೧೫. ಆಯತನಧಾತುನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
ಆಯತನವಿತ್ಥಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೧೦. ‘‘ಖನ್ಧಾಯತನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಪರತೋ ಸಯಮೇವ ವಕ್ಖತಿ। ಚಕ್ಖಾಯತನನ್ತಿಆದಿ ನೇಸಂ ಸರೂಪದಸ್ಸನಂ।
ಅತ್ಥೋ ನಾಮ ಸದ್ದತ್ಥೋ, ಭಾವತ್ಥೋ ಪನ ಲಕ್ಖಣಮೇವ। ಸೋ ಪನ ಸದ್ದತ್ಥೋ ದುವಿಧೋ – ಅಸಾಧಾರಣೋ ಸಾಧಾರಣೋತಿ। ತತ್ಥ ಅಸಾಧಾರಣೋ ಚಕ್ಖಾದಿಸದ್ದತ್ಥೋ, ಸಾಧಾರಣೋ ಆಯತನಸದ್ದತ್ಥೋ ದ್ವಾದಸನ್ನಮ್ಪಿ ಸಮಾನತ್ತಾ।
ತೇಸು ಅಸಾಧಾರಣಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಿಸೇಸತೋ ತಾವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ವಿಸೇಸತೋತಿ ವಿಸೇಸತ್ಥತೋ, ಚಕ್ಖಾದಿಸದ್ದತ್ಥತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸ್ಸಾದೇತೀತಿ ಚಕ್ಖತಿ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಮಧುಂ ಚಕ್ಖತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಚಕ್ಖತೀ’’ತಿ ರಸಸಾಯನತ್ಥೋ ಅತ್ಥೀತಿ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ವದತಿ। ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಖೋ ಪನ, ಮಾಗಣ್ಡಿಯ, ರೂಪಾರಾಮಂ ರೂಪರತಂ ರೂಪಸಮ್ಮುದಿತ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦೯) ವಚನತೋ ಚಕ್ಖು ರೂಪಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ। ಸತಿಪಿ ಸೋತಾದೀನಂ ಸದ್ದಾರಾಮತಾದಿಭಾವೇ ಯೋ ‘‘ಯಂ ಚಕ್ಖು ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸಾದೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ೫೯೭) ಪಾಳಿಯಂ, ‘‘ರೂಪಾಭಿಘಾತಾರಹಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬೦೦; ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೪೩೩) ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ವುತ್ತೋ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ, ತತ್ಥೇವ ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಏವ ಚಕ್ಖುಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ ಗವಾದೀಸು ಗೋಸದ್ದಾದಿ ವಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ವಿಭಾವೇತಿ ಚಾತಿ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಸಿದ್ಧಸ್ಸ ಚಕ್ಖತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ವದತಿ। ಚಕ್ಖತೀತಿ ಹಿ ಆಚಿಕ್ಖತಿ, ಅಭಿಬ್ಯತ್ತಂ ವದತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನೇತ್ತಸ್ಸ ಚ ವದನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಸಮವಿಸಮವಿಭಾವನಮೇವ ‘‘ವಿಭಾವೇತಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ, ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ವಾ ಧಾತೂನಂ ವಿಭಾವನತ್ಥತಾ ಚ ಚಕ್ಖತಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ರತ್ತದುಟ್ಠಾದಿಕಾಲೇಸು ಕಕಣ್ಟಕರೂಪಂ ವಿಯ, ಉದ್ದರೂಪಂ ವಿಯ ಚ ವಣ್ಣವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಂ ರೂಪಂ ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ರೂಪಯತಿ ರೂಪಮಿವ ಪಕಾಸಂ ಕರೋತಿ, ಸವಿಗ್ಗಹಮಿವ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿತ್ಥಾರಣಂ ವಾ ‘‘ಪಕಾಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ವಾ ಧಾತೂನಂ ಪಕಾಸನತ್ಥೋ ಏವ ರೂಪಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ವಣ್ಣವಾಚಕಸ್ಸ ರೂಪಸದ್ದಸ್ಸ ರೂಪಯತೀತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧವಾಚಕಸ್ಸ ರುಪ್ಪತೀತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ। ಉದಾಹರೀಯತೀತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೇ ವಚನಸದ್ದೋ ಏವ ಗಹಿತೋ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ವಚನಸದ್ದೋ ಏವೇತ್ಥ ಸದ್ದೋ, ಅಥ ಖೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ। ಸಪ್ಪತೀತಿ ಸಕೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಪ್ಪೀಯತಿ, ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವಂ ಗಮೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸೂಚಯತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ವತ್ಥುಂ ಅಪಾಕಟಂ ಗನ್ಧವಸೇನ ‘‘ಇದಂ ಸುಗನ್ಧಂ, ದುಗ್ಗನ್ಧ’’ನ್ತಿ ಪಕಾಸೇತಿ, ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ವಾ ಪುಪ್ಫಾದಿವತ್ಥುಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಪುಪ್ಫಮತ್ಥಿ, ಚಮ್ಪಕಾದಿಫಲಮತ್ಥಿ, ಅಮ್ಬಾದೀ’’ತಿ ಪೇಸುಞ್ಞಂ ಕರೋನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ರಸಗ್ಗಹಣಮೂಲಕತ್ತಾ ಅಜ್ಝೋಹರಣಸ್ಸ ಜೀವಿತಹೇತುಮ್ಹಿ ಆಹಾರರಸೇ ನಿನ್ನತಾಯ ಜೀವಿತಂ ಅವ್ಹಯತೀತಿ ಜಿವ್ಹಾ ನಿರುತ್ತಿಲಕ್ಖಣೇನ। ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಸಾಸವಧಮ್ಮಾನಂ ಆಯೋತಿ ವಿಸೇಸೇನ ಕಾಯೋ ವುತ್ತೋ ಅನುತ್ತರಿಯಹೇತುಭಾವಂ ಅನಾಗಚ್ಛನ್ತೇಸು ಕಾಮರಾಗನಿದಾನಕಮ್ಮಜನಿತೇಸು, ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಚ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೇಸು ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯೇಸು ಕಾಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸತರಸಾಸವಪಚ್ಚಯತ್ತಾ। ತೇನ ಹಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸುಖಂ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಾ ಸತ್ತಾ ಮೇಥುನಮ್ಪಿ ಸೇವನ್ತಿ। ಉಪ್ಪತ್ತಿದೇಸೋತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯವತ್ಥುಕಾ ವಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಬಲವಕಾಮಾಸವಾದಿಹೇತುಭಾವತೋ ವಿಸೇಸೇನ ಸಾಸವಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಮುನಾತೀತಿ ನಾಳಿಯಾ ಮಿನಮಾನೋ ವಿಯ, ಮಹಾತುಲಾಯ ಧಾರಯಮಾನೋ ವಿಯ ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮನತೇ ಇತಿ ವಾ ಮನೋ, ತಂ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಜಾನಾತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅತ್ತನೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಯೇ ವಿಸೇಸಲಕ್ಖಣೇನ ಆಯತನಸದ್ದಪರಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತೇ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ತಥಾ ವುತ್ತಾತಿ ತತೋ ಅಞ್ಞೇ ಮನೋಗೋಚರಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣೇನೇವ ಏಕಾಯತನಭಾವಂ ಉಪನೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಓಳಾರಿಕವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಮನನಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ವಿಸಯವಿಸಯೀಭಾವೇಹಿ ಪುರಿಮಾನಿ ಪಾಕಟಾನಿ, ತಥಾ ಅಪಾಕಟಾ ಚ ಅಞ್ಞೇ ಮನೋಗೋಚರಾ ನ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ನ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪನತ್ಥೋ ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ। ಧಾರೀಯನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞರೂಪೇನ ಅವಧಾರೀಯನ್ತೀತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಾ। ಯಥಾ ಹಿ ರೂಪಾದಯೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ ಅಸಾಧಾರಣತೋ ಏವ ಯಥಾಸಕಂ
೫೧೧. ಸೇನ ಸೇನಾತಿ ಸಕೇನ ಸಕೇನ। ಉಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ಉಟ್ಠಾನಂ ಕರೋನ್ತಿ। ವಾಯಮನ್ತೀತಿ ಉಸ್ಸಹನ್ತಿ, ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತಿಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚ ಅತ್ಥೇ ಆಯತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆಯತನಾನೀತಿ ಅಧಿಕರಣತ್ಥೋ ಆಯತನಸದ್ದೋ, ದುತಿಯತತಿಯೇಸು ಕತ್ತುಅತ್ಥೋ। ತೇ ಚಾತಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕೇ ಧಮ್ಮೇ। ತೇ ಹಿ ತಂತಂದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣೇಸು ಅಯನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಆಯಾ। ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತೀತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಲೀನಾನಿ ಅಪಾಕಟಾನಿ ಪುಬ್ಬನ್ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಪತ್ಥರೇನ್ತಿ ಪಾಕಟಾನಿ ಕರೋನ್ತಿ, ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಞ್ಚ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ। ನ ನಿವತ್ತತೀತಿ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧವಸೇನ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಆಯತನಂ ಆಯತನನ್ತಿ ಆಮೇಡಿತವಚನಂ ಅಸ್ಸಾ ಸಮಞ್ಞಾಯ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ನಿರುಳ್ಹಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ।
೫೧೨. ಏವಂ ಅವಯವಭೇದವಸೇನ ಆಯತನಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ಪರಿಯಾಯತೋಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಸಾಧುಫಲಭರಿತತಾಯ, ಅಪರಿಸ್ಸಯತಾಯ ಚ ಮನೋರಮ್ಮೇ।
ತತ್ಥ ನಿವಸನ್ತೀತಿ ನಿವಸನ್ತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯಾ’’ತಿ। ಯತ್ಥ ಸುವಣ್ಣರತನಾದೀನಿ ನಿವುತ್ಥಾನಿ ವಿಯ ಆಕಿಣ್ಣಾನಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಸೋ ಪದೇಸೋ ತೇಸಂ ಆಕರೋ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಚಕ್ಖಾದೀಸೂತಿ ತೇ ತೇಸಂ ಆಕರೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಚ…ಪೇ॰… ಆಕರೋ’’ತಿ। ತನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಮನೋ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ತೇಸಂ ದ್ವಾರಭಾವೋ ನಿಸ್ಸಯಭಾವೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಹುತ್ವಾ ಏವ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಾಪಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಅನೇಕೇ ಏಕಜ್ಝಂ ತತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಾ ಸಮೋಸಟಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವತ್ಥುದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಸಮೋಸರಣತೋ’’ತಿ। ನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಾಗತದ್ಧೇ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾಲೇಸೋಪಿ ಅತ್ಥಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಞ್ಜೋ ನತ್ಥಿ ಅನಾಗತೇ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೦)। ತತ್ಥೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋತಿ ತೇಸು ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಏವ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭೂತೇ ಚಕ್ಖಾದಿಕೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಉಪಚಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿದೇಸೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಯದಗ್ಗೇನ ವಾ ತೇ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸೋ। ನ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವಮನ್ತರೇನ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಆಧಾರಾಧೇಯ್ಯಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನಾ’’ತಿ। ಬ್ಯತಿರೇಕಪಧಾನತಾಯ ಕಾರಣಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ‘‘ತೇಸಂ ಅಭಾವೇ ಅಭಾವತೋ’’ ಇಚ್ಚೇವಾಹ, ನ ‘‘ಭಾವೇ ಭಾವತೋ’’ತಿ।
ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನಾತಿ ‘‘ಧಮ್ಮಾ ಚ ತೇ ಆಯತನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ।
೫೧೩. ತಥಾ ತಥಾ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬತೋ ಲಕ್ಖೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ಲಕ್ಖಣಂ, ಸಭಾವೋ।
ತಾವಭಾವತೋತಿ ತತ್ತಕತೋ, ತೇನ ಅನೂನಾಧಿಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ದ್ವಾದಸಾಯತನವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಅಧಿಕಭಾವತೋ ಚೋದನಾ ನತ್ಥಿ, ಸಲಕ್ಖಣಧಾರಣಂ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಊನಚೋದನಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಚಕ್ಖಾದಯೋಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಭವಙ್ಗಮನಸಙ್ಖಾತೋತಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಚಲಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಭವಙ್ಗಮನಸಙ್ಖಾತೋ। ಚಲನವಸೇನ ಭವಙ್ಗಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ಏವ ಆವಜ್ಜನುಪ್ಪತ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸಾಪಿ ಕಾರಣಭೂತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭವಙ್ಗಮನಸಙ್ಖಾತೋ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರ’’ನ್ತಿ। ಅಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಅಸಾಧಾರಣಂ। ಸತಿಪಿ ಅಸಾಧಾರಣಭಾವೇ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ದ್ವಾರಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾಯತನೇನ ಅಗ್ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಭಾವೇಹಿ ವಾ ಅಸಾಧಾರಣತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಸಾಧಾರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
೫೧೪. ಯೇಭುಯ್ಯಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಆದೀಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ಅಯುತ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಕದಾಚಿ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಕಸ್ಸಚಿ ಏಕಾದಸಾಯತನಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ಯಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ಆಯತನಯಮಕ ೧೮-೨೧)। ತಸ್ಮಾ ಆಯತನಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ತಾವ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ನ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬತೋ, ನ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ಅಕುಸಲಾನಂ ಏಕಚ್ಚಅಬ್ಯಾಕತಾನಞ್ಚ ಅಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜನೀಯತೋ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇಸು ಹೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಭಾವೇನ, ವಿಸಯೀಭಾವೇನ ಚ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಂ ಪಠಮಂ ದೇಸೇತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇಸುಪಿ ಪಠಮಂ ದೇಸೇತಬ್ಬೇಸು ಪಾಕಟತ್ತಾ ಪಠಮತರಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ದೇಸಿತನ್ತಿ।
ತತೋ ಘಾನಾಯತನಾದೀನೀತಿ ಏತ್ಥ ಬಹುಪಕಾರತ್ತಾಭಾವೇನ ಚಕ್ಖುಸೋತೇಹಿ ಪುರಿಮತರಂ ಅದೇಸೇತಬ್ಬಾನಿ, ಸಹ ವತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಏಕೇನ ಕಮೇನ ದೇಸೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಘಾನಾದಿಕ್ಕಮೇನ ದೇಸಿತಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಗೋಚರವಿಸಯೋ, ಮನೋ। ಕಸ್ಸ ಪನ ಗೋಚರೋ ಏತಸ್ಸ ವಿಸಯೋ? ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ। ವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣವವತ್ಥಾನತೋತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಸ್ಸ ವವತ್ಥಿತಭಾವತೋ ಸವಿಭತ್ತಿಭಾವತೋ। ಏತೇನ ಚಕ್ಖಾದಿಅನನ್ತರಂ ರೂಪಾದಿವಚನಸ್ಸ ಚ ಕಾರಣಮಾಹ।
೫೧೫. ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ಗಣನಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ಜಾತಿವಸೇನಾತಿ ಚಕ್ಖುಭಾವಸಮಾನತಾವಸೇನ। ಪಚ್ಚಯಭೇದೋ ಕಮ್ಮಾದಿಭೇದೋ। ದಾನಾದಿಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಸ್ಸ ಗತಿಭೇದೋ ಗತೀನಂ, ಗತೀಸು ವಾ ಭೇದೋತಿ ಕತ್ವಾ। ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಿಕೋ, ಖತ್ತಿಯಾದಿಕೋ ಚ ನಿಕಾಯಭೇದೋ। ತಂತಂಸತ್ತಸನ್ತಾನಭೇದೋ ಪುಗ್ಗಲಭೇದೋ। ಯಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವತ್ಥೂನಂ ಅನನ್ತಪ್ಪಭೇದತಾ ವುತ್ತಾ, ಸೋ ಏವ ಹದಯವತ್ಥುಸ್ಸ ಭೇದೋ ತಾದಿಸಭೇದಾನಾತಿವತ್ತನತೋ। ತತೋ ಮನಾಯತನಸ್ಸ ಅನನ್ತಪ್ಪಭೇದತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಯಸ್ಮಾ ಝಾನವಿರಹಿತಂ ನಾಮ ಲೋಕುತ್ತರಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ವಸೇನ ಅಟ್ಠ ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತಾನಿ ಚತ್ತಾಲೀಸಂ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಾನಿ ಏಕಾಸೀತಿಯಾ ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಏಕವೀಸುತ್ತರಸತಪ್ಪಭೇದಞ್ಚಾ’’ತಿ। ವತ್ಥೂತಿ ಚಕ್ಖಾದಿವತ್ಥು। ತಪ್ಪಭೇದೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನನ್ತಪ್ಪಭೇದಂ। ಪಟಿಪದಾ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾದಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಝಾನಾಧಿಪತಿಭೂಮಿಆರಮ್ಮಣಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ನೀಲಂ ನೀಲಸ್ಸ ಸಭಾಗಂ, ಅಞ್ಞಂ ವಿಸಭಾಗಂ। ಪಚ್ಚಯೋ ಕಮ್ಮಾದಿ। ತತ್ಥಾಪಿ ಕುಸಲಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿತಾ, ಸೀತಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿತಾ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಗತಿನಿಕಾಯಭೇದೋ। ಸಭಾವನಾನತ್ತಭೇದತೋತಿ ಸುಖಾ ದುಕ್ಖಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾತಿ ಏವಮಾದಿಕೋ ಸಭಾವಭೇದೋ। ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಸೋತಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ನಾನತ್ತಂ।
೫೧೬. ‘‘ಅನಾಗಮನತೋ ಅನಿಗ್ಗಮನತೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತೇಸು ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸರೂಪತ್ತಾ ಉದಯತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಕುತೋಚಿ ನಾಗಚ್ಛನ್ತಿ, ವಯತೋ ಚ ಉದ್ಧಂ ನ ಕತ್ಥಚಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ವಿಜ್ಜಮಾನಕ್ಖಣೇಪಿ ಇತ್ತರಕಾಲತಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಥ ಖೋ’’ತಿಆದಿ। ಸಪರಿಪ್ಫನ್ದಕಿರಿಯಾವಸೇನ ಈಹನಂ ಈಹಾ, ಚಿನ್ತನವಸೇನ ಬ್ಯಾಪಾರನಂ ಬ್ಯಾಪಾರೋ, ತತ್ಥ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀನಂ ಏವಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಈಹಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಚ ತಾನೀ’’ತಿಆದಿ। ಉಭಯಮ್ಪಿ ಪನ ಈಹಾ ಚ ಹೋತಿ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಚಾತಿ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿವಚನಂ। ಧಮ್ಮತಾವಾತಿ ಸಭಾವೋ ಏವ, ಕಾರಣಸಮತ್ಥತಾ ವಾ ಈಹಾಬ್ಯಾಪಾರರಹಿತಾನಂ ದ್ವಾರಾದಿಭಾವೋ ಧಮ್ಮತಾ। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅತ್ಥೇ ‘‘ಯ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಯಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಸಮ್ಭವನವಿಸೇಸನಂ ಯಂ-ಸದ್ದೋ। ‘‘ಸುಞ್ಞೋ ಗಾಮೋತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಛನ್ನೇತಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಂ ಆಯತನಾನಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೩೮) ವಚನತೋ ಸುಞ್ಞಗಾಮೋ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ। ಅನ್ನಪಾನಸಹಿತನ್ತಿ ಗಹಿತೇ ಸುಞ್ಞಗಾಮೇ ಯಂ ಯದೇವ ಭಾಜನಂ ಪರಾಮಸೀಯತಿ, ತಂ ತಂ ರಿತ್ತಕಂಯೇವ ಪರಾಮಸೀಯತಿ, ಏವಂ ಧುವಾದಿಭಾವೇನ ಗಹಿತಾನಿ ಯೋನಿಸೋ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿಯಮಾನಾನಿ ರಿತ್ತಕಾನೇವ ಏತಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಧುವಸುಭಸುಖತ್ತಭಾವವಿರಹಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ಚಕ್ಖಾದಿದ್ವಾರೇಸು ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪಾದಕಭಾವೇನ ರೂಪಾದೀನಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅಭಿಘಾತಕಾನೀತಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಅಹಿಸುಸುಮಾರಪಕ್ಖೀಕುಕ್ಕುರಸಿಙ್ಗಾಲಮಕ್ಕಟಾ ಛ ಪಾಣಕಾ। ವಿಸಮಬಿಲಾಕಾಸಗಾಮಸುಸಾನವನಾನಿ ತೇಸಂ ಗೋಚರಾ। ತತ್ಥ ವಿಸಮಾದಿಅಜ್ಝಾಸಯೇಹಿ ಚಕ್ಖಾದೀಹಿ ವಿಸಮಭಾವಬಿಲಾಕಾಸಗಾಮಸುಸಾನಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸದಿಸೂಪಾದಿನ್ನಧಮ್ಮವನಭಾವೇಹಿ ಅಭಿರಮಿತತ್ತಾ ರೂಪಾದೀನಂ ವಿಸಮಾದಿಸದಿಸತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ಇತಿ ಆಯತನಾನಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾಮುಖವಣ್ಣನಾ।
ಧಾತುವಿತ್ಥಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೧೭. ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಕಾಮಂ ರೂಪಾಲೋಕಮನಸಿಕಾರಾದಯೋಪಿ
ವಿದಹತೀತಿ ಏವಂ ಏವಞ್ಚ ತಯಾ ಪವತ್ತಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವಿನಿಯುಞ್ಜಮಾನಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿದಹತೀತಿ ಚ ಧಾತ್ವತ್ಥೋ ಏವ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ದೀಪೀಯತೀತಿ ವಿನಾಪಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಧಾತೂತಿ ಏಸ ಸದ್ದೋ ತಮತ್ಥಂ ವದತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಕತ್ತುಕಮ್ಮಭಾವಕರಣಾಧಿಕರಣೇಸು ಚ ಧಾತುಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ ಪಞ್ಚಾಪಿ ತೇ ಅತ್ಥಾ ವುತ್ತಾ। ಲೋಕುತ್ತರಾ ಧಾತುಯೋ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ನ ವಿದಹನ್ತಿ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ವಿಧಂಸೇನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಲೋಕಿಯಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸಿತಂ। ವವತ್ಥಿತಾತಿ ಅವತ್ಥಿತಾ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಾ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಾ। ಸುವಣ್ಣರಜತಾದಿಧಾತುಯೋ ಸುವಣ್ಣಾದೀನಂ ಬೀಜಭೂತಾ ಸೇಲಾದಯೋ। ಯಥಾಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕೇಚಿ ‘‘ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾಸು ಧಾತೂಸು ಯೋ ಯೋ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ತದನುರೂಪ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ, ತದಯುತ್ತಂ ‘‘ಲೋಕಿಯಾ ಹಿ ಧಾತುಯೋ’’ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಅತ್ಥವಸೇನ ಚೇತಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ, ನ ಧಾತುವಸೇನ ‘‘ಇತಿ ಚಕ್ಖಾದೀಸೂ’’ತಿಆದಿ।
೫೧೮. ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಾತುಯೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಧಾತೀತಿ ಧಾತೂತಿ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಧಾರಣತ್ಥೋ ಧಾ-ಸದ್ದೋತಿ ಕತ್ವಾ। ಕತ್ತುಅತ್ಥೋಪಿ ಚಾಯಂ ಪುರಿಮೇನ ಅಸದಿಸೋ ವಿಧಾನಧಾರಣತ್ಥಾನಂ ಭಿನ್ನಸಭಾವತ್ತಾ। ನಿಸ್ಸತ್ತಸಭಾವಮತ್ತಧಾರಣಞ್ಚ ಧಾತುಸದ್ದಸ್ಸ ಪಧಾನೋ ಅತ್ಥೋತಿ ವಿಸುಂ ವುತ್ತೋ। ಧಾತುಯೋ ವಿಯ ಧಾತುಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಸೀಹಸದ್ದೋ ವಿಯ ಕೇಸರಿಮ್ಹಿ ನಿರುಳ್ಹಾ ಪುರಿಸೇ ಸೇಲಾವಯವೇಸು ನಿರುಳ್ಹೋ ಧಾತುಸದ್ದೋ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಉಪಚರಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಞಾಣಞ್ಚ ಞೇಯ್ಯಞ್ಚ ಞಾಣಞೇಯ್ಯಾನಿ, ತೇಸಂ ಅವಯವಾ ತಪ್ಪಭೇದಭೂತಾ ಧಾತುಯೋ ಞಾಣಞೇಯ್ಯಾವಯವಾ। ತತ್ಥ ಞಾಣಪ್ಪಭೇದೋ ಧಮ್ಮಧಾತುಏಕದೇಸೋ, ಞೇಯ್ಯಪ್ಪಭೇದೋ ಅಟ್ಠಾರಸಾಪೀತಿ ಞಾಣಞೇಯ್ಯಾವಯವಮತ್ತಾ ಧಾತುಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಅಥ ವಾ ಞಾಣೇನ ಞಾತಬ್ಬೋ ಸಭಾವೋ ಅವಿಪರೀತೋ ಧಾತುಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಞಾಣಞೇಯ್ಯೋ, ನ ದಿಟ್ಠಿಆದೀಹಿ ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹಕೇಹಿ ಞೇಯ್ಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಞಾಣಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅವಯವಾ ಚಕ್ಖಾದಯೋ, ವಿಸಭಾಗಲಕ್ಖಣಾವಯವೇಸು ರಸಾದೀಸು ನಿರುಳ್ಹೋ ಧಾತುಸದ್ದೋ ತಾದಿಸೇಸು ಅಞ್ಞಾವಯವೇಸು ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಉಪಚರಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ರಸಾದೀಸು ವಿಯ ವಾ ಚಕ್ಖಾದೀಸುಪಿ ನಿರುಳ್ಹೋ ಏವ। ‘‘ನಿಜ್ಜೀವಮತ್ತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ನಿಜ್ಜೀವಮತ್ತಪದತ್ಥೇ ಧಾತುಸದ್ದಸ್ಸ ನಿರುಳ್ಹತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಛ ಧಾತುಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಛಧಾತುರೋ। ಯೋ ಲೋಕೇ ಪುರಿಸೋತಿ ಧಮ್ಮಸಮುದಾಯೋ
೫೧೯. ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಕಮೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೋತಿ ಇಧೇಕೇಕಸ್ಮಿಂ ತಿಕೇ ತಿಣ್ಣಂ ಧಾತೂನಂ ಕಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಹೇತುಫಲಾನುಪುಬ್ಬವವತ್ಥಾನವಸೇನಾ’’ತಿ। ಹೇತುಫಲಾನಂ ಅನುಪುಬ್ಬವವತ್ಥಾನಂ ಹೇತುಫಲಭಾವೋ ಏವ, ಮನೋಧಮ್ಮಧಾತೂನಞ್ಚ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತು ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ, ವಿಪಾಕಮನೋಧಾತು ವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾದಿನಾಪಿ, ಇತರಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಯಾ ಹೇತೂತಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಫಲನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚಕ್ಖುಧಾತೂ’’ತಿಆದಿ।
೫೨೦. ಸಬ್ಬಾಸಂ ವಸೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಆಭಾಧಾತುಆದೀನಂ ಪಞ್ಚತಿಂಸಾಯ ಧಾತೂನಂ ವಸೇನ। ಅಪರಮತ್ಥಸಭಾವಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥಸಭಾವೇಸು ನ ಕದಾಚಿ ಅನ್ತೋಗಧತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಭಾವತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನ’’ನ್ತಿ।
ಚನ್ದಾಭಾಸೂರಿಯಾಭಾದಿಕಾ ವಣ್ಣನಿಭಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಧಾತುಯೇವ ಹಿ ಆಭಾಧಾತೂ’’ತಿ। ರೂಪಾದಿಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ರಾಗವತ್ಥುಭಾವೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾಕಾರೋ ಸುಭನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ರೂಪಾದಯೋ ಏವಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ಪಟಿಬದ್ಧವಚನಂ ವುತ್ತಂ। ಅಸತಿಪಿ ರಾಗವತ್ಥುಭಾವೇ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾರಮ್ಮಣಂ ಸುಭಧಾತೂತಿ ದುತಿಯೋ ವಿಕಪ್ಪೋ ವುತ್ತೋ। ಸೇಸಾತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ। ಧಾತುದ್ವಯನಿರೋಧಮತ್ತನ್ತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ನಿರೋಧಮತ್ತಂ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಭಾವತೋ। ತದಞ್ಞವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೋ ವಿಯ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಮನೋಧಾತೂನಂ ನಿರೋಧೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಬಲಸಿದ್ಧೋತಿ ಕತ್ವಾ ಧಾತುದ್ವಯಗ್ಗಹಣಂ।
‘‘ಧಮ್ಮಧಾತುಮತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಧಮ್ಮಧಾತುಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ಕಾಮರಾಗಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ, ಆರಮ್ಮಣಕರಣೇನ ವಾ ಕಾಮಗುಣೋಪಸಂಹಿತೋ। ಯಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇತಿ ಯೇ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅವೀಚಿಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತಿಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಓಕಾಸೇ। ಓಗಾಳ್ಹಾ ಹುತ್ವಾ ಅಧೋಭಾಗೇ ಚ ಓಕಾಸೇ ಚರನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥಾವಚರಾ। ಅಞ್ಞತ್ಥ ಚರನ್ತಾಪಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಏವ ಠಾನೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ।
ನೇಕ್ಖಮ್ಮಧಾತು ಧಮ್ಮಧಾತು ಏವ ವಿತಕ್ಕಪಕ್ಖೇ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ದಾನಮಯಪುಞ್ಞಕಿರಿಯತೋ, ಸೀಲಮಯಪುಞ್ಞಕಿರಿಯತೋ, ಪಬ್ಬಜ್ಜತೋ ಚ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಾ ಪವತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾ। ವಿಹಿಂಸಾಧಾತು ಚೇತನಾ, ಪರವಿಹೇಠನಚ್ಛನ್ದೋ ವಾ। ಅವಿಹಿಂಸಾ ಕರುಣಾ।
ಹೀನಾತಿ ಪಣೀತಾತಿ ಸಮ್ಭಾವಿತಾ। ‘‘ನಾತಿಹೀಳಿತಾ ನಾತಿಸಮ್ಭಾವಿತಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ’’ತಿ ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ ಆಗತಾ ಹೀನದುಕತೋ ಏವ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಧಾತು ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಉಭೋಪೀತಿ ಧಮ್ಮಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ।
ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಯದಿಪಿ ಛವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಸೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಗ್ಗಹಣೇನ ತಸ್ಸ ಪುರೇಚಾರಿಕಪಚ್ಛಾಚಾರಿಕತ್ತಾ ಮನೋಧಾತು ಗಹಿತಾವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಸಙ್ಖೇಪೋಯೇವಾ’’ತಿ। ಅನೇಕೇಸಂ ಚಕ್ಖುಧಾತುಆದೀನಂ, ತಾಸು ಚ ಏಕೇಕಿಸ್ಸಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರತಾಯ ನಾನಾಧಾತೂನಂ ವಸೇನ ಅನೇಕಧಾತು ನಾನಾಧಾತು ಲೋಕೋ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸಧಾತುಪ್ಪಭೇದಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ।
೫೨೧. ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಭೇದೇನಾತಿ ಬಹೂಸು ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಲಿಖಿತಂ, ಕೇಸುಚಿ ‘‘ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಮನೋಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಭೇದೇನಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ನ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಕೇವಲೇನ ಧಾತುಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ವಿಜಾನನಸಭಾವಸ್ಸ ಪಭೇದವಚನತೋ। ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸದ್ದೇನ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ದ್ವೇ ಮನೋಗಹಣಾನಿ ನ ಕಾತಬ್ಬಾನಿ। ನ ಹಿ ದ್ವೇ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ ಸನ್ತಿ। ಅನ್ತರಾ ವಾ ಮನೋಧಾತುಗಹಣಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಚಕ್ಖು…ಪೇ॰… ಕಾಯಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಮನೋಧಾತೂ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅತುಲ್ಯಯೋಗೇ ದ್ವನ್ದಸಮಾಸಾಭಾವತೋ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪಾಠೋ ಸಿಯಾ ‘‘ಚಕ್ಖು…ಪೇ॰… ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಮನೋಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಭೇದೇನಾ’’ತಿ। ತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅತ್ತವಾದಿನೋ ತಸ್ಸ ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಅತ್ತಸ್ಸ ಅದ್ವಯತಂ, ನಿಚ್ಚತ್ತಞ್ಚ ಪವೇದೇನ್ತೀತಿ ಅನೇಕತಾನಿಚ್ಚತಾಪಕಾಸನಂ ತೇಸಂ ಜೀವಸಞ್ಞಾಸಮೂಹನನಾಯ ಹೋತಿ। ಖನ್ಧಾಯತನದೇಸನಾ ಸಙ್ಖೇಪದೇಸನಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯದೇಸನಾ ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಾ, ತದುಭಯಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅಯಂ ಅನತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಾ ಧಾತುದೇಸನಾ। ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಾ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ (ವಿಭ॰ ೧೭೨ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಾ ಧಾತುದೇಸನಾ ಅತಿಸಙ್ಖೇಪದೇಸನಾ, ಆಭಾಧಾತುಆದೀನಂ ಅನೇಕಧಾತುನಾನಾಧಾತುಅನ್ತಾನಂ ವಸೇನ ದೇಸೇತಬ್ಬಾ ಅತಿವಿತ್ಥಾರದೇಸನಾ, ತದುಭಯಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅಯಂ ಅನತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಾ।
ಅಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮತೇಜವಿಹತಂ।
೫೨೨. ಸಙ್ಖತೋತಿ ಜಾತಿತೋತಿ ಚಕ್ಖುಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ। ಅಥ ವಾ ಜಾತಿತೋತಿ ಚಕ್ಖುಸಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚಕ್ಖುಪಸಾದೋ’’ತಿ। ವೀಸತಿ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ ವೇದನಾದೀನಂ ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹಣತೋ। ಸೇಸಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಬ್ಯಾಕತಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಸೇಸಗ್ಗಹಣಂ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಗ್ಗಹಿತಮೇವಾತಿ।
೫೨೩. ತಾ ಚ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಆದಯೋ ಪಞ್ಚಪಿ।
ಪುರಿಮೇಹೇವಾತಿ ಅನನ್ತರಾದೀಹಿ ಏವ। ಜವನಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಪನ ಜವನಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇನಾಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ। ಧಮ್ಮಧಾತೂತಿ ಪನ ಸಹಜಾತೋ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಹಜಾತ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಅವಿಗತಾದೀಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಯಥಾರಹಂ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಕಮ್ಮವಿಪಾಕಾಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಬಹುಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಏಕಚ್ಚಾ ಚ ಧಮ್ಮಧಾತು ಸುಖುಮರೂಪನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪಕಾರಾ, ಯಾ ಚ ಸಮ್ಪಯೋಗಾನನ್ತರಭಾವಾದೀನಂ ಅಭಾವೇನ ಆರಮ್ಮಣಕರಣೇ ಯೋಗ್ಯಾ। ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕವಿಪಾಕವಜ್ಜನತ್ಥಂ ‘‘ಏಕಚ್ಚಾಯ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಮನೋದ್ವಾರಿಕಾ ಪನ ವಿಪಾಕಾಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಏಕಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮಧಾತುಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತೀತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಏಕಚ್ಚಾಯ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾದ್ವಯಂ ಆರುಪ್ಪದ್ವಯನ್ತಿ ಏವರೂಪಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಲೋಕುತ್ತರಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಪನ ಏಕಚ್ಚಾ ಧಮ್ಮಧಾತು ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋತಿ ಪಾಕಟೋಯಮತ್ಥೋ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಆದೀನಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಯಥಾವುತ್ತಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮತೋ ಅತಿರೇಕೇಪಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಕೇವಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಆಲೋಕಾದಯೋತಿ ಆಲೋಕೋ ನಾಮ ಸೂರಿಯಾಲೋಕಾದಿ। ತಸ್ಸ ಸುತ್ತನ್ತನಯೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಏವಂ ಸೇಸಾನಿಪಿ।
ವಿವರಂ ನಾಮ ವಿಸೇಸತೋ ಸೋತಬಿಲಂ। ವಾಯು ಗನ್ಧೂಪಸಂಹರಣಕವಾತೋ। ಆಪೋ ಮುಖೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಆಹಾರಸ್ಸ ತೇಮನಕಉದಕಂ। ಪಥವೀ ಕಾಯಪ್ಪಸಾದಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ಪಥವೀಧಾತು। ಭವಙ್ಗಮನಂ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಚಲಿತಂ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಮನಸಿಕಾರೋ ಆವಜ್ಜನಮನಸಿಕಾರೋ।
೫೨೪. ಅವಿಸೇಸತೋ ‘‘ಸಬ್ಬಾ ಏವಾ’’ತಿ। ವಿಸೇಸತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಭೂಮಿವಿಚಾರೋ ಏಸೋತಿ ‘‘ಸಙ್ಖತಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸಿತಂ। ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತವಿವಿತ್ತತೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತೋನಾಮ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ, ಅಪರನ್ತೋ ನಾಮ ಅನಾಗತೋ। ಉಭಯತ್ಥ ಚ ಸಙ್ಖತಾ ಧಾತುಯೋ ಸಭಾವವಿವಿತ್ತಾ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನಸಭಾವತ್ತಾ। ಪುಬ್ಬನ್ತೋ ವಾ ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉದಯೋ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ। ಅಪರನ್ತೋ ವಯೋ ತತೋ ಪರಂ ಅಭಾವತೋ। ತಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತವಿವಿತ್ತತೋತಿ ಪಾಕಾಭಾವತೋ ವಿದ್ಧಂಸಾಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಭೇರಿತಲಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುದಾತು ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ। ಆದಾಸತಲಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಯನ್ತಂ ನಾಮ ಉಚ್ಛುಯನ್ತಂ। ಚಕ್ಕಯಟ್ಠೀತಿ ತಿಲಮನ್ಥಂ ಆಹ। ಸೋ ಹಿ ಅಚಕ್ಕಬನ್ಧೋಪಿ ತಂಸದಿಸತಾಯ ಚಕ್ಕಯಟ್ಠೀತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ಚಕ್ಕಬನ್ಧಮೇವ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ಇಮಾಹಿ ಚ ಉಪಮಾಹಿ ನಿಜ್ಜೀವಾನ। ಭೇರಿತಲದಣ್ಡಾದೀನಂ ಸಮಾಯೋಗೇ, ನಿಜ್ಜೀವಾನಂ ಸದ್ದಾದೀನಂ ವಿಯ ನಿಜ್ಜೀವಾನಂ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀನಂ ಸಮಾಯೋಗೇ ನಿಜ್ಜೀವಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಪವತ್ತೀತಿ ಕಾರಣಫಲಾನಂ ಧಾತುಮತ್ತತಂ, ಕಾರಕವೇದಕವಿರಹಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಪುರೇಚರಾನುಚರಾ ವಿಯಾತಿ ನಿಜ್ಜೀವಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಕೇಚಿ ನಿಜ್ಜೀವಾ ಪುರೇಚರಾನುಚರಾ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮನೋಧಾತುಯೇವ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಖಣಂ ಅನತಿವತ್ತನ್ತೀ ಅತ್ತನೋ ಖಣ ಅನತಿವತ್ತನ್ತಾನಂಯೇವ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾಯಪಿ ಪುರೇಚರಾನುಚರಾಭಿಸನ್ಧಿಯಂ ಅನನ್ತರಪುಬ್ಬಕಾಲಾಪರಕಾಲತಾಯ ಪುರೇಚರಾನುಚರಾ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಛನ್ನಞ್ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಅನೇಕಾನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾಭಾವತೋ ಏಕಜ್ಝಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅಭಾವೋ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾಭಾವತೋ ಅನನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಪಿ ನತ್ಥಿ। ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಛಳಾರಮ್ಮಣಸನ್ನಿಧಾನೇ ಮನಸಿಕಾರಮನ್ತರೇನಾಪಿ ಛಳಾರಮ್ಮಣೂಪಲದ್ಧಿ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ದಸ್ಸನಾದಿಅನನ್ತರಂ ಸವನಾದೀನಂ ಅಭಾವೋ ವಿಯ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತಾನನ್ತರಂ ನ ದಸ್ಸನಾದೀನಿ, ನ ಚ ದಸ್ಸನಾದಿಅನನ್ತರಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ, ದಸ್ಸನಾದೀನಞ್ಚ ಭಿನ್ನಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತಾನನ್ತರಂ ದಸ್ಸನಾದೀನಿ, ದಸ್ಸನಾದೀನಂ ಅನನ್ತರಞ್ಚ ಸವನಾದೀನಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಯುತ್ತಮೇತಂ। ದಸ್ಸನಾದೀನಂ, ಪನ ಸನ್ತೀರಮಣಸ್ಸ ಚ ಅಭಿನ್ನವಿಸಯತಾಯ ದಸ್ಸನಾದಿಅನನ್ತರಂ ನ ಮನಾವಿಞ್ಞಾಣದಾತು ಹೋತೀತಿ ಅಯುತ್ತನ್ತಿ
ಯಥಾ ಪನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತಾನನ್ತರಂ ಮನೋಧಾತು, ತತೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ, ಏವಂ ದಸ್ಸನವಿಞ್ಞಾಣಧಾತಾನನ್ತರಂ ಮನೋಧಾತು, ತತೋ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಮನೋಧಾತುಯಾ ದಸ್ಸನಧಾತುಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಮನಸೋ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸಾವತ್ಥಾ ಮನನಮತ್ತತಾಯ ಮನೋಧಾತು, ಏವಂ ದಸ್ಸನಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸಾವತ್ಥಾ ದಸ್ಸನಮತ್ತತಾಯ ದಸ್ಸನಧಾತು ಸಿಯಾ। ತಞ್ಚ ಚಕ್ಖೂವಿಞ್ಞಾಣಂ ರೂಪವಿಸಯನ್ತಿ ಸದ್ದಾದಿವಿಸಯಾಭೋಗಾಭಾವತೋ ಸವನವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಅಸಮ್ಭವೋ। ತತೋ ಚ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಪಸುತಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಿಯಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ವಿಯ ದಸ್ಸನವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಸಮಾನವತ್ಥುಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ, ಅಞ್ಞವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನ ಸಿಯಾ, ನ ಚೇತಂ ಯುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ವಿಯ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಚ ಬ್ಯವಧಾಯಿಕಾ ಮನೋಧಾತು ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ನ ಚಸ್ಸಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ವಿಯ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖತಾ ಅದಸ್ಸನಾದಿಅಮನನತಾ, ಅತ ಖೋ ಮನನಕಿಚ್ಚಾವಿಸೇಸತೋ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸಭಾಗತಾ। ಮನೋ ಹಿ ಹದಯವತ್ಥುಮ್ಹಿ ವತ್ತಮಾನೋ ಅಞ್ಞವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ನಿವತ್ತಮಾನೋ ಅಗ್ಗಿ ವಿಯ ಉಸುಮಮತ್ತೇ ಮನನಮತ್ತೇ ಠತ್ವಾ ನಿವತ್ತತಿ, ಅಞ್ಞವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೇ ಚ ಉಟ್ಠಹನ್ತೋ ಅಗ್ಗಿ ವಿಯ ಉಸುಮಮತ್ತೇ ಉಟ್ಠಹತಿ। ಪಚ್ಚಯಾನುರೂಪಪವತ್ತಿಕಾನಿ ಚ ಮನನಮತ್ತಾನಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಅನ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾಸಹಗತಾನಞ್ಹಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾರಮ್ಮನಪಟಿಘಾತಜತಾಯ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತಕಿಚ್ಚಂ, ಮನನಲಕ್ಖಣಿನ್ದ್ರಿಯಸಮುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯವಿಚಿನ್ತನಾಸಮ್ಭೂತತಾಯ ತದನುರೂಪಾಚಿನ್ತನಾ। ತಸ್ಮಾ ಅಭಿನಿಪಾತಪ್ಪಚ್ಚಯಪಟಿಘಟ್ಟನಾನಿಘಂಸಬಲೇನ ಭವಙ್ಗಲಕ್ಖಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಚಲನಾವತ್ಥಂ ಹುತ್ವಾ ನಿವತ್ತಮಾನಂ ಚಿನ್ತನಾವಿಸೇಸವಿರಹತೋ ಅಭಿನಿಪಾತಾನುಗುಣಂ ಚಿನ್ತನಾವಸಾನಂ ಮನನಮತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ।
ದಸ್ಸನಾದಿಪಿ ಮನೋಧಾತೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಯಥಾವುತ್ತೇನೇವ ಚ ಹೇತುನಾ ಮತ್ತ-ಸದ್ದಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಯೋಗತೋ ಮನೋಮತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯಸಙ್ಗಹೋಪಿ ಚಸ್ಸಾ ಯುಜ್ಜತಿ ಏವ। ಅಞ್ಞವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ಪನ ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಚ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ಮನೋಧಾತೂ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ। ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುವಿಸೇಸನಂ ಮನೋಗಹಣಂ। ಧಾತುವಿಸೇಸನತ್ಥೇ ಚ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಗ್ಗಹಣೇ ವಿಞ್ಞಾಣವಿಸೇಸನಂ ದ್ವಾರಭೂತಮನೋದಸ್ಸನಮೇವಾತಿ ದ್ವಾರಸಮಞ್ಞಾರಹತ್ತಾ ನ ಮನೋಧಾತೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಞ್ಹಿ ಮನೋದ್ವಾರನ್ತೋಗಧಂ, ನ ಚ ದಸ್ಸನಾದಿಪುರೇಚರಾನುಚರನ್ತಿ ಮನಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು, ಮನಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಚ ಮನೋದ್ವಾರಸಮಞ್ಞಾರಹಂ, ಸವಿಸೇಸಞ್ಚ ತಸ್ಸ ಮನನಕಿಚ್ಚಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚಞ್ಚಾತಿ ಮತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಲೋಪಮನ್ತರೇನ ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ, ನಿಜ್ಜೀವಭಾವವಿಭಾವನತ್ಥಂ ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತೀತಿ।
ಸಲ್ಲಮಿವ ಸೂಲಮಿವ ತಿವಿಧದುಕ್ಖತಾಸಮಾಯೋಗತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ವೇದನಾಸಲ್ಲಸೂಲಯೋಗಾತಿ ವೇದನಾಸಙ್ಖಾತಸಲ್ಲಸೂಲಯೋಗತೋ। ಆತುರಾ ವಿಯಾತಿ ತೇನ ಆತುರಿಭೂತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ವಿಯ। ಆಸಾಯೇವ ದುಕ್ಖಂ ಆಸಾದುಕ್ಖಂ, ಆಸಾವಿಘಾತಂ ದುಕ್ಖಂ ವಾ। ಸಞ್ಞಾ ಹಿ ಅಸುಭಾದಿಕಮ್ಪಿ ಸುಭಾದಿತೋ ಸಜ್ಜಾನನ್ತೀ ಆಸಂ, ತಸ್ಸಾ ಚ ವಿಘಾತಂ ಆಸೀಸಿತಸುಭಾದಿಅಸಿದ್ಧಿಯಾ ಜನೇತೀತಿ। ವನಮಿಗೋ ತಿಣಪುರಿಸಂ ಪುರಿಸೋತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಅಯಥಾಭೂಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹಕೋ, ತಥಾ ಸಞ್ಞಾಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ವನಮಿಗೋ ವಿಯಾ’’ತಿ। ಕಮ್ಮಪಧಾನಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಪಕ್ಖಿಪನತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಜಾತಿದುಕ್ಖಾನುಬನ್ಧತೋತಿ ಅತ್ತನಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಮಾನೇನ ಜಾತಿದುಕ್ಖೇನ ಅನುಬನ್ಧತಾ। ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತಿ ಹಿ ಜಾತಿದುಕ್ಖನ್ತಿ। ಪದುಮಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸಮಾನಂ ಖುರಚಕ್ಕಂ ವಿಯ ರೂಪಮ್ಪಿ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತು ಅಮತಾದಿತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ವವತ್ಥಾನಾಭಾವೋ ‘‘ಇದಮೇವ ಇಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ನಿಯಮಾಭಾವೋ, ತೇನ ಯಥಾ ಅರಞ್ಞಮಕ್ಕಟೋ ಕೇನಚಿ ಅನಿವಾರಿತೋ ಗಹಿತಂ ಏಕಂ ರುಕ್ಖಸಾಖಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಮ್ಪಿ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಅನವಟ್ಠಿತೋ ಪರಿಬ್ಭಮತಿ, ಏವಂ ಗಹಿತಂ ಏಕಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ, ತಮ್ಪಿ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಅನವಟ್ಠಿತತಾ, ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾ ಚ ಮಕ್ಕಟಸಮಾನತಾತಿ ಅಸ್ಸಖಳುಙ್ಕೋ। ಯತ್ಥಕಾಮನಿಪಾತಿತೋತಿ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಇಚ್ಛಿತಾರಮ್ಮಣೇ ನಿಪಾತಿಭಾವತೋ। ನಾನಾವೇಸಧಾರೀ ರಙ್ಗನಟೋ।
ಆಯತನದಾತುನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಪನ್ನರಸಮಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ।