೧೬. ಇನ್ದ್ರಿಯಸಚ್ಚನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
ಇನ್ದ್ರಿಯವಿತ್ಥಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೨೫. ಬಾವೀಸತೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ। ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿಆದಿ ತೇಸಂ ಸರೂಪದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಭಾವೇ ತಂದ್ವಾರಿಕೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಇನ್ದಭಾವಂ ಪರಮಿಸ್ಸರಭಾವಂ ಕಾರಯತೀತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ। ತಞ್ಹಿ ತೇ ರೂಪಗ್ಗಹಣೇ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುವತ್ತೇತಿ, ತೇ ಚ ತಂ ಅನುವತ್ತನ್ತಿ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ತಸ್ಮಾ ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯದ್ವಾರೇ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ। ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣೇ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಇತ್ಥಿಭಾವಲಕ್ಖಣೇ, ಪರಿಸಭಾವಲಕ್ಖಣೇ, ಅನುಪಾಲನಲಕ್ಖಣೇ, ಸುಖಲಕ್ಖಣೇ, ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣೇ, ಸೋಮನಸ್ಸಲಕ್ಖಣೇ, ದೋಮನಸ್ಸಲಕ್ಖಣೇ, ಉಪೇಕ್ಖಾಲಕ್ಖಣೇ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖಲಕ್ಖಣೇ, ಪಗ್ಗಹಲಕ್ಖಣೇ, ಉಪಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣೇ, ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣೇ, ದಸ್ಸನಲಕ್ಖಣೇ, ಅನಞ್ಞಾತಂ ಞಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪವತ್ತೇ ಜಾನನಲಕ್ಖಣೇ, ಞಾತಾನಂ ಏವ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪುನ ಆಜಾನನೇ ಅಞ್ಞಾತಾವಿಭಾವೇ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ।
ವಿಜಾನಿಯಾತಿ ವಿಜಾನೇಯ್ಯ। ಭೂಮಿತೋ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೋ ಅವುತ್ತಸಮ್ಪಿಪಣ್ಡನತ್ಥೋ, ತೇನ ತಾವತ್ವಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಂ ಪನ ತಾವತ್ವಂ ಪರತೋ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ। ಅಸಮ್ಮಸನುಪಗಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿಭಾವತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬತಾ ಇಧ ನ ಗಹಿತಾ।
ಪುಬ್ಬಭಾಗೇತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ। ಅನಞ್ಞಾತನ್ತಿ ನ ಅಞ್ಞಾತಂ ನ ಅಧಿಗತಂ। ನಿಚ್ಚತಾಯ ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಮತಂ ಭಙ್ಗೋ, ನ ವಾ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಗತೇ ಮರಣನ್ತಿ ಅಮತಂ, ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಪದಞ್ಚಾತಿ ಅಮತಪದಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ‘‘ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಸೇನೇತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಏವಂ ವೋಹರೀಯತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಆಜಾನನತೋತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ದಿಟ್ಠಮರಿಯಾದಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಜಾನನತೋ। ಯೇನ ತಂಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲೋ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ವಾ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನೋ ಹೋನ್ತಿ ‘‘ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಲಿಙ್ಗೇತಿ ಗಮೇತಿ ಞಾಪೇತೀತಿ ಲಿಙ್ಗಂ, ಲಿಙ್ಗೀಯತಿ ವಾ ಏತೇನಾತಿ ಲಿಙ್ಗಂ। ಕಿಂ ಲಿಙ್ಗೇತಿ, ಕಿಂ ವಾ ಲಿಙ್ಗೀಯತೀತಿ? ಇನ್ದಂ, ಇನ್ದೋ ವಾ। ಇನ್ದಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗ ಇನ್ದಲಿಙ್ಗಂ, ಇನ್ದಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ತಂಸಭಾವೋ ಇನ್ದಲಿಙ್ಗಟ್ಠೋ, ಇನ್ದಲಿಙ್ಗಮೇವ ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಸದ್ದಸ್ಸ ಇನ್ದಲಿಙ್ಗಟ್ಠೋ। ಸಜ್ಜಿತಂ ಉಪ್ಪಾದಿತನ್ತಿ ಸಿಟ್ಠಂ, ಇನ್ದೇನ ಸಿಟ್ಠಂ ಇನ್ದಸಿಟ್ಠಂ। ಜುಟ್ಠಂ ಸೇವಿತಂ। ಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಇನ್ದಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗಾನಿ, ತೇನ ಚ ಸಿಟ್ಠಾನೀತಿ ಕಮ್ಮಜಾನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ, ನ ಅಞ್ಞಾನಿ, ತೇ ಚ ದ್ವೇ ಅತ್ಥಾ ಕಮ್ಮೇ ಏವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ, ಇತರೇ ಚ ಭಗವತಿ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಯೋಗ’’ನ್ತಿ। ತೇನಾತಿ ಭಗವತೋ, ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಇನ್ದತ್ತಾ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು। ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇನ್ತಿ ಞಾಪೇನ್ತಿ ಪಕಾಸೇನ್ತಿ ಫಲಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಪತ್ತೀಹಿ ಕಾರಣಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಪತ್ತಿಅವಬೋಧತೋ। ‘‘ಸೋ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಆಸೇವತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೩೫) ಗೋಚರಕರಣಮ್ಪಿ ಆಸೇವನಾ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾನಿಚಿ ಗೋಚರಾಸೇವನಾಯಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಗೋಚರಿಕಾತಬ್ಬತ್ತೇಪಿ ‘‘ಕಾನಿಚೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಅವಿಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾನಂ ಬಹುಲಂ ಮನಸಿಕರಣೇನ ಅನಾಸೇವನೀಯತ್ತಾ। ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನಾಮತ್ತಮೇವ ಹಿ ತೇಸು ಹೋತೀತಿ। ‘‘ತಸ್ಸ ತಂ ಮಗ್ಗಂ ಆಸೇವತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೭೦) ಭಾವನಾ ಆಸೇವನಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಾನಿ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಕಾನಿಚಿ ಭಾವನಾಸೇವನಾಯಾ’’ತಿ।
ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಭಾವೋ। ಅಸತಿಪಿ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ, ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇ ತಂಸಹಿತಸನ್ತಾನೇ ಅಞ್ಞಾಕಾರೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಮಾನೇಹಿ ಲಿಙ್ಗಾದೀಹಿ ಅನುವತ್ತನೀಯಭಾವೇ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚ ಅತ್ಥೇ ಇನ್ದನ್ತಿ ಪರಿಮಿಸ್ಸರಿಯಂ ಕರೋನ್ತಿಚ್ಚೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ಚಕ್ಖಾದೀಸು ದಸ್ಸಿತೇನ ನಯೇನ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಜೀವಿತಾದೀನಂ ತದನುವತ್ತೀಸು ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಅಮೋಹೋಯೇವ ನ ವಿಸುಂ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಕಥಾಯಂ ವಿಭಾವಿತಾನಿ ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ತೇಸಞ್ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸೇಸಾನಿ ತತ್ಥ ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ ಲಕ್ಖಣಾದೀಹಿ ಅರೂಪೇನೇವ ಆಗತಾನಿ।
೫೨೬. ಸತ್ತಾನಂ ಅರಿಯಭೂಮಿಪಟಿಲಾಭೋ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಸಾಧಾರಣಂ, ಪದಾನಞ್ಚ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಧಮ್ಮೇ ಪರಿಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಸತಿಪಿ ಅತ್ತಭಾವಪಞ್ಞಾಪನಾಯ ಮೂಲಭಾವತೋ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಸಾತಿಸಯಾ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿ ಚಕ್ಖುನ್ದಿಯಾದೀನೀ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೧೯)। ಅಭಿಧಮ್ಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತರಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ ವುತ್ತೋತಿ ‘‘ತತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕದೇಸನಾಯ (ಯಮ॰ ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೧ ಆದಯೋ) ಸಮೇತಿ। ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ॰ ೨೧೯ ಆದಯೋ) ಪನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತರಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಅಜ್ಝಾತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾನಂ ಅನುಪಾಲಕಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ತೇಸ ಮಜ್ಝೇ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಞ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ದುಕ್ಖಂ। ಯಾವ ಚ ದುವಿಧತ್ತಭಾವಾನುಪಾಲಕಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ, ತಾವ ದುಕ್ಖಭೂತಾನಂ ಏತೇಸಂ ವೇದಯಿತಾನಂ ಅನಿವತ್ತೀತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ, ತೇನ ಚ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ದುಕ್ಖಾನುಬನ್ಧತಾಯ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಂ ಞಾಪೇತಿ। ಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸೇವ। ತತೋ ಅನನ್ತರಂ ಭಾವೇತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಭಾವನಾಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ದಸ್ಸನಾನ್ತರಾ ಹಿ ಭಾವನಾತಿ।
ಭೇದೋತಿ ಇಧ ಸಭಾವತೋ ಭೇದೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಭೂಮಿಪುಗ್ಗಲಾದಿವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸೇಸಾನಂ ಅಭೇದೋ’’ತಿ। ನನು ಚ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅನುಪಾಲನಲಕ್ಖಣಂ ಸಭಾವೋ, ತೇನಸ್ಸ ದುವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ಅಭೇದೋತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ತಸ್ಸ ಪನ ರೂಪಾರೂಪಸಭಾವಕತೋ ಭೇದೋ ಗಹಿತೋ, ನ ಏವಂ ಸೇಸಾನಂ ಕೋಚಿ ಭೇದೋ ಅತ್ಥೀತಿ ತೇಸಂ ಅಭೇದೋತಿ ಭೇದಾಭಾವೋ ವುತ್ತೋ। ನನು ಚೇತ್ಥ ವೇದನಾ, ಪಞ್ಞಾ ಚ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವುತ್ತಾತಿ? ನ, ಯಥಾ ದೇಸಿತೇಸು ಬಾವೀಸತಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಭೇದಾಭೇದಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ।
೫೨೭. ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಸತಿಪಿ ಪುರೇಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಸಾಧೇತಬ್ಬಮೇವ ಕಿಚ್ಚಂ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಸ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತ್ತಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಕಥಾಯ ಚ ಅಧಿಕತತ್ತಾ। ಅತ್ತನೋ ತಿಕ್ಖಮನ್ದಾದಿಆಕಾರೋ ಅತ್ತಾಕಾರೋ, ತಸ್ಸ ಅನುವತ್ತಾಪನಂ ಅತ್ತಾಕಾರಾನುವತ್ತಾಪನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಿಕ್ಖಮನ್ದಾದಿಸಙ್ಖಾತಅತ್ತಾಕಾರಾನುವತ್ತಾಪನ’’ನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ತಿಕ್ಖಮನ್ದಾದಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚ ಅತ್ತಾಕಾರಸ್ಸ ಚ ಅನುವತ್ತಾಪನಂ ತಿಕ್ಖ…ಪೇ॰… ವತ್ತಾಪನಂ। ವಿಸುಂ ಅತ್ತಾಕಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ರೂಪಾವಭಾಸನಾದಿಕಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಹಿ ರೂಪಾಭಿಹನನಯೋಗ್ಯತಾಸಙ್ಖಾತೇ ರೂಪಾವಭಾಸನಸಾಮತ್ಥಿಯೇ ಅಸತಿ ನ ಕದಾಚಿಪಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಂ ಸಮ್ಭವತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸುಪಿ। ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಭಾವೇನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ವಸಾವತ್ತಾಪನಂ ಹೋತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ। ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿಪಿ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ತಬ್ಬಸೇನೇವ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ ಚೇತಸಿಕಭಾವತೋ ಅನುವಿಧಾನಂ।
ಛಾದೇತ್ವಾ ಫರಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಅಜ್ಜೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾ ಚ ತಸ್ಸಾ ವಸೇನ ಸುಖದುಕ್ಖಬಾವಪ್ಪತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಸಕಂ ಓಳಾರಿಕಾಕಾರಾನುಪಾಪನ’’ನ್ತಿ। ಅಸನ್ತಸ್ಸ, ಅಪಣೀತಸ್ಸಪಿ ಅಕುಸಲತಬ್ಬಿಪಾಕಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಯಥಾರಹಂ ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಾನುಪಾಪನಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಸಮಾನಜಾತಿಯೇಹಿ ವಾ ಸುಖದುಕ್ಖೇಹಿ ಸನ್ತಪಣೀತಾಕಾರಾನುಪಾಪನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಟಿಪಕ್ಖಾಭಿಭವನನ್ತಿ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಾಭಿಭವನಂ। ಪಸನ್ನಾಕಾರಾದಾತಿ ಪಸನ್ನಪಗ್ಗಹಿತಉಪಟ್ಠಿತಸಮಾಹಿತದಸ್ಸನಾಕಾರಾನುಪಾಪನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸದ್ಧಾದೀನಂ। ಬ್ಯಾಪಾದಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ। ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸೇವ ಚ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ ದಸ್ಸಿತಂ। ತೇನೇವ ಚ ಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ತಂತಂಸಂಯೋಜನಪ್ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪಹಾನಕಿಚ್ಚತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ। ಕತಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಅಮತಾಭಿಮುಖಮೇವ ತಬ್ಭಾವಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಹೋತಿ, ನ ಇತರಾನಿ ವಿಯ ಕಿಚ್ಚನ್ತರಪಸುತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಮತಾಭಿಮುಖಭಾವಪಚ್ಚಯತಾ ಚಾ’’ತಿ।
೫೨೮. ಭೂಮಿತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಉತ್ತಾನತ್ಥೋ ಏವ। ಏತ್ಥಾಹ – ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಏತ್ತಕೇನೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ಏತಾನಿ ಏವ ಚ ವುತ್ತಾನೀತಿ? ಆಧಿಪಚ್ಚಟ್ಠವಸೇನ, ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ನಾಮ ಇಸ್ಸರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಮೇವೇತಂ। ತಯಿದಂ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚೇ, ಫಲೇ ಚಾತಿ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಕಸ್ಮಾ ನ ಲಬ್ಭತಿ? ಪಚ್ಚಯಾಧೀನವುತ್ತಿಕಾ ಹಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಸಿಯಾ ಫಲಹೇತುಧಮ್ಮೇಸು ಅನುವತ್ತನಾನುವತ್ತನೀಯತಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ತಥಾಪಿ ಅತ್ಥಿ ತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ಸ್ವಾಯಂ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಪ್ಪವತ್ತಿಯಞ್ಹಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಸಿದ್ಧಮಾಧಿಪಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೧೯) ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವ। ಅಪಿಚ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕೇ ಯಾಯಂ ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತಸ್ಸಾ ವಿಸೇಸನಿಸ್ಸಯೋ ‘‘ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಆಯತನಾನೀ’’ತಿ ತಾನಿ ತಾವ ಆಧಿಪಚ್ಚತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ…ಪೇ॰…ಮನಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿತೋ (ವಿಭ॰ ೨೧೯) ವುತ್ತಾನಿ। ಸ್ವಾಯಂ ಅತ್ತಭಾವೋ ಇಮೇಸಂ ವಸೇನ ‘‘ಇತ್ಥೀ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಸಮಞ್ಞಂ ಲಭತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ
ಅಥ ವಾ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತೀನಂ ನಿಸ್ಸರಾದಿದಸ್ಸನತ್ತಮ್ಪಿ ಏತಾನಿಯೇವ ವುತ್ತಾನಿ। ಪವತ್ತಿಯಾ ಹಿ ವಿಸೇಸತೋ ಮೂಲನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಿ ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಾನಿ। ಯಥಾಹ ‘‘ಛಸು ಲೋಕೋ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೧೭೧)। ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ವಿಸಭಾಗವತ್ಥುಸರಾಗನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸತ್ತಕಾಯಸ್ಸ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸನ್ನಿಪಾತಾ ಗಬ್ಭಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ ಹೋತಿ ಮಾತಾ ಚ ಉತುನೀ ಹೋತಿ, ಗನ್ಧಬ್ಬೋ ಚ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೋ ಹೋತಿ, ಮಾತಾಪಿತರೋ ಚ ಸನ್ನಿಪತಿತಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೦೮; ಮಿ॰ ಪ॰ ೪.೧.೬)। ಅವಟ್ಠಾನಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ತೇನ ಅನುಪಾಲೇತಬ್ಬತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಆಯು ಠಿತಿ ಯಪನಾ ಯಾಪನಾ’’ತಿಆದಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೯)। ಉಪಭೋಗೋ ವೇದನಾಹಿ। ವೇದನಾವಸೇನ ಹಿ ಇಟ್ಠಾದಿಸಬ್ಬವಿಸಯೂಪಭೋಗೋ। ಯಥಾಹ ‘‘ವೇದಯತಿ ವೇದಯತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಾ ವೇದನಾತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೪೫೦)। ಏವಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ನಿಸ್ಸಯಸಮುಪ್ಪಾದಟ್ಠಿತಿಸಮ್ಭೋಗದಸ್ಸನತ್ತಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಯಾವ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಚುದ್ದಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ದೇಸಿತಾನಿ। ಯಥಾ ಚೇತಾನಿ ಪವತ್ತಿಯಾ, ಏವಂ ಇತರಾನಿ ನಿವತ್ತಿಯಾ। ವಿವಟ್ಟಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೇನ ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಾನಿ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಿವತ್ತಿಯಾ ನಿಸ್ಸಯೋ। ಉಪ್ಪಾದೋ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ತಸ್ಸ ನಿವತ್ತಿವಸೇನ ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ಅವಟ್ಠಾನಂ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯೇನ, ಉಪಭೋಗೋ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಅಗ್ಗಫಲಸಮುಪಭೋಗತೋ। ಖೀಣಾಸವಾಹಿ ವಿಸವಿತಾಯ ನಿಬ್ಬುತಿಸುಖಂ ಪರಿಭುಜ್ಜನ್ತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಏತಾನಿ ಏವ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ದೇಸಿತಾನಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಗ್ಗಹಣಂ। ಇಮಿನಾವ ನೇಸಂ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋಪಿ ಸಂವಣ್ಣಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ।
ಇನ್ದ್ರಿಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಸಚ್ಚವಿತ್ಥಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೨೯. ಅರಿಯಸದ್ದೇನ ‘‘ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿ ಆದ। ಸಮಾಞ್ಞಜೋತನಾ ಹಿ ವಿಸೇಸೇ ಅವತಿಟ್ಠತಿ, ವಿಸೇಸತ್ಥಿನಾ ಚ ವಿಸೇಸೋ ಅನುಪಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬೋತಿ। ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ವಾ ವಿಚಾರಿತೇಸು ಇತರಾನಿಪಿ ಅತ್ಥತೋ ವಿಚಾರಿತಾನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ಭೂಮಿಭೂತಾನಿ, ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೇವಾತಿ ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾಪಿ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಸಾಸನಕ್ಕಮೋತಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಅರಿಯಸಚ್ಚದೇಸನಾ ವಾ। ಸಕಲಞ್ಹಿ ಸಾಸನಂ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ಸಚ್ಚವಿನಿಮುತ್ತಂ ನತ್ಥಿ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತಿತದುಭಯಹೇತುಸನ್ದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ। ತಸ್ಮಾ ಸಚ್ಚೇಸು ಕಮತಿ, ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಂ ವಾ ಸಾಸನಂ ಏತೇಸು ಕಮತಿ, ಪರಿಞ್ಞಾದಿಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಮತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಕಮೋ, ಕಿಂ ಕಮತಿ? ಸಾಸನಂ। ಸಾಸನಸ್ಸ ಕಮೋ ‘‘ಸಾಸನಕ್ಕಮೋ’’ತಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಸಾಸನಪ್ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಂದೇಸನಾ ಚ ತಬ್ಬೋಹಾರೇನಾತಿ।
ತಥಾತಿ ತಂಸಭಾವಾ ದುಕ್ಖಾದಿಸಭಾವಾ। ಅವಿತಥಾತಿ ಅಮುಸಾಸಭಾವಾ ಬಾಧನಾದಿಭಾವೇನ ಭೂತಸಭಾವಾ। ಅನಞ್ಞಥಾತಿ ಅಞ್ಞಾಕಾರರಹಿತಾ ಅಬಾಧನಾದಿಆಕಾರವಿವಿತ್ತಾ। ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾತನ್ನಿಮಿತ್ತತಾಹಿ ಅಧಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಪೀಳನಟ್ಠೋ। ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭೂಯ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತಭಾವೋ ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ। ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾತನ್ನಿಮಿತ್ತತಾಹಿ ಪರಿದಹನಂ, ಕಿಲೇಸದಾಹಸಮಾಯೋಗೋ ವಾ ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ। ಜರಾಯ, ಮರಣೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೇದಾ ವಿಪರಿಣಾಮೇತಬ್ಬತಾ ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಪೀಳನಟ್ಠೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸರಸೇನೇವ ಆವಿಭವನಾಕಾರೋ, ಇತರೇ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸಮುದಯಮಗ್ಗನಿರೋಧದಸ್ಸನೇಹಿ ಆವಿಭವನಾಕಾರಾತಿ ಅಯಂ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸೋ। ತತ್ರತ್ರಾಭಿನನ್ದನವಸೇನ ಬ್ಯಾಪಿತ್ವಾ ಊಹನಂ ರಾಸಿಕರಣಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ ಆಯೂಹನಂ ಆಕಾರಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪನತ್ಥತ್ತಾ। ಆಗಚ್ಛತಿ ಸಮುದಯತೋತಿ ವಾ ಆಯಂ, ದುಕ್ಖಂ, ತಸ್ಸ ಊಹನಂ ಪವತ್ತನಂ ಆಯೂಹನಂ, ಅಯಂ ಸರಸೇನೇವ ಆವಿಭವನಾಕಾರೋ। ನಿದದಾತಿ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ನಿದಾನಂ, ‘‘ಇದಂ ತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಪೇನ್ತಂ ವಿಯ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ನಿದಾನಟ್ಠೋ ದುಕ್ಖದಸ್ಸನೇನ ಆವಿಭವನಾಕಾರೋ। ಸಂಸಾರದುಕ್ಖೇನ ಸಂಯೋಜನಂ ಸಂಯೋಗಟ್ಠೋ ಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೋ। ಇಮೇ ಚ ಸಂಯೋಗಪಲಿಬೋಧಟ್ಠಾ ನಿರೋಧಮಗ್ಗದಸ್ಸನೇಹಿ ಆವಿಭವನಾಕಾರಾ। ನಿಸ್ಸರನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತ್ಥ, ಸಯಮೇವ ವಾ ನಿಸ್ಸಟಂ ವಿಸಂಯುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತೇಹಿ ಸಬ್ಬೂಪಧಿಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಭಾವತೋತಿ ನಿಸ್ಸರನಂ। ಅಯಮಸ್ಸ
ಸಂಸಾರತೋ ನಿಗ್ಗಮನಂ ನಿಯ್ಯಾನಂ। ಅಯಮಸ್ಸ ಸರಸೇನ ಆವಿಭವನಾಕಾರೋ। ಪರಿಬೋಧೂಪಚ್ಛೇದನೇನ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮೋವ ನಿಬ್ಬಾನನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಹೇತುಟ್ಠೋ। ಪಞ್ಞಾಪಧಾನತ್ತಾ ಚಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನಂ, ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನಂ ವಾ ದಸ್ಸನಟ್ಠೋ। ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನೇ, ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖಸನ್ತಾಪವೂಪಸಮನೇ ಚ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತಿ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಸೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೋ। ವಿಸೇಸತೋ ವಾ ಆಲಮ್ಬನಾಧಿಪತಿಭೂತಾ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ ‘‘ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿನೋ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೧೬) ವಚನತೋತಿ ಸೋ ತೇಸಂ ಆಕಾರೋ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೋ। ಏತೇ ಹೇತುದಸ್ಸನಾಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠಾ ಸಮುದಯನಿರೋಧದುಕ್ಖದಸ್ಸನೇಹಿ ಆವಿಭವನಾಕಾರಾ। ಏವಮಾದಿ ಆಹಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋತಿ ಅಭಿಸಮೇತಬ್ಬಟ್ಠೋ। ಅಭಿಸಮಯಸ್ಸ ವಾ ವಿಸಯಭೂತೋ ಅತ್ಥೋ ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋ। ಅಥ ವಾ ಅಭಿಸಮಯಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋ ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋ। ಸೋ ಚೇತ್ಥ ಅಭಿಸಮೇತಬ್ಬೇನ ಪೀಳನಾದಿನಾ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೫೩೦. ಕುಚ್ಛಿತಂ ಖಂ ದುಕ್ಖಂ, ಗಾರಯ್ಹಂ ಹುತ್ವಾ ಅಸಾರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಸಮಾಗಮೋ ಸಮೇತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಕೇವಲಸ್ಸ ಆಗಮಸದ್ದಸ್ಸ, ಏತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಪಯೋಗೇ ಸಂಯೋಗತ್ಥಸ್ಸ ಅನುಪಲಬ್ಭನತೋ, ಸಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಸಂಯೋಗೇ ಉಪಲಬ್ಭನತೋ ‘‘ಸಂಯೋಗಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ ಆಹ ಅನ್ವಯತೋ, ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಚ ತದತ್ಥಜೋತಕತಾಸಿದ್ಧಿತೋ। ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಉದಿತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಯ-ಸದ್ದೋ ಗತಿಅತ್ಥೇ ಸಿದ್ಧೋ ಹೇತುಸದ್ದೋವಿಯ ಕಾರಣಂ ದೀಪೇತಿ। ಅತ್ತನೋ ಫಲನಿಪ್ಫಾದನೇನ ಅಯತಿ ಪವತ್ತತಿ, ಏತಿ ವಾ ಏತಸ್ಮಾ ಫಲನ್ತಿ ಅಯೋತಿ, ಸಂಯೋಗೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ ಸಮುದಯೋತಿ। ಏತ್ಥ ವಿಸುಂ ಪಯುಜ್ಜಮಾನಾಪಿ ಉಪಸಗ್ಗಸದ್ದಾ ಸಧಾತುಕಂ ಸಂಯೋಗತ್ಥಂ, ಉಪ್ಪಾದತ್ಥಞ್ಚ ದೀಪೇನ್ತಿ, ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಕತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
‘‘ಅಭಾವೋ ಏತ್ಥ ರೋಧಸ್ಸಾತಿ ನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಏತೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ದುಕ್ಖವಿವಿತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಮಧಿಗತೇ ತಸ್ಮಿಂ ತದಧಿಗಮತೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ರೋಧಾಭಾವೋ ಪವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ರೋಧಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾಯ ನಿವತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಗತತ್ತಾತಿ। ಏತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅತ್ಥೇ ಅಭಾವೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ರೋಧಸ್ಸಾತಿ ನಿರೋಧೋ ಇಚ್ಚೇವ ಪದಸಮಾಸೋ। ದುಕ್ಖಾಭಾವೋ ಪನೇತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ, ನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ। ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಏವ ನಿರೋಧೋ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ। ಆಯತಿಂ ಭವಾದೀಸು ಅಪ್ಪವತ್ತಿ, ನ ಪನ ಭಙ್ಗೋತಿ ಭಙ್ಗವಾಚಕಂ ನಿರೋಧಸದ್ದಂ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ
ಪಟಿಪದಾ ಚ ಹೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖನಿರೋದಪ್ಪತ್ತಿಯಾ। ನನು ಚ ಸಾ ಏವ ದುಕ್ಖನಿರೋದಪ್ಪತ್ತೀತಿ ತಸ್ಸಾ ಏವ ಸಾ ಪಟಿಪದಾತಿ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ? ನ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಪತ್ತಿಭಾವೇನ, ಯೇಹಿ ಸೋ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ತೇಸಂ ಕಾರಣಭೂತಾನಂ ಪಟಿಪದಾಭಾವೇನ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಸಚ್ಛಿ ಕಿರಿಯಾಸಚ್ಛಿಕರಣಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಭಾವೇಪಿ ಪುಗ್ಗಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಧಮ್ಮಭಾವೇಹಿ ನಾನತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿಟ್ಠಾನಂ ಫಲಂ, ಸಯಞ್ಚ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತಿಭೂತಂ, ತಸ್ಸ ಅಭಿಸಮಯಭೂತಾಯ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪದತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
೫೩೧. ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಅರಿಯಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿವಿದ್ಧಕಾಲೇ ಪವತ್ತಂ ಬುದ್ಧಾದಿವೋಹಾರಂ ‘‘ಅಗಮಾ ರಾಜಗಹಂ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸು॰ ನಿ॰ ೪೧೦) ವಿಯ ಭಾವಿನಿ ಭೂತೇ ವಿಯ ಉಪಚಾರೋತಿ ಪುರಿಮಕಾಲೇಪಿ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ‘‘ಬುದ್ಧಾದಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇ ಹಿ ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಚತೂಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೀತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅರಿಯಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಪುರಿಮಪದೇ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೋ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾಗತೇನ ಹಿ ಸಯಂ ಅಧಿಗತತ್ತಾ, ಪವೇದಿತತ್ತಾ, ತತೋ ಏವ ಚ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಧಿಗಮನೀರತ್ತಾ ತಾನಿ ತಸ್ಸ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಅರಿಯಭಾವಸಿದ್ಧಿತೋಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಅರಿಯಸಾಧಕಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅರಿಯಾನಿ ಸಚ್ಚಾನೀತಿಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಅವಿತಥಭಾವೇನ ಅರಣೀಯತ್ತಾ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಅರಿಯಾನಿ, ಅರಿಯಸಮಞ್ಞಾ ವಾ ಅವಿಸಂವಾದಕೇ ಅವಿತಥೇ ನಿರುಳ್ಹಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
೫೩೨. ಬಾಧನಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸನ್ತಾಪನರಸಂ। ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತೀಸು ಸಂಸಾರವಿಮೋಕ್ಖೇಸು ಪವತ್ತಿ ಹುತ್ವಾ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಪವತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ। ಪಭವತಿ ಏತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಖಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ಪುರಿಮಭವೇನ ಪಚ್ಛಿಮಭವೋ ಘಟಿತೋ ಸಂಯುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪಭಾವೋ। ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ತಣ್ಹಾನುಸಯೇ ಅನೂಹತೇ, ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ ದುಕ್ಖಮಿದಂ ಪುನಪ್ಪುನ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೩೩೮; ನೇತ್ತಿ॰ ೩೦) ಏವಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಾದನಂ ಅನುಪಚ್ಛೇದಕರಣಂ। ಭವನಿಸ್ಸರಣನಿವಾರಣಂ ಪಲಿಬೋಧೋ। ತಣ್ಹಕ್ಖಯಾದಿಭಾವೇನ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಸನ್ತತಾ ಸನ್ತಿ। ಅಚ್ಚುತಿರಸನ್ತಿ ಅಚ್ಚುತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಕಂ ಅಚವನಕಿಚ್ಚಂ ವಾ। ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಚ ಚವನಾಭಾವಂ ಅನಿಮಿತ್ತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ। ಅನುಸಯಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೇನ ಸಂಸಾರಚಾರಕತೋ ನಿಗ್ಗಮನೂಪಾಯಭಾವೋ ನಿಯ್ಯಾನಂ। ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧನಂ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಕರಣಂ। ನಿಮಿತ್ತತೋ, ಪವತ್ತತೋ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹುತ್ವಾ ಗಯ್ಹತೀತಿ ವುಟ್ಠಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ।
೫೩೩. ಅಸುವಣ್ಣಾದಿ ಸುವಣ್ಣಾದಿ ವಿಯ ದಿಸ್ಸಮಾನಂ ಮಾಯಾತಿ ವತ್ಥುಸಬ್ಭಾವಾ ತಸ್ಸಾ ವಿಪರೀತತಾ ವುತ್ತಾ। ಉದಕಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸಮಾನಾ ಪನ ಮರೀಚಿ ಉಪಗತಾನಂ ತುಚ್ಛಾ। ವತ್ಥುಮತ್ತಮ್ಪಿ ತಸ್ಸಾ ನ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ವಿಸಂವಾದಿಕಾ ವುತ್ತಾ। ಮರೀಚಿಮಾಯಾಅತ್ತವಿಧುರೋ ಭಾವೋ ತಚ್ಛಾವಿಪರೀತಭೂತಭಾವೋ। ಅರಿಯಞಾಣಸ್ಸಾತಿ ಅರಿಯಸ್ಸ ಅವಿತಥಗ್ಗಾಹಕಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ, ತೇನ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಮ್ಪಿ ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ। ತೇಸಂ ಗೋಚರಭಾವೋ ಪಟಿವಿಜ್ಜಿತಬ್ಬತಾ, ಆರಮ್ಮಣಭಾವೋ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಗ್ಗಿಲಕ್ಖಣಂ ಉಣ್ಹತ್ತಂ। ತಞ್ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ಕಟ್ಠಾದಿಉಪಾದಾನಭೇದೇ ವಿಸಂವಾದಕಂ, ವಿಪರೀತಂ, ಅಭೂತಂ ವಾಕದಾಚಿಪಿ ನ ಹೋತಿ। ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮಾ ಜರಾಧಮ್ಮಾ, ಅಥೋ ಮರಣಧಮ್ಮಿನೋ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೩೯; ೫.೫೭) ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಜಾತಿಆದಿಕಾ ಲೋಕಪಕತಿ। ಏಕಚ್ಚಾನಂ ತಿರಚ್ಛಾನಾನಂ ತಿರಿಯಂ ದೀಘತಾ, ಮನುಸ್ಸಾದೀನಂ ಉದ್ಧಂ ದೀಘತಾ, ವುದ್ಧಿನಿಟ್ಠಂ ಪತ್ತಾನಂ ಪುನ ಅವಡ್ಢನನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕಾ ಚ ಲೋಕಪಕತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ತಚ್ಛಾವಿಪರೀತಭೂತಭಾವೇಸು ಪಚ್ಛಿಮೋ ತಥತಾ। ಪಠಮೋ ಅವಿತಥತಾ, ಮಜ್ಝಿಮೋ ಅನಞ್ಞತತಾತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ,
ದುಕ್ಖಾ ಅಞ್ಞಂ ನ ಬಾಧಕ ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ತಣ್ಹಾಪಿ ಜಾತಿ ವಿಯ ದುಕ್ಖನಿಮಿತ್ತತಾಯ ಬಾಧಿಕಾತಿ? ನ, ಬಾಧಕಪ್ಪಭವಭಾವೇನ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಏವಮ್ಹಿ ಪವತ್ತಿ, ಪವತ್ತಿಹೇತು ಚ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಬೋಧಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಜಾತಿಆದೀನಂ ವಿಯ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೋ, ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾ ಚ ಬಾಧಕತಾ, ನ ದುಕ್ಖಪ್ಪಭವತಾತಿ ನತ್ಥಿ ತಣ್ಹಾಯ ಪಭವಭಾವೇನ ವಿಸುಂ ಗಹಿತಾಯ ಬಾಧಕಭಾವಪಸಙ್ಗೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ದುಕ್ಖಾ ಅಞ್ಞಂ ನ ಬಾಧಕ’’ನ್ತಿ। ಬಾಧಕತ್ತನಿಯಾಮೇನಾತಿ ದುಕ್ಖಂ ಬಾಧಕಮೇವ, ದುಕ್ಖಮೇವ ಬಾಧಕನ್ತಿ ಏವಂ ದ್ವಿಧಾಪಿ ಬಾಧಕತ್ತಾವಧಾರನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬಾಧಕತ್ತನಿಯಾಮೇನಾತಿ ಹಿ ಬಾಧಕಸ್ಸ, ಬಾಧಕತ್ತೇ ಚ ನಿಯಾಮೇನ। ಯತಾ ಬಾಧಕತ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖೇ ನಿಯತತಾ, ಏವಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಬಾಧಕತ್ತೇ ನಿಯತತಾತಿ।
ತಂ ವಿನಾ ನಾಞ್ಞತೋತಿ ಸತಿಪಿ ಅವಸೇಸಕಿಲೇಸಅವಸೇಸಾಕುಸಲಸಾಸವಕುಸಲಮೂಲಾವಸೇಸಸಾಸವಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಸನ್ತಭಾವನಿಯಾಮೇನ। ತಚ್ಛನಿಯ್ಯಾನಭಾವತ್ತಾತಿ ದ್ವಿಧಾಪಿ ನಿಯಾಮೇನ ತಚ್ಛೋ ನಿಯ್ಯಾನಭಾವೋ ಏತಸ್ಸ, ನ ಮಿಚ್ಛಾಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಿಯ ವಿಪರೀತತಾಯ, ನ ಲೋಕಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಿಯ ವಾ ಅನೇಕನ್ತಿಕತಾಯ ಅತಚ್ಛೋತಿ ತಚ್ಛನಿಯ್ಯಾನಭಾವೋ, ಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ತಚ್ಛನಿಯ್ಯಾನಭಾವತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಚ್ಛನಿಯ್ಯಾನಭಾವತ್ತಾ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ದ್ವಿಧಾಪಿ ನಿಯಾಮೇನ ತಚ್ಛಾವಿಪರೀತಭೂತಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಇತಿ ತಚ್ಛಾವಿಪಲ್ಲಾಸಾ’’ತಿಆದಿ।
೫೩೪. ಸಚ್ಚಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಭವನ್ತಾನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಉದ್ಧರಣಂ, ಸಮ್ಭವನ್ತೇ ವಾ ಅತ್ಥೇ ವತ್ವಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉದ್ಧರಣಂ ನಿದ್ಧಾರಣಂ ಅತ್ಥುದ್ವಾರೋ। ವಿರತಿಸಚ್ಚೇತಿ ಮುಸಾವಾದವಿರತಿಯಂ। ನ ಹಿ ಅಞ್ಞವಿರತೀಸು ಸಚ್ಚಸದ್ದೋ ನಿರುಳ್ಹೋ। ಯೇ ಪನ ‘‘ವಿರತಿಸಚ್ಚಂ ಸಮಾದಾನವಿರತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ನ ಸಮಾದಾನಮತ್ತಂ ವಿರತಿಸಚ್ಚಂ, ಅಥ ಖೋ ಸಮಾದಾನಾವಿಸಂವಾದನಂ। ತಂ ಪನ ಪಟಿಞ್ಞಾಸಚ್ಚಂ ಮುಸಾವಾದವಿರತಿಯೇವ ಹೋತಿ। ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ, ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೮೭, ೨೦೨-೨೦೩, ೪೨೭; ೩.೨೭-೨೯) ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ‘‘ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನವುತ್ತಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿಸಚ್ಚಂ। ಅಮೋಸಧಮ್ಮತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಂ। ‘‘ಅಮೋಸಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತದರಿಯಾ ಸಚ್ಚತೋ ವಿದೂ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೭೬೩) ಹಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಪನ ತಂಸಮ್ಪಾಪಕಸ್ಸ
೫೩೫. ‘‘ನೇತಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಜಾತಿಆದೀನಂ ದುಕ್ಖಅರಿಯಸಚ್ಚಭಾವೇ ಅವಿಪರೀತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಬಾಧಕಭಾವತೋ। ‘‘ಅಞ್ಞಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದುಕ್ಖಅರಿಯಸಚ್ಚಭಾವಸ್ಸ ಜಾತಿಆದೀಸು ನಿಯತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಅನಞ್ಞತ್ಥಭಾವತೋ। ಸಚೇಪಿ ಕಥಞ್ಚಿ ಕೋಚಿ ಏವಂಚಿತ್ತೋ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಪಞ್ಞಾಪನೇ ಪನ ಸಹಧಮ್ಮೇನ ಞಾಪನೇ ಅತ್ತನೋ ವಾದಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾಪನೇ ಸಮತ್ಥೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಹಮೇತಂ…ಪೇ॰… ಪಞ್ಞಪೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಜಾತಿಆದೀನಂ ಅನಞ್ಞಥತಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ತತಾಭೂತಸ್ಸ ಅಭಾವೋಯೇವೇತ್ಥ ಠಾನಾಭಾವೋ। ಸಚೇಪಿ ಕೋಚಿ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಆಗಚ್ಛತು, ಠಾನಂ ಪನ ನತ್ಥೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸುತ್ತತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ದುತಿಯಸುತ್ತೇಪಿ। ತತ್ಥ ಪನ
‘‘ಏತಪರಮತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಚತೂಹಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಹಿ ಪವತ್ತಿಆದೀನಂ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಮಾಹ। ನಿಬ್ಬುತಿಕಾಮೇನ ಪರಿಜಾನನಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ನತ್ತಿ, ಧಮ್ಮಞಾಣಕಿಚ್ಚಂ ವಾ ಇತೋ ಅಞ್ಞಂ ನತ್ಥಿ, ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದೀನಿ ಚ ಏತಪರಮಾನೇವಾತಿ ಚತ್ತಾರಿಯೇವ ವುತ್ತಾನಿ। ತಣ್ಹಾಯ ಆದೀನವದಸ್ಸಾವೀನಂ ವಸೇನ ತಣ್ಹಾವತ್ಥುಆದೀನಂ ಏತಪರಮತಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಆಲಯೇ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಸಙ್ಖಾತೇ, ಸಕಲವತ್ಥುಕಾಮಸಙ್ಖಾತೇ, ಭವತ್ತಯಸಙ್ಖಾತೇ ವಾ ದುಕ್ಖೇ ದೋಸದಸ್ಸಾವೀನಂ ವಸೇನ ಆಲಯಾದೀನಂ ಏತೇಪರಮತಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ।
೫೩೬. ‘‘ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಜಾತಿಆದೀನಂ ದುಕ್ಖಭಾವಸ್ಸ ಪಚುರಜನಪಾಕಟತಾಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಅರಿಯೇನ ಞಾಣೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬಾಕಾರಂ। ತನ್ತಿ ದುಕ್ಖಂ। ಅಕತನ್ತಿ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ, ಅನಿಪ್ಫಾದಿತಕಾರಣನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕಾರಣೇ ಹಿ ಸಿದ್ಧೇ ಫಲಂ ಸಿದ್ಧಮೇವ ಹೋತಿ। ‘‘ನೇವ ಅಕತಂ ಆಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ಅಹೇತುವಾದಂ ‘‘ನ ಇಸ್ಸರನಿಮ್ಮಾನಾದಿತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಪಜಾಪತಿಪುರಿಸಪಕತಿಕಾಲಾದಿವಾದೇ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಸಹೇತುಕೇನ ದುಕ್ಖೇನಾ’’ತಿ ಏತೇನ ದುಕ್ಖದಸ್ಸನೇನ ಜನಿತಸ್ಸ ಸಂವೇಗಸ್ಸ ಸಂವಡ್ಢನಮಾಹ। ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಹಿ ಸಹೇತುಕಭಾವಸವಸೇನ ಬಲವಸಂವೇಗೋ ಜಾಯತಿ ಯಾವಾಯಂ ಹೇತು, ತಾವ ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ। ಅಸ್ಸಾಸಜನನತ್ಥಂ ನಿರೋಧನ್ತಿ ಸಂವೇಗಜಾತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಸಂ ಜನೇತುಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಮಾಹ। ನಿಬ್ಬಿನ್ನಸಂಸಾರದುಕ್ಖಸ್ಸ ಹಿ ನಿರೋಧಕಥಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಅತಿವಿಯ ಅತಿವಿಯ ಅಸ್ಸಾಸಂ ಸಞ್ಜನೇತಿ।
೫೩೭. ಯೇ ತೇ ಜಾತಿಆದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಬ್ಯಾಧಿ ನ ಗಹಿತೋತಿ? ಅನೇಕನ್ತಭಾವತೋ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಕದಾಚಿ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಚ ನತ್ಥಿ। ಯಥಾಹ ‘‘ತಯೋ ರೋಗಾ ಪುರೇ ಆಸುಂ, ಇಚ್ಛಾ ಅನಸನಂ ಜರಾ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೩೧೩)। ಬಾಕುಲತ್ತೇರಾದೀನಂ ಸೋ ನಾಹೋಸಿಯೇವ, ದುಕ್ಖಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ ಬ್ಯಾಧಿ ಏತ್ಥ ಹಿತೋವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪರಮತ್ಥತೋ ಹಿ ಧಾತುಕ್ಖೋಭಪಚ್ಚಯಂ ಕಾಯಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಬ್ಯಾಧೀತಿ। ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಏಕಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ದ್ವಾದಸ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಮತಣ್ಹಾಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಅರಿಯಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ‘‘ಅಯಮೇವ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಭಾವೇನ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾಪಿ ಸಭಾವತೋ ಭಿನ್ನಾ ಏವ ತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಟ್ಠ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ।
ಸಚ್ಚನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ದುಕ್ಖನಿದ್ದೇಸಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಜಾತಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
ಭವೇತಿ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪಬನ್ಧೋ ಭವೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ। ಸೋ ಹಿ ಜಾಯತಿ ಏತ್ಥ ಯೋನಿಗತಿಆದಿವಿಭಾಗೋತಿ ಜಾತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಜಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸತ್ತಾ ಸಮಾನನ್ವಯಾತಿ ಜಾತಿ, ನಿಕಾಯೋ। ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣೇತಿ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಉಪ್ಪಾದೇ। ಸೋ ಹಿ ಜನನಟ್ಠೇನ ಜಾತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಯನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಸಮ್ಪಾತಿಜಾತೋತಿ ಏತ್ಥ ಜಾತಿಸದ್ದೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿತೋ ನಿಕ್ಖಮನಸಙ್ಖಾತಂ ಜಾಯನತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಪಸೂತಿಯ’’ನ್ತಿ, ಅಭಿಜಾತಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜಾಯತಿ ಏತಾಯ ಖತ್ತಿಯಾದಿಸಮಞ್ಞಾತಿ ಜಾತಿ, ಕುಲಂ।
೫೩೮. ಸಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸೇಯ್ಯಾ, ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸಙ್ಖಾತೋ ಗಬ್ಭೋ ಸೇಯ್ಯಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾ, ಅಣ್ಡಜಾ, ಜಲಾಬುಜಾ ಚ। ಇತರೇಸನ್ತಿ ಸಂಸೇದಜಾನಂ, ಓಪಪಾತಿಕಾನಞ್ಚ। ಅಯಮ್ಪಿ ಚಾತಿ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಖನ್ಧೇಸ್ವೇವಾ’’ತಿ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತಕಥಾಪಿ, ಪಗೇವ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಕಥಾಯಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪಠಮಪಾತುಭಾವೋ ಜಾತೀ’’ತಿ।
ಉಮ್ಮುಜ್ಜನವಸೇನ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ। ವಕ್ಖಮಾನವಿಭಾಗಂ ದುಕ್ಖವಿಚಿತ್ತತಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತೀತಿ ದುಕ್ಖವಿಚಿತ್ತತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ।
೫೩೯. ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿ ವದತೋ ಚೋದಕಸ್ಸಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಏಕನ್ತದುಕ್ಖೇ ನಿರಯೇ ತಾವ ಜಾತಿದುಕ್ಖಾ ಹೋತು, ಅಞ್ಞಾಸುಪಿ ವಾ ದುಗ್ಗತೀಸು ಪಾಪಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನತೋ ಸುಖಸಂವತ್ತನಿಯಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾಸು ‘‘ಅನೇಕೇಸಂ ದುಕ್ಖಾನಂ ವತ್ಥುಭಾವತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅದುಕ್ಖಸಭಾವಮ್ಪಿ ಪರಿಯಾಯತೋ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದುಕ್ಖಸಭಾವಂ ದುಕ್ಖಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುಕ್ಖದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಯಥಾ ರೂಪರೂಪನ್ತಿ।
ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುತೋತಿ ‘‘ಅಹು ವತ ಮೇ, ತಂ ವತ ನಾಹೋಸೀ’’ತಿ ಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುತೋ।
‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ, ತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೧೫, ೪೫, ೭೬, ೭೭, ೮೫; ೨.೪.೧, ೪) ವಚನತೋ ತೇಭೂಮಕಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಂ, ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಪ್ಪಟಿಪಾಳಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ಯಞ್ಹಿ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಪಟಿಪೀಳಿತಂ, ತಂ ದುಕ್ಖಮನತಾಯ ದುಕ್ಖನ್ತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾಚಾರಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ತೇಭೂಮಕಗ್ಗಹಣಂ।
ದುಕ್ಖದುಕ್ಖನ್ತಿ ದುಕ್ಖದೋಮಸ್ಸುಪಾಯಾಸೇ ವದತಿ। ‘‘ಜಾತಿಪಿ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ॰ ೧೯೦) ದುಕ್ಖಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗೇ ಆಗತಂ।
ಭಗವತಾಪೀತಿ ಉಪಮಾವಸೇನತಿ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸೂಪಮಾದಿಉಪಮಾವಸೇನ।
೫೪೦. ಪುಣ್ಡರೀಕಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನ ಮಣಿಕನಕರಜತಪವಾಳಾದಿರತನಸನ್ನಿಚ್ಚಯೇ, ನಾಪಿ ಅಣ್ಡಜಮೇಣ್ಡಜವಾಯಜಾತಿಕೇ ಸುಭಮನುಞ್ಞಸಯನತಲೇ, ನಾಪಿ ರತನಮಯಕುಟ್ಟಿಮಮನೋಹರೇ ಪಾಸಾದತಲೇ, ನಾಪಿ ಸಿತ್ತಸಮ್ಮಟ್ಠಕುಸುಮೋಪಹಾರವತಿ ಪಾಸಾದೂಪಚಾರೇ, ನಾಪಿ ಮುತ್ತಾಜಾಲಸದಿಸವಾಲಿಕಾವಿಕಿಣ್ಣೇ ವಿವಿಟಙ್ಗಣೇ, ನಾಪಿ ಹರಿತಕಮ್ಬಲಸದಿಸಮುದುಸದ್ದಲಸಮೋತಲೇ ಭೂಮಿಭಾಗೇತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪರಮಸಮ್ಬಾಧೇತಿ ಅತಿವಿಯ ಸಮ್ಬಾಧೇ। ತಿಬ್ಬನ್ಧಕಾರೇತಿ ಬಹಲನ್ಧಕಾರೇ। ಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಪುಬ್ಬರುಹಿರಗೂಥೋದರಿಯಾದಿ ನಾನಾಕುಣಪಸಮ್ಬಾಧೇ। ಮಾತಾ ಯದಿ ವೀಸತಿವಸ್ಸಾ, ಅಥ ತಿಂಸ, ಚತ್ತಾಲೀಸಾದಿವಸ್ಸಾ, ತತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಅಧೋತವಚ್ಚಕೂಪಸದಿಸತಾಯ ಅಧಿಮತ್ತಜೇಗುಚ್ಛೇ। ಪೂತಿಮಚ್ಛಾ ದಿ ಸಬ್ಬಂ ನ ಸದಿಸೂಪಮ್ಮಂ ತಸ್ಸ ವಾತಾದಿವಸೇನ ಏಕಚ್ಚದುಗ್ಗನ್ಧಾಪಗಮಸಬ್ಭಾವತೋ। ದಸ ಮಾಸೇತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ ತತೋ ಭಿಯ್ಯೋಪಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ತತ್ಥಾವಟ್ಠಾನಸಮ್ಭವತೋ ಸಮಿಜ್ಜನಪ್ಪಸಾರಣಾದಿರಹಿತೋ।
ಅಭಿಮುಖಂ ಕಡ್ಢನಂ ಆಕಡ್ಢನಂ। ಪರಿತೋ ಸಮನ್ತತೋ ಕಡ್ಢನಂ ಪರಿಕಡ್ಢನಂ। ಹೇಟ್ಠಾ ಧುನನಂ ಓಧೂನನಂ। ನಿಧಾಯ ನಿಧಾಯ ಧೂನನಂ ನಿದ್ಧೂನನಂ। ಆಕಡ್ಢನಾದಿಸದಿಸಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಆಕಡ್ಢನಾದೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತರುಣವಣಸದಿಸಂ ಅತಿವಿಯ ಸುಖುಮಾಲಂ ಗಬ್ಭಗತಂ ಸರೀರಂ ಸೀತಾದಿಅಪ್ಪಕಮ್ಪಿ ನ ಸಹತೀತಿ ಸೀತನರಕೂಪಪನ್ನತಾದಿ ನಿದಸ್ಸಿತಂ। ತಞ್ಹಿ ತಸ್ಸ ಅತಿವಿಯ ಸೀತಂ, ಅತಿವಿಯ ಉಣ್ಹಞ್ಚ ಹುತ್ವಾ ಉಪತಿಟ್ಠತಿ। ಸರೀರಂ ವಾಸಿಯಾದೀಹಿ ತಚ್ಛೇತ್ವಾ ಖಾರಾವಸೇಚನಕರಣಂ ಖಾರಾಪಟಿಚ್ಛಕಂ। ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನೇತಿ ಗಬ್ಭಾಸಯಸಞ್ಞಿತಂ ತತಿಯಂ ಆವಟ್ಟಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ।
ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾತಿ ಉದ್ಧಂಪಾದಅಧೋಸೀಸಭಾವೇನ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ। ಇದಂ ವಿಜಾಯನಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ಯೇನ ಮರಣದುಕ್ಖೇನ ಚ ಅಟ್ಟಿತಾ ವೇದನಾಪ್ಪತ್ತಾ ಸತ್ತಾ ಕತಿಪಯಮಾಸಮತ್ತಾತಿಕ್ಕನ್ತಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಿಂ ವಿಸ್ಸರನ್ತಿ, ಮಹನ್ಧಕಾರಂ ಮಹಾವಿದುಗ್ಗಂ ಪಕ್ಖನ್ಧಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ।
ವಧೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಆತಾಪನಂ। ಪಞ್ಚಗ್ಗಿತಾಪನಾದಿನಾ ಪರಿತಾಪನಂ।
ಇಮಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಸತ್ತವಿಧಸ್ಸ। ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪೀತಿ ಗಬ್ಭಕಾಲಾದೀಸು ತಾಪನಮದ್ದನಾದಿನಿರಯಗ್ಗಿದಾಹಾದಿಸಞ್ಜನಿತಸ್ಸ ಸಕಲಸ್ಸಾಪಿ। ವತ್ಥುಮೇವ ಹೋತಿ ತದಭಾವೇ ಅಭಾವತೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಜಾಯೇಥ ನೋ ಚೇ’’ತಿಆದಿ।
೫೪೧. ವಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ವಿವಿಧಂ, ಅಚ್ಛರಿಯಂ ವಾ।
ಇತಿ ಜಾತಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
ಜರಾನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೫೪೨. ಸಙ್ಖಾತಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದಿಸಮ್ಮತೋತಿ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಪಾಲಿಚ್ಚವಲಿತ್ತಚತಾದಿನಾ ಸಮಞ್ಞತೋ। ಸಾತಿ ಖನ್ಧಪುರಾಣಭಾವಸಞ್ಞಿತಾ ಪಾಕಟಜರಾ। ಖನ್ಧಪರಿಪಾಕೋ ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಪುರಾಣಭಾವೋ।
ಇತಿ ಜರಾನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
ಮರಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೫೪೩. ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವಯಸಞ್ಞಿತಂ ಖಣಿಕಮರಣಮಾಹ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಯಂ ಖಣಿಕಮರಣಂ ಸನ್ಧಾಯ, ‘‘ಜರಾಮರಣಂ ದ್ವೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ (ಧಾತು॰ ೭೧) ಏತ್ಥ ‘‘ಮರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತನ್ತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಚೇದಸಞ್ಞಿತಂ ಪಾಕಟಮರಣಂ। ‘‘ಚವನ’’ನ್ತಿ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬತಾಯ ಚುತಿಲಕ್ಖಣಂ। ವಿಯೋಗರಸನ್ತಿ ಯಥಾಧಿಗತೇಹಿ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ವಿಯೋಜನರಸಂ। ಯಥೂಪಪನ್ನಾಯ ಗತಿಯಾ ವಿಪ್ಪವಾಸವಸೇನ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಗತಿವಿಪ್ಪವಾಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ।
ಪಾಪಸ್ಸಾತಿ ಪಾಪಯೋಗೇನ ಪಾಪಸ್ಸ, ಉಪಚಿತಪಾಪಕಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಾಪಕಮ್ಮಾದಿನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಗತಿನಿಮಿತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಮರಣಕಾಲೇ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಭದ್ದಸ್ಸಾತಿ ಭದ್ದಕಮ್ಮಸ್ಸ, ಕತಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಸ ಪನ ಕಾಮಂ ಇಟ್ಠಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗವತ್ಥುಕಂ ಪನ ಮಹನ್ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗವತ್ಥುಕಂ ಪನ ಮಹನ್ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸಹನ್ತಸ್ಸ ವಿಯೋಗಂ ಪಿಯವತ್ಥುಕ’’ನ್ತಿ। ಅವಿಸೇಸತೋತಿ ಪಾಪಸ್ಸ, ಭದ್ದಸ್ಸ ಚ ಸಾಮಞ್ಞತೋ। ‘‘ಅವಿಸೇಸತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ತಂ ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಮದ್ದಿತಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಖೀಣಾಸವಾನಮ್ಪಿ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ವಿತುಜ್ಜಮಾನಮಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧನಾವಚ್ಛೇದಕವಾಯುನಾ ವಿಜ್ಝಿಯಮಾನಮಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಂ।
ಇತಿ ಮರಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
ಸೋಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೫೪೪. ಸೋತಿ ಅತ್ಥತೋ ದೋಮನಸ್ಸಮೇವ ಹೋತಿ ಚೇತಸಿಕನ್ತರಾಭಾವತೋ। ದೋಮನಸ್ಸವಿಸೇಸೋ ಪನ ಹೋತಿ ವಿಸಯವಿಸೇಸೇ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಿಸೇಸಸಬ್ಭಾವತೋತಿ ತಂ ವಿಸೇಸಂ ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅನ್ತೋ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾಪೋ। ಪರಿಜ್ಝಾಪನಂ ರಾಗದೋಸಪರಿಳಾಹವಿಸಿಟ್ಠಂ ದಹನಂ। ಕತಾಕತಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಸಯಂ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಂ ಅನುಸೋಚನಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ, ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದಿವಿಸಯಂ ಕೇವಲಂ ಚಿತ್ತಸನ್ಥಾಪಭೂತಂ ಅನುಸೋಚನಂ ಸೋಕೋತಿ ಅನುಸೋಚನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತ್ತೇಪಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ।
ವಿಸಪೀತಂ ಸಲ್ಲಂ ವಿಸಸಲ್ಲಂ। ಸೋಕವಸೇನ ಅತಿಸಾರಾದಿ ಬ್ಯಾಧಿಪಿ ಹೋತಿ, ಸೋಕಬಹುಲಸ್ಸ ಸರೀರಂ ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ಜೀರತಿ, ಬಲವಸೋಕಾಭಿಭೂತೋ ಮರಣಮ್ಪಿ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾವಹತಿ ಚ ಬ್ಯಾಧಿಜರಾಮರಣಭೇದನ’’ನ್ತಿ।
ಇತಿ ಸೋಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
ಪರಿದೇವನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೫೪೫. ವಚೀಪಲಾಪೋತಿ ವಾಚಾವಿಪ್ಪಲಾಪೋ, ಸೋ ಅತ್ಥತೋ ಸದ್ದೋ ಏವ। ಭಿಯ್ಯೋತಿ ಸೋಕದುಕ್ಖತೋ ಉಪರಿ। ಸೋಕಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಹಿ ಪರಿದೇವೋ।
ಇತಿ ಪರಿದೇವನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
ದುಕ್ಖನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೫೪೬. ಜಾತಿಆದೀನಮ್ಪಿ ‘‘ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವಿಸೇಸತೋ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ।
ಇತಿ ದುಕ್ಖನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
ದೋಮನಸ್ಸನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೫೪೭. ಮನೋವಿಘಾತರಸನ್ತಿ ಚೇತೋದುಕ್ಖಸಮಪ್ಪಿತಾತಿ ಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖಸಮಙ್ಗಿನೋ। ಆವಟ್ಟನ್ತೀತಿ ಆಮುಖಂ ವಟ್ಟನ್ತಿ, ಯಂದಿಸಾಭಿಮುಖಂ ಪತಿತಾ, ತಂದಿಸಾಭಿಮುಖಾ ಏವ ವಟ್ಟನ್ತಿ। ವಿವಟ್ಟನ್ತೀತಿ ವಿಪರಿವತ್ತನವಸೇನ ವಟ್ಟನ್ತಿ। ಉದ್ಧಂಪಾದಂ ಪಪತನ್ತೀತಿ ಉದ್ಧಂಮುಖಪಾದಾ ಹುತ್ವಾ ಪತನ್ತಿ। ಸತ್ಥಂ ಆಹರನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಸರೀರಸ್ಸ ವಿಜ್ಝನಭೇದನವಸೇನ ಸತ್ಥಂ ಉಪನೇನ್ತಿ।
ಇತಿ ದೋಮನಸ್ಸನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
ಉಪಾಯಾಸನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೫೪೮. ದೋಸೋಯೇವಾತಿ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಆಯಾಸನವಸೇನ ದೋಸಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಯತೋ ಭುಸೋ ಆಯಾಸೋತಿ ಉಪಾಯಾಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ಭುಸಮಾದಾನಂ ಉಪಾದಾನನ್ತಿ। ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಚುದ್ದಸಹಿ ಅಕುಸಲಚೇತಸಿಕೇಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಏಕೋ ಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮೋ, ಯಂ ‘‘ವಿಸಾದೋ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ನಿತ್ಥುನನವಸೇನ ಸಮ್ಪಜ್ಜನತೋ ನಿತ್ಥುನನರಸೋ, ಕಾಯೇ ವಾ ನಿತ್ಥುನನಕರಣಕಿಚ್ಚೋ। ‘‘ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಭಾವತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸೋ ಪನೇತ್ಥ ಸಾತಿಸಯೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚಿತ್ತಪರಿದಹನತೋ, ಕಾಯವಿಸಾದನತೋ ಚಾ’’ತಿ ಆಹ।
ಏತೇ ಚ ಸೋಕಪರಿದೇವುಪಾಯಾಸಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಿನಾ, ಸಹ ಚ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ದೋಮನಸ್ಸಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಿಸೇಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪಾಕೋ ವಿಯಾತಿ ರಜನಾದಿನೋ ಪಚಿತಬ್ಬವತ್ಥುನೋ ಪಾಕೋ ವಿಯ।
ಇತಿ ಉಪಾಯಾಸನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
ಅಪ್ಪಿಯಸಮ್ಪಯೋಗನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೫೪೯. ಸಮೋಧಾನಂ ಅನತ್ಥಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ।
ತೇಸಂ ಅಪ್ಪಿಯಾನಂ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಪಯೋಗಸಙ್ಖಾತೋ ಉಪಕ್ಕಮೋ ತದುಪಕ್ಕಮೋ, ತತೋ ಸಮ್ಭೂತೋ ತದುಪಕ್ಕಮಸಮ್ಭೂತೋ।
ಇತಿ ಅಪ್ಪಿಯಸಮ್ಪಯೋಗನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೫೫೦. ಉಪದ್ದವಭಾವೇನ ಪಚ್ಚುಪತಿಟ್ಠತೀತಿ ಬ್ಯಸನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ।
ಇತಿ ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
ಇಚ್ಛಿತಾಲಾಭನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೫೫೧. ಇಚ್ಛಿತಾಲಾಭೋ ನಾಮ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅತ್ತನಾ ಇಚ್ಛಿತಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಅಲಾಭೋ। ‘‘ಯಮ್ಪಿಚ್ಛಂ ನ ಲಭತೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಂ ಪನ ಇಚ್ಛಿತಾಲಾಭಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮಾನಂ ಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ತಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಹೋ ವತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಇಚ್ಛಾವಾತಿ ಏತ್ಥ ಇಚ್ಛಾಸಹಿತೋ ಅಲಾಭೋವಾತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ತಪ್ಪರಿಯೇಸನರಸಾತಿ ತೇಸಂ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯವತ್ಥೂನಂ ಪರಿಯೇಸನರಸಾ। ಅಪ್ಪತ್ತಿ ಅಲಾಭೋ।
ಇತಿ ಇಚ್ಛಿತಾಲಾಭನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ।
ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
೫೫೨. ಯಂ ವುತ್ತಮಿಧಾತಿ ಇಧ ಸಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೇ ಯಂ ಸರೂಪತೋ ವುತ್ತಂ। ಅವುತ್ತನ್ತಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಬಾಲಪಣ್ಡಿತಸುತ್ತಾದೀಸು ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಇಧ ಸರೂಪತೋ ಅವುತ್ತಂ। ತಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಇಮೇ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ವಿನಾ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ತತ್ಥ ಖನ್ಧಸನ್ನಿಸ್ಸಯಮೇವ ದುಕ್ಖಂ ಖನ್ಧೇ ವಿಬಾಧತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇನ್ದನಮಿವ ಪಾವಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ‘‘ಲಕ್ಖಮಿವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಲೋಕೇ ವಿಬಾಧಕಾ ವಿಬಾಧೇತಬ್ಬಾಧೀನಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಇಮೇ ಪನ ವಿಬಾಧೇತಬ್ಬಾಧೀನಾ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಿಣಲತಾದೀನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಮಂ ಅನಾದಿಮತಿ ಸಂಸಾರೇ ಆದಿ ನಾಮ ಕಸ್ಸಚಿ ನತ್ಥಿ, ಏಕಭವಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸ ಪನ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆದಿದುಕ್ಖಂ ಜಾತೀ’’ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪರಿಯೋಸಾನದುಕ್ಖಂ ಮರಣ’’ನ್ತಿ। ನ ಹೇತ್ಥ ಸಮುಚ್ಛೇದಮರಣಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಮರಣಸ್ಸ ಅನ್ತಿಕೇ ಆಸನ್ನೇ ಜಾತಂ ದುಕ್ಖಂ ಮಾರಣನ್ತಿಕದುಕ್ಖಂ। ಪರಿದಯ್ಹನಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾಪೋ। ಲಾಲಪ್ಪನಂ ಅತಿವಿಯ ವಿಪ್ಪಲಾಪೋ। ಅನುತ್ಥುನನಂ ಅನ್ತೋ ನಿಜ್ಝಾಯನಂ। ಏಕಮೇಕನ್ತಿ ಜಾತಿಆದೀನಂ ಅನ್ತರಭೇದಭಿನ್ನಾನಂ, ಜಾತಿಆದೀನಮೇವ ವಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಾನಂ ವಾ ಏಕಮೇಕಂ। ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಸಮಾಸೇತ್ವಾ, ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೇನ ವಾ ಸಙ್ಖೇಪಂ ಕತ್ವಾ।
ಇತಿ ದುಕ್ಖನಿದ್ದೇಸಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
ಸಮುದಯನಿದ್ದೇಸಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೫೩. ಪುನಬ್ಭವಕರಣಂ ಪುನಬ್ಭವೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ಯಥಾ ವಾ ಅಪೂಪಭಕ್ಖನಸೀಲೋ ಆಪೂಪಿಕೋ, ಏವಂ ಪುನಬ್ಭವಕರಣಸೀಲಾ, ಪುನಬ್ಭವಂ ವಾ ಫಲಂ ಅರಹತಿ, ಸೋ ವಾ ಏತಿಸ್ಸಾ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಪೋನೋಭವಿಕಾ। ನನ್ದನತೋ, ರಞ್ಜನತೋ ಚ ನನ್ದೀರಾಗಭಾವಂ ಸಬ್ಬಾಸು ಅವತ್ಥಾಸು ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ವುತ್ತಿಯಾ ನನ್ದೀರಾಗಸಹಗತಾ। ತಾಯ ಚ ಸತ್ತಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವಾದಿಕೇ ಕಿಮಿಕೀಟಪಟಙ್ಗಾದಿಅತ್ತಭಾವೇಪಿ ನನ್ದನ್ತಿ, ರೂಪಾಭಿನನ್ದನಾದಿಭೂತಾಯ ರಞ್ಜನ್ತಿ ಚಾತಿ ತತ್ರತತ್ರಾಭಿನನ್ದಿನೀ। ತೇನಾಹ ‘‘ನನ್ದೀರಾಗೇನ ಸಹಗತಾ’’ತಿಆದಿ। ತಬ್ಭಾವತ್ಥೋ ಹಿ ಏಸ ಸಹಗತಸದ್ದೋ। ಕಾಮಭವವಿಭವಭೇದವಸೇನ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ।
ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ತಣ್ಹಾವ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ವುತ್ತಾತಿ? ವಿಸೇಸಹೇತುಭಾವತೋ। ಅವಿಜ್ಜಾ ಹಿ ಭವೇಸು ಆದೀನವಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇನ್ತೀ, ದಿಟ್ಠಿಆದಿಉಪಾದಾನಞ್ಚ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಭಿನಿವಿಸಮಾನಂ ತಣ್ಹಂ ಅಭಿವಡ್ಢೇನ್ತೀ ದೋಸಾದಯೋಪಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹೋನ್ತಿ, ತಣ್ಹಾ ಪನ ತಂತಂಭವಯೋನಿಗತಿವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸಸತ್ತನಿಕಾಯಕುಲಭೋಗಿಸ್ಸರಿಯಾದಿವಿಚಿತ್ತತಂ ಅಭಿಪತ್ಥೇನ್ತೀ, ಕಮ್ಮವಿಚಿತ್ತತಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯತಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಸಹಾಯಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತೀ ಭವಾದಿವಿಚಿತ್ತತಂ ನಿಯಮೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ವಿಸೇಸಹೇತುಭಾವತೋ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಉಪಾದಾನಕಮ್ಮಾದೀಸು ಸುತ್ತೇ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೪೦೦; ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೩೩; ೩.೩೭೪) ಅಭಿಧಮ್ಮೇ (ವಿಭ॰ ೨೦೩) ಚ ಅವಸೇಸಕಿಲೇಸಾಕುಸಲಮೂಲಾದೀಸು ವುತ್ತೇಸು ದುಕ್ಖಹೇತೂಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ತಣ್ಹಾವ ಸಮುದಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಇತಿ ಸಮುದಯನಿದ್ದೇಸಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
ನಿರೋಧನಿದ್ದೇಸಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೫೪. ತಸ್ಸಾಯೇವಾತಿ ಯದಗ್ಗೇನ ತಣ್ಹಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ತದಗ್ಗೇನ ತಸ್ಸಾಯೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣಂ। ಸತಿ ಹಿ ಪಧಾನಹೇತುನಿರೋಧೇ ತದಞ್ಞಹೇತೂ ನಿರುದ್ಧಾಯೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಬ್ಯಾಧಿನಿಮಿತ್ತವೂಪಸಮನೇನ ಬ್ಯಾಧಿವೂಪಸಮೋ ವಿಯ ಹೇತುನಿರೋಧೇನ ಫಲನಿರೋಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮುದಯನಿರೋಧೇನ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ’’ತಿ। ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಏಕನ್ತಿಕತಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಅನುಪದ್ದವೇತಿ ಪಾಣಕವಿಜ್ಝನಸತ್ಥಪ್ಪಹಾರಾದಿಉಪದ್ದವರಹಿತೇ। ತತೋ ಏವ ದಳ್ಹೇ ಥಿರೇ। ಸಾಖಾದಿಛೇದನೇನ ಛಿನ್ನೋಪಿ। ತಣ್ಹಾನುಸಯೇತಿ ಕಾಮರಾಗಭವರಾಗಾನುಸಯೇ। ಅನೂಹತೇತಿ ಅಸಮುಪಘಾಟಿತೇ।
ಯಥಾ ಸೀಹೋ ಯೇನತ್ತನಿ ಸರೋ ಖಿತ್ತೋ, ತತ್ಥೇವ ಅತ್ತನೋ ಬಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಸರೇ, ತಥಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ಕಾರಣೇ ‘‘ಸೀಹಸಮಾನವುತ್ತಿನೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
೫೫೫. ವಿರಜ್ಜತಿ ಪಲುಜ್ಜತಿ ಛಿಜ್ಜತಿ ಸಮುದಯೋ ಏತೇನಾತಿ ವಿರಾಗೋ ವುಚ್ಚತಿ ಮಗ್ಗೋ। ವಿರಜ್ಜನಂ ಪಲುಜ್ಜನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಂ ವಿರಾಗೋತಿ ಪಹಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಹಾನಪರಿಯಾಯೋ ವಿರಾಗಸದ್ದೋ, ನಿರೋಧಸದ್ದೋ ಚ, ತಸ್ಮಾ। ಅನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾತತೋ ಅಸೇಸೋ ವಿರಾಗೋ ಅಸೇಸೋ ನಿರೋಧೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಂ। ಚಾಗಾದಿಪದಾನಿಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ವದತಿ ಸಬ್ಬಾನೇವ ಏತಾನೀತಿ। ಯಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿರುಜ್ಝನಮತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಣ್ಹಾಯ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧಾದಿಪದಾನಿಪಿ ನಿಬ್ಬಾನವೇವಚನಾನೀತಿ। ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಯಥಾ ವಿರಾಗಾದಿಪದಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ, ತಂದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ತಂ ಆಗಮ್ಮಾತಿ ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಪತ್ವಾ। ತಣ್ಹಾ ವಿರಜ್ಜತೀತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅಚ್ಚನ್ತವಿರಾಗವಸೇನ ತಣ್ಹಾ ವಿರಜ್ಜೀಯತಿ। ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ನಿರೋಧೀಯತಿ, ತೇನ ವಿರಾಗನಿರೋಧಸದ್ದಾನಂ ಅಧಿಕರಣಸಾಧನತಮಾಹ। ತದೇವಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ। ಚಾಗಾದಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ಚಾಗಾದಿಹೇತುಂ ಫಲವೋಹಾರೇನ ವದತಿ। ‘‘ಕಾಮಗುಣಾಲಯೇಸೂ’’ತಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಲಿಖನ್ತಿ, ‘‘ಕಾಮಗುಣಾಲಯಾದೀಸೂ’’ತಿ ಪನ ಪಾಠೋ।
೫೫೬. ತಯಿದನ್ತಿಆದಿ ನ ಪೋರಾಣಪಾಠೋ, ಸಚ್ಚತ್ಥದೀಪನೇ ಪನ ವುತ್ತನಿಯಾಮೇನ ತತೋ ಆನೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಠಪಿತಂ। ತಥಾ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾನಿಪಿ ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ಪುನಪಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಸಂಸಾರದುಕ್ಖತೋ ನಿಬ್ಬಿನ್ನಮಾನಸಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಸಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅಸ್ಸಾಸಕರಣರಸಂ। ರಾಗಾದಿಸಬ್ಬಪಪಞ್ಚವೂಪಸಮನಿಮಿತ್ತತಾಯ ನಿಪ್ಪಪಞ್ಚತಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತೀತಿ ನಿಪ್ಪಪಞ್ಚಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ।
೫೫೭. ನತ್ಥೇವ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಯದಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪಟಿಞ್ಞಾ, ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಸತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾವಿರೋಧೋ। ಅಥ ಪರಾಭಿಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಧಮ್ಮಿಅಸಿದ್ಧಿ, ತತೋ ಚ ನಿಸ್ಸಯಾಸಿದ್ಧೋ ಹೇತು। ಅನುಪಲಬ್ಭನೀಯತೋತಿ ಕಿಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ, ಉದಾಹು ಅನುಮಾನತೋ? ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಚಕ್ಖಾದೀಹಿ ಅನೇಕನ್ತಿಕತಾ, ದುತಿಯಸ್ಮಿಂ ಪರಂ ಪತಿ ಅಸಿದ್ಧೋ ಹೇತು। ತೇನಾಹ ‘‘ನ, ಉಪಾಯೇನ ಉಪಲಬ್ಭನೀಯತೋ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಲಾಭಿನೋ ಏವ ಅರಿಯಾ ಪರೇಸಂ ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತಂ ಜಾನನ್ತಿ, ತತ್ಥಾಪಿ ಚ ಅರಹಾ ಏವ ಸಬ್ಬೇಸಂ, ನ ಸಬ್ಬೇ, ಏವಂ ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ
೫೫೮. ನತ್ಥೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಅರಿಯೇಹಿ ಉಪಲಬ್ಭನೀಯತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸಂಸಾರತೋ ಸಂವಿಗ್ಗಮಾನಸಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಧಿಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಸಮಯಸಿದ್ಧೋಯಂ ನಯೋ। ತತ್ಥ ಸಾಸನಿಕಮೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ವದತಿ ‘‘ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವಞ್ಚುಭಾವಾಪಜ್ಜನತೋ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಸತಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುರೇಜವಾಯಾತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ। ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ ಚಸ್ಸಾ ಪಧಾನಭಾವತೋ। ತಥಾ ಹಿ ಸಾ ಪಠಮಂ ದೇಸನಾರುಳ್ಹಾ, ನ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ನ ಚಾಯಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ ವಞ್ಝಾ, ನಿಬ್ಬಾನಪಾಪನತೋ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಪಾಪಕತೋ। ತವ ಮತೇನ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ ವಞ್ಝಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಭಾವಪಾಪಕತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಕಿಲೇಸಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಮುಖೇನ ಖನ್ಧಾನಂ ಅಭಾವಸಮ್ಪಾಪಕಭಾವತೋ, ನ ವಞ್ಝಭಾವಾಪತ್ತೀತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಇತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ। ಯಂ ತಯಾ ‘‘ಅಭಾವಪಾಪಕತ್ತಾ’’ತಿ ವದನ್ತೇನ ಖನ್ಧಾಭಾವೋ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ, ತಂ ನ। ಕಸ್ಮಾ? ಅತೀತಾನಾಗತಾಭಾವೇಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ। ಅತೀತಾನಾಗತಾ ಹಿ ಖನ್ಧಾ ನ ಸನ್ತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಭಾವೇ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಧಿಗತಂ ನಾಮ ಸಿಯಾ, ಸೋ ಪನ ನತ್ಥೀತಿ। ನ ಕೇವಲಂ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ವತ್ತಮಾನಾನಮ್ಪೀತಿ ತಿಯದ್ಧಗತಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಅಭಾವೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ನ ಹಿ ತಂ ಏಕದೇಸಾಭಾವೋ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ವತ್ತಮಾನಾ ಚೇ, ನ ನ ಸನ್ತಿ, ನ ಸನ್ತಿ ಚೇ, ನ ವತ್ತಮಾನಾತಿ ‘‘ವತ್ತಮಾನಾ, ನ ಸನ್ತಿ ಚಾ’’ತಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಿದ್ಧಮೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನ, ತೇಸಂ…ಪೇ॰… ಪಜ್ಜನತೋ’’ತಿ।
ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ಯದಿ ವತ್ತಮಾನಾಭಾವೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಯದಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ವತ್ತತಿ, ತದಾ ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ಖನ್ಧಾ ವತ್ತಮಾನಾತಿ ಕತ್ವಾ ತದಾ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಸಿಯಾ। ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಅಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವತ್ತಮಾನ…ಪೇ॰… ದೋಸತೋ’’ತಿ ಆಹ। ನ ಮಯಂ ಸಬ್ಬೇಸಂಯೇವ ಅವತ್ತಮಾನತಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವದಾಮ। ಕಿಞ್ಚರಹೀತಿ, ತದಾ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅವತ್ತಮಾನತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ನ ದೋಸೋ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಾಭಾವೋತಿ? ಯದಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅವತ್ತಮಾನತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಅಭಾವೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಏವಂ ಸತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿರತ್ಥಕತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಮಾ ಅಕಾರಣಮೇತನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅನುಪಲಬ್ಭನೀಯತಾ, ಅಭಾವಮತ್ತತಾ, ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವಞ್ಝಭಾವೋ, ಅತೀತಾನಾಗತಾಭಾವೇ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮೋ ಚ ಆಪಜ್ಜತಿ, ವತ್ತಮಾನಾನಂ ಅಭಾವೋಪಿ ನ ಸಮ್ಭವತಿ
೫೫೯. ಆದಿವಚನತೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ಜಮ್ಬುಖಾದಕಸುತ್ತಪದೇಸಂ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೧೪ ಆದಯೋ), ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಅಸಙ್ಖತಾಯ ಧಾತುಯಾ ನಿದ್ದೇಸಪಾಳಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ, ಆವುಸೋ ಸಾರಿಪುತ್ತ, ವುಚ್ಚತಿ, ಕತಮಂ ನು ಖೋ, ಆವುಸೋ, ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ? ಯೋ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ರಾಗಕ್ಖಯೋ ದೋಸಕ್ಖಯೋ ಮೋಹಕ್ಖಯೋ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ಜಮ್ಬುಖಾದಕಸುತ್ತೇ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೧೪ ಆದಯೋ), ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತು? ರಾಗಕ್ಖಯೋ ದೋಸಕ್ಖಯೋ ಮೋಹಕ್ಖಯೋ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೧೮೪) ಆಯತನವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತಂ। ತತ್ರಾಯಮತ್ಥೋ – ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತು ಅಸಙ್ಖತಸಭಾವೋ ಧಮ್ಮೋ। ಯಸ್ಮಾ ತಂ ಆಗಮ್ಮ ರಾಗಾದಯೋ ಖೀಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ರಾಗಕ್ಖಯೋ, ದೋಸಕ್ಖಯೋ, ಮೋಹಕ್ಖಯೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ಆಗಮ್ಮಾತಿ ಚ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ನಿಬ್ಬಿನ್ನಸ್ಸ ವಿಸಙ್ಖಾರನಿನ್ನಸ್ಸ ಗೋತ್ರಭುನಾ ವಿವಟ್ಟಿತಮಾನಸಸ್ಸ ಮಗ್ಗೇನ ಸಚ್ಛಿಕರಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಮಾನಞ್ಹಿ ತಂ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭೂತಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭೂತೇ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಪರಮಸ್ಸಾಸಭಾವೇನ ವಿನಿಮುತ್ತಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಪರಮಗತಿಭಾವೇನ ಚ ಪತಿಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಖಯಸಙ್ಖಾತೋ ಮಗ್ಗೋ ರಾಗಾದಯೋ ಖೇಪೇತೀತಿ ತಂಸಚ್ಛಿಕರಣಾಭಾವೇ ರಾಗಾದೀನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿನಿರೋಧಗಮನಾಭಾವಾ ತಂ ಆಗಮ್ಮ ರಾಗಾದಯೋ ಖೀಯನ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಏಕಂಸೇನ ಚೇತಂ ಏವಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಇತರಥಾ ಯಥಾರುತವಸೇನ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಬಹೂ ದೋಸಾ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ತೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅರಹತ್ತಸ್ಸಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅರಹತ್ತಞ್ಹಿ ಅಗ್ಗಫಲಪಮುಖಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾತಿ ನ ತಸ್ಸ ರಾಗಾದಿಖಯಮತ್ತತಾ ಯುತ್ತಾ। ತಮ್ಪಿ ಹಿ…ಪೇ॰… ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ರಾಗಾದೀನಂ ಖೀಣನ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಅರಹತ್ತಂ ‘‘ರಾಗಕ್ಖಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನೇಯ್ಯತ್ಥತ್ತಾ। ಏವಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆಗಮ್ಮ ರಾಗಾದಯೋ ಖೀಯನ್ತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ‘‘ರಾಗಕ್ಖಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ‘‘ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ।
ತತ್ಥ ಇತ್ತರಕಾಲಾದಿಪ್ಪತ್ತಿದೋಸತೋತಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಖಯಮತ್ತತಾಯ ಪರಿತ್ತಕಾಲತಾ, ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣತಾ, ಪಯೋಗೇನ ವಿನಾ ಸರಸೇನೇವ ಅಧಿಗನ್ಧಬ್ಬತಾ, ರಾಗಾದೀಹಿ ಅಪರಿಮುತ್ತತಾ, ಆದಿತ್ತತಾ, ದುಕ್ಖತಾ, ಅನುಪಸನ್ತತಾ, ಬಹುಭಾವೋ, ಓಳಾರಿಕತಾ, ಗೋತ್ರಭುಮಗ್ಗಾನಂ ಅನಾರಮ್ಮಣತಾತಿ ಏವಮಾದಿದೋಸಾಪಜ್ಜನತೋ ರಾಗಕ್ಖಯೋ, ನ ದೋಸಾದೀನಂ। ತಥಾ ದೋಸಕ್ಖಯಾದಯೋಪೀತಿ ಅಞ್ಞೋ ರಾಗಕ್ಖಯೋ, ಅಞ್ಞೋ ದೋಸಕ್ಖಯೋ, ಅಞ್ಞೋ ಮೋಹಕ್ಖಯೋತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಂ ಖಯಭೂತಾನಿ ತೀಣಿ ನಿಬ್ಬಾನಾನಿ, ಚತುನ್ನಂ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಖಯೇ ಚತ್ತಾರಿ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ನೀವರಣಾನಂ ಖಯೇ ಪಞ್ಚ, ಛನ್ನಂ ತಣ್ಹಾಕಾಯಾನಂ ಖಯೇ ಛ, ಸತ್ತನ್ನಂ ಅನುಸಯಾನಂ ಖಯೇ ಸತ್ತ, ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಮಿಚ್ಛತ್ತಾನಂ ಖಯೇ ಅಟ್ಠ, ನವನ್ನಂ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕಾನಂ ಖಯೇ ನವ, ದಸನ್ನಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಖಯೇ ದಸ, ದಿಯಡ್ಢಕಿಲೇಸಸಹಸ್ಸಸ್ಸ ಖಯೇ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಬಹೂನಿ ನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ರಾಗಾದಿಕ್ಖಯೋ ನಾಮ ಅನ್ಧಬಾಲಾನಮ್ಪಿ ಪಾಕಟೋ, ಅನ್ತಮಸೋ ದೀಪಿಮಿಗಮಕ್ಕಟಾದೀನಮ್ಪಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ ಓಳಾರಿಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಹೋತಿ। ಗೋತ್ರಭುಕ್ಖಣೇ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚ ಅಖೀಣತ್ತಾ, ಆರಮ್ಮಣಕರಣಸ್ಸ ಚ ಅಸಮ್ಭವೋ ಏವ। ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಭಾವತೋತಿ ಸಬ್ಬಪರಿಯೋಸಾನಸ್ಸ ರಾಗಾದಿಕ್ಖಯಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಭಾವತೋ। ಯತೋ ಖಯತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ರಾಗಾದೀನಂ ಪವತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ‘‘ಅಯಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ನಿಯಮೇತಬ್ಬೋ ಮಗ್ಗಫಲಞಾಣಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೋ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಖಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ’’ತಿ।
ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ಯೋ ಪಚ್ಛಿಮಭವತೋ ತತಿಯತ್ತಭಾವೇಯೇವ ರಾಗಾದೀಸು ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ಝಾನಭಾವನಾಯ ತೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಅಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನೋ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಉಪಪನ್ನೋ, ತತ್ಥ ಯಾವತಾಯುಕಂ ಠತ್ವಾ ಇಧಾಗತೋಪಿ ಕಾಮೇಸು ವೀತರಾಗೋವ ಹುತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ, ಯೋ ಚ ಪಠಮವಯೇ ಏವ ರಾಗಾದಿತೋ ನಿಬ್ಬಿನ್ನೋ ತೇ ಚ ಝಾನೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮವಯೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ, ತೇಸಂ ರಾಗಾದೀನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ನಿರೋಧಸದಿಸತಾಯ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ ನಿರೋಧೋ। ತೇ ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಾ ನಾಮ ಸಿಯುಂ, ನ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಖಯಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಭಾವೋ। ತಸ್ಸಾಪಿ ಇತ್ತರಕಾಲತಾದಿದೋಸಸಮಾಯೋಗೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಭಾವೇಪಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿ
ಯದಿ ‘‘ಖಯೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಯತೋ ಖಯತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ರಾಗಾದೀನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ, ತಂ ಖಯಮತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಞ್ಞಸಿ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಖಯೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ದುಕಮಾತಿಕಾ ೧೪೨; ೧೩೮೨) ‘‘ಖಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತದುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚ ರಾಗಾದೀನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸಾಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಭಾವಾಪತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಯಥಾ ನಿರುದ್ಧಾ ನ ಸನ್ತಿ, ಏವಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಪೀತಿ ಅಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ ನಿರೋಧಸದಿಸತಾಯ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿ ಏವ ನಿರೋಧೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿನಿರೋಧೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗೇನ ಖೇಪೇತಬ್ಬಾಕಾರೋ, ಯದಿದಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಪಾದನನ್ತಿ ‘‘ಖಯೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ತಂ ಇತರಖಯತೋ ವಿಸೇಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನುಪ್ಪತ್ತಿನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪನ ಖಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆಹ। ಅನಿಪ್ಫನ್ನತಾ ಪನ ತಸ್ಸ ಖಯಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಅನುಪ್ಪತ್ತಿನಿರೋಧಕ್ಖಯಕರಸ್ಸ ಹಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥತೋ ತಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ವಿಯಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತಿ। ತದುಪಚಾರೇನಾತಿ ಅತ್ಥತೋ ಫಲಭೂತಖಯವೋಹಾರೇನ। ಫಲೂಪಚಾರೇನ ಹಿ ಕಾರಣಂ ವೋಹರೀಯತಿ ಯಥಾ ‘‘ಆಯು ಘತಂ, ಸೇಮ್ಹೋ ಗುಳೋ’’ತಿ ಚ।
ಅಸ್ಸಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ। ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಖೋ ಠಾನಂ ಸುದುದ್ದಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೬೪, ೬೬-೬೭; ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೩೩೭; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ॰ ೭-೮) ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ಭಗವತೋ ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕಭಾವಾವಹನತೋ। ‘‘ತಞ್ಹಿ ತೇ, ಮಾಗಣ್ಡಿಯ, ಅರಿಯಂ ಚಕ್ಖುಂ ನತ್ಥಿ, ಯೇನ ತ್ವಂ ಅರಿಯೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಆರೋಗ್ಯಂ ಜಾನೇಯ್ಯಾಸಿ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೧೮) ವಚನತೋ ಅರಿಯೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ।
೫೬೦. ಯದಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ಅತ್ಥಿ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಚ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಚತುಮಹಾಪಥೇ ಸಭಾ ವಿಯ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಾ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನಾ ಪತ್ತಬ್ಬತೋ ಅಸಾಧಾರಣ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಅಸುಕಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಕಾಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪುರಿಮಾಯ ಕೋಟಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಅಪ್ಪಭವಂ। ಮಗ್ಗಭಾವೇತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೇ। ಭಾವತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನತೋ ಲದ್ಧಬ್ಬತೋ।
ಅಣುಆದೀನನ್ತಿ ಅಣುಪಕತಿಕಾಲಪುರಿಸಾದೀನಂ। ನಿಚ್ಚಭಾವಾಪತ್ತೀತಿ ಸಸ್ಸತಭಾವಸಿದ್ಧಿ। ಕೂಟಟ್ಠನಿಚ್ಚತಾ ಹಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಹೇತುನೋ ಅಭಾವಾತಿ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ಸಾಧನಹೇತುನೋ ಅಭಾವಾ। ನಿಚ್ಚಾ ತೇ ಅಣುಆದಯೋ। ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ನಿಚ್ಚತ್ತಾತಿ ಅಪೇಕ್ಖಧಮ್ಮತ್ತಾತಿ ಹೇತುಲಕ್ಖಣಾನುಪಪತ್ತಿ। ‘‘ಅಣುಆದೀನಂ ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿ ಏತೇನ ‘‘ನಿಚ್ಚಾ ಅಣುಆದಯೋ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಿಅಸಿದ್ಧಿ, ತತೋ ಚ ನಿಸ್ಸಯಾಸಿದ್ಧೋ ಹೇತೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
೫೬೧. ಯಥಾವುತ್ತಯುತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋತಿ ‘‘ಅಪ್ಪಭವತ್ತಾ’’ತಿ ಅತ್ತನಾ ವುತ್ತಂ ಹೇತುಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಅಪ್ಪಭವತಾ ಚಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚಯತಾಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ತಾಯ ತಸ್ಸ ಪುರಿಮಾಯ ಕೋಟಿಯಾ ಅಭಾವೋ। ‘‘ರೂಪಸಭಾವಾತಿಕ್ಕಮತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಯಥಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ರುಪ್ಪನಸಭಾವೋ, ಪಟಿಘಾತವನ್ತತಾಯ ಕಲಾಪಸೋ ವುತ್ತಿಯಾ ಪದೇಸಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಚ ಸಭಾವೋ, ಏವಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಕತ್ಥಚಿ ಪಟಿಘಾತೋ, ಸಪ್ಪದೇಸತಾ ಚ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ನ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ‘‘ಅಸುಕದಿಸಾಯ, ಅಸುಕದೇಸೇ’’ತಿ ವಾ ನಿದ್ದಿಸೀಯತಿ, ಯತೋ ತಂ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಮೇವಾತಿ।
‘‘ಅಸಿಥಿಲ …ಪೇ॰… ಗಮನೀಯತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅರಿಯಾನಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುವಚನತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ತದಞ್ಞೇಸಂ ಅನುಮಾನಸಿದ್ಧತಂ, ತದುಭಯೇನ ‘‘ಅನುಪಲಬ್ಭನೀಯತೋ’’ತಿ ಪನಸ್ಸ ಹೇತುನೋ ಅಸಿದ್ಧತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪರಮತ್ಥೇನ ನಾವಿಜ್ಜಮಾನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಮೇವಾತಿ ಯಥಾರದ್ಧಮತ್ಥಂ ನಿಗಮೇತ್ವಾ ತದತ್ಥಸಾಧನಂ ಆಗಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿ-. ಆದಿಮಾಹ।
ತತ್ಥ ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಕತಂ ಅಸಙ್ಖತನ್ತಿ (ಉದಾ॰ ೭೩; ನೇತ್ತಿ॰ ೪೧) ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಪದಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವೇವಚನಾನಿ। ಅಥ ವಾ ವೇದನಾದಯೋ ವಿಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯಸಙ್ಖಾತಾಯ ಕಾರಣಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ನ ಜಾತಂ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ಅಜಾತಂ। ಕಾರಣೇನ ವಿನಾ, ಸಯಮೇವ ಚ ನ ಭೂತಂ ನ ಪಾತುಭೂತಂ ನ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಅಭೂತಂ। ಏವಂ ಅಜಾತತ್ತಾ, ಅಭೂತತ್ತಾ ಚ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಕಾರಣೇನ ನ ಕತನ್ತಿ ಅಕತಂ। ಜಾತಭೂತಕತಭಾವೋ ಚ ನಾಮ ರೂಪಾದೀನಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ಅಸಙ್ಖತಭಾವಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಲೋಮತೋ ವಾ ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭೂಯ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತನ್ತಿ ಸಙ್ಖತಂ, ತಥಾ ನ ಸಙ್ಖತಂ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣರಹಿತನ್ತಿ ಚ ಅಸಙ್ಖತನ್ತಿ ಏವಂ ಅನೇಕೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಭಾವೇ ಪಟಿಸಿದ್ಧೇ ‘‘ಪಕತಿವಾದೀನಂ ಪಕತಿ ವಿಯ ಸಿಯಾ ನು ಖೋ ಏಕೇನೇವ ಕಾರಣೇನ ಏತಂ ಕತ’’ನ್ತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯಂ ಕೇನಚಿ ನ ಕತನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅಕತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಅಪಚ್ಚಯಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ‘‘ಸಯಮೇವ ನು ಖೋ ಇದಂ ಭೂತಂ ಪಾತುಭೂತ’’ನ್ತಿ ‘‘ಅಭೂತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಞ್ಚೇತಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖತಾಕತಾಭೂತಭಾವೋ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಜಾತಿಧಮ್ಮತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಜಾತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಏವಮೇತ್ಥ ಸತ್ಥಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ಪವೇದೇಸಿ। ಪವೇದೇನ್ತೋ ಚ ‘‘ಅಹಂ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ನ ಅತ್ತನೋ ಆಣಾಮತ್ತೇನ ಪವೇದೇಸಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಪನ ಪದಪರಮೇ ಅನುಕಮ್ಪಮಾನೋ ಯುತ್ತಿತೋಪಿ ಪವೇದೇಸಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ನೋ ಚೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಭವಿಸ್ಸ ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಕತಂ ಅಸಙ್ಖತಂ, ನಯಿಧ ಜಾತಸ್ಸ ಭೂತಸ್ಸ ಕತಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯೇಥ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅತ್ಥಿ ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಕತಂ ಅಸಙ್ಖತಂ, ತಸ್ಮಾ ಜಾತಸ್ಸ ಭೂತಸ್ಸ ಕತಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ (ಉದಾ॰ ೭೩; ನೇತ್ತಿ॰ ೪೧)।
ತಸ್ಸತ್ಥೋ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಮ್ಮಾ (ಧ॰ ಸ॰ ದುಕಮಾತಿಕಾ ೭-೮)। ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತದಾಯತನಂ, ಯತ್ಥ ನೇವ ಪಥವೀ (ಉದಾ॰ ೭೧)। ಇದಮ್ಪಿ ಖೋ ಠಾನಂ ಸುದುದ್ದಸಂ, ಯದಿದಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸಮಥೋ ಸಬ್ಬೂಪಧಿಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೬೪, ೬೭; ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೩೩೭; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೭೨; ಮಹಾವ॰ ೭-೮)। ಅಸಙ್ಖತಞ್ಚ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಅಸಙ್ಖತಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಪಟಿಪದ’’ನ್ತಿಆದೀಹಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೬೬) ಅನೇಕೇಹಿ ಸುತ್ತಪದೇಹಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಜಾತ’’ನ್ತಿ (ಉದಾ॰ ೭೩; ನೇತ್ತಿ॰ ೪೧) ಇಮಿನಾ ಚ ಸುತ್ತಪದೇನ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ಸಬ್ಭಾವೋ ಸಬ್ಬಲೋಕಂ ಅನುಕಮ್ಪಮಾನೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಪಕಾಸಿತೋ, ತಸ್ಮಾ
ಯಥಾ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾಯ ಸಉತ್ತರಾನಂ ಕಾಮಾನಂ, ರೂಪಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಂ ತಬ್ಬಿಧುರಸಭಾವಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ಸಭಾವಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತೇನ ತಬ್ಬಿಧುರಸಭಾವೇನ ನಿಸ್ಸರಣೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಯಞ್ಚ ತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ಸಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತು। ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ, ಅಪಿಚ ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ ಕಿಲೇಸೇ ತದಙ್ಗವಸೇನ ಪಜಹತಿ, ನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪಜಹಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ತಥಾ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಸು ಞಾಣಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನೇವ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತಿ, ನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ। ಇತಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ, ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚ ಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನೇ ಅಸಮತ್ಥಭಾವತೋ ತೇಸಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಕರಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ತದುಭಯವಿಪರೀತಸಭಾವೇನ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಸಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತು।
ತಥಾ
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಯದಿ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಭಾವಮತ್ತಮೇವ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಸ ‘‘ಗಮ್ಭೀರೋ ದುದ್ದಸೋ ದುರನುಬೋಧೋ ಸನ್ತೋ ಪಣೀತೋ ಅತಕ್ಕಾವಚರೋ ನಿಪುಣೋ ಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯೋ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೬೪, ೬೭; ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೩೩೭; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ॰ ೭-೮) ಗಮ್ಭೀರಾದಿತಾ, ‘‘ಅಸಙ್ಖತಞ್ಚ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೩೬೬) ಅಸಙ್ಖತಾದಿತಾ, ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಪಚ್ಚಯಾಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಾದಿತಾ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ। ನ ಹಿ ಅಭಾವಸ್ಸ
ಯೇಸಂ ಅಭಾವೋ, ತಪ್ಪಭೇದೇನ ಅಭಾವೇ ಭೇದೋಪಚಾರೋತಿ ಚೇ? ಯೇಸಂ ಅಭಾವೋ, ತೇಸಂ ಸಸಭಾವತಾಯ ತಸ್ಸ ಸಭಾವೋಪಚಾರೋಪಿ ಸಿಯಾ। ತಥಾ ಚ ತೇ ಸಂಕಿಲೇಸಸಙ್ಖತತಾದಿತೋ ಕಿಲೇಸಸಙ್ಖತತಾದಿಉಪಚಾರಾಪಿ
ಪರಿನಿಬ್ಬುತಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಭಾವೇ ಸತ್ತಸನ್ತಾನನಿಯತಂ ನಾಮ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಿಯಾ। ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಸಙ್ಖತತಾದಿದೋಸಾನತಿವತ್ತಿಯೇವ, ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ವಾ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಭಾವೋ। ತಸ್ಸ ಚ ಏಕತ್ತೇ ನ ಮಗ್ಗಬಹುತಾ ಕಿಚ್ಚನ್ತರಸ್ಸ ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಮಗ್ಗಬಹುಭಾವೋ ಚ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅಪಾಟವಪಾಟವಪಾಟವತರಪಾಟವತಮಭಾವೇನ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹಾನಭೇದೇನ ಹೋತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಭಾವಧಮ್ಮತ್ತೇ ಏವ ಸಿಯಾ। ಅಭಾವೋಪಿ ಚ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಮಗ್ಗೇನ ಸಕಿಚ್ಚಕತಾಯ ಕಾತಬ್ಬೋ ಏವ ಸಿಯಾ, ನ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೋ। ಕೋ ಹಿ ಸಭಾವೋ ಅಭಾವಸ್ಸ? ಯೋ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ಸೋ ಚೇ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಏಕೇನೇವ ಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಭಾವೋ ಏಕೋ ಅಭಿನ್ನೋ ಕಾತಬ್ಬೋ ಆಪನ್ನೋ। ಅಞ್ಞಥಾ ಮಗ್ಗವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಭಾವೇ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗೋ, ನಿಬ್ಬಾನವಿಸೇಸಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಚ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಏಕತ್ತೇನ ಮಗ್ಗಬಹುತಾ ಸಿಯಾ। ಬಹುಭಾವೇ ಪನ ತೇಸಂ ಸೋ ವುತ್ತನಯೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸತೋತಿ ಸಿದ್ಧಾ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಭಾವಧಮ್ಮತಾ। ಖಯಾಧಿಗನ್ತಬ್ಬತಾಯ ಪನೇತಂ ‘‘ಖಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಖಯೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ದುಕಮಾತಿಕಾ ೧೪೨; ೧೩೮೨) ಹಿ ವಚನತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಖಯೋ ನಾಮ। ತೇನ ಚೇತಂ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಂ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಖಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ।
ಇತಿ ನಿರೋಧನಿದ್ದೇಸಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
ಮಗ್ಗನಿದ್ದೇಸಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೬೨. ಅಟ್ಠ ಧಮ್ಮಾತಿ ‘‘ಕತಮಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಅರಿಯಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಳಿಯಂ (ವಿಭ॰ ೨೦೫) ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾನಿದ್ದೇಸೇ ಆಗತಾ, ತಮೇವ ಚ ಪಾಳಿಂ ಆನೇತ್ವಾ ಉದ್ದೇಸವಸೇನ ಇಧ ಚ ವುತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ ಅಟ್ಠ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ಥತೋ ಪಕಾಸಿತಾ, ನ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚನಿದ್ದೇಸವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯದಿ ಅತ್ಥತೋ ಪಕಾಸಿತಾ, ಕಿಮತ್ಥಿಯಂ ಪನ ಇಧ ಕಥನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇಧ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಮಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ವಿರತಿಯೋ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಾ ಏವ ವಿಸೇಸಾವಬೋಧನತ್ಥನ್ತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಸಮುಗ್ಘಾತಾದಿಪವತ್ತಿಆಕಾರವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅವಬೋಧನತ್ಥಂ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಮಗ್ಗಕಥಾ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಖೇಪತೋ’’ತಿ। ಚತುಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾ ಚತುಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಪೂರಣವಸೇನ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ। ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಯೋಗಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವತೋ ಯೋಗಿನೋ। ಕಾಮಂ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾತೇ ತದೇಕಟ್ಠಕಿಲೇಸಾನಂ ಲೇಸೋಪಿ ನಾವಸಿಸ್ಸತಿ, ವಿಜ್ಜಾಯ ಪನ ಅವಿಜ್ಜಾ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾತಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪರತೋ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಿಗ್ಗಹಣೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಧಾತುಪ್ಪಕಾಸನರಸಾತಿ ಪರಮತ್ಥಪಕಾಸನರಸಾ, ಚತುಸಚ್ಚವಿಭಾವನಕಿಚ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಧಮನಾಕಾರೋ ಸಾತಿಸಯಂ ಪಾಕಟೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾತಕತಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ವತ್ವಾಪಿ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರವಿದ್ಧಂಸನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತಾ ವುತ್ತಾ।
ತಥಾ ಸಮ್ಪನ್ನದಿಟ್ಠಿನೋತಿ ಯಥಾ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾತೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮ್ಪನ್ನದಿಟ್ಠಿನೋ। ಏವಞ್ಹಿ ಚತುಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ತಥಾ-ಸದ್ದೋ ಉಪಸಂಹರತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತಾ ಪನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತವಚನೇನೇವ ಬೋಧಿತಾ। ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪನಿಘಾತಕನ್ತಿ ಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಿಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಸಮುಚ್ಛೇದಕಂ। ಅಪ್ಪನಾರಸೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಅಪ್ಪನಾಕಿಚ್ಚೋ।
ತಥಾ ಪಸ್ಸತೋ ವಿತಕ್ಕಯತೋ ಚಾತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಸ್ಸತೋ, ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೇನ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನಿರೋಪಯತೋ। ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಸಮುಗ್ಘಾತಿಕಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸಪಿ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛೇದಿಕಾ। ಮುಸಾವಾದಾದೀನಂ ವಿಸಂವಾದನಾದಿಕಿಚ್ಚತಾಯ ಲೂಖಾನಂ ಅಪರಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ‘‘ಸಾ ಪರಿಗ್ಗಹಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿ। ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಸಯಞ್ಚ ಸಮುಟ್ಠಹನಂ ಘಟನಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಸಙ್ಖಾತಾ ವಿರತಿಪಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಸಭಾವಾ ವುತ್ತಾ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ವಾ ಉಕ್ಖಿಪನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಂ ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಾಯ ಭಾರುಕ್ಖಿಪನಂ ವಿಯ।
ಅಸ್ಸಾತಿ ಯೋಗಿನೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ವಿಸುಜ್ಝನತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಭೂತಾ। ಜೀವಮಾನಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ವಾ ಸುದ್ಧಿ ವೋದಾನಂ, ಆಜೀವಸ್ಸೇವ ವಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯವುತ್ತಿಯಾ ಞಾಯಾಜೀವಪವತ್ತಿರಸೋ। ಇಮಸ್ಸ ಹಿ ಪವತ್ತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವೋ ನ ಪವತ್ತತೀತಿ।
ಸಬ್ಬಾಕುಸಲವಿದ್ಧಂಸಕೋಪಿ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖದಸ್ಸನವಸೇನ ಕೋಸಜ್ಜಸಮುಚ್ಛೇದಕೋ ವುತ್ತೋ। ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖತೋಪಿ ತಸ್ಸ ಪಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಪಗ್ಗಹೋ। ಕಾಯಾದೀಸು ಸುಭಾದಿಆಕಾರುಪಧಾರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಸುಭಸಞ್ಞಾದಿಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಅಕುಸಲಕ್ಖನ್ಧಾ ಮಿಚ್ಛಾಸತಿ, ತಸ್ಸಾ ವಿದ್ಧಂಸನೋ ಮಿಚ್ಛಾಸತಿವಿನಿದ್ಧುನನೋ। ಅಸಮ್ಮೋಸೋತಿ ಸಮ್ಮೋಸವಿದ್ಧಂಸನತೋ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೋ। ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಯಥಾಸಭಾವಸಲ್ಲಕ್ಖಣಂ ಉಪಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಆರಕ್ಖಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ, ‘‘ಸತಾರಕ್ಖೇನ ಚೇತಸಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೪೮) ಚ ವಚನತೋ ವಿಸೇಸತೋ ಸತಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಕ್ಖಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸತಿಯಾ ಸಂರಕ್ಖಿಯಮಾನಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ।
೫೬೩. ಸಚ್ಚಞಾಣಸ್ಸಾತಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತನಕಞಾಣಸ್ಸ, ನ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ವಿಯ ಸಕಿದೇವ ಬುಜ್ಝತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಅನು ಅನು ಬೋಧೋ ಅನುಬೋಧೋ, ಅನುಸ್ಸವಾಕಾರಪರಿವಿತಕ್ಕದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಅನುಗತೋ ವಾ ಬೋಧೋ ಅನುಬೋಧೋ, ತದೇವ ಞಾಣನ್ತಿ ಅನುಬೋಧಞಾಣಂ। ನ ಹಿ ತಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಬುಜ್ಝತಿ, ಅನುಸ್ಸವಾದಿವಸೇನ ಪನ ಕಪ್ಪನಮುಖೇನ ಬುಜ್ಝತಿ। ಕಿಚ್ಚತೋತಿ ಪರಿಜಾನನಾದಿತೋ। ತಂಕಿಚ್ಚಕರಣೇನೇವ ಹಿ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದೀನಿ ವಿಯ ತಾನಿಪಿ ತಸ್ಸ ಪಾಕಟಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ವಿವಟ್ಟಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಪತಿಲೀಯಮಾನಮಾನಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ವಿಸಙ್ಖಾರಂ ದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ದುಕ್ಖಗತಞ್ಚ ತಣ್ಹಂ ಪಜಹತಿ, ನಿರೋಧಞ್ಚ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ ಫುಸತಿ। ಆದಿಚ್ಚೋ ವಿಯ ಪಭಾಯ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀಹಿ ಸಹ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ ತಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತಿ, ನ ಚ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನೇನ ಞಾಣೇನ ಏತಂ ಸಬ್ಬಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕಾ ನಿಮಿತ್ತಪವತ್ತೇಹಿ ಅವುಟ್ಠಿತತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ಏತಾನಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಕರೋನ್ತಂ ತಂ ಞಾಣಂ ದುಕ್ಖಾದೀನಿ ವಿಭಾವೇತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏಕಪಟಿವೇಧೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ದುಕ್ಖಸಮುದಯಮ್ಪಿ ಸೋ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಕಾಲನ್ತರದಸ್ಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ‘‘ಯೋ ನು ಖೋ, ಆವುಸೋ, ದುಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸತಿ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯಮ್ಪಿ ಸೋ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೧೦೦) ಏಕದಸ್ಸಿನೋ ಅಞ್ಞತ್ತಯದಸ್ಸಿತಾವಿಚಾರಣಾಯಂ ತಂಸಾಧನತ್ಥಂ ಆಯಸ್ಮತಾ ಗವಮ್ಪತಿತ್ಥೇರೇನ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಆನೀತತ್ತಾ, ಪಚ್ಚೇಕಞ್ಚ ಸಚ್ಚೇಸು ದಿಸ್ಸಮಾನೇಸು ಅಞ್ಞತ್ತಯದಸ್ಸನಸ್ಸ ಯೋಜಿತತ್ತಾ। ಅಞ್ಞಥಾ ಅನುಪುಬ್ಬಾಭಿಸಮಯೇ ಪುರಿಮದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ಅದಸ್ಸನತೋ ಸಮುದಯಾದಿದಸ್ಸಿನೋ ದುಕ್ಖಾದಿದಸ್ಸಿತಾ ನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ। ಯೋಜಿತಾ ಚ ಸಾ ‘‘ಯೋ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ, ದುಕ್ಖಮ್ಪಿ ಸೋ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೧೦೦)। ಲೋಕಿಯಂ ಸಚ್ಚಞಾಣಂ। ತತ್ಥ ಲೋಕಿಯಞಾಣೇ। ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತೋ ಅಭಿಭವೋ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾಭಿಭವೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ। ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರಪುಞ್ಜಮತ್ತದಸ್ಸನತೋ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ‘‘ಲೋಕಸಮುದಯಂ ಖೋ, ಕಚ್ಚಾನ, ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತೋ ಯಾ ಲೋಕೇ ನತ್ಥಿತಾ, ಸಾ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೫) ವಚನತೋ ಸಮುದಯದಸ್ಸನಂ ಹೇತುಫಲಪಬನ್ಧಾವಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತೋ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾಭಿಭವವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ‘‘ಲೋಕನಿರೋಧಂ ಖೋ…ಪೇ॰… ಪಸ್ಸತೋ ಯಾ ಲೋಕೇ ಅತ್ಥಿತಾ, ಸಾ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೫) ವಚನತೋ ನಿರೋಧದಸ್ಸನಂ ಹೇತುನಿರೋಧಾ ಫಲನಿರೋಧದಸ್ಸನತೋ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಅತ್ತಕಾರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖದಸ್ಸನತೋ ಮಗ್ಗದಸ್ಸನಂ ‘‘ನತ್ಥಿ ಅತ್ತಕಾರೇ, ನತ್ಥಿ ಪರಕಾರೇ, ನತ್ಥಿ ಪುರಿಸಕಾರೇ’’ತಿಆದಿಕಂ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೬೮) ಅಕಿರಿಯದಿಟ್ಠಿಂ ಪಜಹತಿ। ‘‘ನತ್ಥಿ ಹೇತು, ನತ್ಥಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಾಯ, ಅಹೇತೂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಸತ್ತಾ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನತ್ಥಿ ಹೇತು…ಪೇ॰… ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ, ಅಹೇತೂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಸತ್ತಾ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಕಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೬೮; ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೧೦೧, ೨೨೭; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೨೧೨) ಅಹೇತುಕದಿಟ್ಠಿ ಚ ಇಧ ಅಕಿರಿಯಾದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಸಾಪಿ ಹಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗದಸ್ಸನೇನ ಪಹೀಯತೀತಿ। ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣಂ ಸಮುದಯಫಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅದ್ಧುವಾದಿಭಾವಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಫಲೇ ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ನಿವತ್ತೇತಿ।
ಇಸ್ಸರೋ ಲೋಕಂ ಪವತ್ತೇತಿ ಸಜ್ಜೇತಿ ನಿವತ್ತೇತಿ ಸಂಹರತೀತಿ ಇಸ್ಸರಕಾರಣಿನೋ ವದನ್ತಿ। ಪಧಾನತೋ ಲೋಕೋ ಆವಿ ಭವತಿ, ತತ್ಥೇವ ಚ ಪತಿಲೀಯತೀತಿ ಪಧಾನಕಾರಣಿನೋ।
‘‘ಕಾಲೋ
ಕಾಲೋ ಸುತ್ತೇ ಜಾಗರತಿ, ಕಾಲೋ ಹಿ ದುರತಿಕ್ಕಮೋ’’ತಿ॥ –
ಕಾಲವಾದಿನೋ। ಕಣ್ಟಕಸ್ಸ ತಿಖಿಣಭಾವೋ ವಿಯ, ಕಪಿಟ್ಠಫಲಾದೀನಂ ಪರಿಮಣ್ಡಲತಾ ವಿಯ, ಮಿಗಪಕ್ಖಿಸರೀಸಪಾದೀನಂ ವಿಚಿತ್ತತಾ ವಿಯ ಚ ಸಭಾವೇನೇವ ಲೋಕೋ ಸಮ್ಭೋತಿ, ವಿಭೋತಿ ಚಾತಿ ಸಭಾವವಾದಿನೋ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಣೂಹಿ ನಿಯತಿವಾದಿನೋ।
‘‘ಯದಿಚ್ಛಾಯ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಯದಿಚ್ಛಾಯ ನಿವತ್ತರೇ।
ಯದಿಚ್ಛಾಯ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಾದಿಚ್ಛಕೀ ಪಜಾ’’ತಿ॥ –
ಯದಿಚ್ಛಾವಾದಿನೋ, ಯೇ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪತ್ತಿವಾದಿನೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಏವಮಾದಿಅಕಾರಣವಾದಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ರಾಮುದಕಆಳಾರಾದೀನಂ ವಿಯ, ಅರೂಪಲೋಕೇ ನಿಗಣ್ಠಾನಂ ವಿಯ ಚ ಲೋಕಥೂಪಿಕಾಯಂ ಅಪವಗ್ಗೋ ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಗಹಣಂ ಅಪವಗ್ಗಗಾಹೋ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಧಾನಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ, ಗುಣವಿಯುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸಕತ್ತನಿ ಅವಟ್ಠಾನಂ, ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಸಲೋಕತಾ, ಸಮೀಪತಾ, ಸಂಯೋಗೋ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದಾತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಧಾನಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ಮಹತಾದಿಭಾವೇನ ಅಪರಿಣಾಮೋ, ಅನಭಿಬ್ಯತ್ತಿ ವಾ। ‘‘ಅಹಮಞ್ಞೋ, ಪಕತಿ ಅಞ್ಞಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಪಕತಿಪುರಿಸನ್ತರಜಾನನೇನ ಅತ್ತಸುಖದುಕ್ಖಮೋಹೇಸು ಅವಿಭಾಗಗ್ಗಹಣೇ ಕಿರ ನಿವತ್ತಿತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಧಾನಂ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ಸೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಕಾಪಿಲಾ। ಗುಣವಿಯುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಬುದ್ಧಿಸುಖದುಕ್ಖಇಚ್ಛಾದೋಸಪ್ಪಯತ್ತಧಮ್ಮಾಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ನವಹಿ ಅತ್ತಗುಣೇಹಿ ವಿಯುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಕಣಾದಮತಾನುಸಾರಿನೋ। ಸಲೋಕತಾ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಸಮಾನಲೋಕತಾ। ಸಮೀಪತಾ ತಸ್ಸ ಸಮೀಪಪ್ಪವತ್ತಿತಾ। ಸಂಯೋಗೋ ತೇನ ಏಕೀಭಾವೂಪಗಮನಂ। ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯತಪ್ಪನಪುತ್ತಮುಖದಸ್ಸನಾದೀಹಿ ವಿನಾ ಅಪವಗ್ಗೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತಥಾ ಪವತ್ತನಂ ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗೋ। ಅನಸನಕೇಸಲುಞ್ಚನಾದಿತಪಚರಿಯಾಯ ನಗ್ಗಸೀಲಗೋಸೀಲಕುಕ್ಕುರಸೀಲಾದೀಹಿ ಚ ಅತ್ತಪರಿತಾಪನೇನ ಮೋಕ್ಖೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ತಕಿಲಮಥೋ।
ಸ್ವಾಯಂ ಸಬ್ಬೋ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೋ ಸಚ್ಚಞಾಣೇ ಸತಿ ಪತಿಟ್ಠಂ ನ ಲಭತೀತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ಲೋಕೇ ಲೋಕಪ್ಪಭವೇ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹಾತಿ।
ಞಾಣಕಿಚ್ಚತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫೬೪. ಸೇಸಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾತಿ ಸೇಸಾ ಏಕಾಸೀತಿ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಾ। ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರೇಸು ದ್ವಾದಸಸು ಆಯತನೇಸು ಕಾಮಭವವಿಭವತಣ್ಹಾವಸೇನ ದ್ವಾದಸತಿಕಾ ಛತ್ತಿಂಸ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ, ಖುದ್ದಕವತ್ಥುವಿಭಙ್ಗೇ ವಾ ಆಗತನಯೇನ ಕಾಲವಿಭಾಗಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ವುತ್ತಾನಿ। ತದಾಮಸನೇ ಹಿ ಅಟ್ಠಸತಂ ಹೋನ್ತಿ। ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಏಕಕತ್ತಾ ಕೇನಚಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ, ಕುತೋ ತದನ್ತೋಗಧಪ್ಪಭೇದೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವೀಮಂಸಿದ್ಧಿಪಾದಾದೀನಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾನಂ ಸತಿಪಿ ಕಿಚ್ಚನಾನತ್ತೇ ಅತ್ಥತೋ ಏಕತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಙ್ಗಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಮುಖೇನ ತದನ್ತೋಗಧತಾ ವುತ್ತಾ।
ತಯೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕಾದಯೋತಿ ಲೋಕಿಯಕ್ಖಣೇ ಅಲೋಭಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಭಿನ್ನಾ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಲೋಭಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾಸಮುಚ್ಛೇದನವಸೇನ ತಯೋತಿ ಏಕೋಪಿ ವುತ್ತೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾದೀಸು। ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಸನ್ತುಟ್ಠಿತಾನಂ ಪನ ಭಾವೇ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವಸಮ್ಭವತೋ ತೇನ ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಭವನ್ತರೇಪಿ ಜೀವಿತಹೇತುಪಿ ಅರಿಯೇಹಿ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನೀಯತ್ತಾ ಅರಿಯಕನ್ತಾನಂ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾದಿಸೀಲಾನಂ ಗಹಣೇನ ಯೇನ ಸದ್ಧಾಹತ್ಥೇನ ತಾನಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ, ಸೋ ಸದ್ಧಾಹತ್ಥೋ ಗಹಿತೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ ತತೋ ಅನಞ್ಞಾನಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸದ್ಧಾಬಲಾನಿ ತತ್ಥ ಅನ್ತೋಗಧಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಛನ್ದೋ ಪನ ಸದ್ಧಾನುಗುಣೋತಿ ಕತ್ವಾ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದಸ್ಸಾಪಿ ತದನ್ತೋಗಧತಾ ವುತ್ತಾ। ತೇಸಂ ಅತ್ಥಿತಾಯಾತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸದ್ಧಾಬಲಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಸೀಲಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವತೋ ತಿವಿಧೇನಾಪಿ ಸೀಲೇನ ತೇ ತಯೋಪಿ ಗಹಿತಾತಿ ತತ್ಥ ಅನ್ತೋಗಧಾ। ಚಿತ್ತಸಮಾಧೀತಿ ಚಿತ್ತಿದ್ಧಿಪಾದಂ ವದತಿ। ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಭಾವಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೨೩, ೧೯೨; ಪೇಟಕೋ॰ ೨೨; ಮಿ॰ ಪ॰ ೨.೧.೯) ಹಿ ಚಿತ್ತಮುಖೇನ ಸಮಾಧಿ ವುತ್ತೋತಿ ಸಮಾಧಿಮುಖೇನ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ। ಚಿತ್ತಿದ್ಧಿಪಾದಭಾವನಾಯ ಪನ ಸಮಾಧಿಪಿ ಅಧಿಮತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ವೀಮಂಸಿದ್ಧಿಪಾದಾದಿವಚನಂ ವಿಯ ಚಿತ್ತಿದ್ಧಿಪಾದೋತಿ ಅವತ್ವಾ ಇಧ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮಾಧೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪೀತಿಮನಸ್ಸ ಕಾಯೋ ಪಸ್ಸಮ್ಭತಿ, ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯೋ ಸುಖಂ ವೇದೇತಿ, ಸುಖಿನೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತೀ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೪೬೬; ೩.೩೫೯; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩೭೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೯೬; ೧೧.೧೨) ವಚನತೋ ಸಮಾಧಿಉಪಕಾರಾ ಪೀತಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಯೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾ। ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ಸಮಾಧಿಉಪಕಾರಕತೋ, ತಂಸದಿಸಕಿಚ್ಚತೋ ಚ। ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಸೀಸೇನ ಏತೇಸಂ ಅನ್ತೋಗಧತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಅನ್ತೋಗಧಾನಂ ಪಭೇದವಿನಿಚ್ಛಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫೬೫. ಭಾರೋ ವಿಯ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ವಿಘಾತಕತ್ತಾ, ಸಂಹರಣೀಯವಸೇನ ವಿಹನ್ತಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಾರಾದಾನಮಿವ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವಿಘಾತಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ। ಭಾರನಿಕ್ಖೇಪನಮಿವ ಪವತ್ತಿದುಕ್ಖವೂಪಸಮಭಾವತೋ ರೋಗೋ ವಿಯ, ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಮಿವ ಚ ಬಾಧಕತ್ತಾ। ರೋಗನಿದಾನಂ ವಿಯ, ದುಬ್ಬುಟ್ಠಿ ವಿಯ ಚ ಪಭವಲಕ್ಖಣತ್ತಾ। ದುಬ್ಬುಟ್ಠೀತಿ ಚ ಅವಸ್ಸನಂ ವಾ ಅತಿವಸ್ಸನಂ ವಾ। ರೋಗವೂಪಸಮೋ ವಿಯ, ಸುಭಿಕ್ಖಮಿವ ಚ ಸನ್ತಿಲಕ್ಖಣತ್ತಾ, ಸುಖಭಾವತೋ। ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೨೦೩-೨೦೪) ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಭೇಸಜ್ಜಮಿವ, ಸುವುಟ್ಠಿ ವಿಯ ಚ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಛೇದತೋ, ತಸ್ಸ ಚ ಅಪಗಮೂಪಾಯಭಾವತೋ। ನಿಯ್ಯಾನಲಕ್ಖಣಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ। ಅನಿಟ್ಠಭಾವತೋ, ಸಾಸಙ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಯತೋ ಚ ದುಕ್ಖಂ ವೇರಿವಿಸರುಕ್ಖಭಯಓರಿಮತೀರೂಪಮಂ। ವೇರಂ ಬ್ಯಾಪಾದೋ, ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಭಾವೋ ವಾ। ವೇರಸಮುಗ್ಘಾತೋ ವೇರವೂಪಸಮೋ ಮೇತ್ತಾ। ವೇರಸಮುಗ್ಘಾತುಪಾಯೋ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂನಿ।
ಉಪಮಾತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫೬೬. ಏಸ ನಯೋ ಸಮುದಯಾದೀಸೂತಿ ಅತ್ಥಿ ಚೇತ್ಥ ಸಮುದಯೋ, ನ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ, ಅತ್ಥಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ, ನ ಸಮುದಯೋ, ಅತ್ಥಿ ಸಮುದಯೋ ಚೇವ ಅರಿಯಸಚ್ಚಞ್ಚ, ಅತ್ಥಿ ನೇವ ಸಮುದಯೋ ನ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ। ಸೇಸಸಚ್ಚದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ನ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಪಹಾತಬ್ಬಾಸಙ್ಖತನಿಯ್ಯಾನಭಾವಾಭಾವತೋ। ಇತರಂ ಪನ ಅರಿಯಸಚ್ಚದ್ವಯನ್ತಿ ಸಮುದಯಮಗ್ಗಸಚ್ಚದ್ವಯಮಾಹ। ಸಿಯಾ ದುಕ್ಖಂ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ’’ತಿ। ತಥತ್ತೇನಾತಿ ತಥಸಭಾವೇನ, ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇನ ತಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚದ್ವಯಂ ‘‘ಸಿಯಾ ದುಕ್ಖಂ, ನ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ, ಸಿಯಾ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ, ನ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅರಿಯಸಚ್ಚಸದ್ದಪರಾ ಹಿ ದುಕ್ಖಾದಿಸದ್ದಾ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿಭಾವಂ ವದನ್ತಿ। ತೇನೇವ ಅರಿಯಸಚ್ಚಸದ್ದಾನಪೇಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸದ್ದಂ ಸನ್ಧಾಯ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಾಮಞ್ಞಫಲಧಮ್ಮಾನಂ ಆದಿಪದಸಙ್ಗಹೋ ವುತ್ತೋ, ಅರಿಯಸಚ್ಚಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ಚತುತ್ಥಪದಸಙ್ಗಹೋ।
ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ। ಯಥಾ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾದಯೋ ಏಕಙ್ಗವಿಕಲಾ, ಏವಂ ಅಹುತ್ವಾ ಸಬ್ಬಙ್ಗಯೋಗೇನ ದುಕ್ಖತಾಯ ಚೇವ ಅರಿಯಸಚ್ಚತಾಯ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ತಣ್ಹಾಯಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಿಯಾತಿ ತಂನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ತಣ್ಹಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಸಾ ವಿಸುಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಭಾವತೋ। ಸಮುದಯಾದೀಸು ಅವಸೇಸಕಿಲೇಸಾದಯೋ ಪಭವಟ್ಠೇನ ಸಮುದಯೋ, ನ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಸುತ್ತನ್ತಸಂವಣ್ಣನಾ ಅಯನ್ತಿ ಕತ್ವಾ
ಚತುಕ್ಕತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫೬೭. ಸುಞ್ಞಾನೀತಿ ವೇದಕಾದೀಹಿ ಬಾಹಿರಕಪರಿಕಪ್ಪಿತೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ದುಕ್ಖಞ್ಹಿ ವೇದನೀಯಮ್ಪಿ ಸನ್ತಂ ವೇದಕರಹಿತಂ, ಕೇವಲಂ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪವತ್ತಮಾನೇ ದುಕ್ಖಂ ವೇದೇತೀತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಇತರೇಸುಪಿ।
‘‘ದುಕ್ಖಮೇವಾ’’ತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ನಿವತ್ತಿತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಕೋಚಿ ದುಕ್ಖಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಿರಿಯಾವ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ಪುರಿಮಸಚ್ಚದ್ವಯಸ್ಸ ವಿಪಾಕವಟ್ಟಕಮ್ಮವಟ್ಟಸಙ್ಗಹತೋ ಕಾರಕಸ್ಸ ವಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸಭಾವಮಾಹ। ಕಾತಬ್ಬಾಪಿ ಹಿ ಕಿರಿಯಾ ಕಾರಕರಹಿತಾ ಕೇವಲಂ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ತಾಯ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ದುಕ್ಖಸಞ್ಞಿತೇ ಧಮ್ಮಪ್ಪಬನ್ಧೇ ಕಿರಿಯಂ ಕರೋತೀತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನಿಬ್ಬುತಗಮಕೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ‘‘ಮಗ್ಗೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಮಗ್ಗಮತ್ಥೀ’’ತಿ ಓಕಾರಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಗಮಕೋತಿ ನಿಬ್ಬುತಿಂ ಗನ್ತಾ।
ಕಿಲೇಸಾಸುಚಿಪಗ್ಘರಣಟ್ಠೇನ ಸಾಸವತಾ ಅಸುಭತಾತಿ ಕತ್ವಾ ಅನಾಸವತ್ತಾ ನಿರೋಧಮಗ್ಗಾ ಸುಭಾ ಏವ। ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಪರಿಯಾಯೇನ ಸಮುದಯಾದಿಭಾವೋ ಚ ಅತ್ಥಿ ‘‘ನಿರೋಧಸುಞ್ಞಾನಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ।
ಸಮುದಯೇ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾಭಾವತೋತಿ ಪೋನೋಭವಿಕಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಪುನಬ್ಭವಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಯಥಾ ವಾ ಪಕತಿವಾದೀನಂ ವಿಕಾರಾ ಅವಿಕಾರಿಭಾವತೋ, ಪುಬ್ಬೇ ಪತಿಪಲೀನಾ ಚ ಪಕತಿಭಾವೇನೇವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಸಮುದಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಂ ಸಮುದಯಭಾವೇನ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮುದಯೇ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾಭಾವತೋ’’ತಿ ‘‘ದುಕ್ಖಸಮುದಯಾನಂ ನಿರೋಧಮಗ್ಗಾನಞ್ಚ ಅಸಮವಾಯಾ’’ತಿ ಏತಂ ವಿವರನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ಹೇತುಸಮವೇತಂ ಹೇತುಫಲ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಇಧ ತನ್ತೂಸು ಪಟೋ, ಕಪಾಲೇಸು ಘಟೋ, ಬೀರಣೇಸು ಕಟೋ ದ್ವೀಸು ಅಣೂಸು ದ್ವಿಅಣುಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಇಧ ವುದ್ಧಿವೋಹಾರಜನಕೋ ಅವಿಸುಂ ಸಿದ್ಧಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಸಮವಾಯೋ, ತೇನ ಸಮವಾಯೇನ ಕಾರಣೇಸು ದ್ವೀಸು ಅಣೂಸು ದ್ವಿಅಣುಕಂ ಫಲಂ ಸಮವೇತಂ ಏಕೀಭೂತಮಿವ ಸಮ್ಬದ್ಧಂ, ತೀಸು ಅಣೂಸು ತಿಅಣುಕನ್ತಿ ಏವಂ ಮಹಾಪಥವೀಮಹಾಉದಕಮಹಾಅಗ್ಗಿಮಹಾವಾತಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯನ್ತಂ ಫಲಂ ಅತ್ತನೋ ಕಾರಣೇಸು ಸಮವೇತನ್ತಿ ಸಮವಾಯವಾದಿನೋ ವದನ್ತಿ। ಏವಂ ಪನ ವದನ್ತೇಹಿ ಅಪರಿಮಾಣೇಸು ಕಾರಣೇಸು ಮಹಾಪರಿಮಾಣಂ ಏಕಂ ಫಲಂ ಸಮವೇತಂ ಅತ್ತನೋ ಅನ್ತೋಗಧೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಗಬ್ಭಂ ಅಸುಞ್ಞನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏವಮಿಧ ಸಮವಾಯಾಭಾವಾ ಫಲೇ ಹೇತು ನತ್ಥೀತಿ ಹೇತುಸುಞ್ಞಂ ಫಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸುಞ್ಞತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಮಗ್ಗನಿದ್ದೇಸಕಥಾವಣ್ಣನಾ।
ಏಕವಿಧಾದಿವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೫೬೮. ಪವತ್ತಿಭಾವತೋತಿ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಭಾವತೋ। ಚತುಆಹಾರಭೇದತೋತಿ ಚತುಆಹಾರಪ್ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸತೋ। ಏತೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಕಬಳೀಕಾರಾದಿಆಹಾರವಿಸೇಸೇ, ಅಜ್ಝೋಹರಣೀಯವತ್ಥು, ಸಳಾಯತನ, ಅವಿಜ್ಜಾ, ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತೇ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಭೂತಧಮ್ಮವಿಸೇಸೇ ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ
ಪವತ್ತಕಭಾವತೋ ಪವತ್ತಿದುಕ್ಖಸ್ಸ। ರೂಪಾಭಿನನ್ದನಾದಿಭೇದೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಅಭಿನನ್ದನಭೇದೋ, ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನಾಪೀತಿ ವದನ್ತಿ। ರೂಪತಣ್ಹಾದೀನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅನೇಕಭೇದತ್ತಾ ಛ ತಣ್ಹಾಕಾಯಾ, ತೇಸಂ ಭೇದತೋ।
ಉಪಾದಾನೇಹಿ ಉಪಾದೀಯತೀತಿ ಉಪಾದಿ, ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ। ತನ್ನಿಸ್ಸರಣಭೂತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತಸ್ಸ ವೂಪಸಮೋ ತಂಸನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಯಾವ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಾವ ಸೇಸತಂ, ತತೋ ಪರಂ ಅನವಸೇಸತಞ್ಚ ಸಉಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತು, ನಿರುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತೂತಿ ದ್ವಿಧಾ ವೋಹರೀಯತಿ। ಯಥಾ ಚಾಯಂ ಭೇದೋ ವೋಹಾರತೋ, ಏವಮಿತರೇಪೀತಿ ತೇ ಕತಿಪಯೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಿವಿಧೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞಥಾ ಏಕಸ್ಸ ಸತೋ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಕುತೋ ಭೇದೋತಿ।
ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭೇದತೋತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ಇತರೇ ಸಮಥಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಸೀಲಮ್ಪಿ ಹಿ ಸಮಥಸ್ಸ ಉಪಕಾರಕತ್ತಾ ಸಮಥಗ್ಗಹಣೇನ ಗಯ್ಹತೀತಿ ತೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಥ ವಾ ಯಾನದ್ವಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಲದ್ಧೋ ಮಗ್ಗೋ ಸಮಥೋ ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಆಗಮನವಸೇನ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಯನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ। ಸಪ್ಪದೇಸತ್ತಾತಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಏಕದೇಸತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕದೇಸೋ ಹಿ ಪದಿಸ್ಸತಿ ಅವಯವಭಾವೇನ ಅಪದಿಸೀಯತೀತಿ ಪದೇಸೋ, ಅತ್ತನೋ ಸಮುದಾಯಂ ಪತಿ ಸಹ ಪದೇಸೇನಾತಿ ಸಪ್ಪದೇಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ‘‘ಸನಿದಸ್ಸನಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ದುಕಮಾತಿಕಾ ೯), ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಚ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸೀಲಾದಿಸಙ್ಗಾಹಕಾ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಲೋಕುತ್ತರೋ ಏವಾತಿ ತದೇಕದೇಸೋ ಹೋತಿ।
ಸಜಾತಿತೋತಿ ಸಮಾನಜಾತಿತೋ, ವಚೀದುಚ್ಚರಿತವಿರತಿಆದಿಭೇದೇಸು ಸಮಾನಾಯ ಸೀಲಜಾತಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಓನತಸಹಾಯೋ ವಿಯ ವಾಯಾಮೋ ಪಗ್ಗಹಕಿಚ್ಚಸಾಮಞ್ಞತೋ। ಅಂಸಕೂಟಂ ದತ್ವಾ ಠಿತಸಹಾಯೋ ವಿಯ ಸತಿ ಅಪಿಲಾಪನವಸೇನ ನಿಚ್ಚಲಭಾವಕರಣಸಾಮಞ್ಞತೋ। ಸಜಾತಿತೋತಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾದಿಭೇದೇಸು ಸಮಾನಾಯ ಸಮಾಧಿಜಾತಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿರಿಯತೋತಿ ಸಮಾಧಿಅನುರೂಪಕಿರಿಯತೋ। ತತೋ ಏವ ಹಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ
ಆಕೋಟೇನ್ತೇನ ವಿಯಾತಿ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಸದಿಸೇನ ಕಿಚ್ಚೇನ ಸಮನ್ತತೋ ಕೋಟೇನ್ತೇನ ವಿಯ, ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನ, ದುಕ್ಖಂ ಭಯಟ್ಠೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೮) ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೇನ ವಿಯ ಚ ಆದಾಯ ಊಹಿತ್ವಾ ದಿನ್ನಮೇವ ಪಞ್ಞಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಮಾನಕಾಲತ್ತೇಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಸ್ಸ ಪುರಿಮಕಾಲಸ್ಸ ವಿಯ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ। ಸಜಾತಿತೋತಿ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೮) ಸಮಾನಾಯ ಪಞ್ಞಾಜಾತಿಯಾ। ಕಿರಿಯತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಸದಿಸಂ ಕಿಚ್ಚಂ ‘‘ಕಿರಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪುಬ್ಬೇ ಪನ ಸಮಾಧಿಉಪಕಾರಕಂ ತದನುರೂಪಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ।
‘‘ಸಬ್ಬಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಿ।
೫೬೯. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಭಾಗಾನೀತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮಾನಭಾಗಾನಿ, ಸದಿಸರೂಪಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದುರಭಿಸಮ್ಭವತರನ್ತಿ ಅಭಿಸಮ್ಭವಿತುಂ ಸಾಧೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತರಂ, ಸತ್ತಿವಿಘಾತೇನ ದುರಧಿಗಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸನನ್ತಿ ಕಣ್ಡಂ। ಅತಿಪಾತೇಯ್ಯಾತಿ ಖಿಪೇಯ್ಯ। ಕೋಟಿಯಾತಿ ಕಣ್ಡಸ್ಸ ಕೋಟಿಯಾ ವಾಲಗ್ಗೇನ। ಕೋಟಿನ್ತಿ ವಾಲಸ್ಸೇವ ಕೋಟಿಂ। ಪಟಿವಿಜ್ಝೇಯ್ಯಾತಿ ಪಟಿಮುಖಭಾವೇನ ವಿಜ್ಝೇಯ್ಯ।
ಬಾಧಕಪಭವಸನ್ತಿನಿಯ್ಯಾನಲಕ್ಖಣೇಹಿ ವವತ್ಥಾನಂ ಸಲಕ್ಖಣವವತ್ಥಾನಂ। ದುರವಗಾಹತ್ಥೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ತಾತಿ ಓಳಾರಿಕಾ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಾ। ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ದುಕ್ಖಂ, ಆಹಾರಾದೀಸು ಚ ಅಭಿಲಾಸೋ ಪಾಕಟೋ। ಪೀಳನಾದಿಆಯೂಹನಾದಿವಸೇನ ಪನ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ಇದಮಸ್ಸ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಓಗಾಹಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಗಮ್ಭೀರಾ। ಸಣ್ಹಸುಖುಮಧಮ್ಮತ್ತಾ ನಿರೋಧಮಗ್ಗಾ ಸಭಾವತೋ ಏವ ಗಮ್ಭೀರಟ್ಠೇನ ದುರವಗಾಹಾ। ತೇನೇವ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಮಗ್ಗೇ ನತ್ಥಿ ನಿರೋಧಮಗ್ಗಾನಂ ಅನವಗಾಹೋತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗೇನ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಫಲನ್ತಿ ಅಪದಿಸೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಫಲಾಪದೇಸತೋ’’ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ದುಕ್ಖನಿರೋಧೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೭೧೯)। ಮಗ್ಗೋಪಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಮ್ಪಾಪಕಭಾವತೋ ‘‘ಹೇತೂ’’ತಿ ‘‘ಹೇತುಅಪದೇಸತೋ’’ತಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ (ವಿಭ॰ ೭೧೯)।
ಇತಿ ಏವಂ ಪಕಾರೇಹೀತಿ ಇತಿ ವಿಜಞ್ಞಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಇತಿಸದ್ದೇನ ವಿಜಾನನಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏವಂ ಪಕಾರೇಹೀತಿ ಏವಂ-ಸದ್ದೇನ ವಿಜಾನನಕಾರಣಭೂತೇನ ಏವ।
ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತೋವಿನಿಚ್ಛಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇನ್ದ್ರಿಯಸಚ್ಚನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಸೋಳಸಮಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ।