ನಾತಿಉಪಬ್ರೂಹನಮಿಲಾಪನರಸಾ। ‘‘ಸನ್ತಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಅನವಜ್ಜಾಯ ನಿರಾಮಿಸಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ನ ಸಬ್ಬಾಯ।

ಇತಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖವಣ್ಣನಾ।

ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೫೭. ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ಸಞ್ಞಾವಾತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಕಾಮಂ ವೇದನಾಯಪಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಸಾ ಪನ ಸಭಾವತೋ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಕಾಯಚಿ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಮ್ಪಿ ಕಾಯಚಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಞ್ಞಾಯ ಪನ ಈದಿಸಂ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ॰… ಸಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ।

ಸಬ್ಬಾವಾತಿ ಚತುಭೂಮಿಕಾಪಿ। ಅಥ ವಾ ಯಥಾ ವೇದನಾ ಭಿನ್ನಸಭಾವತ್ತಾ ಭೇದನಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ವುತ್ತಾ, ನ ಏವಮಯಂ, ಅಯಂ ಪನ ಸಬ್ಬಾವ ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ । ನೀಲಾದಿಭೇದಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸಞ್ಜಾನನಂ ಸಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ಜಾನನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ। ತಥಾ ಹಿ ಸಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸಞ್ಜಾನನತೋ ಪಚ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾಣರಸಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನಿಮಿತ್ತೇನ ಹಿ ಪುನ ಸಞ್ಜಾನನಕಿಚ್ಚಾ ಪಚ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾಣರಸಾ। ತಸ್ಸಾ ವಡ್ಢಕಿಸ್ಸ ದಾರುಮ್ಹಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಣಂ ಕತ್ವಾ ತೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾಣೇನ ಪಚ್ಚಾಭಿಜಾನನಕಾಲೇ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ತದೇವೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಪುನ ಸಞ್ಜಾನನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಪುನಸಞ್ಜಾನನಪಚ್ಚಯೋ, ತದೇವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪುನ…ಪೇ॰… ನಿಮಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಕರಣಂ, ಪುನ…ಪೇ॰… ಕರಣಂ, ಪುನಸಞ್ಜಾನನಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ವಾ ನಿಮಿತ್ತಕರಣಂ ಪುನ…ಪೇ॰… ಕರಣಂ, ತದಸ್ಸಾ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಪುನಸಞ್ಜಾನನಪಚ್ಚಯನಿಮಿತ್ತಕರಣರಸಾ। ಪುನಸಞ್ಜಾನನನಿಮಿತ್ತಕರಣಂ ನಿಮಿತ್ತಕಾರಿಕಾಯ, ನಿಮಿತ್ತೇನ ಸಞ್ಜಾನನನ್ತಿಯಾ ಚ ಸಬ್ಬಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಮಾನಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅಭಿನಿವೇಸಕರಣಂ ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೮೭, ೨೦೨, ೨೦೩, ೪೨೭; ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೭-೨೯) ಸಞ್ಞಾಭಿನಿವೇಸಮತ್ತೇನೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಥಾಉಪಟ್ಠಿತವಿಸಯಪದಟ್ಠಾನಾ ಅವಿಕಪ್ಪಸಭಾವತ್ತಾ। ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನ ಸಞ್ಞಾ ಞಾಣಮೇವ ಅನುವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಿನಿವೇಸಕಾರಿಕಾ, ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಚ ನ ಹೋತಿ। ಏತೇನೇವ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾಯ ಅಚಿರಟ್ಠಾನತಾ ಚ ನ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ರಾಗದಿಟ್ಠಿಮಾನಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ರಾಗಾದಿಅನುವತ್ತಿಕಭಾವೋತಿ।

ಇತಿ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖವಣ್ಣನಾ।

ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೫೮. ರಾಸಿಕರಣಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನಲಕ್ಖಣಂ, ತತೋ ಸಙ್ಖಾರಾ ಆಯೂಹನರಸಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಚೇತನಾಪಧಾನತಾಯ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತಾ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಾಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಖತಮಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಯಥಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಸಙ್ಖತಂ ಸಮ್ಮದೇವ ನಿಪ್ಫನ್ನಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಪ್ಫಾರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಏತ್ಥ ವಿಪ್ಫಾರೋ ನಾಮ ವಿಪ್ಫಾರವನ್ತತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಯಾಪಾರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ನಿಯಮೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ನಿಯತಾ। ಸರೂಪೇನ ಆಗತಾತಿ ಏವಂ ಪಿಟ್ಠಿವತ್ತಕೇ ಅಕತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಾ ಸರೂಪೇನೇವ ಆಗತಾ। ಕದಾಚಿದೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ನ ನಿಯತಾತಿ ಅನಿಯತಾ। ಯದಿಪಿ ಅನಿಯತಾ ಏಕಜ್ಝಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಧಮ್ಮತಾಯ ‘‘ಛತ್ತಿಂಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಪಿ ಚ ನ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ।

೪೫೯. ಫುಸತೀತಿ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ। ಯಂ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ಫುಸನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ಫಸ್ಸೋ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮಾನಾ ತಂ ಫುಸನಲಕ್ಖಣೇನ ಫಸ್ಸೇನ ಫುಸನ್ತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ। ಆರಮ್ಮಣಫುಸನಮತ್ತಂ ವಾ ಫಸ್ಸೋತಿ ಸಾಧನತ್ತಯಮ್ಪಿ ಯುಜ್ಜತೇವ। ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಸು ಕತ್ತುಕರಣಸಾಧನವಚನಂ ತದಾಕಾರಸಮಾರೋಪನತೋ ಪರಿಯಾಯಕಥಾ, ಭಾವಸಾಧನವಚನಮೇವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಕಥಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಫುಸನಲಕ್ಖಣೋ’’ತಿ। ಅಯಞ್ಹೀತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಲಕ್ಖಣಾದಿಸಮತ್ಥನಂ। ಯದಿ ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಚೇತಸಿಕೋ, ಸ್ವಾಯಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮೋ ಸಮಾನೋ ಕಥಂ ಫುಸನಲಕ್ಖಣೋ, ಸಙ್ಘಟ್ಟನರಸಾದಿಕೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ಅನ್ತೋಲೀನಂ ಚೋದನಂ ಹದಯೇ ಠಪೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಸೋಧನತ್ಥಂ ‘‘ಅರೂಪಧಮ್ಮೋಪಿ ಸಮಾನೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಫುಸನಾಕಾರೇನೇವ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅರೂಪಸ್ಸಾಪಿ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಯಂ ಸಭಾವೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಾ ಚ ತಸ್ಸ ಫುಸನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿ ಅಮ್ಬಿಲಅಮ್ಬಪಕ್ಕಾದಿಂ ಖಾದನ್ತಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಪರಸ್ಸ ಖೇಳುಪ್ಪತ್ತಿ, ಪರಂ ವಿಬಾಧಿಯಮಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ದಯಾಲುಕಸ್ಸ ಸರೀರಕಮ್ಪನಂ, ರುಕ್ಖಸಾಖಗ್ಗೇ ದುಟ್ಠಿತಂ ಪುರಿಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಭೂಮಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ಭೀರುಕಪುರಿಸಸ್ಸ ಜಙ್ಘಚಲನಂ, ಪಿಸಾಚಾದಿಭಾಯಿತಬ್ಬಂ ದಿಸ್ವಾ ಊರುಖಮ್ಭೋತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಪರಿಬ್ಯತ್ತಾ ಹೋತಿ।

ಏಕದೇಸೇನಾತಿ ಕಟ್ಠದ್ವಯಾದಿ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ಏಕಪಸ್ಸೇನ। ಅನಲ್ಲೀಯಮಾನೋಪೀತಿ ಅಸಂಸಿಲಿಯಮಾನೋಪಿ। ರೂಪಸದ್ದೇಹಿ ಸಹ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಅನಲ್ಲೀಯಮಾನಸಙ್ಘಟ್ಟನಮೇವ, ನ ವಿಸಯಭಾವೋ। ಯಥಾ ರೂಪಸದ್ದಾ ಚಕ್ಖುಸೋತಾನಿ ಅನಲ್ಲೀಯಮಾನಾ ಏವ ‘‘ಫುಸಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾ, ಏವಂ ಫಸ್ಸಸ್ಸಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣಫುಸನಸಙ್ಘಟ್ಟನಾನೀತಿ। ಸಙ್ಘಟ್ಟನಞ್ಚ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಸನ್ನಿಪತನಭಾವೋ ಏವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚಿತ್ತಮಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಸಙ್ಘಟ್ಟೇತೀ’’ತಿ। ಕಿಚ್ಚಟ್ಠೇನ ರಸೇನ ಸಙ್ಘಟ್ಟನರಸತಾ ವುತ್ತಾ, ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಸನ್ನಿಪಾತೇನ ವಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಸಮ್ಪತ್ತಿಕೋ ಫಸ್ಸೋ ಸಙ್ಘಟ್ಟನರಸೋ ವುತ್ತೋ। ಯಥಾ ‘‘ದ್ವೇ ಪಾಣೀ ವಜ್ಜೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮಿ॰ ಪ॰ ೨.೩.೮) ಪಾಣಿಸ್ಸ ಪಾಣಿಮ್ಹಿ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಂ ತಬ್ಬಿಸೇಸಭೂತಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಂ ತಬ್ಬಿಸೇಸಭೂತೋ ಏಕೋ ಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗತಿ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೦೪; ೩.೪೨೧, ೪೨೫, ೪೨೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೪೩-೪೪; ೪.೬೦) ವಚನತೋ ಚಕ್ಖುರೂಪವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಸಙ್ಗತಿವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ತಿಕಸನ್ನಿಪಾತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಸ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತೋ ತದನುರೂಪೋ ಸಮನ್ನಾಹಾರೋ ತಜ್ಜಾಸಮನ್ನಾಹಾರೋ। ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ತದಭಿಮುಖಭಾವೋ, ಆವಜ್ಜನಾಯ ಚ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಂ ವಿಸಯಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖತತಾ ಅಭಿಸಙ್ಖತತಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವಕರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ನಿಚ್ಚಮ್ಮಾ ಗಾವೀ ಯಂ ಯಂ ಠಾನಂ ಉಪಗತಾ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಮೇವ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಏವಂ ಫಸ್ಸೇ ಸತಿ ವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇವ। ವೇದನಾ ಚ ದುಕ್ಖಸಲ್ಲಾದಿಸಭಾವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವೇದನಾಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಪನ ನಿಚ್ಚಮ್ಮಗಾವೀ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ।

೪೬೦. ಅಭಿಸನ್ದಹತಿ ಪಬನ್ಧತಿ ಪವತ್ತೇತಿ। ಚೇತನಾಭಾವೋ ಬ್ಯಾಪಾರಭಾವೋ। ಆಯೂಹನಂ ಚೇತಯನಂ ಈರಿಯನಂ। ಸಂವಿದಹನಂ ವಿಚಾರಣಂ। ಆಯೂಹನರಸಾಯ ಚೇತನಾಯ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಯಥಾಸಕಂ ಕಿಚ್ಚಪ್ಪಸುತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಾ ಸಕಿಚ್ಚಪರಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾ ವುತ್ತಾ। ಜೇಟ್ಠಸಿಸ್ಸೋ ಪರೇ ಸಜ್ಝಾಯನೇ ಉಯ್ಯೋಜೇನ್ತೋ ಸಯಮ್ಪಿ ಸಜ್ಝಾಯತಿ। ಮಹಾವಡ್ಢಕಿಮ್ಹಿ ವಡ್ಢಕಿಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಮಾರದ್ಧೇ ಇತರೇಪಿ ಕರೋನ್ತಿಯೇವ। ಉಸ್ಸಾಹನಭಾವೇನಾತಿ ಆದರಕರಣಭಾವೇನ। ಸಾ ಹಿ ಸಯಂ ಆದರಭೂತಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಆದರಯತೀತಿ। ಆಯೂಹನವಸೇನ ಉಸ್ಸಾಹನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ವೀರಿಯುಸ್ಸಾಹವಸೇನ।

೪೬೧. ವೀರಭಾವೋತಿ ಯೇನ ವೀರೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಸೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಧಿನಾ ಈರೇತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವಾ ವೀರಿಯಂ, ಉಸ್ಸಾಹೋ, ತಂತಂಕಿಚ್ಚಸಮಾರಮ್ಭೋ, ಪರಕ್ಕಮೋ ವಾ। ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖೇ ಪತಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಧಾರಣಂ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾನಂ, ಸಮ್ಪಗ್ಗಣ್ಹನಂ ವಾ। ಸಂಸೀದನಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಸಂಸೀದನಂ, ನ ಸಂಸೀದನಾಭಾವಮತ್ತನ್ತಿ ಅಸಂಸೀದನಭಾವೇನ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಸಂಸೀದನಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ। ಸಂವೇಗಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಟ್ಠಸಂವೇಗಪುಬ್ಬಿಕಾಯ (ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೧.೪೧೮) ಕುಸಲಕಿರಿಯಾಯ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಮಗ್ಗೋ ಗನ್ತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ಮಗ್ಗೋ ಗತೋ, ಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಕಮ್ಮಂ ಕತಂ, ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೋ ಆಬಾಧೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ಗಿಲಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋ ಹೋತಿ, ಅಚಿರವುಟ್ಠಿತೋ ಗೇಲಞ್ಞಾ, ಗಾಮಂ ವಾ ನಿಗಮಂ ವಾ ಪಿಣ್ಡಾಯ ವಿಚರನ್ತೋ ನ ಲಭತಿ ಲೂಖಸ್ಸ ವಾ ಪಣೀತಸ್ಸ ವಾ ಭೋಜನಸ್ಸ ಯಾವದತ್ಥಂ ಪಾರಿಪೂರಿಂ, ಲಭತಿ…ಪೇ॰… ಪಾರಿಪೂರಿ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾನಿ ಏತಾನಿ ಅನುರೂಪಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಸಹಿತಾನಿ ಅಟ್ಠ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭವತ್ಥೂನಿ, ತಂಮೂಲಕಾನಿ ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿ।

೪೬೨. ಅತ್ತನಾ ಅನುಪಾಲೇತಬ್ಬಾನಂ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪಾಲನಂ ಜೀವಿತಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಾರೋ, ತಞ್ಚ ನೇಸಂ ಜೀವನನ್ತಿ ತಂ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಜೀವನ್ತಿ ತೇನಾ’’ತಿ। ತಮ್ಪಿ ಚಸ್ಸ ಅತ್ಥತೋ ಜೀವನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಜೀವನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತ’’ನ್ತಿ।

೪೬೩. ಆಧಿಯತೀತಿ ಠಪೇತಿ। ಅವಿಸಾರೋ ಅತ್ತನೋ ಏವ ಅವಿಸರಣಸಭಾವೋ। ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತತಾ। ಯೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋತಿ। ಅವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಸಮನಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತೀತಿ ಉಪಸಮಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ। ವಿಸೇಸತೋತಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ। ಸುಖವಿರಹಿತೋಪಿ ಹಿ ಅತ್ಥಿ ಸಮಾಧೀತಿ। ದೀಪಚ್ಚಿನಿದಸ್ಸನೇನ ಸನ್ತಾನಠಿತಿಭಾವಂ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತಿ।

೪೬೪. ಸದ್ದಹನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಸದ್ದಹನಕಿರಿಯಾಯ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತತ್ಥ ಆಧಿಪಚ್ಚಭಾವೇನ ಸದ್ಧಾಯ ಪಚ್ಚಯತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಸ್ಸಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಥಾಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸದ್ದಹತೀತಿ ವೋಹಾರೋ ಹೋತಿ। ಸದ್ದಹನಂ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುನೋ ಪತ್ತಿಯಾಯನಂ, ತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಸದ್ದಹನಲಕ್ಖಣಾ। ಓಕಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಾತಿ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ಏವಮೇತನ್ತಿ ಕಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಾ। ಕಾಲುಸ್ಸಿಯಮಲಂ ವಿಧಮೇತ್ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ, ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ವಾ ಪಸಾದನಂ ಅನಾವಿಲಭಾವಕರಣಂ ರಸೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಪಸಾದನರಸಾ। ಪಕ್ಖನ್ದನಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚನವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅನುಪವಿಸನಂ। ಅಕಾಲುಸಭಾವೋ ಅಕಾಲುಸ್ಸಿಯಂ, ಅನಾವಿಲಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಸಾದನೀಯಟ್ಠಾನೇಸು ಪಸಾದವಿಪರೀತಂ ಅಕುಸಲಂ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಂ, ಮಿಚ್ಛಾಧಿಮುತ್ತಿ ಚ, ತಪ್ಪಚ್ಚನೀಕೋವ ಪಸಾದಭೂತೋ ವತ್ಥುಗತೋ ನಿಚ್ಛಯೋ ಅಧಿಮುತ್ತಿ, ನ ಯೇವಾಪನಕಾಧಿಮೋಕ್ಖೋ। ರತನತ್ತಯಂ, ಕಮ್ಮಂ, ಕಮ್ಮಫಲಞ್ಚ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥು। ಸಪ್ಪುರಿಸಸಂಸೇವನಸದ್ಧಮ್ಮಸವನಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗಾನಿ। ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಆದಾನೇ ಹತ್ಥಂ ವಿಯ, ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಪದಾನೇ ವಿತ್ತಂ ವಿಯ, ಅಮತಕಸಿಫಲಫಲನೇ ಬೀಜಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।

೪೬೫. ಸರನ್ತಿ ತಾಯಾತಿ ಸರಣಕಿರಿಯಾಯ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತತ್ಥ ಆಧಿಪಚ್ಚಭಾವೇನ ಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಸ್ಸಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಥಾಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸತಿ ತಂಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲೋ ಸರತೀತಿ ವೋಹಾರೋ ಹೋತಿ। ಉದಕೇ ಅಲಾಬು ವಿಯ ಪಿಲವಿತ್ವಾ ಗನ್ತುಂ ಅದತ್ವಾ ಪಾಸಾಣಸ್ಸ ವಿಯ ನಿಚ್ಚಲಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಠಪನಂ ಸರಣಂ ಅಸಮ್ಮುಟ್ಠತಾಕರಣಂ ಅಪಿಲಾಪನಂ। ಸಮ್ಮೋಸಪಚ್ಚನೀಕಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಅಸಮ್ಮೋಸೋ, ನ ಸಮ್ಮೋಸಾಭಾವಮತ್ತಂ। ‘‘ಸತಾರಕ್ಖೇನ ಚೇತಸಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧೦.೨೦) ವಚನತೋ ಆರಕ್ಖಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ಅಞ್ಞತೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಚಿತ್ತವಿಸಯೇ ಅಭಿಮುಖೋ ಭವತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಿಸಯಾಭಿಮುಖಭಾವೋ, ಸತಿ। ಸತಿಯಾ ವತ್ಥುಭೂತಾ ಕಾಯಾದಯೋವ ಕಾಯಾದಿಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಿ, ಸತಿ ಏವ ವಾ ಪುರಿಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ।

೪೬೬. ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹೀತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣವಚನಂ। ಹಿರಿಯತೀತಿ ಲಜ್ಜಾಕಾರೇನ ಜಿಗುಚ್ಛತಿ। ತೇಹಿಯೇವಾತಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿಯೇವ। ಓತ್ತಪ್ಪತೀತಿ ಉಬ್ಬಿಜ್ಜತಿ। ಹಿರೀ ಪಾಪಧಮ್ಮೇ ಗೂಥಂ ವಿಯ ಪಸ್ಸನ್ತೀ ಜಿಗುಚ್ಛತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಾಪತೋ ಜಿಗುಚ್ಛನಲಕ್ಖಣಾ ಹಿರೀ’’ತಿ। ಓತ್ತಪ್ಪಂ ತೇ ಉಣ್ಹಂ ವಿಯ ಪಸ್ಸನ್ತಂ ತತೋ ಉತ್ತಸತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉತ್ತಾಸಲಕ್ಖಣಂ ಓತ್ತಪ್ಪ’’ನ್ತಿ। ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನಾತಿ ಲಜ್ಜಾಕಾರೇನ, ಉತ್ತಾಸಾಕಾರೇನ ಚ। ಅತ್ತಗಾರವಪದಟ್ಠಾನಾ ಹಿರೀ ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನತಾಯ, ಅತ್ತಾಧಿಪತಿತಾಯ ಚ। ಪರಗಾರವಪದಟ್ಠಾನಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಾನತಾಯ, ಲೋಕಾಧಿಪತಿತಾಯ ಚ। ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಅತ್ತಾನಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿತಾ ಚ ಹಿರಿಓತ್ತಪ್ಪಾನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಾಕಟಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ನ ಪನೇತೇಸಂ ಕದಾಚಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಪ್ಪಯೋಗಾ। ನ ಹಿ ಲಜ್ಜನಂ ನಿಬ್ಭಯಂ, ಪಾಪಭಯಂ ವಾ ಅಲಜ್ಜನಂ ಅತ್ಥೀತಿ। ಲೋಕಪಾಲಕಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ದ್ವೇಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುಕ್ಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಲೋಕಂ ಪಾಲೇನ್ತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೨.೯; ಇತಿವು॰ ೪೨) ಸುತ್ತಪದಂ ಅತ್ತಾಧಿಪತಿ, ಲೋಕಾಧಿಪತಿಭಾವೇ ಚ ‘‘ಸೋ ಅತ್ತಾನಂಯೇವ ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾ, ಸೋ ಲೋಕಂಯೇವ ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೪೦) ಚ ಸುತ್ತಪದಾನಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ।

೪೬೭. ಯಸ್ಮಾ ಲೋಭಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅಲೋಭೋತಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ವಾ ಸತ್ತಾ ತೇನ ನ ಲುಬ್ಭನ್ತಿ, ಸಯಂ ಕದಾಚಿಪಿ ನ ಲುಬ್ಭತೇವ, ಅತ್ಥತೋ ವಾ ಅಲುಬ್ಭನಾಕಾರೋ ಏವ ಚ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಲುಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ। ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ‘‘ನ ದುಸ್ಸನ್ತಿ ತೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಾರಕತ್ತಯಯೋಜನಂ ಅತಿದಿಸತಿ। ಅಗೇಧೋ ಅಗಿಜ್ಝನಂ ಅನಭಿಕಙ್ಖನಂ। ಅಲಗ್ಗಭಾವೋ ಅನಾಸತ್ತತಾ। ಅಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕಸ್ಸಚಿ ವತ್ಥುನೋ ಮಮತ್ತವಸೇನ ಅಸಙ್ಗಹೋ। ಅನಲ್ಲೀನೋ ಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅನಲ್ಲೀನಭಾವೋ। ಏವಞ್ಹಿ ಉಪಮಾಯ ಸಮೇತಿ।

೪೬೮. ಚಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಭಾವೋ ಚಣ್ಡಿಕ್ಕಂ, ಕೋಪೋ। ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅಚಣ್ಡಿಕ್ಕಂ, ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ। ಅವಿರೋಧೋ ಅವಿಗ್ಗಹೋ। ಅನುಕೂಲಮಿತ್ತೋ ಅನುವತ್ತಕೋ। ವಿನಯರಸೋತಿ ವಿನಯನರಸೋ। ಸೋಮ್ಮಭಾವೋ ಮೇಜ್ಜನವಸೇನ ಹಿಲಾದನೀಯತಾ।

೪೬೯. ಧಮ್ಮಾನಂ ಯೋ ಯೋ ಸಭಾವೋ ಯಥಾಸಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಂ ಯಥಾಸಭಾವಪಟಿವೇಧೋ। ಅಕ್ಖಲಿತಂ ಅವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪಟಿವೇಧೋ ಅಕ್ಖಲಿತಪಟಿವೇಧೋ। ವಿಸಯಸ್ಸ ಓಭಾಸನಂ ತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಸಮ್ಮೋಹನ್ಧಕಾರವಿಧಮನಂ ವಿಸಯೋಭಾಸನಂ। ಕತ್ಥಚಿಪಿ ವಿಸಯೇ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನಾಕಾರೇನೇವ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತಿ, ಸಮ್ಮೋಹಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ವಾ ತದಭಾವಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತೀತಿ ಅಸಮ್ಮೋಹಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ। ಸಬ್ಬಕುಸಲಾನಂ ಮೂಲಭೂತಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನೇನ ಪತಿಟ್ಠಾಭೂತಾ, ನ ತೇಸಂ ಕುಸಲಭಾವಸಾಧನೇನ। ಯದಿ ಹಿ ತೇಸಂ ಕುಸಲಭಾವೋ ಕುಸಲಮೂಲಪಟಿಬದ್ಧೋ ಸಿಯಾ, ಏವಂ ಸತಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪೇಸು ಹೇತುಪಚ್ಚಯತಾ ನ ಸಿಯಾ। ನ ಹಿ ತೇ ತೇಸಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ, ನ ಚ ಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೧)। ಯಥಾ ಚ ಕುಸಲಭಾವೋ, ಏವಂ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವೋಪಿ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೋ ಸಿಯಾ। ತಥಾ ಸತಿ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತಾನಂ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವೋ ಏವ ನ ಸಿಯಾ, ಅಕುಸಲೇಸು ಚ ಯತ್ಥ ಏಕಂಯೇವ ಮೂಲಂ, ತಸ್ಸ ಅಕುಸಲಭಾವೋ ನ ಸಿಯಾ, ಉಭಯಮ್ಪಿ ಹೋತಿಯೇವ। ತಸ್ಮಾ ನ ಮೂಲಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೋ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ, ಅಥ ಖೋ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಪಟಿಬದ್ಧೋ। ತೇಸಂ ಪನ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನಾನಿ ಮೂಲಾನೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।

೪೭೦. ಪಸ್ಸಮ್ಭನಂ ದರಥವೂಪಸಮೋ। ಕಾಯಸದ್ದೋ ಸಮೂಹವಾಚೀ, ಸೋ ಚ ಖೋ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಯೋತಿ ಚೇತ್ಥ ವೇದನಾದಯೋ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಹೋತಿ? ಯಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೪೦)। ದರಥೋ ಸಾರಮ್ಭೋ, ದೋಮನಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಾಧಿಕಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ, ತಥಾಪವತ್ತಾನಂ ವಾ ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ದರಥನಿಮ್ಮದ್ದನೇನ ಪರಿಳಾಹಪರಿಪ್ಫನ್ದವಿರಹಿತೋ ಸೀತಿಭಾವೋ ಅಪರಿಪ್ಫನ್ದಸೀತಿಭಾವೋ। ಉದ್ಧಚ್ಚಪ್ಪಧಾನಾ ಕಿಲೇಸಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಾದಿಕಿಲೇಸಾ, ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ವಾ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।

ಗರುಭಾವೋ ದನ್ಧತಾ, ಥಿನಮಿದ್ಧಾಧಿಕಾನಂ, ತಥಾಪವತ್ತಾನಂ ವಾ ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ದನ್ಧತಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅದನ್ಧತಾ, ನ ದನ್ಧತಾಯ ಅಭಾವಮತ್ತಂ।

ಥದ್ಧಭಾವೋ ಥಮ್ಭೋ, ದಿಟ್ಠಿಮಾನಾಧಿಕಾನಂ, ತಪ್ಪಧಾನಾನಂ ವಾ ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಮೇತಂ ನಾಮಂ। ಥದ್ಧಭಾವನಿಮ್ಮದ್ದನತೋ ಏವ ಕತ್ಥಚಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಪ್ಪಟಿಹತಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ವಾ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಘಾತಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇನ್ತೀತಿ ಅಪ್ಪಟಿಘಾತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ।

ಕಮ್ಮನಿ ಸಾಧು ಕಮ್ಮಞ್ಞಂ, ನ ಕಮ್ಮಞ್ಞಂ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವೋ, ದಾನಸೀಲಾದಿಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯಂ ಅಯೋಗ್ಯತಾ। ಅತ್ಥತೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾ, ತಪ್ಪಧಾನಾ ವಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅಕುಸಲಕ್ಖನ್ಧಾ। ಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವೇನೇವ ಸಮ್ಪನ್ನಾಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಸಮ್ಪತ್ತಿ। ವುತ್ತಾವಸೇಸಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಯೋ, ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾ ಅವಸೇಸನೀವರಣಾದಯೋ। ವಿನಿಬನ್ಧನಿಮ್ಮದ್ದನೇನ ಸುಖಪ್ಪವತ್ತಿಹೇತುತಾಯ ಪಸಾದನೀಯವತ್ಥೂಸು ಪಸಾದಾವಹಾ। ಸುವಣ್ಣವಿಸುದ್ಧಿ ವಿಯಾತಿ ಯಥಾ ಸುವಣ್ಣವಿಸುದ್ಧಿ ಅಪಗತಕಾಳಕಾ ಅಲಙ್ಕಾರವಿಕತಿವಿನಿಯೋಗಕ್ಖಮಾ, ಏವಮಯಮ್ಪಿ ಸಂಕಿಲೇಸವಿಗಮೇನ ಹಿತಕಿರಿಯಾವಿನಿಯೋಗಕ್ಖಮಾ।

ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಗೇಲಞ್ಞಂ, ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದಿ, ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಪಾಪಧಮ್ಮಾ। ಗೇಲಞ್ಞಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅಗೇಲಞ್ಞಂ , ತಬ್ಭಾವೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಾಸನ್ತಿ ಅಗೇಲಞ್ಞಭಾವಲಕ್ಖಣಾ। ಯಥಾವುತ್ತಗೇಲಞ್ಞನಿಮ್ಮದ್ದನೇನೇವ ನತ್ಥಿ ಏತಾಸಂ ಆದೀನವೋ ದೋಸೋ, ನ ವಾ ಏತಾ ಆದೀನಂ ಕಪಣಂ ವನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ನಿರಾದೀನವಾ, ತೇನಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ತಂ ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇನ್ತೀತಿ ನಿರಾದೀನವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ।

ಕಾಯಸಮ್ಬನ್ಧೀ, ಚಿತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಚ ಉಜುಭಾವೋತಿ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬತಾಯ ಕಾಯಚಿತ್ತಅಜ್ಜವಲಕ್ಖಣಾ। ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ನಙ್ಗಲಸೀಸಚನ್ದಕೋಟಿಗೋಮುತ್ತವಙ್ಕತಾಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಕುಟಿಲಭಾವಾನಂ ನಿಮ್ಮದ್ದನತೋ ಕಾಯಚಿತ್ತಕುಟಿಲಭಾವನಿಮ್ಮದ್ದನರಸಾ। ತತೋ ಏವ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಅಜಿಮ್ಹಭಾವೇನ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ವಾ ಅಜಿಮ್ಹತಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇನ್ತೀತಿ ಅಜಿಮ್ಹತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ‘‘ಸನ್ತದೋಸಪಟಿಚ್ಛಾದನಲಕ್ಖಣಾ ಮಾಯಾ, ಅಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನಲಕ್ಖಣಂ ಸಾಠೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾ ತದಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಅಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ, ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾ ಮಾಯಾಸಾಠೇಯ್ಯಾದಿಕಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದೀಹಿ ಚಿತ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸದ್ಧಂ, ಲಹು, ಮುದು, ಕಮ್ಮಞ್ಞಂ, ಪಗುಣಂ, ಉಜು ಚ ಹೋತಿ। ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದೀಹಿ ಪನ ರೂಪಕಾಯೋಪಿ। ತೇನೇವೇತ್ಥ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ದುವಿಧತಾ ವುತ್ತಾ, ನ ಸಬ್ಬತ್ಥ।

೪೭೧. ಛನ್ದನಂ ಛನ್ದೋ, ಆರಮ್ಮಣೇನ ಅತ್ಥಿಕತಾ। ‘‘ಛನ್ದೋ ಕಾಮೋ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ॰ ೫೬೪) ಪನ ತಣ್ಹಾಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ‘‘ಛನ್ದಂ ಜನೇತಿ ವಾಯಮತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ॰ ೪೩೨) ವೀರಿಯಮ್ಪೀತಿ ತತೋ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಕತ್ತುಕಾಮತಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕತ್ತುಕಾಮತಾ ವುಚ್ಚತಿ ಕರಣಿಚ್ಛಾ। ಚೇತಸಿಕಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಕರಣಿಚ್ಛಾ ನಾಮ ಆಲಮ್ಬನಸ್ಸ ಆಲಮ್ಬಿತುಕಾಮತಾಮುಖೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಿಚ್ಛಾಲಕ್ಖಣೋ ಛನ್ದೋ ಕತ್ತುಕಾಮತಾಲಕ್ಖಣೋ ವುತ್ತೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪರಿಯೇಸನರಸೋ, ಆರಮ್ಮಣೇನ ಅತ್ಥಿಕತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ’’ತಿ ಚ। ಯದಗ್ಗೇನ ಪನಾಯಂ ಅತ್ತನೋ ಆರಮ್ಮಣಪರಿಯೇಸನರಸೋ, ತದಗ್ಗೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಹೋತಿಯೇವ ಏಕಾರಮ್ಮಣತಾಯ ತೇನ ತೇಸಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣೇ ಚಾಯಂ ಚೇತಸೋ ಹತ್ಥಪ್ಪಸಾರಣಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ। ಸ್ವಾಯಂ ಕುಸಲೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಕುಸಲಚ್ಛನ್ದೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸಮುಟ್ಠಾನತ್ತಾ।

೪೭೨. ಅಧಿಮುಚ್ಚನಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ನ ಪಸಾದನವಸೇನ। ಯಥಾ ತಥಾ ವಾ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ನಿಚ್ಛಯನಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಂ ಅನಧಿಮುಚ್ಚನ್ತಸ್ಸ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಸು, ದಾನಾದೀಸು ವಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವಾ, ಸದ್ಧಾ ಪನ ಪಸಾದನೀಯೇಸು ಪಸಾದಾಧಿಮೋಕ್ಖಾತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ ಪನ ಯಥಾ ಸನ್ತೀರಿತೇ ಅತ್ಥೇ ನಿಚ್ಛಯನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಪರತೋ ತ್ತಮಾನಾನಂ ತಥಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಯದಿ ಏವಂ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಕಥನ್ತಿ? ತೇಸಮ್ಪಿ ಏಕಂಸೇನೇವ ಸಂಸಪ್ಪನಾಕಾರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತಾಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ದಾರಕಸ್ಸ ವಿಯ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಸಂಸಪ್ಪನಸ್ಸ ‘‘ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ ನ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಕಿರಿಯಾ ಅಸಂಸಪ್ಪನಂ, ಯೇಸು ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಅಯಂ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ, ತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮೋ ಏವ ಸನ್ನಿಟ್ಠೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ।

೪೭೩. ಕಿರಿಯಾ ಕಾರೋತಿ ಕಾರಸದ್ದಸ್ಸ ಭಾವಸಾಧನತಮಾಹ। ಮನಮ್ಹಿ ಕಾರೋತಿ ಮನಸಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಕರಣಂ। ಯೇನ ಹಿ ಮನೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಕರೀಯತಿ ಆರಮ್ಮಣೇನಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನತೋ, ತತೋ ಏವ ತೇನ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಮನಸಿ ಕರೀಯತೀತಿ। ಪುರಿಮಮನತೋತಿ ಭವಙ್ಗಮನತೋ। ವಿಸದಿಸಮನನ್ತಿ ವೀಥಿಜವನಂ ಮನಂ ಕರೋತೀತಿ ಮನಸಿಕಾರಸಾಮಞ್ಞೇನ ವೀಥಿಜವನಪಟಿಪಾದಕೇ ದಸ್ಸೇತಿ।

ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಂ ಸಾರೇನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಮನಸಿಕಾರೋ ಸಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ವುತ್ತೋ। ಸತಿಯಾ ಅಸಮ್ಮುಸ್ಸನವಸೇನ ವಿಸಯಾಭಿಮುಖಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತಾ, ಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಪನ ಸಂಯೋಜನವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತಾತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಪಾದಕಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನತಾವಚನಂ ಇತರಮನಸಿಕಾರಾನಂ ತದಞ್ಞಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಮತ್ತಂ ಜೋತೇತೀತಿ ತಥಾಜೋತಿತಂ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೇ ಓತಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವೀಥಿಪಟಿಪಾದಕೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।

೪೭೪. ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತೇಸು ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮೇಸು। ಅನಾರಮ್ಮಣತ್ತೇಪಿ ಹಿ ತೇಸು ಸಮಪ್ಪವತ್ತೇಸು ಉದಾಸಿನಭಾವತೋ ‘‘ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಮವಾಹಿತಲಕ್ಖಣಾತಿ ಸಮಂ ಅವಿಸಮಂ ಯಥಾಸಕಕಿಚ್ಚೇಸು ಪವತ್ತನಲಕ್ಖಣಾ। ಉದಾಸಿನಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾಪಿ ಹೇಸಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಯಥಾಸಕಕಿಚ್ಚೇಸು ಪವತ್ತೇತಿ, ಯಥಾ ರಾಜಾ ತುಣ್ಹೀ ನಿಸಿನ್ನೋಪಿ ಅತ್ಥಕರಣೇ ಧಮ್ಮಟ್ಠೇ ಯಥಾಸಕಕಿಚ್ಚೇಸು ಅಪ್ಪಮತ್ತೇ ಪವತ್ತೇತಿ। ಅಲೀನಾನುದ್ಧತಪವತ್ತಿಪಚ್ಚಯತಾ ಊನಾಧಿಕತಾನಿವಾರಣರಸಾ, ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಏವಂ, ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿನೋ ಕಥನ್ತಿ? ತಮ್ಪಿ ತಸ್ಸಾ ಕಿಚ್ಚಮೇವ। ಯಂ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಪತಿಭಾವೋತಿ, ತಸ್ಸಾಪಿ ತಥಾಪವತ್ತನಮೇವಾತಿ ನಾಯಂ ದೋಸೋ। ‘‘ಇದಂ ನಿಹೀನಕಿಚ್ಚಂ ಹೋತು, ಇದಂ ಅತಿರೇಕತರಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಕ್ಖಪಾತವಸೇನ ವಿಯ ಪವತ್ತಿ ಪಕ್ಖಪಾತೋ, ತಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೀ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

‘‘ಅನಿಯತೇಸು ಇಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚೇತಸಿಕನ್ತರಭಾವೇನ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅದೋಸೋಯೇವ ಮೇತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋಯೇವ ‘‘ಮೇತ್ತಾ ಮೇತ್ತಾಯನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೬೨) ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಮೇತ್ತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಕಪ್ಪೇನ್ತಿ, ಸಾ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯೇವ।

೪೭೫. ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿವತ್ಥೂನನ್ತಿ ಪರಪಾಣಪರಧನಪರಇತ್ಥಿಆದೀನಂ। ಅಮದ್ದನಂ ಮದ್ದನಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೋ। ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿವತ್ಥುತೋ ಸಙ್ಕೋಚನಕಿರಿಯಾಪದೇಸೇನ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿತೋ ಏವ ಸಙ್ಕೋಚನಕಿರಿಯಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ವಿರತಿಯೋ ದುಚ್ಚರಿತವತ್ಥುನೋ ಅಕಿರಿಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ, ವಿರತೀನಞ್ಚ ಸೋರಚ್ಚವಸೇನ ಸಙ್ಕೋಚನಂ, ಅಕಿರಿಯಾನಞ್ಚ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಾನಂ ಜಿಗುಚ್ಛನಾದಿವಸೇನಾತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ।

೪೭೬. ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತೇ ಹಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅಟ್ಠತಿಂಸಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ಯಥಾ ಚಿತ್ತಂ, ಏವಂ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಪಿ ದುತಿಯೇ ಸಸಙ್ಖಾರಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಸಙ್ಖಾರಭಾವಮತ್ತಮೇವ ಹೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ। ಅವಸೇಸಾ ಪಠಮೇ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾ।

ಅವಸೇಸಾ ಪಞ್ಚಮೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕಥಂ ಕರುಣಾಮುದಿತಾಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೇ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ? ಪುಬ್ಬಭಾಗಭಾವತೋ। ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಾ ಏವ ಹಿ ಕರುಣಾಮುದಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಚರಿಯಾ।

ಸುವಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಾನವಸೇನ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿ, ನ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಸೋಧನವಸೇನ, ನಾಪಿ ದುಚ್ಚರಿತದುರಾಜೀವಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನವಸೇನಾತಿ ಮಹಗ್ಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ವಿರತೀನಂ ಅಸಮ್ಭವೋಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ವಿರತಿತ್ತಯ’’ನ್ತಿ। ತತೋತಿ ರೂಪಾವಚರಪಠಮೇ ವುತ್ತಚೇತಸಿಕತೋ। ತೇಯೇವಾತಿ ರೂಪಾವಚರಪಞ್ಚಮೇ ವುತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಏವ। ಯದಿ ಏವ ರೂಪಾವಚರತೋ ಕೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅರೂಪಾವಚರಭಾವೋಯೇವ ಹಿ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ।

ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕೇತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನವತಿ। ಮಗ್ಗವಿಞ್ಞಾಣೇತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೇಪಿ ಮಗ್ಗವಿಞ್ಞಾಣೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಾದಿಭೇದೇ ಮಗ್ಗವಿಞ್ಞಾಣೇತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತತಿಯಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕಾನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ‘‘ವುತ್ತನಯೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಕಿಂ ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಚೋದನಾಯನೇ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕರುಣಾಮುದಿತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಮಗ್ಗವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ, ಕರುಣಾಮುದಿತಾನಞ್ಚ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ನ ತಾಸಂ ತತ್ಥ ಸಮ್ಭವೋ। ಮಗ್ಗಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಪಾದಕಾದಿನಿಯಮೇನ ಕದಾಚಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪವಿರಹೋ ಸಿಯಾ , ನ ಪನ ವಿರತಿವಿರಹೋ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನವಸೇನೇವ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪವತ್ತನತೋತಿ ನಿಯತವಿರತಿತಾ।

೪೭೮. ನ ಹಿರಿಯತಿ ನ ಲಜ್ಜತೀತಿ ಅಹಿರಿಕೋ, ಪುಗ್ಗಲೋ, ಚಿತ್ತಂ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಸಮುದಾಯೋ ವಾ। ‘‘ಅಹಿರಿಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಏಕಸ್ಸ ಕಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಹಿರಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ನ ಓತ್ತಪ್ಪ’’ನ್ತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಂ ಧಮ್ಮಮಾಹ। ಅಜಿಗುಚ್ಛನಂ ಅಹೀಳನಂ। ಅಲಜ್ಜಾ ಅವಿರಿಳಾ। ತೇಹೇವಾತಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿ ಏವ। ಅಸಾರಜ್ಜಂ ನಿಬ್ಭಯತಾ। ಅನುತ್ತಾಸೋ ಅಸಮ್ಭಮೋ। ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನಾತಿ ಅಲಜ್ಜನಾಕಾರೇನ ಪಾಪಾನಂ ಕರಣರಸಂ ಅಹಿರಿಕಂ, ಅನುತ್ತಾಸಾಕಾರೇನ ಅನೋತ್ತಪ್ಪಂ, ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನೇವ ಪಾಪತೋ ಅಸಙ್ಕೋಚನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾನಿ ಅತ್ತನಿ, ಪರೇಸು ಚ ಅಗಾರವಪದಟ್ಠಾನಾನಿ। ಗಾಮಸೂಕರಸ್ಸ ವಿಯ ಅಸುಚಿತೋ ಕಿಲೇಸಾಸುಚಿತೋ ಅಜಿಗುಚ್ಛನಂ ಅಹಿರಿಕೇನ ಹೋತಿ, ಸಲಭಸ್ಸ ವಿಯ ಅಗ್ಗಿತೋ ಪಾಪತೋ ಅನುತ್ತಾಸೋ ಅನೋತ್ತಪ್ಪೇನ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

೪೭೯. ಲುಬ್ಭನ್ತಿ ತೇನಾತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಲುಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಅಭಿಗಿಜ್ಝನ್ತಿ। ಮುಯ್ಹನ್ತೀತಿ ನ ಬುಜ್ಝನ್ತಿ। ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಂ ‘‘ಮಮ ಇದ’’ನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ನ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಮತ್ತಂ। ಅಭಿಸಙ್ಗೋ ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ಆಸತ್ತಿ। ಅಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ಅವಿಜಹನಂ, ದುಮ್ಮೋಚನೀಯತಾ ವಾ। ಅಸ್ಸಾದದಸ್ಸನಂ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿ। ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ಚ ತಣ್ಹಾ ಪವಡ್ಢತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೫೨, ೫೪, ೫೭) ಹಿ ವುತ್ತಂ।

೪೮೦. ಧಮ್ಮಸಭಾವಸ್ಸ ಯಾಥಾವತೋ ಅದಸ್ಸನಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನ್ಧಭಾವೋ। ಅಞ್ಞಾಣಂ ಞಾಣಪಟಿಪಕ್ಖೋ। ಸಮ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾ ಅಸಮ್ಪಟಿವೇಧೋ। ಯಥಾ ಞಾಣಂ ಆರಮ್ಮಣಸಭಾವಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಮೋಹಸ್ಸ ತಥಾ ಪವತ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಸಭಾವಚ್ಛಾದನಂ। ಅಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತಿ, ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೇನ ಗಯ್ಹತೀತಿ ವಾ ಅಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ। ಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಅನ್ಧಕರಣಂ ಅನ್ಧಕಾರೋ, ತಥಾ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅನ್ಧಕಾರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ।

೪೮೧. ಮಿಚ್ಛಾತಿ ಧಮ್ಮಸಭಾವಸ್ಸ ವಿಪರೀತಂ, ನಿಚ್ಚಾದಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯೋನಿಸೋ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಅನುಪಾಯಾಭಿನಿವೇಸೋ ಉಪ್ಪಥಾಭಿನಿವೇಸೋ। ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪರತೋ ಆಮಸನಂ ಪರಾಮಾಸೋ। ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹವಸೇನ ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ, ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೮೭, ೨೦೨, ೨೦೩; ೩.೨೭-೨೯) ಅಭಿನಿವಿಸನಂ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೋ।

೪೮೨. ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಉದ್ಧತಂ ಹೋತಿ ಚಿತ್ತಂ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ವಾ, ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ। ಅವೂಪಸಮೋತಿ ಅಸನ್ನಿಸಿನ್ನಅಪ್ಪಸನ್ನಭಾವಮಾಹ। ಅನವಟ್ಠಾನರಸನ್ತಿ ಚಲನಕಿಚ್ಚಂ। ಭನ್ತತ್ತನ್ತಿ ಪರಿಬ್ಭಮನಾಕಾರಂ। ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮೇತಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೇ ಪಯೋಜನೇ ಭುಮ್ಮಂ, ಅವೂಪಸಮಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಾ ‘‘ಅವೂಪಸಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕನ್ತನಿಹೀನತಾಯ ‘‘ಅಕುಸಲಭಾವೇನ ಚ ಲಾಮಕತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।

೪೮೩. ಥಿನಮಿದ್ಧಮೇತ್ಥ ಅನಿಯತಂ, ನ ಮಾನಾದೀತಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಅನಿಯತತಾ ಚ ಏತ್ಥ ದುತಿಯಚಿತ್ತೇ ಪಠಮಾಕುಸಲತೋ ವಿಸೇಸೋ।

ಅನುಸ್ಸಾಹನಾವಸೀದನಭಾವೇನ ಸಂಹತಭಾವೋ ಥಿನಂ, ತೇನ ಯೋಗತೋ ಚಿತ್ತಂ ಥಿನಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ಥಿನತಾ। ಅಸಮತ್ಥತಾವಿಘಾತವಸೇನ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಮಿದ್ಧಂ। ಯಸ್ಮಾ ತತೋ ಏವ ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಮೇಧಿತಾ ವಿಹತಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಮಿದ್ಧನತಾ ಮಿದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅನುಸ್ಸಾಹಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಉಸ್ಸಾಹಪಟಿಪಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ। ವೀರಿಯಸ್ಸ ಅವನೋದನಂ ಖಿಪನಂ ವೀರಿಯಾವನೋದನಂ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಂಸೀದನಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತಿ, ತೇಸಂ ವಾ ಸಂಸೀದನಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತೀತಿ ಸಂಸೀದನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ। ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಮಂ ಥಿನಮ್ಪಿ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಸಭಾವಮೇವ, ತಂ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಮಿದ್ಧಂ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಸ್ಸಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ। ತಥಾ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಥಿನಂ? ಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಲ್ಲತಾ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ। ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಮಿದ್ಧಂ? ಯಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಕಲ್ಲತಾ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೧೬೨-೧೧೬೩) ಚ ಆದಿನಾ ಇಮೇಸಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ಪವತ್ತೋ। ಓನಹನಂ ವಿಞ್ಞಾಣದ್ವಾರಾನಂ ಪಿದಹನಂ। ಲೀನತಾ ಲೀನಾಕಾರೋ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣೇ ಸಙ್ಕೋಚೋ। ಯಸ್ಮಾ ಥಿನೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಸಂಹನನಂ ಹೋತಿ, ಮಿದ್ಧೇನ ಪನ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಸ್ಸ ವಿಯ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸಾಪಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪಚಲಾಯಿಕಾನಿದ್ದಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತೀತಿ ಪಚಲಾಯಿಕಾನಿದ್ದಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ। ಅರತಿ ಪನ್ತಸೇನಾಸನೇಸು, ಅಧಿಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಅರೋಚನಾ। ವಿಜಮ್ಭಿಕಾ ವಿಜಮ್ಭನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಾಯದುಟ್ಠುಲ್ಲಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಾ ಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪವತ್ತಿ। ಅರತಿವಿಜಮ್ಭಿಕಾದೀಸೂತಿ ಚ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತನ್ದಿಆದೀನಂ ಗಹಣಂ। ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೇ ಪಯೋಜನೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ।

ಅವಸೇಸಾ ಸೋಳಸ। ಮಾನೋ ಪನೇತ್ಥ ಅನಿಯತೋ ಹೋತಿ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತರಸೇವ ಹೋನ್ತಿ। ಪಟ್ಠಾನೇ ಹಿ ‘‘ಸಂಯೋಜನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಂಯೋಜನೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ ಕಾಮರಾಗೇನ, ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪಟಿಘೇನ ಚ ಮಾನೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಭವರಾಗೋತಿ ತಯೋಪೇತೇ ಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಸಂಯೋಜನೇಹಿ ದಸವಿಧಾ ಯೋಜನಾತಿ ದಸ್ಸಿತಾಯ ದಸವಿಧಾಯ ಯೋಜನಾಯ ‘‘ಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಮಾನಸಂಯೋಜನಂ ಅವಿಜ್ಜಾಸಂಯೋಜನ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೩.೪.೧) ವತ್ವಾ ‘‘ಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಸಂಯೋಜನ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೩.೪.೧) ತಥಾ ‘‘ಮಾನಸಂಯೋಜನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಭವರಾಗಸಂಯೋಜನಂ ಅವಿಜ್ಜಾಸಂಯೋಜನ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ ೩.೪.೧) ವತ್ವಾ ‘‘ಭವರಾಗಸಂಯೋಜನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಸಂಯೋಜನ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೩.೪.೧) ಚ ಏವಮಾಗತಾಹಿ ಯೋಜನಾಹಿ ಮಾನಸ್ಸ ಅನಿಯತಭಾವೋ ಪಕಾಸಿತೋ। ಯದಿ ಹಿ ಮಾನೋ ನಿಯತೋ ಸಿಯಾ, ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಮಾನರಹಿತಾ ಪವತ್ತಿ ನ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಭವರಾಗಸ್ಸ। ಏವಂ ಸತಿ ಪಟ್ಠಾನೇ ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ ಕಾಮರಾಗೇನ ಯೋಜನಾ ನ ಸಿಯಾ, ತಿಕ್ಖತ್ತುಂಯೇವ ಸಿಯಾ। ಭವರಾಗಮೂಲಿಕಾ ಚ ನ ಸಿಯಾ। ಏವಞ್ಚ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಸಂಯೋಜನೇಹಿ ಅಟ್ಠವಿಧೇನ ಯೋಜನಾ ಸಿಯಾ, ನ ದಸವಿಧೇನ। ದಸವಿಧಾವ ಚ ದಸ್ಸಿತಾತಿ। ಸೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ಉಚ್ಚತೋ ನಮನಂ ಉನ್ನತಿ। ಉನ್ನಮನವಸೇನೇವ ಸಂಪಗ್ಗಹರಸೋ। ನ ವೀರಿಯಂ ವಿಯ ತಂತಂಕಿಚ್ಚಸಾಧನೇ ಅಬ್ಭುಸ್ಸಹನವಸೇನ। ಓಮಾನಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ತಾನಂ ಅವಂ ಕತ್ವಾ ಗಹಣಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಗ್ಗಹಣವಸೇನೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕೇತು ವುಚ್ಚತಿ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತಧಜೋ, ಇಧ ಪನ ಕೇತು ವಿಯಾತಿ ಕೇತು, ಉಳಾರತಮಾದಿಭಾವೋ। ತಂ ಕೇತುಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಕೇತುಂ ಕಾಮೇತೀತಿ ಕೇತುಕಮ್ಯಂ, ಚಿತ್ತಂ। ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಕೇತುಕಮ್ಯಂ, ಸಾ ಕೇತುಕಮ್ಯತಾ। ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ಪವತ್ತನತೋ ಮಾನಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಸದಿಸೀ ಪವತ್ತೀತಿ ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ನ ಪವತ್ತತಿ, ಅತ್ತಸಿನೇಹಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಲೋಭಪದಟ್ಠಾನೋ’’ತಿ।

ಏತ್ಥಾಪಿ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಆಕಡ್ಢತಿ।

೪೮೫. ದುಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಚಣ್ಡಿಕ್ಕಂ ಕುಜ್ಝನಂ। ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಸೇನ, ವಿರೂಪಸಂಸಪ್ಪನಕಅನಿಟ್ಠರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನವಸೇನ ಚ ವಿಸಪ್ಪನರಸೋ। ಕಾಯಸ್ಸ ವಿಜ್ಝತ್ತಭಾವಾಪಾದನತೋ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯದಹನರಸೋ। ದುಸ್ಸನಂ ಅತ್ತನೋ, ಪರಸ್ಸ ಚ ಉಪಭೋಗಫಲಕಾಲೇಸು ಅನಿಟ್ಠತ್ತಾ ವಿಸಸಂಸಟ್ಠಪೂತಿಮುತ್ತಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತಿ।

೪೮೬. ಯಂ ಪರಸಮ್ಪತ್ತೀಸು ಇಸ್ಸಾಕರಣಂ, ಸಾ ಇಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಇಸ್ಸಾಯನಾ ಇಸ್ಸಾ’’ತಿ । ಉಸೂಯನಂ ಅಸಹನಂ। ತತ್ಥೇವಾತಿ ಪರಸಮ್ಪತ್ತೀಸು ಏವ। ಅಭಿರತಿಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಂ ಇಸ್ಸಾಯ ಕಿಚ್ಚಂ, ನ ಅಭಿರತಿಯಾ ಅಭಾವಮತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಭಿರತಿರಸಾ’’ತಿ।

೪೮೭. ಮಚ್ಛರಯೋಗೇನ ‘‘ಮಚ್ಛರೀ’’ತಿ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಮಚ್ಛರಿಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಮಚ್ಛರಭಾವೋ ಮಚ್ಛರಿಯ’’ನ್ತಿ। ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಪನ ಮಾ ಇದಂ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಹೋತು, ಮಯ್ಹಮೇವ ಹೋತೂತಿ ಮಚ್ಛರಿಯನ್ತಿ ಪೋರಾಣಾ। ತಂ ಮಚ್ಛರಿಯಂ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಿ ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠತಿ। ಸಙ್ಕೋಚನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಪರೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಭಾವಕರಣೇನ ಸಙ್ಕೋಚನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ। ಕಟುಕಾಕಾರಗತಿ ಕಟುಕಞ್ಚುಕತಾ। ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿ ಆವಾಸಾದಿ।

೪೮೮. ಕುಕತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಕತಮ್ಪಿ ಕುಕತಮೇವ। ಏವಞ್ಹಿ ವತ್ತಾರೋ ಹೋನ್ತಿ ‘‘ಯಂ ಮಯಾ ನ ಕತಂ, ತಂ ಕುಕತ’’ನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಕತಾಕತಾನುಸೋಚನರಸ’’ನ್ತಿ। ಏವಂ ಕತಾಕತಂ ದುಚ್ಚರಿತಂ, ಸುಚರಿತಞ್ಚ ಕುಕತಂ, ತಂ ಆರಬ್ಭ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ತಂಸಹಚರಿತತಾಯ ಇಧ ‘‘ಕುಕತ’’ನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಚ್ಛಾ ಅನುತಾಪನಂ ವಿಬಾಧನಂ ಪಚ್ಛಾನುತಾಪೋ। ಯಥಾಪವತ್ತಸ್ಸ ಕತಾಕತಾಕಾರವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ದುಚ್ಚರಿತಸುಚರಿತಸ್ಸ ಅನುಸೋಚನವಸೇನ ವಿರೂಪಂ ಪಟಿಸರಣಂ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ। ಪರಾಯತ್ತತಾಹೇತುತಾಯ ದಾಸಬ್ಯಮಿವ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಹಿ ದಾಸಬ್ಯೇ ಸತಿ ದಾಸೋ ಪರಾಯತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇ ಸತಿ ತಂಸಮಙ್ಗೀ। ನ ಹಿ ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಕುಸಲೇ ಪವತ್ತಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಕತಾಕತಾಕುಸಲಕುಸಲಾನುಸೋಚನೇ ಆಯತ್ತತಾಯ ತದುಭಯವಸೇನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇನ ತಂಸಮಙ್ಗೀ ಹೋತೀತಿ ತಂ ದಾಸಬ್ಯಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ।

ಅನಿಯತೇಸು ಇಸ್ಸಾದೀಸು ಥಿನಮಿದ್ಧಸಮ್ಭವೋವ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ।

೪೯೦. ಪವತ್ತಿಟ್ಠಿತಿಮತ್ತೋತಿ ಖಣಟ್ಠಿತಿಮತ್ತೋ। ‘‘ನಿವಾತೇ ದೀಪಚ್ಚೀನಂ ಠಿತಿ ವಿಯಾ’’ತಿ ಹಿ ಏವಂ ವುತ್ತಚಿತ್ತಟ್ಠಿತಿ ವಿಯ ಸನ್ತಾನಟ್ಠಿತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥೋ ನಿಚ್ಛಯಾಭಾವೇನ ಅಸಣ್ಠಹನತೋ ಚೇತಸೋ ಪವತ್ತಿಪಚ್ಚಯಮತ್ತತಾಯ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಿತಿಮತ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ದುಬ್ಬಲೋ ಸಮಾಧೀ’’ತಿ। ವಿಗತಾ ಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ ಚಿಕಿಚ್ಛಿತುಂ ದುಕ್ಕರತಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಸಬ್ಬಥಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಚಿಕಿಚ್ಛಾಭಾವತೋತಿ ತದತ್ಥಮತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಏವಂ ನು ಖೋ, ನನು ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಂಸಪ್ಪನವಸೇನ ಸೇತೀತಿ ಸಂಸಯೋ। ಕಮ್ಪನರಸಾತಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಪನಕಿಚ್ಚಾ। ಉದ್ಧಚ್ಚಞ್ಹಿ ಅತ್ತನಾ ಗಹಿತಾಕಾರೇ ಏವ ಠತ್ವಾ ಭಮತೀತಿ ಏಕಾರಮ್ಮಣಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಿಪ್ಫನ್ದನವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ। ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪನ ಯದಿಪಿ ರೂಪಾದೀಸು ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಏವಂ ನು ಖೋ, ನನು ಖೋ, ಇದಂ ನು ಖೋ, ಅಞ್ಞಂ ನು ಖೋ’’ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಗಹೇತಬ್ಬಾಕಾರಂ ಅಪೇಕ್ಖತೀತಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಕಮ್ಪನಂ ಹೋತೀತಿ। ಅನಿಚ್ಛಯಂ ದ್ವೇಳ್ಹಕಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತೀತಿ ಅನಿಚ್ಛಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ। ಅನೇಕಂಸಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇ ನಾನಾಸಭಾವಸ್ಸ ಗಹಣಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅನೇಕಂಸಗಾಹಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ।

೪೯೧. ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾತಿ ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಆರಮ್ಮಣತ್ತಾ। ನನು ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿಆರಮ್ಮಣಾಪಿ ವಿಪಾಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಏಕನ್ತಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ ಹಿ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾ’’ತಿ। ವಿರತಿಯೋಪಿ ವಿಪಾಕೇಸು ನ ಸನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ನನು ಕೇಸುಚಿ ವಿಪಾಕೇಸು ವಿರತಿಯೋಪಿ ಸನ್ತೀತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾ ಕುಸಲಾಯೇವಾತಿ ಹಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ, ತೇನ ಲೋಕಿಯವಿಪಾಕೇಸು ವಿರತಿಯೋ ನ ಸನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।

ತೇಸನ್ತಿ ರೂಪಾವಚರಾದಿವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ। ಜನೇತಬ್ಬಜನಕಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಹಿ ಇದಂ ಸಾಮಿವಚನಂ।

೪೯೨. ತೇತಿ ತೇ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯಸಙ್ಖಾರಾ। ತತ್ಥ ಕುಸಲವಿಪಾಕಮನೋಧಾತುಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಸಮಾನಾ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಸನ್ತೀರಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಸಮಾನಾ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಸನ್ತೀರಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಸಮಾನಾ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಕುಸಲ…ಪೇ॰… ಸಮಾನಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತತೋ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುದ್ವಯೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವೀರಿಯಸಬ್ಭಾವತೋ ಬಲಪ್ಪತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ಹೋತಿ ‘‘ವೀರಿಯನ್ತಂ ಬಲ’’ನ್ತಿ ಕತ್ವಾ।

ಸಮುಚ್ಛೇದವಿರತೀಹಿ ಏವ ಅರಹನ್ತಾನಂ ವಿರಮನಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ನಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತೇಸು ವಿರತಿಯೋ ನ ಸನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ವಿರತಿಯೋ’’ತಿ। ಕಾಮಾವಚರಸಹೇತುಕಕಿರಿಯಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೇಹಿ ವಿರತಿಕತೋ ವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಮಹಗ್ಗತೇಸು ಪನ ತಾದಿಸೋಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನಪೀ’’ತಿ, ಧಮ್ಮತೋ, ಆರಮ್ಮಣತೋ, ಪವತ್ತಿಆಕಾರತೋತಿ ಸಬ್ಬಪಕಾರೇನಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಇತಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖವಣ್ಣನಾ।

ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಅಭಿಧಮ್ಮನ್ತೋಗಧಮ್ಪಿ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ ಸುತ್ತನ್ತನಯೋ ಏವ, ಏಕನ್ತಅಭಿಧಮ್ಮನಯೋ ಪನ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪದಭಾಜನೀಯನಯೇನಾ’’ತಿ।

೪೯೩. ಭಗವತಾ ಪನ ಏವಂ ಖನ್ಧಾ ವಿತ್ಥಾರಿತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಸ್ಮಾ ಇಮಾಯಪಿ ಪಾಳಿಯಾ ವಸೇನ ಖನ್ಧಾನಂ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಏತ್ಥ ಯನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅನಿಯಮದಸ್ಸನಂ। ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಪಕಾರಭೇದಂ ಆಮಸಿತ್ವಾ ಅನಿಯಮದಸ್ಸನಂ। ಉಭಯೇನಾಪಿ ಅತೀತಂ ವಾ…ಪೇ॰… ಸನ್ತಿಕೇ ವಾ ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಬಹುಂ ವಾ ಯಾದಿಸಂ ವಾ ತಾದಿಸಂ ವಾ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸಾರಹಂ ಸಬ್ಬಂ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನ’’ನ್ತಿ। ಏವಂ ಪನ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸಾರಹೇಸು ಪಸಙ್ಗಂ ದಿಸ್ವಾ ತತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಂ ಅತಿಚ್ಚ ಪವತ್ತನತೋ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗಸ್ಸ ನಿಯಮನತ್ಥಂ ರೂಪನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ರೂಪನ್ತಿ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗನಿಯಮನ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಚ ಯಂ-ಸದ್ದಂ ಏಕಂ ಪದಂ, ಸನಿಪಾತಂ ಕಿಂ-ಸದ್ದಞ್ಚ ಏಕಂ ಪದನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನಿಯಮೇಕತ್ಥದೀಪನತೋ ‘‘ಪದದ್ವಯೇನಾಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಸ್ಸ। ಅತೀತಾದಿನಾ ವಿಭಾಗಂ ಆರಭತಿ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿಆದಿನಾ।

೪೯೪. ಅದ್ಧಾಸನ್ತತಿಸಮಯಖಣವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಕಾಲೇ ಅದ್ಧಾ-ಸದ್ದೋ ವತ್ತತೀತಿ ‘‘ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಮತೀತಮದ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಸುತ್ತವಸೇನ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦) ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಭದ್ದೇಕರತ್ತಸುತ್ತೇಪಿ ‘‘ಅತೀತಂ ನಾನ್ವಾಗಮೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೨೭೨, ೨೭೫, ೨೭೬, ೨೭೭) ಅದ್ಧಾವಸೇನೇವ ಅತೀತಾದಿಭಾವೋ ವುತ್ತೋ। ‘‘ತಯೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅದ್ಧಾ, ಕತಮೇ ತಯೋ? ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ ಅನಾಗತೋ ಅದ್ಧಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅದ್ಧಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೦೫; ಇತಿವು॰ ೬೩) ಪನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನೋ ಅದ್ಧಾ ನಿರುತ್ತಿಪಥಸುತ್ತವಸೇನ ಖಣಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ವುತ್ತೋ। ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಂ ಜಾತಂ…ಪೇ॰… ಪಾತುಭೂತಂ। ಅತ್ಥೀತಿ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೬೨) ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಾ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ, ಪಚ್ಛಾ ಚ ಅತೀತಾನಾಗತತಾ ವುತ್ತಾ। ತದಞ್ಞಸುತ್ತೇಸು ಪನ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಅತೀತಾದಿಕೋ ಅದ್ಧಾ ವುತ್ತೋತಿ ಸೋ ಏವ ಇಧಾಪಿ ‘‘ಅದ್ಧಾವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ।

ಸೀತಂ ಸೀತಸ್ಸ ಸಭಾಗೋ, ತಥಾ ಉಣ್ಹಂ ಉಣ್ಹಸ್ಸ। ಯಂ ಪನ ಸೀತಂ, ಉಣ್ಹಂ ವಾ ಸರೀರೇ ಸನ್ನಿಪತಿತಂ ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಅನೂನಂ ಅನಧಿಕಂ ಏಕಾಕಾರಂ, ತಂ ಏಕೋ ಉತೂತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಭಾಗಉತುನೋ ಅನೇಕತ್ತಾ ಏಕ-ಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ, ಏವಂ ಆಹಾರೇಪಿ। ಏಕವೀಥಿಏಕಜವನಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಚಛಟ್ಠದ್ವಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸನ್ತತಿಸಮಯಕಥಾ ವಿಪಸ್ಸಕಾನಂ ಉಪಕಾರತ್ಥಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಕಥಿತಾ। ಜನಕೋ ಹೇತು, ಉಪಥಮ್ಭಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ತೇಸಂ ಉಪ್ಪಾದನಂ, ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಞ್ಚ ಕಿಚ್ಚಂ। ಯಥಾ ಬೀಜಸ್ಸ ಅಙ್ಕುರುಪ್ಪಾದನಂ, ಪಥವೀಆದೀನಞ್ಚ ತದುಪತ್ಥಮ್ಭನಂ, ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾರೂಪವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನಂ, ಆಹಾರಾದೀನಂ ತದುಪತ್ಥಮ್ಭನಂ, ಏವಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಕಲಾಪಸ್ಸ, ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಚ ಜನಕಾನಂ ಕಮ್ಮಾನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಂ, ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಾನಞ್ಚ ಸಹಜಾತಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಉತುಆದೀನಂ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತಾಸಮ್ಭವತೋ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗೋ ವುತ್ತೋ, ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪನ ಏಕಭವನಿಬ್ಬತ್ತಕಸ್ಸ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತಾ ನತ್ಥೀತಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗಂ ಅವತ್ವಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕವಸೇನೇವ ವುತ್ತೋ। ಯದಾ ಪನ ಲಿಙ್ಗಪರಿವತ್ತನಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ಬಲವತಾ ಅಕುಸಲೇನ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಂ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ದುಬ್ಬಲೇನ ಕುಸಲೇನ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಪಾತುಭವತಿ। ದುಬ್ಬಲೇನ ಚ ಅಕುಸಲೇನ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ಬಲವತಾ ಕುಸಲೇನ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಂ ಪಾತುಭವತೀತಿ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೇವ ವಿಸಭಾಗತಾತಿ ತೇಸಮ್ಪಿ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ಸೋ ಪನ ನ ಸಬ್ಬಕಾಲಿಕೋತಿ ನ ಗಹಿತೋ।

ತಂತಂಸಮಯನ್ತಿ ಏಕಮುಹುತ್ತಾದಿಕೋ ಸೋ ಸೋ ಸಮಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತಂತಂಸಮಯಂ, ರೂಪಂ, ತಂತಂಸಮಯವನ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

ತತೋ ಪುಬ್ಬೇತಿ ತತೋ ಖಣತ್ತಯಸ್ಸ ಪರಿಯಾಪತ್ತಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ। ಅನುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಅನಾಗತಂ। ಪಚ್ಛಾತಿ ತತೋ ಪಚ್ಛಾ। ಖಣತ್ತಯಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ ಅತೀತಂ। ಯಸ್ಸ ಹೇತುಕಿಚ್ಚಂ, ಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಞ್ಚ ನಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಂ, ತಂ ಅತೀತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಹೇತುಕಿಚ್ಚಂ, ಉಪ್ಪನ್ನಫಲತ್ತಾ ನಿಟ್ಠಿತಞ್ಚಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೀಸುಪಿ ಖಣೇಸು ಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಂ। ಪಥವೀಆದೀನಂ ಸನ್ಧಾರಣಾದಿಕಂ, ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಫುಸನಾದಿಕಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಂ ಸಕಿಚ್ಚಂ, ಸಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಕರಣಕ್ಖಣೋ ಸಕಿಚ್ಚಕ್ಖಣೋ, ಸಹ ವಾ ಕಿಚ್ಚೇನ ಸಕಿಚ್ಚಂ, ಯಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಸಕಿಚ್ಚಂ ರೂಪಂ ವಾ ಅರೂಪಂ ವಾ ಹೋತಿ, ಸೋ ಸಕಿಚ್ಚಕ್ಖಣೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಖಣಾದಿಕಥಾಯಂ ‘‘ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನಾಗತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಅತೀತ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಅದ್ಧಾದೀಸು ವಿಯ ಭೇದಾಭಾವತೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಂ। ಅದ್ಧಾದಿವಸೇನ ಹಿ ಅಞ್ಞೇವ ಧಮ್ಮಾ ಅತೀತಾ ಅಞ್ಞೇ ಅನಾಗತಾ ಅಞ್ಞೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಖಣಾದಿವಸೇನ ಪನ ನತ್ಥಿ ಧಮ್ಮತೋ ಭೇದೋ, ಕಾಲತೋ ಏವ ಭೇದೋ। ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನಾಗತೋ , ಖಣತ್ತಯೇ ವತ್ತಮಾನೋ, ತತೋ ಪರಂ ಅತೀತೋತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾ, ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾದಿ ವಿಯ ಕೇನಚಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅತೀತಮನಾಗತನ್ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬತಾಭಾವತೋ।

೪೯೫. ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಭೇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ವುತ್ತನಯೋ ಏವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತೇನ ಅಪರಿತುಸ್ಸಮಾನೇನ ಯದಿಪಿ ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕನ್ತಿ ಸದ್ದತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತಥಾಪಿ ಅತ್ಥೇವ ಅಜ್ಝತ್ತಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸದ್ದಾನಂ, ಬಹಿದ್ಧಾಬಾಹಿರಸದ್ದಾನಞ್ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅತ್ಥಭೇದೋ। ತಥಾ ಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸದ್ದೋ ಸಪರಸನ್ತಾನಿಕೇಸು ಚಕ್ಖಾದೀಸು ರೂಪಾದೀಸು ಬಾಹಿರಸದ್ದೋ ವಿಯ ಪವತ್ತತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಸದ್ದೋ ಪನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಸಸನ್ತಾನಿಕೇಸ್ವೇವ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀಸು ತತೋ ಅಞ್ಞೇಸು ಬಹಿದ್ಧಾಸದ್ದೋ ವಿಯ ಪವತ್ತತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತನ್ತನಯೇ। ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಅಜ್ಝತ್ತಿಕಮೇವ, ಪರಪುಗ್ಗಲಿಕಮ್ಪಿ ನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಬಾಹಿರಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

೪೯೬. ಹೀನಪಣೀತಭೇದೋ ಪರಿಯಾಯತೋ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತದೇವ ಸುದಸ್ಸೀನಂ ರೂಪಂ। ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇ। ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಹೀನಂ ಅನಿಟ್ಠಭಾವತೋ। ಯಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಂ, ತಂ ಪಣೀತಂ ಇಟ್ಠಭಾವತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕೋ ಸಯಂ ಅನಿಟ್ಠೋ ಅನಿಟ್ಠೇ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಇಟ್ಠೇ, ಏವಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕೋಪಿ ಸಯಂ ಇಟ್ಠೋ ಇಟ್ಠೇ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಅನಿಟ್ಠೇ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ –

‘‘ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜವಸೇನ ಅನಿಟ್ಠಾ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಪನ ಅನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬಂ ಇಟ್ಠಮೇವ। ಕುಸಲಕಮ್ಮಜವಸೇನ ಇಟ್ಠಾ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ವಿಭತ್ತಾ। ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಞ್ಹಿ ಅನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬಂ ಇಟ್ಠಮೇವಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬) ಚ।

ತತ್ಥ ಮನಾಪಾನಿಪಿ ಕಾನಿಚಿ ಹತ್ಥಿರೂಪಾದೀನಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ ಸನ್ತಿ, ನ ಪನ ತಾನಿ ತೇಸಂಯೇವ ಹತ್ಥಿಆದೀನಂ ಸುಖಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಹಿ ಸತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ಕತೇನ ಕುಸಲೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಸುಖಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅಕುಸಲೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ। ತಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮಜಾನಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತಾ ಕಮ್ಮಕಾರಕಸತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಯೋಜನಾರಹಾ ಸಿಯಾ। ತತ್ಥ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಅನಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ, ನ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಇಟ್ಠಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ, ತೇನ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಮ್ಪಿ ಸೋಭನಂ ಪರಸತ್ತಾನಂ ಇಟ್ಠಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಇಟ್ಠಮೇವಾತಿ।

ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾನಂ ಪನ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಮನುಸ್ಸರೂಪಂ ಅಮನಾಪಂ, ಯತೋ ತೇ ದಿಸ್ವಾವ ಪಲಾಯನ್ತಿ, ಮನುಸ್ಸಾ ಚ ದೇವತಾರೂಪಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಭಾಯನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಂ ರೂಪಂ ಆರಬ್ಭ ಕುಸಲವಿಪಾಕಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪನ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ನ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಅಭಿರತಿ ಹೋತಿ। ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಪನ ಅನಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ವಿಯ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಚ ಇಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಹತ್ಥಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಹಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ, ಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಪನ ಪವತ್ತೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ। ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇನ ಪನ ವೋಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ಅಪ್ಪಕಂ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಜಂ ಬಹುಲಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ, ವಿಪಾಕಂ ಪನ ನ ಸಕ್ಕಾ ವಞ್ಚೇತುನ್ತಿ ವಿಪಾಕವಸೇನ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾನಂ ಸುಟ್ಠು ಯುಜ್ಜತಿ। ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನಿಟ್ಠಾ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ’’ತಿ, ತಂ ರೂಪಾದಿಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ ಕಾಮಗುಣಸದಿಸತಾಯ ತಂಸದಿಸೇಸು ತಬ್ಬೋಹಾರೇನ ವುತ್ತಂ। ಇಟ್ಠಾನೇವ ಹಿ ರೂಪಾದೀನಿ ‘‘ಕಾಮಗುಣಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೬೪-೧೬೫, ೧೭೭-೧೭೮, ೨೮೭; ೨.೧೫೫, ೨೮೦; ೩.೫೭, ೧೯೦; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩೦) ವುತ್ತಾನಿ। ಕಾಮಗುಣವಿಸಭಾಗಾ ವಾ ರೂಪಾದಯೋ ‘‘ಕಾಮಗುಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ಅಸಿವೇ ಸಿವೋತಿ ವೋಹಾರೋ ವಿಯ, ಸಬ್ಬಾನಿ ವಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾನಿ ರೂಪಾದೀನಿ ತಣ್ಹಾವತ್ಥುಭಾವತೋ ಕಾಮಗುಣಾ ಏವ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ರೂಪಾ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೪೦೦; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩೩)। ಅತಿಸಯೇನ ಪನ ಕಮನೀಯತ್ತಾ ಸುತ್ತೇಸು ಕಾಮಗುಣಾತಿ ಇಟ್ಠರೂಪಾದೀನಿ ವುತ್ತಾನಿ।

ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ ಅಭಿದೇಸೇನ ಲಕ್ಖಣತೋ ದೂರಸನ್ತಿಕಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಓಕಾಸತೋಪೇತ್ಥ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ದೂರಸನ್ತಿಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಕಿತ್ತಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ರೂಪಂ ಓಕಾಸವಸೇನ ಸನ್ತಿಕೇ ನಾಮ, ಕಿತ್ತಕತೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾಯ ದೂರೇ ನಾಮ? ಪಕತಿಕಥಾಯ ಕಥೇನ್ತಾನಂ ದ್ವಾದಸ ಹತ್ಥಾ ಸವನೂಪಚಾರೋ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ಓರತೋ ಸನ್ತಿಕೇ, ಪರತೋ ದೂರೇ। ತತ್ಥ ಸುಖುಮರೂಪಂ ದೂರೇ ಹೋನ್ತಂ ಲಕ್ಖಣತೋಪಿ ಓಕಾಸತೋಪಿ ದೂರೇ ಹೋತಿ, ಸನ್ತಿಕೇ ಹೋನ್ತಂ ಪನ ಓಕಾಸತೋವ ಸನ್ತಿಕೇ ಹೋತಿ, ನ ಲಕ್ಖಣತೋ। ಓಳಾರಿಕರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಹೋನ್ತಂ ಲಕ್ಖಣತೋಪಿ ಓಕಾಸತೋಪಿ ಸನ್ತಿಕೇ ಹೋತಿ, ದೂರೇ ಹೋನ್ತಂ ಓಕಾಸತೋವ ಹೋತಿ, ನ ಲಕ್ಖಣತೋ। ‘‘ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯಾ’’ತಿ ಪನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ರೂಪಂ ಸನ್ತಿಕೇ ನಾಮ, ಅನ್ತೋಕುಚ್ಛಿಗತಸ್ಸಾಪಿ ಪರಸ್ಸ ದೂರೇ। ಅನ್ತೋಕುಚ್ಛಿಗತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ, ಬಹಿ ಠಿತಸ್ಸ ದೂರೇತಿ ಏವಂ ಅನ್ತೋಗಬ್ಭಪಮುಖಪರಿವೇಣಸಙ್ಘಾರಾಮಸೀಮಾಗಾಮಖೇತ್ತಜನಪದರಜ್ಜಸಮುದ್ದಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ತದನ್ತೋಗತಬಹಿಗತಾನಂ ವಸೇನ ದೂರಸನ್ತಿಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

೪೯೭. ತದೇಕಜ್ಝನ್ತಿ ತಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಏಕತೋ। ಅಭಿಸಂಯೂಹಿತ್ವಾತಿ ಸಂಹರಿತ್ವಾ, ಸಮೂಹಂ ವಾ ಕತ್ವಾ। ಅಭಿಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಙ್ಖೇಪಂ ಕತ್ವಾ। ‘‘ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ರೂಪಂ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ರೂಪಖನ್ಧಸದ್ದಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಸಮಾಸಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ನ ಹಿ ರೂಪತೋ ಅಞ್ಞೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ।

೪೯೮. ರಾಸಿಭಾವೂಪಗಮನೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋತಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ।

ಸನ್ತತಿವಸೇನ, ಖಣಾದಿವಸೇನ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಅದ್ಧಾಸಮಯವಸೇನ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗಸ್ಸ ಅವಚನಂ ಸುಖಾದಿವಸೇನ ಭಿನ್ನಾಯ ಅತೀತಾದಿಭಾವವಚನತೋ। ನ ಹಿ ಸುಖಾ ಏವ ಅದ್ಧಾವಸೇನ, ಸಮಯವಸೇನ ಚ ಅತೀತಾದಿಕಾ ಹೋತಿ, ತಥಾ ದುಕ್ಖಾ ಏವ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಏವ ಚ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಾದಿಭಾವೇನ ಭಿನ್ನಾ, ತೇನ ವೇದನಾಸಮುದಾಯೋ ಅದ್ಧಾಸಮಯವಸೇನ ಅತೀತಾದಿಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ತೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ವೇದನೇಕದೇಸಾ ಪನ ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಸನ್ತತಿಖಣೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಅರಹನ್ತಿ ತಥಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ। ಏಕಸನ್ತತಿಯಂ ಪನ ಸುಖಾದೀಸು ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನೇಸು ಯೋ ಭೇದೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಗಹಿತೋ, ತಸ್ಸ ಏಕಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಪಾಕಟಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದಿಕಾ ತಂಸಹಿತದ್ವಾರಾಲಮ್ಬನಪ್ಪವತ್ತಾ, ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ತದುಪ್ಪಾದಕೇಕವಿಧವಿಸಯಸಮಾಯೋಗಪ್ಪವತ್ತಾ ಚ ಸನ್ತತಿ ಭವಿತುಂ ಅರಹತೀತಿ ತಸ್ಸಾ ಭೇದನ್ತರಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಪರಿಚ್ಛೇದಕಭಾವೇನ ಗಹಣಂ ಕತಂ, ಲಹುಪರಿವತ್ತಿನೋ ವಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪರಿವತ್ತನೇನೇವ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ಸನ್ತತಿಖಣವಸೇನೇವ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವುತ್ತೋ। ಏಕವಿಧವಿಸಯಸಮಾಯೋಗಪ್ಪವತ್ತಾ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧರೂಪಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ, ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಸದ್ಧಾದಿಸಹಿತವೇದನಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ। ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಮಜ್ಝತ್ತಗತಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚವಸೇನ ವುತ್ತನಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ।

೪೯೯. ಸಬ್ಯಾಪಾರಸಉಸ್ಸಾಹಸವಿಪಾಕತಾ ಕುಸಲಾದೀಹಿ ತೀಹಿಪಿ ಸಾಧಾರಣಾತಿ ಅಸಾಧಾರಣಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಾವಜ್ಜಕಿರಿಯಹೇತುತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಾವಜ್ಜಕಿರಿಯಹೇತುತೋತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಗಾರಯ್ಹಕಿರಿಯಾನಿಮಿತ್ತತೋ। ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾಪಭಾವತೋತಿ ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹೇನ ಸದರಥಭಾವತೋ । ವೂಪಸನ್ತಸಭಾವಾಯ ಕುಸಲಾಯ ವೇದನಾಯ ಓಳಾರಿಕಾ। ಸಬ್ಯಾಪಾರತೋತಿ ಸಈಹತೋ। ತೇನ ಯಥಾ ಪವತ್ತಮಾನಾಯಸ್ಸಾ ವಿಪಾಕೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಪವತ್ತಿಂ ವದನ್ತೋ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನಯೋಗ್ಯತಮಾಹ। ಸಉಸ್ಸಾಹತೋತಿ ಸಸತ್ತಿತೋ, ತೇನ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಂ। ಸವಿಪಾಕತೋತಿ ವಿಪಾಕಸಬ್ಭಾವತೋ, ತೇನ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮವಾಯೇನಸ್ಸಾ ವಿಪಾಕನಿಬ್ಬತ್ತನಂ। ತೀಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಂಯೇವ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಬ್ಯಾಪಾರಸಬ್ಭಾವತೋ ವಾ ಸಬ್ಯಾಪಾರತೋ, ಜವನುಸ್ಸಾಹವಸೇನ ಸಉಸ್ಸಾಹತೋ, ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾವಸೇನ ಸವಿಪಾಕತೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ವಿಪಾಕಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇನ್ತೀಪಿ ಕಿರಿಯಾ ಕುಸಲಾ ವಿಯ ಸಬ್ಯಾಪಾರಾ, ಸಉಸ್ಸಾಹಾ ಏವ ಚ ಹೋತೀತಿ ತದುಭಯಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತವಾರೇ ‘‘ಸವಿಪಾಕತೋ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಯಾಬಜ್ಝತೋತಿ ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖೇನ ಸದುಕ್ಖತೋ। ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯತೋತಿ ಅನವಜ್ಜಕಿರಿಯಹೇತುತೋ, ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾಪಾಭಾವತೋ, ಅಬ್ಯಾಬಜ್ಝತೋ ಚ ವೂಪಸನ್ತವುತ್ತೀತಿ ಏವಂ ಅಕುಸಲಾಯ ವುತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸತೋ। ಯಥಾಯೋಗನ್ತಿ ಯೋಗಾನುರೂಪಂ। ತೀಸು ಕಾರಣೇಸು ಯಂ ಯಂ ಯಸ್ಸಾ ಯಸ್ಸಾ ಯುಜ್ಜತಿ, ತದನುರೂಪನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುಸಲಾಕುಸಲವೇದನಾಹಿ ವಿಪಾಕಬ್ಯಾಕತಾಯ ತೀಹಿಪಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಓಳಾರಿಕಾ। ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಾಯ ಸವಿಪಾಕತೋ ಸವಿಪಾಕತಾವಿಸಿಟ್ಠಸಬ್ಯಾಪಾರಸಉಸ್ಸಾಹತೋ ವಾತಿ। ವುತ್ತಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ವಿಪಾಕಬ್ಯಾಕತಾ ಅಬ್ಯಾಪಾರತೋ , ಅನುಸ್ಸಾಹತೋ, ಅವಿಪಾಕತೋ ಚ ತಾಹಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲವೇದನಾಹಿ ಸುಖುಮಾ। ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಾ ಅವಿಪಾಕತೋ, ಅವಿಪಾಕತಾವಿಸಿಟ್ಠಸಬ್ಯಾಪಾರಸಉಸ್ಸಾಹತೋ ವಾತಿ ಏವಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಯ ವುತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ। ಕಮ್ಮವೇಗಕ್ಖಿತ್ತಾ ಹಿ ಕಮ್ಮಪಟಿಬಿಮ್ಬಭೂತಾ ಚ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಬ್ಯಾಪಾರವಿರಹತೋ ನಿರುಸ್ಸಾಹಾ ವಿಪಾಕಾ। ಸಉಸ್ಸಾಹಾ ಚ ಕಿರಿಯಾ ಅವಿಪಾಕಧಮ್ಮಾ। ಸವಿಪಾಕಧಮ್ಮಾ ಹಿ ಸಗಬ್ಭಾ ವಿಯ ಓಳಾರಿಕಾತಿ।

೫೦೦. ನಿರಸ್ಸಾದತೋತಿ ಅಸ್ಸಾದಾಭಾವತೋ ಸುಖಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ। ಸವಿಪ್ಫಾರತೋತಿ ಸಪರಿಪ್ಫನ್ದತೋ, ಅನುಪಸನ್ತತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಭಿಭವನತೋತಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಣತೋ। ಸುಖಾಯ ಮಜ್ಝತ್ತತಾ ನತ್ಥಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಾತತಾ। ಸನ್ತತಾದಯೋ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸುಖುಪೇಕ್ಖಾಸು ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ‘‘ಯಥಾಯೋಗ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಾಕಟತೋತಿ ಸುಖಿತೋ ದುಕ್ಖಿತೋತಿ ದಿಸ್ವಾಪಿ ಜಾನಿತಬ್ಬತ್ತಾ ವಿಭೂತಭಾವತೋ। ಸಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ।

೫೦೧. ಅಸಮಾಪನ್ನಸಮಾಪನ್ನ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಭೂಮಿವಸೇನಾಪಿ ವೇದನಾನಂ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇತರಾ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವೇದನಾ।

ಓಘನಿಯತೋತಿ ಓಘೇಹಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಅತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬತೋ। ತಥಾ ಯೋಗನಿಯತೋ, ಗನ್ಥನಿಯತೋ ಚಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಗನ್ಥೋವ ಗನ್ಥನಂ, ತಸ್ಸ ಹಿತಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧನತೋತಿ ಗನ್ಥನಿಯಂ। ಏವಂ ನೀವರಣಿಯಂ, ಉಪಾದಾನಿಯಞ್ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಂಕಿಲೇಸೇ ನಿಯುತ್ತಾ, ಸಂಕಿಲೇಸಂ ವಾ ಅರಹನ್ತೀತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ। ಸಾ ಅನಾಸವಾ।

೫೦೨. ತತ್ಥಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾಯ। ಸಮ್ಭೇದೋತಿ ಸಙ್ಕರೋ। ‘‘ಓಳಾರಿಕಾ, ಸುಖುಮಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಜಾತಿಆದಿವಸೇನ ಪುನ ಸುಖುಮೋಳಾರಿಕಭಾವಾಪತ್ತಿದೋಸೋ ಯಥಾ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬೋ। ಜಾತಿವಸೇನ ಸುಖುಮಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಭಾವಪುಗ್ಗಲಲೋಕಿಯವಸೇನ ಓಳಾರಿಕತಂ ಪಾಳಿವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸುಖಾದಯೋಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಕುಸಲಾ ವೇದನಾ ಜಾತಿವಸೇನ ಓಳಾರಿಕಾ, ಸಭಾವವಸೇನ ಸುಖುಮಾ। ಕುಸಲಜ್ಝಾನಸಹಗತಾ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ಜಾತಿವಸೇನ ಓಳಾರಿಕಾ, ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವೇದನಾತಿ ಕತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಸುಖುಮಾತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ‘‘ನ ಪರಾಮಸಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಜಾತಿಆದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅವೋಮಿಸ್ಸಕಾ ಏವ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಸಮ್ಭೇದಸ್ಸ ಪರಿಹಾರೋ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಥಾ ಅಬ್ಯಾಕತಮುಖೇನ, ಏವಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಮುಖೇನಪಿ, ಯಥಾ ಚ ಜಾತಿಮುಖೇನ, ಏವಂ ಸಭಾವಾದಿಮುಖೇನಪಿ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ‘‘ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿ ಅತಿದಿಸತಿ।

ಇದಾನಿ ಜಾತಿಆದಿಕೋಟ್ಠಾಸೇಸುಪಿ ಮಿಥೋ ಅಕುಸಲಾದೀನಂ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ‘‘ನಿಸ್ಸಯದಹನತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದೋಸಸಹಗತಾಯ ಪಾಕಟಂ ಕುರೂರಪ್ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನಿಯತಾತಿ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯಾಮೇನ ನಿಯತಾ, ಆನನ್ತರಿಯಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ ಕಪ್ಪತಿಟ್ಠನಕವಿಪಾಕತಾಯ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಕಾ ದೇವದತ್ತಾದೀನಂ ವಿಯ। ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಾ ಸಭಾವತಿಖಿಣತಾಯ ಓಳಾರಿಕಾ। ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜತಾಯ ಓಳಾರಿಕಾ। ಸಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ನಿಯತಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ತತೋ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಕಾ, ತತೋ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಾತಿ ತಿವಿಧಾಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಏಕಜ್ಝಂ ವುತ್ತಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂಯೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇತರಾ ಸುಖುಮಾ’’ತಿ। ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ದೋಸಸಹಗತಾ, ಲೋಭಸಹಗತಾತಿ ಅಭೇದೇನ। ಅಕುಸಲಾ ಬಹುವಿಪಾಕಾ ದೋಸುಸ್ಸನ್ನತಾಯ ಓಳಾರಿಕಾ। ತಥಾ ಕುಸಲಾ ಅಪ್ಪವಿಪಾಕಾ। ಮನ್ದದೋಸತ್ತಾ ಅಕುಸಲಾ ಅಪ್ಪವಿಪಾಕಾ ಸುಖುಮಾ। ತಥಾ ಕುಸಲಾ ಬಹುವಿಪಾಕಾ।

ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮನಿಕನ್ತಿವತ್ಥುಭಾವತೋ ಕಾಮಾವಚರಾದೀನಂ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾ, ಲೋಕುತ್ತರಾ ಪನ ಏಕನ್ತಸುಖುಮಾವ। ತತ್ಥಾಪಿ ಚ ವಿಭಾಗಂ ಪರತೋ ವಕ್ಖತಿ। ಭಾವನಾಮಯಾಪೀತಿ ಭಾವನಾಮಯಾಯ ಭೇದನೇನ ದಾನಸೀಲಮಯಾನಮ್ಪಿ ಭೇದನಂ ನಯತೋ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಭಾವನಾಯ ಪಗುಣಬಲವಕಾಲಾದೀಸು ಕದಾಚಿ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನಪಿ ಮನಸಿಕಾರೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಾವನಾಮಯಾಪಿ ದುಹೇತುಕಾ’’ತಿ। ತಂತಂಭೂಮಿವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾವೇದನಾಸೂತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ರೂಪಾವಚರಾ ಸುಖುಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಫಲಾ ನೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಾ ಸುಖುಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಾಮಾವಚರಾ ಚ ‘‘ದಾನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಸೀಲಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಸುಖುಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಾವ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಾ ನೇತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಚ ಜಾತಿಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಅಯಂ ವಿಭಾಗೋ, ಏವಂ ಸಭಾವಕೋಟ್ಠಾಸಾದೀಸುಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದುಕ್ಖಾದೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।

ಸಬ್ಬೋ ಚಾಯಂ ವಿಭಾಗೋ ಲಕ್ಖಣಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ವುತ್ತೋತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಓಕಾಸವಸೇನ ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಸುಖಾಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬಾಸು ಭೂಮೀಸು। ಯಥಾನುರೂಪನ್ತಿ ಯಾ ಯಾ ವೇದನಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಲಬ್ಭತಿ, ತದನುರೂಪಂ। ವತ್ಥುವಸೇನಾತಿ ಯಂ ವತ್ಥುಂ ಆರಬ್ಭ ವೇದನಾ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಸ ವಸೇನಾಪಿ। ಹೀನವತ್ಥುಕಾತಿ ಹೀನಂ ವತ್ಥುಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಕಙ್ಗುಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ವೇದನಾ ಹೀನವತ್ಥುಕತಾಯ ಓಳಾರಿಕಾ। ಸಾಲಿಮಂಸೋದನಂ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪಣೀತವತ್ಥುಕತಾಯ ಸುಖುಮಾತಿ।

೫೦೩. ಆದಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ಪಾಳಿಗತಿಂ ಆಮಸತಿ। ಜಾತಿಆದಿವಸೇನ ಅಸಮಾನಕೋಟ್ಠಾಸತಾ ವಿಸಭಾಗತಾ। ದುಕ್ಖವಿಪಾಕತಾದಿವಸೇನ ಅಸದಿಸಕಿಚ್ಚತಾ ಅಸಂಸಟ್ಠತಾ, ನ ಅಸಮ್ಪಯೋಗೋ। ಯದಿ ಸಿಯಾ, ದೂರವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಸನ್ತಿಕಂ ಹೋತೀತಿ ಸಂಸಟ್ಠತಾ ಸನ್ತಿಕತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚ ವೇದನಾಯ ವೇದನಾಸಮ್ಪಯೋಗೋ ಅತ್ಥಿ। ಸನ್ತಿಕಪದವಣ್ಣನಾಯ ಚ ‘‘ಸಭಾಗತೋ ಚ ಸರಿಕ್ಖತೋ ಚಾ’’ತಿ ವಕ್ಖತೀತಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಸದಿಸಸಭಾವತಾ ಅಸರಿಕ್ಖತಾ। ಸಬ್ಬವಾರೇಸೂತಿ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮಭೇದೇ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವತ್ತಬ್ಬೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ವಾರೇಸು। ಜಾತಿಆದಿವಸೇನ ಸಮಾನಕೋಟ್ಠಾಸತಾ ಸಭಾಗತಾ, ದುಕ್ಖವಿಪಾಕತಾದಿವಸೇನ ಪನ ಸದಿಸಸಭಾವತಾ ಸರಿಕ್ಖತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಕುಸಲಾ ಪನ…ಪೇ॰… ಸನ್ತಿಕೇ’’ತಿ।

ಇತಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗೇ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖವಣ್ಣನಾ।

ಕಮಾದಿವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೫೦೪. ಏತನ್ತಿ ಏವಂ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗೇ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖಂ। ಞಾಣಭೇದತ್ಥನ್ತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ಞಾಣಪ್ಪಭೇದತ್ಥಂ। ಕಮತೋತಿ ದೇಸನಾಕ್ಕಮತೋ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನಾಯಂ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ ಕತೋ, ತತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಸೇಸತೋತಿ ಭೇದತೋ, ಖನ್ಧುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧವಿಭಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನೂನಾಧಿಕತೋತಿ ಪಞ್ಚಭಾವತೋ। ಉಪಮಾತೋತಿ ಉಪಮಾಹಿ ಉಪಮೇತಬ್ಬತೋ। ದಟ್ಠಬ್ಬತೋ ದ್ವಿಧಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಞಾಣೇನ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬತೋ। ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋತಿ ಯಥಾ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥನಿಪ್ಫತ್ತಿತೋ। ವಿಭಾವಿನಾತಿ ಪಞ್ಞವತಾ।

ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋತಿ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಪಟಿಪಾಟಿ। ‘‘ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೮, ೯) ಪಠಮಂ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ, ದುತಿಯಂ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ದುತಿಯಂ ವುತ್ತಾತಿ ಅಯಂ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ। ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜ ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ತತೋ ಪರಾಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿ…ಪೇ॰… ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ’’ತಿ, ಅನುಪುಬ್ಬಪಣೀತಾ ಭೂಮಿಯೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ವವತ್ಥಿತಾತಿ ಅಯಂ ಭೂಮಿಕ್ಕಮೋ। ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದಿಕೋ (ವಿಭ॰ ೩೫೫) ಏಕಕ್ಖಣೇಪಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಸಮ್ಭವತೋ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ ಚ। ದಾನಕಥಾದಯೋ ಅನುಪುಬ್ಬುಕ್ಕಂಸತೋ ಕಥಿತಾ, ಉಪ್ಪತ್ತಿಆದಿವವತ್ಥಾನಾಭಾವತೋ ಪನ ದಾನಾದೀನಂ ಇಧ ದೇಸನಾಕ್ಕಮವಚನಂ। ಉಪ್ಪತ್ತಿಆದಿವವತ್ಥಾನಹೇತುಕತಾಯ ಹಿ ‘‘ಪಠಮಂ ಕಲಲಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿಕಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩೫; ಕಥಾ॰ ೬೯೨) ದೇಸನಾಪಿ ಸಮಾನಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಆದಿಕಮಭಾವೇನೇವ ವುತ್ತಾ। ಯಥಾವುತ್ತವವತ್ಥಾನಾಭಾವೇನ ಪನ ಅನೇಕೇಸಂ ವಚನಾನಂ ಸಹಪವತ್ತಿಯಾ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯೇನ ದೇಸೇತಬ್ಬತಾಯ ತೇನ ತೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ದೇಸನಾಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಕಮೋ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯವವತ್ಥಾನೇನಾತಿ ಪಠಮಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ತತೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಏವಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯವವತ್ಥಾನೇನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬತೋತಿ ಖನ್ಧೇಸು ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಪಹಾತಬ್ಬತಾವ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ। ಸತಿ ಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಹಾತಬ್ಬತಾಯ ಪಹಾನಕ್ಕಮೇನ ನೇಸಂ ದೇಸನಾ ಸಿಯಾ। ಅಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜನೀಯತೋತಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿವಸೇನ ನ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ। ‘‘ಚತುಭೂಮಿಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವೇದನಾದೀನಂ ಅನಿಯತಭೂಮಿಕತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನಿಯತಭೂಮಿಕಾನಞ್ಹಿ ಭೂಮಿಕ್ಕಮೋ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯ।

ಅಭೇದೇನಾತಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಭೇದಂ ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಏಕಜ್ಝಂ ಪಿಣ್ಡಗ್ಗಹಣೇನ। ಅತ್ತಗಾಹಪತಿತನ್ತಿ ಅತ್ತಗಾಹಸಙ್ಖಾತೇ ದಿಟ್ಠೋಘೇ ನಿಪತಿತಂ। ಸಮೂಹಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗದಸ್ಸನೇನಾತಿ ರೂಪತೋ ಅರೂಪಂ ವಿವೇಚೇನ್ತೋ ರೂಪಾರೂಪಸಮೂಹೇ ಘನವಿನಿಬ್ಭುಜ್ಜನದಸ್ಸನೇನ। ಚಕ್ಖುಆದೀನಮ್ಪಿ ವಿಸಯಭೂತನ್ತಿ ಏಕದೇಸೇನ ಸಮುದಾಯಭೂತಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ವದತಿ। ಯಾ ಏತ್ಥ ಇಟ್ಠಂ, ಅನಿಟ್ಠಞ್ಚ ರೂಪಂ ಸಂವೇದೇತಿ, ಅಯಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠರೂಪಸಂವೇದನಿಕಂ ವೇದನಂ ದೇಸೇಸೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಅನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಸಭಾವತ್ತಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ। ಸಞ್ಞಾಯ ಗಹಿತಾಕಾರೇ ವಿಸಯೇ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಕೇ’’ತಿ। ಯಥಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ಪಾಕಟೋ, ನ ತಥಾ ವೇದನಾದೀನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವೇದನಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಯ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ (ಧ॰ ಪ॰ ೧-೨), ಚಿತ್ತಾನುಪರಿವತ್ತಿನೋ ಧಮ್ಮಾ (ಧ॰ ಸ॰ ದುಕಮಾತಿಕಾ ೬೨), ಛದ್ವಾರಾಧಿಪತಿ ರಾಜಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧೮೧ ಏರಕಪತ್ಥನಾಗರಾಜವತ್ಥು) ವಚನತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಧಿಪತಿ।

೫೦೫. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ‘‘ಸಾಸವಂ ಉಪಾದಾನಿಯ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಅನಾಸವಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಬ್ಭಾವತೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ತಂಸಭಾವತಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ, ನ ಅನಾಸವರೂಪನಿವತ್ತನತ್ಥಂ।

ಅನಾಸವಾವ ಖನ್ಧೇಸು ವುತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಏವ-ಸದ್ದೋ, ಅನಾಸವಾ ಖನ್ಧೇಸ್ವೇವ ವುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಧ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಸಬ್ಬೇಪೇತೇ ಖನ್ಧಾಪಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾಪಿ।

೫೦೬. ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಾನಂ ಸಭಾಗೇನ ಏಕಜ್ಝಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಸಭಾಗೇಕಸಙ್ಗಹೋ। ಸಭಾಗಸಭಾವೇನ ಹಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ಥ ರುಪ್ಪನಾದಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಮಾನಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಸಭಾಗಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತೇಸು ಸಙ್ಖತಾಭಿಸಙ್ಖರಣಕಿಚ್ಚಂ ಆಯೂಹನರಸಾಯ ಚೇತನಾಯ ಬಲವನ್ತಿ ಸಾ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಅಞ್ಞೇ ಚ ರುಪ್ಪನಾದಿವಿಸೇಸಲಕ್ಖಣರಹಿತಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಸಙ್ಖತಾಭಿಸಙ್ಖರಣಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಫುಸನಾದಯೋ ಪನ ಸಭಾವಾ ವಿಸುಂ ಖನ್ಧಸದ್ದವಚನೀಯಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಸಭಾವಞ್ಞುನಾ ತಥಾಗತೇನ ಫಸ್ಸಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ನ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ‘‘ಯೇ ಹಿ ಕೇಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣಾ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾ ಸಸ್ಸತವಾದಾ ಸಸ್ಸತಂ ಅತ್ತಾನಞ್ಚ ಲೋಕಞ್ಚ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಇಮೇ ಏವ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಟಿಚ್ಚ, ಏತೇಸಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಸುತ್ತಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಅತ್ತತ್ತನಿಯಗಾಹಸ್ಸ ಏತಪ್ಪರಮತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಏತೇನ ಚ ವಕ್ಖಮಾನಸುತ್ತವಸೇನ ಚ ಖನ್ಧೇ ಏವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಚ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಖನ್ಧನಿಬ್ಬಾನವಜ್ಜಸ್ಸ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ರೂಪನ್ತಿ ರುಪ್ಪನಸಭಾವಂ ಧಮ್ಮಜಾತಮಾಹ। ವೇದನನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ‘‘ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೫೫) ವಚನತೋ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಖನ್ಧಸದ್ದವಚನೀಯಾನಂ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಸಬ್ಭಾವತೋ ನ ಪಞ್ಚೇವಾತಿ ಚೋದನಂ ನಿವತ್ತೇತುಮಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞೇಸಂ ತದವರೋಧತೋ’’ತಿ।

೫೦೭. ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿವಾಸಟ್ಠಾನತೋ’’ತಿ। ದುಕ್ಖದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾವಸೇನ ವೇದನಾಯ ಆಬಾಧಕತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ರಾಗಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ವಿಪರಿಣಾಮಾದಿದುಕ್ಖಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿಆಕಾರಗಾಹಿಕಾ ತಂತಂಸಙ್ಕಪ್ಪಮೂಲಭೂತಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ಪಿತ್ತಾದಿ ವಿಯ ರೋಗಸ್ಸ ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ಉತುಭೋಜನವಿಸಮತಾವಿಸಮಪರಿಹಾರಾದಿ ವಿಯ ಮೂಲಕಾರಣಂ ನಿದಾನಂ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಙ್ಗಭೂತಾ ಚೇತಸಿಕಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಗಿಲಾನೂಪಮಂ ವುತ್ತಂ। ಕುಟ್ಠರೋಗವತೋ ಸಿನಿಯ್ಹನಂ ತಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವಿಯ ಬಾಲಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ವೇದನಾದುಕ್ಖಾವಹಾ ಅಸಪ್ಪಾಯಸೇವನಸದಿಸೀ। ವೇದನತ್ತಾಯಾತಿ ವೇದನಾಸಭಾವತ್ಥಂ, ವೇದನತ್ತಲಾಭಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾರಣಟ್ಠಾನತಾಯ, ಭೋಜನಾಧಾರತಾಯ ಚ ಚಾರಕೂಪಮಂ, ಭಾಜನೂಪಮಞ್ಚ ರೂಪಂ। ಸುಭಸಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ವೇದನಾಕಾರಣಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ, ವೇದನಾಭೋಜನಸ್ಸ ಛಾದಾಪನತೋ ಚ ಅಪರಾಧೂಪಮಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನೂಪಮಾ ಚ ಸಞ್ಞಾ। ವೇದನಾಹೇತುತೋ ಕಾರಣಕಾರಕೂಪಮೋ, ಪರಿವೇಸಕೂಪಮೋ ಚ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ। ಭತ್ತಕಾರೋ ಏವ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪರಿವಿಸತೀತಿ ಪರಿವೇಸಕಗ್ಗಹಣಂ। ವೇದನಾಯ ವಿಬಾಧಿತಬ್ಬತೋ, ಅನುಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ಚ ಅಪರಾಧಿಕೂಪಮಂ, ಭುಞ್ಜಕೂಪಮಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವುತ್ತಂ।

೫೦೮. ‘‘ಪಞ್ಚ ವಧಕಾ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕಾತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚನ್ನೇತಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ಆಸೀವಿಸೂಪಮೇ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೩೮) ವಧಕಾತಿ ವುತ್ತಾ, ‘‘ಭಾರೋತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚನ್ನೇತಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ಭಾರಸುತ್ತೇ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೨೨) ಭಾರಾತಿ, ‘‘ಅತೀತಮ್ಪಾಹಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಏವಮೇವ ರೂಪೇನ ಖಜ್ಜಿಂ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಏತರಹಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇನ ರೂಪೇನ ಖಜ್ಜಾಮಿ। ಅಹಞ್ಚೇವ ಖೋ ಪನ ಅನಾಗತಂ ರೂಪಂ ಅಭಿನನ್ದೇಯ್ಯಂ, ಅನಾಗತಮ್ಪಾಹಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಏವಮೇವ ರೂಪೇನ ಖಜ್ಜೇಯ್ಯಂ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ…ಪೇ॰… ಖಜ್ಜಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೭೯) ಖಜ್ಜನೀಯಪರಿಯಾಯೇ ಖಾದಕಾತಿ, ‘‘ಸೋ ಅನಿಚ್ಚಂ ರೂಪಂ ‘ಅನಿಚ್ಚಂ ರೂಪ’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೮೫) ಯಮಕಸುತ್ತೇ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಕಾತಿ। ಯದಿಪಿ ‘‘ಇಧ ಪನ ಸಬ್ಬೇಪೇತೇ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಖನ್ಧಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಬಾಹುಲ್ಲೇನ ಪನ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ತದನ್ತೋಗಧಾನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಭೂಮಿವಿಚಾರೋ ಹೇಸೋತಿ।

ಫೇಣಪಿಣ್ಡೋ ವಿಯಾತಿಆದೀಸು ರೂಪಾದೀನಂ ಏವಂ ಫೇಣಪಿಣ್ಡಾದಿಸದಿಸತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಯಥಾ ಫೇಣಪಿಣ್ಡೋ ನಿಸ್ಸಾರೋ ಪರಿದುಬ್ಬಲೋ ಅಗಯ್ಹುಪಗೋ; ಗಹಿತೋಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಂ ನ ಸಾಧೇತಿ, ಛಿದ್ದಾವಛಿದ್ದೋ ಅನೇಕಸನ್ಧಿಸಙ್ಘಟಿತೋ ಬಹೂನಂ ಪಾಣಕಾನಂ ಆವಾಸೋ ಅನುಪುಬ್ಬೂಪಚಿತೋ ಸಬ್ಬಾವತ್ಥನಿಪಾತೀ ಅವಸ್ಸಂಭೇದೀ, ಏವಂ ರೂಪಮ್ಪಿ ನಿಚ್ಚಸಾರಾದಿವಿರಹತೋ ನಿಸ್ಸಾರಂ ಫೇಗ್ಗು ವಿಯ, ಸುಖಭಞ್ಜನೀಯತೋ ದುಬ್ಬಲಂ, ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಾ ಧುವನ್ತಿ ವಾ ಅಹನ್ತಿ ವಾ ಮಮನ್ತಿ ವಾ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಗಹಿತಮ್ಪಿ ತಥಾ ನ ಹೋತಿ, ಬಹುಛಿದ್ದಂ ಅಸೀತಿಸತಸನ್ಧಿಸಙ್ಘಟಿತಂ ಅನೇಕಕಿಮಿಕುಲಾವಾಸಂ ಕಲಲಾದಿವಸೇನ ಅನುಪುಬ್ಬೂಪಚಿತಂ ಕಲಲಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಬ್ಬಾಸುಪಿ ಅವತ್ಥಾಸು ವಿನಸ್ಸತಿ, ಅವಸ್ಸಮೇವ ಚ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೩.೯೫; ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೬ ಕಮಾದಿವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ) ಪನ ಪರಿಮದ್ದನಾಸಹನಮೇವ ಉಪಮೂಪಮೇಯ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವುತ್ತೋ।

ಯಥಾ ಪುಬ್ಬುಳೋ ನಿಸ್ಸಾರೋ ಪರಿದುಬ್ಬಲೋ ಅಗಯ್ಹುಪಗೋ, ಗಹಿತೋಪಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಂ ಸಾಧೇತಿ, ನ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕೋ, ತಥಾ ವೇದನಾಪಿ। ಯಥಾ ಚ ಪುಬ್ಬುಳೋ, ಉದಕತಲಂ, ಉದಕಬಿನ್ದುಂ, ಉದಕಜಲ್ಲಿಕಂ ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪುಟಂ ಕತ್ವಾ ಗಹಣವಾತಞ್ಚಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕಾರಣಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಜಾಯತಿ, ಏವಂ ವೇದನಾಪಿ ವತ್ಥುಂ, ಆರಮ್ಮಣಂ, ಕಿಲೇಸಜಲ್ಲಂ, ಫಸ್ಸಸಙ್ಘಟ್ಟನಞ್ಚಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕಾರಣಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಉದಕತಲೇ ಬಿನ್ದುನಿಪಾತಜನಿತೋ ವಾತೋ ಉದಕಜಲ್ಲಿಕಸಙ್ಖಾತಂ ಉದಕಲಸಿಕಂ ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪುಟಂ ಕತ್ವಾ ಪುಬ್ಬುಳಂ ನಾಮ ಕರೋತಿ, ಏವಂ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಾಪಾಥಗಮನಜನಿತೋ ಫಸ್ಸೋ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನಂ ಕಿಲೇಸಜಲ್ಲಂ ಸಹಕಾರೀಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ವೇದನಂ ನಾಮ ಕರೋತಿ। ಇದಞ್ಚ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಮೂಲಕಾರಣಭೂತೇಹಿ, ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸಾದನಭೂತೇಹಿ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ವಟ್ಟಗತಂ ವೇದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ವಾ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ ವುತ್ತಾ, ಊನೇಹಿಪಿ ಪನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇವ। ಇಧ ಮುಹುತ್ತರಮಣೀಯತಾ ಉಪಮೋಪಮೇಯ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವುತ್ತೋ।

ಯಥಾ ಪನ ಮರೀಚಿಕಾ ಅಸಾರಾ ಅಗಯ್ಹುಪಗಾ। ನ ಹಿ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಾತುಂ ವಾ ನ್ಹಾಯಿತುಂ ವಾ ಭಾಜನಂ ವಾ ಪೂರೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ಏವಂ ಸಞ್ಞಾಪಿ ಅಸಾರಾ ಅಗಯ್ಹುಪಗಾ। ಯಥಾ ಚ ಮರೀಚಿಕಾ ವಿಪ್ಫನ್ದಮಾನಾ ಸಞ್ಜಾತೂಮಿವೇಗಾ ವಿಯ ಖಾಯನ್ತೀ ಮಹಾಜನಂ ವಿಪ್ಪಲಮ್ಬೇತಿ, ಏವಂ ಸಞ್ಞಾಪಿ ‘‘ನೀಲಂ ಪೀತಂ ದೀಘಂ ರಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಸಭಾವಮತ್ತೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ‘‘ಸುಭಂ ಸುಖಂ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿಮಿಚ್ಛಾಗಾಹಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಲೋಕಂ ವಿಪ್ಪಲಮ್ಬೇತಿ।

ಯಥಾ ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಅಸಾರೋ ಅಗಯ್ಹುಪಗೋ। ನ ಹಿ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗೋಪಾನಸೀಆದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಉಪನೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ಉಪನೀತಮ್ಪಿ ತಥಾ ನ ಹೋತಿ, ಬಹುವಟ್ಟಿಸಮೋಧಾನೋ ಚ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋಪಿ ಅಸಾರೋ ಅಗಯ್ಹುಪಗೋ। ನ ಹಿ ತಂ ನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ಗಹಿತಮ್ಪಿ ತಥಾ ನ ಹೋತಿ, ಬಹುಧಮ್ಮಸಮೋಧಾನೋ ಚ। ಅಞ್ಞದೇವ ಹಿ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ, ಅಞ್ಞಂ ಚೇತನಾದೀನಂ, ತೇ ಪನ ಸಬ್ಬೇ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ।

ಯಥಾ ಚ ಮಾಯಾ ಅಸಾರಾ ಅಗಯ್ಹುಪಗಾ। ನ ಹಿ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ಇತ್ತರಾ ಲಹುಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ಅಮಣಿಆದಿಮೇವ ಮಣಿಆದಿರೂಪೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೀ ಮಹಾಜನಂ ವಞ್ಚೇತಿ, ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಅಸಾರಂ ಇತ್ತರಂ ಲಹುಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ತೇನೇವ ಚಿತ್ತೇನ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ವಿಯ, ಗಚ್ಛನ್ತಂ ವಿಯ, ಠಿತಂ ವಿಯ, ನಿಸಿನ್ನಂ ವಿಯ ಚ ಕತ್ವಾ ಗಾಹಾಪೇತಿ, ಅಞ್ಞದೇವ ಚಿತ್ತಂ ಆಗಮನೇ, ಅಞ್ಞಂ ಗಮನಾದೀಸೂತಿ। ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮಾಯಾಸದಿಸಂ।

ಪಞ್ಚಪಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಅಸುಭಾದಿಸಭಾವಾ ಏವ ಸಂಕಿಲೇಸಾಸುಚಿವತ್ಥುಭಾವಾದಿತೋತಿ ಅಸುಭಾದಿತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ಏವ, ತಥಾಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸೋ ಸುಖಗ್ಗಹಣೀಯೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸೇಸತೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಚತುವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾನಕರಾತಿ ತೇಸಂ ಗೋಚರಭಾವೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು ಅಸುಭಾದಿಭಾವೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾ।

೫೦೯. ಖನ್ಧೇಹಿ ನ ವಿಹಞ್ಞತಿ ಪರಿವಿದಿತಸಭಾವತ್ತಾ। ವಿಪಸ್ಸಕೋಪಿ ತೇಸಂ ವಿಪತ್ತಿಯಂ ನ ದುಕ್ಖಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಖೀಣಾಸವೇಸು ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ತೇ ಹಿ ಆಯತಿಮ್ಪಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ನ ಬಾಧೀಯನ್ತೀತಿ।

ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಂ ಪರಿಜಾನಾತೀತಿ ‘‘ಆಹಾರಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೫೬,೫೭) ವಚನತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕರೂಪೇ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹನ್ತೋ ತಸ್ಸ ಸಮುದಯಭೂತೇ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೇಪಿ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ। ಅಜ್ಝತ್ತಿಕರೂಪಂ ಪನ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ। ತಸ್ಸ ಚ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸೀ ಹೋತೀತಿ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಪರಿಞ್ಞತ್ತಯೇ ಸಿಜ್ಝನ್ತೇ ಇಮೇ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾದಯೋ ವಿಧಮೀಯನ್ತಿ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸುಭೇ ಸುಭನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಭೂತಂ ಅಭಿಜ್ಝಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥ’’ನ್ತಿ। ಅಸುಭಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಹಿ ಕಾಮರಾಗಪ್ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ , ಕಾಮರಾಗಮುಖೇನ ವಾ ಸಬ್ಬಲೋಭಪ್ಪಹಾನಂ ವದತಿ। ನ ಉಪಾದಿಯತಿ ನ ಗಣ್ಹತಿ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ।

‘‘ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೧೨೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೩೯; ಮಹಾವ॰ ೧; ಉದಾ॰ ೧; ನೇತ್ತಿ॰ ೨೪) ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ವೇದನಾಯ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹನ್ತೋ ತಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚಯಭೂತೇ ಫಸ್ಸಾಹಾರೇಪಿ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಹಾರಪರಿಜಾನನೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಫಸ್ಸಪರಿಜಾನನಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ವೇದನಾಯ ದುಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸನೇನ ತತ್ಥ ಸುಖನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತಿ। ಸುಖತ್ಥಮೇವ ಭವಪತ್ಥನಾ ಹೋತೀತಿ ವೇದನಾಯ ತಣ್ಹಂ ಪಜಹನ್ತೋ ಭವೋಘಂ ಉತ್ತರತಿ। ತತೋ ಏವ ಭವಯೋಗೇನ ವಿಸಂಯುಜ್ಜತಿ। ಭವಾಸವೇನ ಚ ಅನಾಸವೋ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬವೇದನಂ ದುಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಪರೇನ ಅಪುಬ್ಬಂ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಾದಿತಂ, ಸುಖಂ ವಾ ವಿನಾಸಿತಂ ನ ಚಿನ್ತೇತಿ, ತತೋ ‘‘ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರೀ’’ತಿಆದಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೨೩೭; ವಿಭ॰ ೯೦೯) ಆಘಾತವತ್ಥುಪ್ಪಹಾನತೋ ಬ್ಯಾಪಾದಕಾಯಗನ್ಥಂ ಭಿನ್ದತಿ। ‘‘ಸುಖಬಹುಲೇ ಸುಗತಿಭವೇ ಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಗೋಸೀಲಗೋವತಾದೀಹಿ ಸುದ್ಧಿಂ ಪರಾಮಸನ್ತೋ ಸುಖಪತ್ಥನಾವಸೇನೇವ ಪರಾಮಸತೀತಿ ವೇದನಾಯ ತಣ್ಹಂ ಪಜಹನ್ತೋಪಿ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಂ ನ ಉಪಾದಿಯತಿ।

ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಞ್ಞಾ ಪನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರೇ ಅನತ್ತತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಯ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹತಿ, ತಞ್ಚ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತೀರೇತಿ ಚಾತಿ ‘‘ಸಞ್ಞಂ ಸಙ್ಖಾರೇ…ಪೇ॰… ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರೇ ಅನತ್ತಾತಿ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಮೂಲಕತ್ತಾ ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠೀನಂ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠಿಯೋಪಿ ವಿಧಮತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದಿಟ್ಠೋಘಂ ಉತ್ತರತಿ…ಪೇ॰… ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಂ ನ ಉಪಾದಿಯತೀ’’ತಿ ಆಹ।

ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಮುಖೇನ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಉಸ್ಸುಕ್ಕನ್ತೋ ತೀಹಿಪಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ। ವಿಸೇಸತೋ ಪನೇತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಪಜಹತಿ। ತತ್ಥ ನಿಚ್ಚಗ್ಗಾಹಬಾಹುಲ್ಲತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಘನಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ತಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅವಿಜ್ಜೋಘಂ ಉತ್ತರತಿ। ತತೋ ಏವ ಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗೇನ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೇನ ಅನಾಸವೋ ಚ ಹೋತಿ। ಮೋಹಬಲೇನೇವ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಸನಂ ಹೋತೀತಿ ತಂ ಪಜಹನ್ತೋ ‘‘ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಕಾಯಗನ್ಥಂ ಭಿನ್ದತಿ।

‘‘ಯಞ್ಚ ಖೋ ಇದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವುಚ್ಚತಿ ಚಿತ್ತಂ ಇತಿಪಿ, ಮನೋ ಇತಿಪಿ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಇತಿಪಿ, ತತ್ರಾಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ನಾಲಂ ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತುಂ, ನಾಲಂ ವಿರಜ್ಜಿತುಂ, ನಾಲಂ ವಿಮುಚ್ಚಿತುಂ। ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ದೀಘರತ್ತಂ ಹೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸ್ಸುತವತೋ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಅಜ್ಝೋಸಿತಂ ಮಮಾಯಿತಂ ಪರಾಮಟ್ಠಂ ‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’’ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೬೨) –

ವಚನತೋ ಯಥಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಿಚ್ಚತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ ಉಪಾದಿಯತಿ, ಏವಂ ತಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ ನ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ।

ಏವಂ ಮಹಾನಿಸಂಸನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾದಿಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸವಿಧಮನುಪಾಯಭಾವತೋ ಏವಂ ವಿಪುಲುದಯಂ। ವಧಕಾದಿವಸೇನಾತಿ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕವಧಕಾದಿವಸೇನ। ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾತಿ ಞಾಣದಸ್ಸನೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ।

ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಇತಿ ಚುದ್ದಸಮಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ।