೧೮. ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
ನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೬೨. ಯಾ ಇಮೇಸು ಯಥಾವಿಚಾರಿತೇಸು ಖನ್ಧಾದೀಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಭೂಮಿಭೂತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು। ಗನ್ಥಸ್ಸ ಉಗ್ಗಣ್ಹನಂ ವಾಚುಗ್ಗತಕರಣಂ ಉಗ್ಗಹೋ, ಪರಿತೋ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಞಾತುಮಿಚ್ಛಾ ಪರಿಪುಚ್ಛಾ, ಸವನುಪಪರಿಕ್ಖಾದಿವಸೇನ ತದತ್ಥಸ್ಸ ಮನಸಿಕಾರವಿಧಿ, ತದುಭಯವಸೇನ ಯಸ್ಮಾ ತತ್ಥಪಿ ಞಾಣಂ ಸ್ವಾಸೇವಿತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಞಾಣಪರಿಚಯಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ, ಖನ್ಧಾದೀಸು ಸುತಮಯಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರಿತನಯಾನುಸಾರೇನ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿ ಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿಪಿ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿ ವಿಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಉಪಚಾರಾ’’ತಿ। ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏವಞ್ಹಿ ತಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ವಿದಿತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ವಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖಾಧಿಗಮವಸೇನ ಅನುಭವಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಹಿ ಕೇವಲೇನ ಜಾನನಮತ್ತೇನ ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಚ ತತ್ಥ ಅಪತಿಟ್ಠಾಯ ಉಪರಿವಿಸುದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ।
ನಾಮರೂಪಾನಂ ಯಾಥಾವದಸ್ಸನನ್ತಿ ನಾಮಸ್ಸ, ರೂಪಸ್ಸ ಚ ವಿಭಜ್ಜ ಯಥಾಭೂತಸಭಾವದಸ್ಸನಂ। ನಾಮಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ವೇದನಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ತೇಭೂಮಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಗಹಣಂ, ನ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿನಾ, ನಾಪಿ ‘‘ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚಾ’’ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೦೪, ೩೫೨; ಧ॰ ಸ॰ ದುಕಮಾತಿಕಾ ೧೦೯) ಏತ್ಥ ವಿಯ ಸನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೬೬೩. ಯಾತಿ ಪಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ಯಾನಂ, ಸಮಥೋವ ಯಾನಂ ಸಮಥಯಾನಂ, ತಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಮಥಯಾನಿಕೋ। ಝಾನೇ, ಝಾನೂಪಚಾರೇ ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ, ತೇನ ಸಮಥಯಾನಿಕೇನ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಭವಗ್ಗಧಮ್ಮಾನಂ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ದುಪ್ಪರಿಗ್ಗಹತಾಯ ವುತ್ತಂ। ಲಕ್ಖಣರಸಾದಿವಸೇನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಪರಿಗ್ಗಹವಿಧಿ ಪನ ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೪೨೧ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಾ ಏವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖನಮನಂ ಆರಮ್ಮಣೇನ ವಿನಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ, ತೇನ ನಮನಟ್ಠೇನ, ನಾಮಕರಣಟ್ಠೇನ ‘‘ನಾಮ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಅಧಿವಚನಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ವಿಯ ಅಧಿವಚನಂ ನಾಮಂ ಅನ್ತರೇನ ಅನುಪಚಿತಸಮ್ಭಾರಾನಂ ಗಹಣಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ನಾಮಾಯತ್ತಗ್ಗಹಣತಾಯ ವೇದನಾದಯೋ ‘‘ನಾಮ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ರೂಪಂ ಪನ ವಿನಾಪಿ ನಾಮಸವನಂ ಅತ್ತನೋ ರುಪ್ಪನಸಭಾವೇನೇವ ಗಹಣಂ ಗಚ್ಛತಿ। ವವತ್ಥಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಠಪೇತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ, ರೂಪೇನ ಚ ಅಮಿಸ್ಸಿತಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತೇ ಠಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೋ ಚ ನಾಮ ಯಾವದೇವ ತಸ್ಸ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ಥನ್ತಿ ತದನುರೂಪಮೇವ ನಿದಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ರುಪ್ಪನತೋತಿ ಏತ್ಥ ರುಪ್ಪನಟ್ಠೋ ‘‘ಸೀತಾದಿವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಪಾತೇ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪತ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ಮಹಾಟೀ॰ ೨.೪೩೨) ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತೋಯೇವ। ಏವಂ ವಿಸುಂ ನಾಮಪರಿಗ್ಗಹಂ, ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಏಕಜ್ಝಂ ನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತೋ ನಮನಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
೬೬೪. ಇತಿ ಅರೂಪಮುಖೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ರೂಪಮುಖೇನ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸುದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಿಕೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಮಥಯಾನಿಕಸ್ಸ ಸಮಥಮುಖೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಿಕಸ್ಸ ಪನ ಸಮಥಂ ಅನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸುದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಿಕೋ’’ತಿ, ಸಮಥಭಾವನಾಯ ಅಮಿಸ್ಸಿತವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಮೇವ ವಾ ಸಮಥಯಾನಿಕೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಸಮಥಯಾನಿಕೋ ಏವ ವಾ। ತೇನ ಸಮಥಯಾನಿಕಸ್ಸಾಪಿ ರೂಪಮುಖೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸೋ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಅರೂಪಮುಖೇನೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಾತುಪರಿಗ್ಗಹಮುಖಾನನ್ತಿ ‘‘ಯಂ ಥದ್ಧಲಕ್ಖಣಂ, ಅಯಂ ಪಥವೀಧಾತೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೧.೩೦೮) ಸಙ್ಖೇಪಮನಸಿಕಾರಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತೇಸು ತೇರಸಸು ಧಾತುಪರಿಗ್ಗಹಮುಖೇಸು। ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನೋ ನಾಮ ಕೇಸೋ ಚಮ್ಮಬ್ಭನ್ತರಗತೋ। ತತ್ಥೇವಾತಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನೇ ಕೇಸೇ। ಕಾಯಪ್ಪಸಾದಸ್ಸ ವಿಯ ಭಾವಸ್ಸಾಪಿ ಸಕಲಸರೀರಬ್ಯಾಪಿತಾಯ ‘‘ಭಾವಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪುನ ತತ್ಥೇವಾತಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕೇಸಸಞ್ಞಿತೇ ರೂಪಸಮುದಾಯೇ। ಅಪರಾನಿಪೀತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾನಿ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ವೀಸತಿ, ಇಮಾನಿ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಚತುವೀಸತಿ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸ, ತಞ್ಚ ‘‘ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಾ’’ತಿ ಚ ಇದಂ ಸದ್ದಸ್ಸ ಅನಿಯತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಉತುಚಿತ್ತತೋ ರೂಪಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಂ ಸಸದ್ದಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ। ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ಕೇಸೇ, ಏವಂ ಲೋಮಾದೀಸು ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕೇಸು। ಚತುವೀಸತಿಕೋಟ್ಠಾಸೇಸೂತಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಯ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ವಕ್ಖಮಾನೇ ಅಟ್ಠ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಅಪನೇತ್ವಾ ಚತುವೀಸತಿಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು। ಸೇದಾದೀನಂ ಆತಪೂಪತಾಪಾದಿನಾ, ಚಿತ್ತವಿಕಾರೇನ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ತೇ ಉತುಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ವುತ್ತಾ।
ದ್ವತ್ತಿಂಸಕೋಟ್ಠಾಸಗತೇಸು ರೂಪೇಸು ಪಾಕಟೇಸು ಜಾತೇಸು ತದಞ್ಞಾನಿಪಿ ಪಾಕಟಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಾನಿಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪರೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಪರೇ ದಸ ಆಕಾರಾತಿ ತೇಜೋವಾಯೋಕೋಟ್ಠಾಸವಸೇನ ಅಪರೇ ದಸ ಆಕಾರಾ। ಕಮ್ಮಜೇತಿ ಭೂತಕಥನಂ, ನ ವಿಸೇಸನಂ ಅಸಿತಾದಿಪರಿಪಾಚಕಸ್ಸ ತೇಜಸ್ಸ ಅಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ತಥಾ ಚಿತ್ತಜೇತಿ ಚ ಏಕನ್ತಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನನ್ತಿ ಕೇಚಿ, ತಂ ನ, ಅಚಿತ್ತಜಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಾನಂ ಉತುಜಭಾವತೋ। ಅಬ್ಭನ್ತರಟ್ಠಾ ಏವ ಹಿ ತೇ ಚಿತ್ತಜಾ, ನ ಬಹಿದ್ಧಾ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ‘‘ಚಿತ್ತಜೇ’’ತಿ ಇದಂ ವಿಸೇಸನಮೇವ, ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಆನಾಪಾನಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋಯೇವ। ಸೇಸೇಸೂತಿ ಸನ್ತಪ್ಪನಾದಿವಸೇನ ಚೇವ ಉದ್ಧಙ್ಗಮಾದಿವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತೇಸು ತೇಜೋವಾಯೋಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು।
ಚಕ್ಖುದಸಕಾದೀಸು ಪಧಾನರೂಪಂ ಚಕ್ಖಾದಯೋತಿ ತೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವಂ ಅವಯವಕಿಚ್ಚಂ ಸಮುದಾಯೇ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ವತ್ಥುದ್ವಾರವಸೇನ ಪಞ್ಚ ಚಕ್ಖುದಸಕಾದಯೋ’’ತಿ। ವತ್ಥುವಸೇನ ಹದಯವತ್ಥುದಸಕಞ್ಚಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಏಕಯೋಗನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಏಕದೇಸೋ ಅನುವತ್ತತೀತಿ। ಸಬ್ಬಾನಿಪೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಗಣನಾಯಂ ಚತುನ್ನವುತಿಚತುಸತಾಧಿಕಾನಿ ಸಹಸ್ಸರೂಪರೂಪಾನಿ। ಕೋಟ್ಠಾಸಾವಯವಾನಂ ಪನ ತದವಯವಕಲಾಪಾನಞ್ಚ ಭೇದೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಅತಿವಿಯ ತತೋ ಬಹುತರೋ ರೂಪಭೇದೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಪನ ಭೇದೋ ಇಧ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ದುಪ್ಪರಿಗ್ಗಹೋತಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಕಾಮಂ ವತ್ಥುವಸೇನಾಪಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ, ದ್ವಾರವಸೇನ ಪನ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ಅನಾಕುಲೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವಾರವಸೇನ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ‘‘ಏಕಾಸೀತಿ ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಲಾಭಿನೋ ಏವ ಪನ ಮಹಗ್ಗತಚಿತ್ತಾನಿ ಸುಪಾಕಟಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಸಾಧಾರಣತೋ। ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಹಿ ಸತ್ತ ಚೇತಸಿಕಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸಾಧಾರಣಾ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇತಿ ಏಕಾಸೀತಿ ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತಾನಿ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಫಸ್ಸಾದಯೋತಿ
೬೬೫. ಅಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ಪನ ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಹಜಾತರೂಪಾನಿ ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಸ್ಸ ಇಚ್ಚೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥೇವಾತಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಸಮ್ಭಾರಚಕ್ಖುಪದೇಸೇ। ಅನುಪಾದಿನ್ನರೂಪಾನೀತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತರೂಪಾನಂ ಉಪಾದಿನ್ನರೂಪತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ಅಕಮ್ಮಜರೂಪಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಾನೀತಿ ಪಠಮಂ ಚಕ್ಖುನೋ ವುತ್ತತ್ತಾ ತತೋ ಸೇಸಾನಿ, ತೇನ ಪನ ಸದ್ಧಿಂ ಚತುಪಞ್ಞಾಸ ರೂಪಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಚಕ್ಖುದಸಕಾದೀಸು ಏಕಸ್ಸಪಿ ಅಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ‘‘ಅವಸೇಸಾನಿ ತೇಚತ್ತಾಲೀಸ ರೂಪಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸದ್ದಸ್ಸ ಅನಿಯತತ್ತಾ ತಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತೇಚತ್ತಾಲೀಸ ರೂಪಾನೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಉತುಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೇ ದ್ವೇ ಸದ್ದೇ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸಾ’’ತಿ ಕೇಚಿವಾದೋ ದಸ್ಸಿತೋ।
ಅವಸೇಸರೂಪಾನೀತಿ ‘‘ದಸ ಧಾತುಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ದ್ವಾದಸ ರೂಪಧಮ್ಮೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾನಿ ಛ ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾನಿ। ರೂಪರೂಪಾನೇವ ಹಿ ಇಧ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ನ ರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದವಿಕಾರಲಕ್ಖಣಾನಿ। ಚಕ್ಖುಸನ್ನಿಸ್ಸಯರೂಪಾರಮ್ಮಣಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ, ಚಿತ್ತಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಚ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕತಾಯ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಿತ್ತನ್ತ್ವೇವ ವುತ್ತಂ। ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ, ಅವುತ್ತಞ್ಚ ‘‘ಸೋತಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿಆದಿಕಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿ ಏತ್ಥಪಿ ‘‘ಏಕಾ’’ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಏಕಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿ। ಅಡ್ಢೇನ ಏಕಾದಸ ಅಡ್ಢೇಕಾದಸ, ಅಡ್ಢಂ ವಾ ಏಕಾದಸಮಂ ಏತಾಸನ್ತಿ ಅಡ್ಢೇಕಾದಸ। ಅಡ್ಢಟ್ಠಮಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
೬೬೬. ಚಕ್ಖುಧಾತುಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ಯಂ ಲೋಕೋ ಸೇತಕಣ್ಹಮಣ್ಡಲವಿಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೬೫) ವುತ್ತನಯೇನ।
೬೬೭. ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸರೀರೇತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವ ಹಿ ಏಕಸ್ಸೇವ ಭಾವಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಸತ್ತರಸ ರೂಪಾನಿ ಸಮ್ಮಸನುಪಗಾನೀ’’ತಿ ಆಹ। ಸಮ್ಮಸಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾನಿ ಸಮ್ಮಸನಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಮಸನುಪಗಾನಿ, ಸಮ್ಮಸನೀಯಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಕಾರ-ಗ್ಗಹಣೇನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿದ್ವಯಂ ವುತ್ತಂ, ವಿಕಾರ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಲಹುತಾದಿತ್ತಯಂ, ಇತರೇನ ಆಕಾಸಧಾತೂತಿ ವದನ್ತಿ। ಆಕಾರ-ಗ್ಗಹಣೇನ ಪನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿದ್ವಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಲಕ್ಖಣರೂಪಮಾಹ। ತಮ್ಪಿ ಹಿ ರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾದಿಆಕಾರಮತ್ತನ್ತಿ। ಅನ್ತರಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ತಂತಂಕಲಾಪಾನಂ ಅಸಙ್ಕರಕಾರಣತಾಯ ಅನ್ತರಭೂತೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ‘‘ಅಪಿಚ ಖೋ’’ತಿಆದಿ।
೬೬೮. ಏವಂ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಂ ತದನುಸಾರೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಏವ ನಾಮಪರಿಗ್ಗಹಂ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ ತತೋ ಸಂಖಿತ್ತಸಂಖಿತ್ತತರಸಂಖಿತ್ತತಮವಸೇನ, ಅಟ್ಠಾರಸಧಾತುವಸೇನ, ದ್ವಾದಸಾಯತನವಸೇನ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧವಸೇನ ಚ ರೂಪಾರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅತಿಸಂಖಿತ್ತನಯೇನಾಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಯಥಾ ಚ ಧಾತುಆದಿವಸೇನ, ಏವಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಸೇನಪಿ ರೂಪಾರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕಥಂ? ಇನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ತಾವ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ, ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚಾತಿ ಸತ್ತ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ರೂಪಂ, ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಪಞ್ಚ ವೇದನಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಚಾತಿ ಏಕಾದಸ ನಾಮಂ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ, ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ತೀಣಿ ಇಧ ಅನಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ ಲೋಕುತ್ತರತ್ತಾ। ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ, ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನಾಮಂ, ಇತರಾನಿ ಇಧ ನಾಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ ಲೋಕುತ್ತರತ್ತಾ। ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇ ಆದಿತೋ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ನಾಮಂ, ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮಾನಿ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ, ಛಟ್ಠಸತ್ತಮಅಟ್ಠಮನವಮಾನಿ ನಾಮಂ, ದಸಮಂ ನಾಮಞ್ಚೇವ ನಾಮರೂಪಞ್ಚ, ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ದ್ವೇ ಪಚ್ಚೇಕಂ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚಾತಿ ಏವಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಚ್ಚಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಸೇನಪಿ ನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕಾತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಪನ ನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ವಿಭಾಗೇನ ಕಥನೇ ಪಯೋಜನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ।
೬೬೯. ಕಾಮಂ ವೇದನಾದೀಸು ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ನ ಉತ್ತರುತ್ತರಾ ವಿಯ ಪುರಿಮಪುರಿಮಾ ಸುಖುಮಾ, ತಥಾಪಿ ಸಙ್ಘಟ್ಟನೇನ ವಿಕಾರಆಪಜ್ಜನಕೇ ರೂಪಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಸುಖುಮಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಖುಮತ್ತಾ ಅರೂಪಂ ನ ಉಪಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ। ಸಮ್ಮಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ। ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ತಥಾ ಚಿತ್ತೇ ಠಪೇತಬ್ಬಂ। ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದಕಾರಿಕಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಙ್ಕರತೋ ವಿನಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಯೋಗಿನೋ ಸುವಿಕ್ಖಾಲಿತನ್ತಿ ಸುವಿಸೋಧಿತಂ। ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಹಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಯಾವ ಧಮ್ಮಾ ಸುಪರಿಬ್ಯತ್ತಂ ನ ಉಪತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ತಾವ ತೇ ತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಸಮ್ಮೋಹಬಲೇನ ಅಭಿಭೂತಾ ಅವಿಸುದ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಅಸಙ್ಕರತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಾಭಾವತೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚ ಜಟಿತಾ। ಯದಾ ಪನ ಸಮ್ಮಸನಾದಿವಿಧಿನಾ ತಂ ವಿಭೂತಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ತೇ ಸುವಿಕ್ಖಾಲಿತಾ, ನಿಜ್ಜಟಾ ಚ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ರೂಪಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತನಾಕಾರೇನ ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ’’ತಿ। ತೇನೇವ ಹಿ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ತಸ್ಸೇವಂ ಪರಿಗ್ಗಹಿತರೂಪಸ್ಸ ದ್ವಾರವಸೇನ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ವತ್ಥುವಸೇನಾತಿ।
ಇದಾನಿ ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೋ ಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಉಪಾಯೋ, ಉಪತ್ಥಮ್ಭೋ ಚಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಉಪಮಾಹಿ ಪಕಾಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಮುಖನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಮುಖಸ್ಸ ಪಟಿಬಿಮ್ಬಂ। ತತ್ರಿದಂ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ – ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಯೋಗಾವಚರೋ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖು ವಿಯ ಯೋಗಿನೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪರಿಗ್ಗಾಹಕಞಾಣಂ, ಆದಾಸಂ ವಿಯ ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೋ, ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಯ ಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೋ, ಆದಾಸಸ್ಸ ಅಪರಿಸುದ್ಧಕಾಲೋ ವಿಯ ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಅವಿಕ್ಖಾಲಿತಕಾಲೋ, ತದಾ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಅಪಞ್ಞಾಯನಂ ವಿಯ ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಅವಿಸುದ್ಧತಾಯ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪಟ್ಠಾನಂ, ಆದಾಸಸ್ಸ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪರಿಮಜ್ಜನಂ ವಿಯ ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಿಸೋಧನಂ, ಸುಪರಿಮಜ್ಜಿತೇ ಆದಾಸೇ ಸುಬ್ಯತ್ತಂ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಯನಂ ವಿಯ ಸುವಿಕ್ಖಾಲಿತೇ ನಿಜ್ಜಟೇ ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸುಟ್ಠು ಉಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ತೇಲತ್ಥಿಕೋಪಮಾದೀಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಿಲಪಿಟ್ಠನ್ತಿ ತಿಲಚುಣ್ಣಂ। ಕತಕಟ್ಠಿನ್ತಿ ಕತಕಬೀಜಂ। ಕಲಲಕದ್ದಮನ್ತಿ ತನುಕದ್ದಮಂ।
ತಪ್ಪಚ್ಚನೀಕಕಿಲೇಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಅರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕಞಾಣಸ್ಸ ವಿಬನ್ಧಭಾವೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾ ಸಮ್ಮೋಹಾದಿಕಿಲೇಸಾ। ಉಚ್ಛುಆದಿಉಪಮಾಸು ಇದಂ ಮುಖಮತ್ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನಂ – ಯಥಾ ಉಚ್ಛುರಸಂ ಗಹೇತುಕಾಮೋ ಉಚ್ಛೂನಿ ಉಚ್ಛುಯನ್ತೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಏಕವಾರಂ ದ್ವಿವಾರಂ ಯನ್ತಕ್ಕಮನಮತ್ತೇನ ಉಚ್ಛುರಸೇ ಅನಿಕ್ಖಮನ್ತೇ ನ ಉಚ್ಛೂನಿ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಯಥಾ ವಾ ಚೋರೇ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇಹಿ ಕತಕಮ್ಮಂ ಜಾನಿತುಕಾಮೋ ದ್ವತ್ತಿಪ್ಪಹಾರಮತ್ತೇನ ತೇಸು ತಮತ್ಥಂ ಅಕಥೇನ್ತೇಸು ನ ತೇ ಮುಞ್ಚತಿ, ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಗೋದಮ್ಮಕೋ ಗೋಣಂ ದಮೇತುಕಾಮೋ ಧುರೇ ತಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಏಕವಾರಂ ದ್ವಿವಾರಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪಥೇನ ಅಗಚ್ಛನ್ತೇ ನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ, ಯಥಾ
ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೭೦. ಆಕಿರೀಯನ್ತಿ ‘‘ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ತೀಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ। ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕೇಸು ಅಸತಿಪಿ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯೇ ಫುಸನಲಕ್ಖಣೋ ಫಸ್ಸೋ, ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಅಭಿನಿಪತನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತೋ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ। ತೇನಸ್ಸ ಫುಸನಾಕಾರೇನ ಸುಪಾಕಟಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಫಸ್ಸೇ ಪನ ಉಪಟ್ಠಿತೇ ಯಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸೋ ಫಸ್ಸೋ, ತಸ್ಸ ಅನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ ವೇದನಾ, ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ ಸಞ್ಞಾ, ಆಯೂಹನಲಕ್ಖಣಾ ಚೇತನಾ, ಪಟಿವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಇಮೇಪಿ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾ’’ತಿಆದಿ। ಏವಂ ಸಲಕ್ಖಣಸಙ್ಖೇಪತೋ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನವಸೇನ ಫಸ್ಸಮುಖೇನ ಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನವಸೇನ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಥಾ ಕೇಸೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕೇಸೇ ಪಥವೀಧಾತೂತಿ ಕೇಸಸಙ್ಖಾತೇ ಪಥವೀಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಪಥವೀಧಾತು। ಲಕ್ಖಣವಿಭತ್ತಿತೋ ಹಿ ಧಾತುವವತ್ಥಾನದಸ್ಸನಮೇತಂ।
ಪುನಪಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಧಾತುವವತ್ಥಾನಾನಂ ವಸೇನ ವೇದನಾಮುಖೇನ ಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತಸ್ಸ ರಸಾನುಭವನಕವೇದನಾತಿ ಥದ್ಧಭಾವಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸಭಾವಸ್ಸ ಅನುಭವನವಸೇನ ಪವತ್ತವೇದನಾ।
ಅಪರಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿವಿಜಾನನನ್ತಿ ಥದ್ಧತಾಸಙ್ಖಾತಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಪಟಿವಿಜಾನನಂ। ಕಾಯದ್ವಾರಾಭಿನಿಹತಂ, ಕೇವಲಂ ವಾ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಜವನವಿಞ್ಞಾಣಮಾಹ। ತಞ್ಹಿ ‘‘ಪಥವೀಧಾತು
ಏತೇನೇವ ಉಪಾಯೇನಾತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಸಲಕ್ಖಣಸಙ್ಖೇಪತೋ, ಸಲಕ್ಖಣವಿಭತ್ತಿತೋ ಚ ಧಾತುವವತ್ಥಾನವಸೇನ ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಠಿತಸ್ಸ ಫಸ್ಸಾದಿಮುಖೇನ ಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನುಪಾಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಏತೇನೇವ ಉಪಾಯೇನ। ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಕೇಸೇತಿ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಕೇಸತೋ ನಿದ್ಧಾರಿತೇ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಕೇಸೇ। ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನ ಕೇವಲಂ ‘‘ಪಗ್ಘರಣಲಕ್ಖಣಾ ಆಪೋಧಾತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಲಕ್ಖಣವಿಸೇಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಧಾತ್ವನ್ತರಾನಿಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಏಕಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿಭೇದಾನಿ ಕೋಟ್ಠಾಸನ್ತರಾನಿಪೀತಿ ‘‘ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಧಾತುಕೋಟ್ಠಾಸೇಸೂ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಂ ನಯಭೇದಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾತಿ ಯ್ವಾಯಂ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಧಾತುಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಪಥವೀಧಾತುಆದೀನಂ ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ವವತ್ಥಾಪನವಸೇನ ನಾನಾವಿಧೋ ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹನಯೋ ವುತ್ತೋ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ನಯಭೇದಂ ನಯವಿಸೇಸಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ, ಚಕ್ಖುಧಾತುಆದೀಸು ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಮುಖೇಸು ಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಹದಸ್ಸನವಸೇನ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತ್ರಿದಂ ಯೋಜನಾಮುಖಮತ್ತದಸ್ಸನಂ – ಏಕಸ್ಸ ತಾವ ‘‘ಚಕ್ಖುಧಾತು ರೂಪಾಭಿಘಾತಾರಹಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣಾ, ದಟ್ಠುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣಾ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬೦೦) ನಯೇನ ಧಾತುಯೋ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತೋ ಫಸ್ಸೋ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ‘‘ಯಥಾವುತ್ತಲಕ್ಖಣಾಯ ಚಕ್ಖುಧಾತುಯಾ ರಸಾನುಭವನಕವೇದನಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ‘‘ಯಥಾವುತ್ತಲಕ್ಖಣಾ ಚಕ್ಖುಧಾತೂ’’ತಿ, ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪಟಿವಿಜಾನನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಆಯತನಾದಿವಸೇನ ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಮುಖೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
೬೭೧. ಯಥಾ ನಾಮ ಹೇಟ್ಠಿಮಝಾನಂ ಸುಭಾವಿತಂ ವಸೀಭಾವಂ ಪಾಪಿತಮೇವ ಉಪರಿಝಾನಸ್ಸ ಪಾದಕಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ಪಟಿಲದ್ಧಮತ್ತಂ, ಏವಂ ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೋ ಸುವಿಸುದ್ಧೋ ನಿಜ್ಜಟೋ ನಿಗ್ಗುಮ್ಬೋ ಏವ ಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಪಾದಕಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ಅವಿಸುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪಾರೂಪಸ್ಸ ಏಕದೇಸೇಪಿ ಅನುಪಟ್ಠಿತೇ ಸೋ ಅವಿಸುದ್ಧೋ ಏವ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಪಗೇವ ಬಹೂಸು ಅನುಪಟ್ಠಿತೇಸೂತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಚೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಪಬ್ಬತೇಯ್ಯಾ ಗಾವೀ ವಿಯ ಬಾಲಾ ಅಬ್ಯತ್ತಾ ಅಖೇತ್ತಞ್ಞೂ।
ಖಗ್ಗೇನಾತಿ ಸಮುಗ್ಗನ್ತಿ ಮಞ್ಜೂಸಾಸದಿಸಂ ಮಹಾಸಮುಗ್ಗಂ। ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅವಿಭತ್ತಂ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಮ್ಪಿ ನಾಮರೂಪಂ ವಿಭತ್ತಸಭಾವಮೇವ, ತಸ್ಸ ಚ ವಿಭಾಗೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪರಿಗ್ಗಹೇಸು ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ ಚ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸಮುಗ್ಗವಿವರಣಂ, ಯಮಕತಾಲಕನ್ದಫಾಲನಞ್ಚ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ। ಯಮಕತಾಲಕನ್ದಞ್ಹಿ ಭಿನ್ನಸನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಅಭಿನ್ನಂ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಏವಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾತಿ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇಭೂಮಕೇ ಧಮ್ಮೇ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚಾತಿ ದ್ವೇಧಾ ವವತ್ಥಪೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಬ್ಬ-ಸದ್ದೋ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾಯಕೋ, ನಾಮರೂಪಭಾವೋ ಪನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಧುರೋತಿ ನ ತದುಭಯಂ ಸಮುದಾಯವಸೇನ ಪರಿಸಮಾಪಯೇತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯದೇತ್ಥ ನಮನಲಕ್ಖಣಂ, ತಂ ನಾಮಂ। ಯಂ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ, ತಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ದ್ವೇಧಾ ವವತ್ಥಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ವವತ್ಥಪೇನ್ತೋಯೇವ ಚ ತದುಭಯವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು ಕಸ್ಸಚಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚಾತಿ ದ್ವೇಧಾ ವವತ್ಥಪೇತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚಾ’’ತಿ ಏತೇನೇವ ‘‘ನಾಮರೂಪಮತ್ತತೋ ಉದ್ಧ’’ನ್ತಿಆದಿ। ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇಭೂಮಕೇ ಧಮ್ಮೇ’’ತಿ ಪನ ಸಬ್ಬಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಮ್ಮಸಮನುಪಗಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನವಸೇಸೇತಬ್ಬತಾಯ ವುತ್ತಂ। ತಞ್ಹಿ ಅನವಸೇಸತೋ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಏಕಂಸತೋ ವಿರಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ತತೋ ಚ ಚಿತ್ತಂ ವಿರಾಜಯಂ ಪಮೋಚೇತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –
‘‘ಸಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನಭಿಜಾನಂ ಅಪರಿಜಾನಂ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಅವಿರಾಜಯಂ ಅಪ್ಪಜಹಂ ಅಭಬ್ಬೋ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯ। ಸಬ್ಬಞ್ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಭಿಜಾನಂ ಪರಿಜಾನಂ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ವಿರಾಜಯಂ ಪಜಹಂ ಭಬ್ಬೋ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೬-೨೭)।
ಯದಿ ತೇಭೂಮಕಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಗಹಿತಂ ‘‘ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ, ಯಂ ಇತೋ ಬಾಹಿರಕೇಹಿ ಪದತ್ಥಭಾವೇನ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಂ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಪಕತಿಆದಿ ದ್ರಬ್ಯಾದಿ ಜೀವಾದಿ ಕಾಯಾದಿ। ತತ್ಥ ಕಥಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ? ಉಮ್ಮತ್ತಕವಿಪಲ್ಲಾಸಸದಿಸೇ ಅಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪವೇದಿತೇ ಕಾ ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನತೋ। ಅಥ ವಾ ತೇಪಿ ನಾಮರೂಪನ್ತೋಗಧಭಾವಾಭಾವವಸೇನ ನಿಚ್ಛಿತಾ ಏವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕಥಂ? ಪಕತಿ, ಮಹಾ, ಅಹಂಕಾರೋ, ತಮ್ಮತ್ತಾನಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಭೂತಾನಿ, ಪುರಿಸೋತಿ ಏತೇ ಪಕತಿಆದಯೋ। ತತ್ಥ ಸಮಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಸತ್ತರಜತಮಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಸುಖದುಕ್ಖಮೋಹಾನಂ ಸಮುದಾಯೋ ಪಕತಿ, ಪಧಾನನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಸತ್ತಮತ್ತಸಮ್ಪವೇದನೀಯೋ ಮಹಾ, ಬುದ್ಧೀತಿ ಕೇಚಿ। ಸತ್ತರಜಾದೀಸು ಅಹಂಕಾರೋ, ಅಸ್ಮಿಮತ್ತಾತಿ ಕೇಚಿ। ಸದ್ದಫಸ್ಸರೂಪರಸಗನ್ಧಾ ತಮ್ಮತ್ತಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸಿಟ್ಠಾನಂ ಪಥವೀಆದೀನಂ ಏಕುತ್ತರತಾದಸ್ಸನತೋ ಏಕುತ್ತರಾನಿ ತಮ್ಮತ್ತಾನೀತಿ ವಿಜ್ಝವಾಸಿಏಕಲಕ್ಖಣೇಹಿ ತಮ್ಮತ್ತೇಹಿ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ ವಿಸೇಸಾ ಸಜಿಯನ್ತಿ, ಸುಖುಮಭಾವೇನ ಪನ ನೇಸಂ ಸಮ್ಪವೇಸನತೋ ಏಕುತ್ತರತಾತಿ ಕೇಚಿ। ಸೋತಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಸವನಾದಿವುತ್ತಿಕಾನಿ ಬುದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ವಚನಾದಾನವಿಚರಣುಸ್ಸಗ್ಗಾನನ್ದಕಿಚ್ಚಾನಿ ವಾಚಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಕಮ್ಮಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ಮನೋ ಅನ್ತೋಕರಣಂ, ಇತರಂ ಬಾಹಿರಕರಣಂ। ಗನ್ಧಾದೀಹಿ ಆರದ್ಧಾನಿ ಪಥವೀಉದಕಅಗ್ಗಿವಾಯುಆಕಾಸಾನಿ ಭೂತಾನಿ, ಚೇತನಾಸಭಾವೋ ಪುರಿಸೋತಿ ಏವಂ ಪಕತಿಆದೀನಿ ಸರೂಪತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
ತತ್ಥ ಹಿ ಪಕತಿ ತಾವ ಸುಖದುಕ್ಖಮೋಹಮತ್ತತಾಯ ನಾಮಂ, ಸಮವಿಸಮಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ ಅನಿಚ್ಚಾ, ದುಕ್ಖಾ, ಸಙ್ಖತಾ ಚ ಆಪನ್ನಾ। ಮಹಾಪಿ ‘‘ತಸ್ಮಾ ಅಲಿಙ್ಗತೋ ಲಿಙ್ಗವಿಸೇಸಾಮತ್ತೋ ಮಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ, ಬುದ್ಧಿಭಾವಾನುಜಾನನತೋ ಚ ನಾಮಂ, ಅನಿಚ್ಚಂ, ಸಙ್ಖತಮೇವ ಚ ಆಪನ್ನಂ। ‘‘ತಸ್ಮಾ ಅಹಂಕಾರೋ ಅಭಿಮಾನೋತಿ ಕತ್ವಾ ನಾಮಂ, ತತೋ ಏವ ಅನಿಚ್ಚಸಙ್ಖತಭಾವಾಪತ್ತಿ ಚಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಾ। ಇತರಂ ತಮ್ಮತ್ತಪಞ್ಚಕಂ ಗನ್ಧರಸರೂಪಫಸ್ಸಸದ್ದಭಾವಾನುಜಾನನತೋ ರೂಪಂ, ಅರೂಪನ್ತಿ ಪನ ಕಾಪಿಲಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಮತ್ತಂ। ತೇ ಹಿ ಸೋಳಸ ವಿಸೇಸಾ ಪಞ್ಚ ಭೂತಾನಿ, ಏಕಾದಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಭೂತೇಹಿ ಭೂತವಿಸೇಸಾನೀತಿ ಗನ್ಧಾದಿತಮ್ಮತ್ತೇಹಿ ತನ್ನಿಸ್ಸಯಾನಿ ಪಥವೀಆಪೋತೇಜೋವಾಯೋಆಕಾಸಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಇಚ್ಛಿತಾನಿ। ‘‘ತಬ್ಬಿಸೇಸಾ ಚ ನಾನಾಜಾತಿಕಾ ಅಹಂಕಾರತೋ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸೋತಕಾಯಚಕ್ಖುಜಿವ್ಹಾಘಾನವಾಚಾಪಾಣಿಪಾದಪಾಯೂಪತ್ಥಾನಿ ಚೇವ ಮನೋ ಚಾತಿ ಏಕಾದಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ।
ತತ್ಥ ಮನೋ ನಾಮಂ, ಇತರಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ರೂಪಂ। ವಾಚಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥಾವಜೋತಕಸ್ಸ ಅಕ್ಖರಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಗಹಣಂ। ಇಮೇಸಂ ಪನ ಧಮ್ಮಿನೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನಞ್ಞತ್ಥಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಸಿದ್ಧಾವ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಪರಿಣಾಮಪಕ್ಖೇ, ಅಭಿಬ್ಯತ್ತಿಪಕ್ಖೇಪಿ ಯದಿ ತಬ್ಬಿಸಯಞಾಣುಪ್ಪಾದೇನ ಅಭಿಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಸಿದ್ಧಾವ ಅನಿಚ್ಚತಾ, ಅಥ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥೇವ। ಅಕ್ಖಬ್ಯತ್ತಿವಾದೋ ಪನ ಸಿಯಾತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ದಿಸಾಮತ್ತಂ। ದ್ರಬ್ಯಗುಣಕಮ್ಮಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಸಮವಾಯಾ ದ್ರಬ್ಯಾದಿಕಾ। ತತ್ಥ ಪಥವೀ ಆಪೋ ದ್ರಬ್ಯಾನಿ। ಸದ್ದ ರೂಪ ರಸ ಗನ್ಧ ಫಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ ಪರಿಮಾಣಾನಿ ಪುಥೂತ್ವ ಸಂಯೋಗ ವಿಯೋಗ ಪರತ್ವಾ ಪರತ್ವ ಬುದ್ಧಿ ಸುಖ ದುಕ್ಖ ಇಚ್ಛಾ ದೋಸ ಪಯತ್ತ ಗುರುತ್ವ ದ್ರವತ್ವ ಸ್ನೇಹ ವೇಗಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ದಿಟ್ಠಾ ಚೇತಿ ಏವಮೇತೇ ತೇವೀಸತಿ ಗುಣಾ। ಉಕ್ಖೇಪನಂ ಅವಕ್ಖೇಪನಮಾಕುಚನಂ ಪಸಾರಣಂ ಗಮನಮಿತಿ ಪಞ್ಚ ಕಮ್ಮಾನಿ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸಿಟ್ಠೇಸು ಅವಿಸಿಟ್ಠಮಭಿಧಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಸಂ-ಇತಿ ಯತೋ ದ್ರಬ್ಯಗುಣಕಮ್ಮೇಸು ಸಾ ಅತ್ಥಿ ಏವಾತಿ ಏತಂ ಮಹಾಸಾಮಞ್ಞಂ। ಪಥವೀಆದೀಸು ಅನುವತ್ತಿಬ್ಯಾವುತ್ತಿಬುದ್ಧಿನಿಮಿತ್ತಂ ದ್ರಬ್ಯತ್ವಾದಿ, ತಂ ಯಥಾ ದ್ರಬ್ಯತ್ವ ಗುಣತ್ವ ಕಮ್ಮತ್ವ ಘಟತ್ವಾದಿ, ಏಸೋ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸೋ। ಇಹ ತನ್ತೇಸು ಪಟೋ, ಕಪಾಲೇಸು ಘಟೋತಿ ಇಹೇತಿ ಯತೋ ಹೇತುಹೇತುಫಲಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಸಮವಾಯೋತಿ ವುತ್ತೋ, ಸಮವಾಯೋತಿ ಏವಮೇತೇ ದ್ರಬ್ಯಾದಿಕಾ।
ತತ್ಥ ಪಥವೀ ಆಪ ತೇಜ ವಾಯೂ ಭೂತರೂಪಂ, ಆಕಾಸಂ ತೇಸಂ ಅಭಾವಮತ್ತಂ, ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವಾ, ಚನ್ದಸೂರಿಯಾದಿಪರಿವತ್ತನಂ, ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಂ ಕಾಲೋ। ತಥಾ ದಿಸಾ, ಅತ್ತಾ ಚ। ಮನೋ ನಾಮಂ। ಸದ್ದರೂಪರಸಗನ್ಧಾ ರೂಪಮೇವ। ತಥಾ ಫಸ್ಸೋ ಭೂತತ್ತಯಸಭಾವತೋ। ಸಙ್ಖಾ ಏಕಾದಿಕಾ ತಂ ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಂ। ತಥಾ ಅವಯವಸಮುದಾಯೇ ಗುಣವಿಸೇಸವಸೇನ, ಸಣ್ಠಾನವಿಸೇಸವಸೇನ ವಾ ಮಹನ್ತಂ ದೀಘಂ, ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯತೋ ಅಣು ರಸ್ಸನ್ತಿ ಭಿನ್ನಲಕ್ಖಣದೇಸೇಸು ಪುಥುತ್ವನ್ತಿ। ಭಿನ್ನದೇಸಜಾನಂ ಸಹಭಾವೇ ಸಂಯೋಗೋತಿ। ತದಪಾಯೇ ವಿಯೋಗೋತಿ। ಸಮಾನದಿಸಾದೇಸಗತಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಮಹದಬ್ಬನ್ತರಾನಂ ವಸೇನ ಪರಮಪರನ್ತಿ ಬುದ್ಧಿಸುಖದುಕ್ಖಇಚ್ಛಾದೋಸಪಯತ್ತಾ ನಾಮಮೇವ। ಗುರುತ್ವ ದ್ರವತ್ವ ಸ್ನೇಹವೇಗಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಾಕಾರಾ। ಇತರೋ ಸಙ್ಖಾರೋ ಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೋ। ಅದಿಟ್ಠೋಪಿ ಧಮ್ಮಾಧಮ್ಮಭಾವತೋ ನಾಮಮೇವ। ಉಕ್ಖೇಪನಂ ಅವಕ್ಖೇಪನಂ ಆಕುಚನಂ ಪಸಾರಣಂ ಗಮನನ್ತಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಮತ್ತಂ। ಸದಿಸಾಸದಿಸತಾಯಂ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಸಞ್ಞಾ, ಅಯುತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸಮವಾಯಸಮಞ್ಞಾತಿ ದ್ರಬ್ಯಾದೀನಮ್ಪಿ ನಾಮರೂಪನ್ತೋಗಧತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಜೀವಾಜೀವಬನ್ಧ ಪುಞ್ಞ ಪಾಪಾಸವ ಸಂವರನಿಜ್ಜರವಿಮೋಕ್ಖಾ ಜೀವಾದಿಕಾ। ತತ್ಥ ಜೀವೋತಿ ಅತ್ತಾ। ಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮಾಧಮ್ಮಾಕಾಸಕಾಲೇಸು ಅಜೀವಸಞ್ಞಾ। ತೇಸು ಸದ್ದಫಸ್ಸರೂಪರಸಗನ್ಧಸಣ್ಠಾನಬನ್ಧಭೇದಸುಖುಮಪರಅಪರಾಘಾತಪ್ಪಭಾಚ್ಛಾಯೋಜ್ಜಾಕತಮಾನಿ ಪುಗ್ಗಲಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ರೂಪಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಮತ್ತತೋ। ಧಮ್ಮಾಧಮ್ಮಾ ಜೀವಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಗತಿಟ್ಠಿತಿಮತ್ತತಾಯ ತದವಿಸಿಟ್ಠಾ ಆಕಾಸಕಾಲಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಂ। ಬನ್ಧೋ ‘‘ಕಮ್ಮಪುಗ್ಗಲನ್ತರಸಂಯೋಗೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ತೇಹಿ ಅನಞ್ಞೋ। ಪುಞ್ಞಪಾಪಾನಿ ನಾಮನ್ತಿ ಪಾಕಟಮೇವ। ‘‘ಕಮ್ಮಪುಗ್ಗಲಾನಮಾಸವೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಸಮ್ಭವೇ ಆಸವಸಮಞ್ಞಾತಿ ತತೋ ಅವಿಸಿಟ್ಠೋ ಆಸವೋ। ‘‘ಆಸವನಿರೋಧೋ ಸಂವರೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞನಿರೋಧೋ ಸಂವರೋ। ‘‘ಕಮ್ಮಫಲಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಕತಿಯಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿಜ್ಜರೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ವಿಪಾಕನಿರೋಧನಿಮಿತ್ತಂ ನಿಜ್ಜರೋ। ಮೋಕ್ಖೋಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬಕಮ್ಮವಿಮೋಕ್ಖೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಕಮ್ಮಪುಗ್ಗಲಜೀವವಿಯೋಗೋ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸದ್ದಾದಿಲಕ್ಖಣತಾಯ ರೂಪಮತ್ತತಾ ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಮತ್ತತಾಯ ಅರೂಪತಾ। ಜೀವೋ ಚ ಅರೂಪಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಅಯಂ ದ್ರಬ್ಯಮೋಕ್ಖೋ। ಭಾವಮೋಕ್ಖೋ ಪನ ಜೀವಸ್ಸ ರಾಗಾದಿಭಾವಾಪರಿಣಾಮೋ ರಾಗಾದಯೋ ನಾಮಮೇವಾತಿ ಜೀವಾದಯೋಪಿ ನಾಮರೂಪನ್ತೋಗಧಾ ಏವ।
ಕಾಯಪ್ಪವತ್ತಿಗತಿಜಾತಿಬನ್ಧಾಪವಗ್ಗಾ ಕಾಯಾದಿಕಾ। ತತ್ಥ ಪಥವೀಆಪತೇಜವಾಯುಅತ್ತಸುಖದುಕ್ಖೇಸು ಕಾಯಸಮಞ್ಞಾ। ತದವಿಸಿಟ್ಠಾ ಪವತ್ತಿಗತಿಜಾತಿಬನ್ಧಾಪವಗ್ಗಾ, ‘‘ಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಕಾಯೋತಿ ಅನತ್ಥನ್ತರ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಕಾಯತೋ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥಿ। ‘‘ಪವತ್ತಿಸಞ್ಞಾ ಕಿರಿಯಾಸಂಯೋಗವಿಭಾಗೇಸೂ’’ತಿ ವಚನತೋ ಗತಿಆದಿಪ್ಪಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ ಪಥವೀಆದಯೋ ಏವ ಪವತ್ತಿ ಉಪಚಾರೋ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಅನತ್ಥನ್ತರ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಕಾಯತೋ ಅನಞ್ಞಾ ಸುರಮನುಜಪೇತತಿರಚ್ಛಾನನರಕೂಪಪತ್ತಿಯೋ ಗತಿಯೋ। ತಾಸು ಪುರಿಮಾಪುರಿಮಾವಿಸಿಟ್ಠೋ ಗತೀಸು ಜಾತಸ್ಸ ನಿಚ್ಛಯೋಪಿ ಪವತ್ತಿಮತ್ತನ್ತಿ ತತೋ ಅನಞ್ಞಾ ಕಣ್ಹನೀಲರತ್ತಪೀತಸುಕ್ಕಅತಿಸುಕ್ಕಸಙ್ಖಾತಾ ಜಾತಿಯೋ। ತಾ ಉತ್ತರುತ್ತರವಿಸಿಟ್ಠಾ ಅಞ್ಞಾಣಮೋಹರಾಗದೋಸತತ್ವಾಸನ್ದಸ್ಸನಪ್ಪಾಯಾ ಸುಕ್ಕಜಾತಿ, ಅನ್ತಾ ಅಚ್ಚನ್ತವಿಮುತ್ತಾ ಅವಗಾಹಿತತ್ವಾ ಚಾತಿ ಸುಕ್ಕಜಾತಿ ಬನ್ಧಸ್ಸ ಜೀವತೋ ಅನಞ್ಞತಾ। ಅಞ್ಞಾಣಾದಿದೋಸಾಭಾವತೋ ಅಪವಗ್ಗಸಿದ್ಧೀತಿ ಕಾಯಾದಯೋಪಿ ನಾಮರೂಪಮತ್ತಮೇವ।
ಯೋಪಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ‘‘ಪುರಿಸೋ ಅತ್ತಾ ಜೀವೋ’’ತಿಆದಿಪರಿಯಾಯೇಹಿ ವುತ್ತೋ ಅತ್ತಪದತ್ಥೋ, ಸೋಪಿ ಯಥಾರಹಂ ನಾಮರೂಪಮತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತೋ, ನಾಮರೂಪಮತ್ತಮೇವ ವಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇಪಿ ನಾಮರೂಪನ್ತೋಗಧಭಾವಾಭಾವವಸೇನ ನಿಚ್ಛಿತಾ ಏವಾ’’ತಿ।
ಸಮ್ಬಹುಲಸುತ್ತನ್ತಸಂಸನ್ದನಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೭೨. ಸೋತಿ ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪರಾಮಸನಂ। ಯಾಥಾವಸರಸತೋತಿ ಯಥಾಭೂತಸಭಾವತೋ। ನಾಮರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಏತಮತ್ಥಂ ಸಂಸನ್ದೇತ್ವಾ ವವತ್ಥಪೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾಯಪಿ ಪಹಾನತ್ಥಾಯ, ಪಗೇವ ‘‘ಸತ್ತೋ ಜೀವೋ’’ತಿ ಪವತ್ತನಕಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನಾಮರೂಪಮತ್ತತಾಯ ಅವಿನಿಚ್ಛತತ್ತಾ, ಸನ್ತಾನಾದಿಘನಭೇದಸ್ಸ ಚ ಅಕತತ್ತಾ ಅಭಿನಿವೇಸೇನ ವಿನಾ ಸಮೂಹೇಕತ್ತಗ್ಗಹಣವಸೇನ ‘‘ಸತ್ತೋ’’ತಿ ಪವತ್ತೋ ಸಮ್ಮೋಹೋ ಸತ್ತಸಮ್ಮೋಹೋ। ತಸ್ಸ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾ ಅಸಮ್ಮೋಹಭೂಮಿ। ಸಮ್ಬಹುಲಸುತ್ತನ್ತವಸೇನಾತಿ ‘‘ಯಥಾಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಇಧ ವುತ್ತಾನಂ, ಅವುತ್ತಾನಞ್ಚ ‘‘ರೂಪಞ್ಚ ಹಿದಂ, ಮಹಾಲಿ, ಅತ್ತಾ ಅಭವಿಸ್ಸ, ನಯಿದಂ ರೂಪಂ ಆಬಾಧಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೫೯; ಮಹಾವ॰ ೨೦) ಏವಮಾದಿನಾ ಸಮ್ಬಹುಲಾನಂ ಸುತ್ತನ್ತಾನಂ ವಸೇನ। ‘‘ನಾಮರೂಪಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಏತಮತ್ಥ’’ನ್ತಿ।
ಅಙ್ಗಸಮ್ಭಾರಾತಿ ಅಙ್ಗಸಮ್ಭಾರಹೇತು। ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ತಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಸತಿ ಏವ ತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಸತ್ತೋ’’ತಿ ವೋಹಾರೋ।
ಅಗಾರನ್ತ್ವೇವಾತಿ ಯಥಾ ಕಟ್ಠಾದೀನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾಯ ತೇಸಂ ನಾಮಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಗಾರಮಿಚ್ಚೇವ ಸಙ್ಖಂ ಸಮಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಅಟ್ಠಿಆದೀನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾಯ ತೇಸಂ ನಾಮಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ರೂಪಂ ಸರೀರಮಿಚ್ಚೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ದುಕ್ಖಮೇವ ಸಮ್ಭೋತೀತಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾದಿಭೇದಂ ತಿವಿಧಂ ದುಕ್ಖಮೇವ ಸಮ್ಭವತಿ, ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತದೇವ ದುಕ್ಖಂ ಖಣಟ್ಠಿತಿಪಬನ್ಧಟ್ಠಿತಿವಸೇನ ತಿಟ್ಠತಿ ಚೇವ ಖಣನಿರೋಧಆಯುಕ್ಖಯನಿರೋಧಾದಿವಸೇನ ‘‘ನಾಞ್ಞತ್ರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಥಾವುತ್ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಠಪೇತ್ವಾ ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ಯೋ ‘‘ಸತ್ತೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಜೀವೋ’’ತಿ ವಾ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಭಾವಾ ಕುತೋ ತಸ್ಸ ನಿರೋಧೋತಿ।
ಉಪಮಾಹಿನಾಮರೂಪವಿಭಾವನಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೭೩. ಏಕೇನಾಕಾರೇನ ಸಣ್ಠಿತೇಸೂತಿ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಅಕ್ಖಾದೀಸು ಸನ್ನಿವಿಟ್ಠೇಸು ರಥಸಮಞ್ಞಾ, ತೇನ ಏಕೇನ ಆಕಾರೇನ ಸಮವಟ್ಠಿತೇಸು ಏಕಜ್ಝಂ ರಾಸಿಕತೇಸು ಏವಮೇವನ್ತಿ ಸನ್ನಿವೇಸವಿಸಿಟ್ಠೇ ಅವಯವಸಮುದಾಯೇ ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಯಥಾ ‘‘ರಥೋ ಗೇಹಂ ಮುಟ್ಠಿ ವೀಣಾ ಸೇನಾ ನಗರಂ ರುಕ್ಖೋ’’ತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಪನ ರಥಾದಿ ನಾಮ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥಿ, ಏವಮೇವಂ। ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸೂತಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಸಞ್ಞಿತೇಸು ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಸಮುದಿತೇಸು ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ‘‘ಸತ್ತೋ ಜೀವೋ’’ತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಪನ ಸತ್ತೋ ವಾ ಜೀವೋ ವಾ ನತ್ಥೀತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನಂ। ಇದಂ ಯಥಾಭೂತದಸ್ಸನಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
೬೭೪. ತಸ್ಸಾತಿ ಸತ್ತೋತಿ ಗಹಿತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ। ವಿನಾಸನ್ತಿ ನಿರುದ್ಧಸ್ಸ ವಿನಾಸಂ। ಅವಿನಾಸನ್ತಿ ಅವಿನಸ್ಸನಂ, ನಿಚ್ಚತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ದ್ವಯವಸೇನೇವ ಹಿ ಅತ್ತವಾದಿನೋ ಠಿತಾ, ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ, ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀತಿ ವಾ, ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದೋಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಸಮವರುದ್ಧೋತಿ। ಅವಿನಾಸಂ ಅನುಜಾನನ್ತೋತಿ ಬುದ್ಧಿಆದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿನಾಸಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋಪಿ ‘‘ಧಮ್ಮೀ ನಿಚ್ಚೋ ಕೂಟಟ್ಠೋ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ವಿನಾಸಾಭಾವಂ ಅನುಜಾನನ್ತೋ। ಸಸ್ಸತೇತಿ ಸಸ್ಸತಗಾಹೇ। ಪತತಿ ಕತವಿನಾಸಅಕತಬ್ಭಾಗಮಾದಿದೋಸಪ್ಪಸಙ್ಗತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಖೀರನ್ವಯಸ್ಸಾತಿ ಖೀರಸ್ಸ ಅನ್ವಯಭೂತಸ್ಸ, ಫಲಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತದನ್ವಯಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅನ್ವಯಭೂತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವತೋ। ಓಲೀಯತಿ ನಾಮಾತಿ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸೇನ ಭವಾಭಿರತೋ ಹುತ್ವಾ ಭವನಿರೋಧತೋ ಸಙ್ಕೋಚನಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ ಭವೇಯೇವ ನಿಲೀಯತಿ ನಾಮ। ಅತಿಧಾವತಿ ನಾಮಾತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಹಿ ಭವೇ ಅತ್ತಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀತಿ ಉಚ್ಛೇದವಾದೀ ‘‘ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಪರಂ ಮರಣಾ ಸನ್ತಂ ಭವಂ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ ಅತಿಧಾವತಿ ನಾಮಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಕಿಲೇಸನಿರೋಧೇ ಪನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅವಿಪಚ್ಚನತೋ ಭವನಿರೋಧೇ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೇ ತಥಾ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತಂ ತಂ ಭವವಿಸೇಸಂ ಆಗಮ್ಮ ಅತ್ತಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀತಿ ಏವಂ ಭವನಿರೋಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ತಂ ಅತಿಧಾವತಿ ನಾಮ।
ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಾತಿ ಚಕ್ಖುಮನ್ತೋತಿ ಯಥಾಭೂತದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತೇನ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಚಕ್ಖುಮನ್ತೋ।
ಕಾಮಭವಾದಿಭೇದೋ ಭವೋ ಆರಮಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಆರಾಮೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಭವಾರಾಮಾ। ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ರತಾ ಅಭಿರತಾತಿ ಭವರತಾ। ಭವೇ ಸಮ್ಮೋದಂ ಆಪನ್ನಾತಿ ಭವಸಮ್ಮುದಿತಾ। ತೀಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ಭವಸ್ಸಾದಗಧಿತತಾವ ವುತ್ತಾ। ಚಿತ್ತಂ ನ ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ಭವಸ್ಸಾದಗಧಿತತ್ತಾ ಏವ ಭವನಿರೋಧಾವಹೇ ಧಮ್ಮೇ ಚಿತ್ತಂ ನ ನಪ್ಪಸೀದತೀತಿ ನ ಓಕಪ್ಪತಿ। ನ ಸನ್ತಿಟ್ಠತೀತಿ ನ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ। ನಾಧಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ನ ಅಧಿಮುಚ್ಚತಿ।
ಅಟ್ಟೀಯಮಾನಾತಿ ದುಕ್ಖಾಪಿಯಮಾನಾ। ಹರಾಯಮಾನಾತಿ ಲಜ್ಜಮಾನಾ। ಜಿಗುಚ್ಛಮಾನಾತಿ ಹೀಳೇನ್ತಾ। ವಿಭವನ್ತಿ ಉಚ್ಛೇದಂ। ಅಭಿನನ್ದನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಅಭಿನನ್ದನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ ‘‘ಯತೋ ಕಿರ ಭೋ’’ತಿಆದಿ।
ಭೂತನ್ತಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ। ತಞ್ಹಿ ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಜಾತತ್ತಾ, ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಚ ಭೂತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಭೂತತೋತಿ ಯಥಾಭೂತಸಭಾವತೋ, ಸಲಕ್ಖಣತೋ, ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣತೋ ಚ।
೬೭೫. ಏವಂ ಸತ್ತಗಾಹತೋ ಅವಲೀಯನಾತಿಧಾವನದೋಸೇ, ಯಥಾಭೂತದಸ್ಸನತೋ ನಿಬ್ಬಿದಾದಿಗುಣೇ ಚ ಸುತ್ತವಸೇನೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನಾಮರೂಪಮತ್ತೇಪಿ ಗಮನಾದಿಅತ್ತಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಅಸ್ಮೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ವಾ ಗಾಹಸ್ಸ ವತ್ಥುಭೂತೋ ಸತ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಪರಮತ್ಥತೋ ನಾಮರೂಪಮತ್ತಮೇವ, ತಸ್ಮಾ। ಸಚೇ ಕೋಚಿ ಅತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಕಥಮಿಧ ನಾಮರೂಪಮತ್ತೇ ಗಮನಾದಿಅತ್ತಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧೀತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ದಾರುಯನ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ‘‘ಖಾಯತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಯಥಾ ನಿಜ್ಜೀವೇ ದಾರುಮಯಯನ್ತೇ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಜೀವಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಈಹಸ್ಸ ಸಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾನಮತ್ತಂ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸತೋ, ಏವಂ ನಿಜ್ಜೀವೇ ನಾಮರೂಪಮತ್ತೇ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸತೋ ಗಮನಾದಿಅತ್ತಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧೀತಿ ಸಈಹಸ್ಸ ಸಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಸಚ್ಚತೋತಿ ಭೂತತೋ, ಪರಮತ್ಥತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಞ್ಞಂ ಜೀವೇನ ಯನ್ತಮಿವ ಅಭಿಸಙ್ಖತಂ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪವತ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪುಞ್ಜೋ ನಿಚ್ಚಾತುರತಾಯ ತಿಣಕಟ್ಠಸದಿಸೋ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತಂ ನಾಮರೂಪಂ।
ಯಮಕನ್ತಿ ‘‘ಉಭೋ ಅಞ್ಞೋಞ್ಞನಿಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ। ತತೋ ಏವ ಚ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಮಿಂ ಉಭೋ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ರೂಪೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೇ ಅರೂಪಂ ಅನಿರುಜ್ಝನ್ತಂ, ಅರೂಪೇ ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೇ ರೂಪಂ ಅನಿರುಜ್ಝನ್ತಂ ಅತ್ಥಿ। ಸ್ವಾಯಂ ಭಙ್ಗೋ ಪಚ್ಚಯಾ ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧೇನೇವ, ನಾಮರೂಪನಿರೋಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಚ್ಚಯಾತಿ ವಾ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಾಪಿ ಉಭೋ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೬೭೬. ದಣ್ಡಾಭಿಹತನ್ತಿ ‘‘ಏವಮೇವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ ಕರೋತಿ।
ನ ಚಕ್ಖುತೋ ಜಾಯರೇತಿ ನ ಚಕ್ಖಾಯತನತೋ ನಿಗ್ಗಚ್ಛನವಸೇನ ಜಾಯನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೂಪಗಮನತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನ ಚ ಪದೇಸವನ್ತೋ, ಯೇನ ತೇ ತತೋ ನಿಗ್ಗಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪುಞ್ಜೋ ನತ್ಥಿ ಅನಾಗತೇ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ॰ ೧೦)। ನ ರೂಪತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ‘‘ನೋ ಚ ಉಭಿನ್ನಮನ್ತರಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ತೇಸಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮತ್ತಾ ಅಪ್ಪದೇಸತಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕೇವಲಂ ಪನ ಯಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೋ, ತದಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಭವನ್ತಿ ಸಙ್ಖತಾ’’ತಿ, ಚಕ್ಖುರೂಪಾಲೋಕಮನಸಿಕಾರಾದಿಭೇದಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ತೇಹಿ ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭೂಯ ಕತತ್ತಾ ಸಙ್ಖತಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಸಾ ಪನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಾಕಟಂ ರೂಪಧಮ್ಮಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾಪಿ ಸದ್ದೋ ಪಹಟಾಯ ಭೇರಿಯಾ’’ತಿ ಆಹ। ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಾಕಟಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ದಸ್ಸನಂ। ಸೇಸಗಾಥಾಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ವತ್ಥುರೂಪಾತಿ ಹದಯವತ್ಥುತೋ। ತನ್ನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಬಹುಭೇದತ್ತಾ ಸಾಮಞ್ಞವೋಹಾರೇನ ತೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಙ್ಖತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
೬೭೭. ನಿತ್ತೇಜನ್ತಿ ತೇಜಹೀನಂ ಆನುಭಾವರಹಿತಂ। ಯಥಾ ಪನ ತಂ ನಿತ್ತೇಜಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಖಾದತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಸದ್ದಹನುಸ್ಸಹನಾದೀಸು ನಾಮಂ ‘‘ನಿತ್ತೇಜ’’ನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ನಾಪಿ ರೂಪಂ ಸನ್ಧಾರಣಾಬನ್ಧನಾದೀಸು। ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ರೂಪಂ ನಿತ್ತೇಜ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ಖಾದಿತುಕಾಮತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅಥ ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನಾಪಿ ನಾಮರೂಪಾನಂ ನಿತ್ತೇಜತಂಯೇವ
ಕಥಂ ಪನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅಸಮತ್ಥಾನಂ ಸಮುದಿತಭಾವೇ ಸಮತ್ಥತಾ ಹೋತಿ? ಅಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ ಅಹೇತೂನಂ ಸಾಮಗ್ಗಿಯಮ್ಪಿ ಅಹೇತುಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ। ನ ಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಪನತ್ಥಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಇಮಂ ಉಪಮಂ ಉದಾಹರನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ಉಪಮಾಯಪಿ ಅಸಿದ್ಧಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧೇತಬ್ಬತೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಉಪಮಂ ತೇ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಉಪಮಾಯಪಿಧೇಕಚ್ಚೇ ವಿಞ್ಞೂ ಪುರಿಸಾ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಜಾನನ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೬೭)। ತುಟ್ಠಹಟ್ಠೋತಿ ಯದಿಪಾಹಂ ಚಕ್ಖುಕರಣೀಯಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋಮಿ, ಪಾದಕರಣೀಯಂ ಪನ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋಮಿ, ತ್ವಞ್ಚ ಚಕ್ಖುಕರಣೀಯಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಸಹಿತಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಇಚ್ಛಿತದೇಸಸಮ್ಪತ್ತಿ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ತುಟ್ಠಹಟ್ಠೋ ಜಚ್ಚನ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಜಚ್ಚನ್ಧೋತಿಆದಿ ಉಪಮೋಪಮೇಯ್ಯಸಂಸನ್ದನಂ। ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ತಲಾಭೋ ಪರಪಟಿಬದ್ಧೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ, ಪಟಿಲದ್ಧತ್ತಲಾಭಸ್ಸಾಪಿ ಪರಪಟಿಬದ್ಧಮೇವ ಅತ್ಥಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಸಕೇನ ತೇಜೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ತಾಸು ತಾಸು ಕಿರಿಯಾಸು ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇಸಂ ನಾಮರೂಪಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವಾ ಪವತ್ತಿ ವಾ ನ ಚ ನ ಹೋತೀತಿ ಜಚ್ಚನ್ಧಪೀಠಸಪ್ಪಿಉಪಮಾಯ ಸಾಧಿತಮತ್ಥಂ ನಿಗಮೇನ್ತೋ ‘‘ಅಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ ಅಹೇತೂನಂ ಸಾಮಗ್ಗಿಯಮ್ಪಿ ಅಹೇತುಕಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ’’ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಹೇತುನೋ ಅನೇಕನ್ತಿಕಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತಿ।
ಪರಧಮ್ಮವಸಾನುವತ್ತಿನೋತಿ ಪರೇಸಂ ಅತ್ತತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ಅನುವತ್ತನಸೀಲಾ। ಅತ್ತದುಬ್ಬಲಾತಿ ಅತ್ತನಾ ದುಬ್ಬಲಾ ಅಸಮತ್ಥಾ। ಪರಪಚ್ಚಯತೋತಿ ಪರೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ। ಏತೇನ ಜನಕಪಚ್ಚಯಂ ವದತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಜಾಯರೇ’’ತಿ। ಪರಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ಪರೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವತೋ। ಏತೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಪಚ್ಚಯಂ ವದತಿ। ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣಂ ವಾ ರೂಪಾಪೇಕ್ಖಂ, ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಂ ನಾಮಾಪೇಕ್ಖಂ। ‘‘ಪರಧಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ ಇದಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಸೇಸನಂ। ಪುರಿಮತ್ಥೇನ ಹಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಚ್ಛಿಮತ್ಥೇನ ಪಾಕಟಂ ಕರೋತಿ। ಪಭಾವಿತಾತಿ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ।
ನಾವಾಯನ್ತಿಕೂಪಮಾಯಪಿ ನಾಮರೂಪಾನಂ ಅವಸವತ್ತಿತಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಥಾಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಿಸ್ಸೋ ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಾಯ। ಯನ್ತೀತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಮನುಸ್ಸೇ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ನೇತುಭೂತೇ ನಿಯಾಮಕಕಮ್ಮಕಾರಕಾದಿಮನುಸ್ಸೇ ಅಪಸ್ಸಾಯ। ನ ಹಿ ತೇಸಂ ಅರಣಗ್ಗಹಣಲಙ್ಕಾರಸಣ್ಠಾಪನಉದಕುಸ್ಸಿಞ್ಚನಾದಿಕಿರಿಯಾಯ ಉಭೋತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಾವಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮನುಸ್ಸಾ, ಮನುಸ್ಸೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ನಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏವನ್ತಿ ನಾನಾನಯೇಹೀತಿ ಪಠಮಾದೀನಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ, ತೇಸಂ ಉಪಚಾರಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಚುದ್ದಸ ಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಮುಖಾನಿ, ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನೇ ವುತ್ತಾನಂ ತೇರಸನ್ನಂ ಧಾತುಪರಿಗ್ಗಹಮುಖಾನಂ ಧಾತಾಯತನಖನ್ಧಮಹಾಭೂತವಸೇನ, ಇಧ ವುತ್ತಾನಂ ಅವುತ್ತಾನಞ್ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ವಸೇನ ಸಮವೀಸತಿ ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಮುಖಾನಿ, ತಾನಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ಸಮ್ಮುಖಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ತಿಗುಣಿತಾನಿ ಸಮಸಟ್ಠಿ, ಚುದ್ದಸ ಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಮುಖಾನಿ, ತಾನಿ ಚಾತಿ ಚತುಸತ್ತತಿಯಾ ನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹನಯೇಹಿ ಚೇವ ಸಮ್ಬಹುಲಸುತ್ತನ್ತರಥಗೇಹಮುಟ್ಠಿವೀಣಾಸೇನಾರುಕ್ಖದಾರುಯನ್ತನಳಕಲಾಪಿಭೇರಿಜಚ್ಚನ್ಧಪಙ್ಗುಳನಾವಾಮನುಸ್ಸೂಪಮಾಹಿ ಚ ನಾಮರೂಪಪಮತ್ತತಾವವತ್ಥಾಪನನಯೇಹಿ ಚ। ಸತ್ತಸಞ್ಞಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾತಿ ಅನಾದಿಕಾಲಭಾವಿತಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕೇ ಅತ್ತಗಾಹಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ। ನಾಮರೂಪಾನಂ ಯಾಥಾವದಸ್ಸನನ್ತಿ ‘‘ಇದಂ ನಾಮಂ, ಏತ್ತಕಂ ನಾಮಂ, ನ ಇತೋ ಭಿಯ್ಯೋ। ಇದಂ ರೂಪಂ, ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಂ, ನ ಇತೋ ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿ ಚ ತೇಸಂ ಲಕ್ಖಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣಮುಖೇನ ಧಮ್ಮಮತ್ತಭಾವದಸ್ಸನಂ। ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಮಲವಿಸೋಧನತೋ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತಸ್ಸೇವಾತಿ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಯಾಥಾವದಸ್ಸನಸ್ಸೇವ।
ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಅಟ್ಠಾರಸಮಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ।