೧೯. ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೭೮. ಅನನ್ತರನಿದ್ದಿಟ್ಠಾಯ ‘‘ಏತಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ತದಞ್ಞತೋ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ತದಞ್ಞಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ। ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತು ಬಹಿದ್ಧಾ ವಾ, ಅಜ್ಝತ್ತಸಿದ್ಧಿಯಂ ಪನ ಲಕ್ಖಣತೋ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ನಾಮರೂಪಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ। ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇನಾತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣವಚನಂ। ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಹೇತು ಹಿಸ್ಸ ಅದ್ಧತ್ತಯಕಙ್ಖಾವಿತರಣಂ ಹೋತೀತಿ, ಕರಣೇ ವಾ ಏತಂ ಕರಣವಚನಂ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಸಾಧಕತಮಭಾವತೋ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಕಿರಿಯಾಯ। ಯದಾ ಹಿಸ್ಸ ಸುಪರಿಸುದ್ಧೋ ನಿಜ್ಜಟೋ ನಿಗ್ಗುಮ್ಬೋ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೋ ಸಿಜ್ಝತಿ, ತದಾನೇನ ಕಙ್ಖಾ ವಿತರೀಯತೀತಿ। ವಿತರಿತ್ವಾತಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂ ಪನ ಞಾಣಂ ತಥಾಧಿಗತಂ ವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತಂ ಝಾನಂ ವಿಯ ಯೋಗಿನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಪಬನ್ಧವಸೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಠಿತಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ।
ತನ್ತಿ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿಂ। ತಂ ಸಮ್ಪಾದೇತುಕಾಮೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯಾಥಾವತೋ ದಿಟ್ಠಂ ನಾಮರೂಪಂ ತಿವಿಧದುಕ್ಖತಾಯೋಗತೋ ರೋಗೋ ವಿಯ। ಪಚ್ಚಯಾ ಚಸ್ಸ ರೋಗಸಮುಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ನಾಮ…ಪೇ॰… ಪರಿಯೇಸತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಸಂಸಾರದುಕ್ಖನಿಮುಗ್ಗಸ್ಸ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ತತೋ ವಿಮೋಚೇತುಕಾಮತಾವಸೇನ ಅನುಕಮ್ಪಿತಬ್ಬತಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಮೇವ ಠಿತೇ ಯದೇಕೇ ವದನ್ತಿ ‘‘ಅನುಕಮ್ಪೇತಬ್ಬಕುಮಾರಕದಸ್ಸನೇನ ತಸ್ಸ ಮಾತಾಪಿತುಆವಜ್ಜನಂ ಇಧ ಅನುದಾಹರಣಂ ನಿರೋಧೇತಬ್ಬತಾಯ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅನುಕಮ್ಪಿತಬ್ಬತಾಭಾವತೋ’’ತಿ, ತದಪಾಹತಂ ಹೋತಿ। ಅವಸ್ಸಞ್ಚೇತಂ ಏವಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ವೇನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲಸನ್ತಾನೇ ಸತ್ಥು ಮಹಾಕರುಣಾಪವತ್ತಿ ಏವ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ। ಮನ್ದಬುದ್ಧಿತಾಯ ಮನ್ದಂ। ವುಡ್ಢತರೋಪಿ ಕೋಚಿ ಮನ್ದಬುದ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ ತತೋ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ಕುಮಾರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯೋ ಕೋಚಿ ಪಠಮವಯೇ ವತ್ತಮಾನೋ ‘‘ಕುಮಾರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ತತೋ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ದಹರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಮ್ಪಿ ಯೋ ಆಧಾವಿತ್ವಾ ಪರಿಧಾವಿತ್ವಾ ವಿಚಾರಣಕೋ ತರುಣದಾರಕೋ, ಸೋಪಿ ‘‘ಉತ್ತಾನಸೇಯ್ಯಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಚತೂಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ಕರುಣಾಯಿತಬ್ಬತಂಯೇವ ದಸ್ಸೇತಿ। ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಕರೋತಿ।
ಯಥಾ ಪನಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಪರಿಯೇಸನಾಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ಅತ್ಥೋ ಸಾಧಿತೋ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಾಧಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಅಹೇತುಕಭಾವಂ ತಾವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ‘‘ನ ತಾವಿದಂ ನಾಮರೂಪಂ ಅಹೇತುಕ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಹೇತುಮನ್ತರೇನ ಸತಿ ಸಮ್ಭವೇ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಅಭಾವೋ ಸಮಾನೋತಿ ಸಬ್ಬಸಮಾನತಾ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಸೋತಪದೇಸಾದೀಸು, ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಹೇತುಅಭಾವೋತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ, ಪರಿಭೇದತೋ ಉದ್ಧಞ್ಚ ಹೇತುಅಭಾವೋತಿ ಸಬ್ಬದಾ ಚ ಅನ್ಧಾದೀನಂ ಅರೂಪೀನಂ, ಅಸಞ್ಞೀನಞ್ಚ ಹೇತುಅಭಾವೋತಿ ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಹೇತುಅಭಾವಾ ವಿಸೇಸತೋ ತಞ್ಚ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬದಾ ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ಏಕಸದಿಸಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ’’ತಿ। ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ ಯದಿದಂ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸು ಹೀ’’ತಿ। ಯತ್ತಕಾ ಲೋಕೇ ವಿಸೇಸಾ, ತೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ, ಸಬ್ಬಕಾಲಞ್ಚ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ವಾ ತೇಸಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ಕತಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಸ್ಮಾ ಅಹೇತುಕಭಾವೇ ವಿಸಿಟ್ಠತಾಯ ಅಸಮ್ಭವೋ ಏವಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಏಕಸದಿಸಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ, ಸಬ್ಬದಾ ಏಕಸದಿಸಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕಸದಿಸಭಾವಾಪತ್ತಿತೋತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಅಹೇತುಭಾವೇ ಪಟಿಸಿದ್ಧೇ ವಿಸಮಹೇತುವಾದೀ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ನ ಇದಂ ಅಹೇತುಕಂ ಕಿಞ್ಚರಹಿ ಸಹೇತುಕಂ, ಕೇನ ಪನ ಹೇತುನಾ ಸಹೇತುಕನ್ತಿ? ಇಸ್ಸರಾದಿನಾ’’ತಿ।
ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಕತಿಪುರಿಸಪಜಾಪತಿಕಾಲಾದೀನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ಇಸ್ಸರಾದಿಹೇತುಕ’’ನ್ತಿಆದಿ। ನ ನಾಮರೂಪಂ ಇಸ್ಸರಾದಿಹೇತುಕಂ ನಾಮರೂಪತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ಇಸ್ಸರಪಕತಿಆದಿನಮೇವ ಅಭಾವತೋ। ಯದಿ ಪನ ಅಸತೋ ಇಸ್ಸರಾದಿತೋ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಸಾ ಏವ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬದಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕಸದಿಸತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಅಥ ನಾಮರೂಪಮತ್ತಮೇವ ಇಸ್ಸರಾದಿಹೇತುಕಂ, ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಂ, ಹುತ್ವಾ ಚ ವಿನಸ್ಸನ್ತಂ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಇಸ್ಸರಾದೀಹಿಪಿ ತಾದಿಸೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಚ ತದಪಿ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಸಙ್ಖತಮೇವಾತಿ ತಸ್ಸಾಪಿ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕಾತಬ್ಬೋ। ಅಥ ‘‘ಅಹೇತುಕಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ’’ತಿ।
ಅಪಿಚ ನ ಇಸ್ಸರಾದಿಹೇತುಕಂ ನಾಮರೂಪಂ। ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ಕಮೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ಯದಿ ಹಿ ಏವಂ ನಿಚ್ಚಂ
ಅಥಾಪಿ ಸಗ್ಗೋ ಏವಂ ಇಸ್ಸರಾದಿಹೇತುಕೋ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಸೋಪಿ ಸಗ್ಗಪ್ಪಕಾರೋ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ತತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯ। ನ ಹಿ ಸನ್ನಿಹಿತಕಾರಣಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿ ಯುತ್ತಾ। ನಿಚ್ಚೇ ಚ ಸತಿ ಅಞ್ಞನಿರಪೇಕ್ಖಕಾರಣೇ ಸಗ್ಗಸ್ಸ ಆದಿಯೇವ ನ ಯುತ್ತೋ, ಯಾವ ಇಸ್ಸರಾದಿಕಂ ಕಾರಣಂ, ತಾವ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ। ಅಥಾಪಿ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಅಞ್ಞೇಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವ, ಇಸ್ಸರಾದಿಕಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಯದೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ಯದಿ ಪರೋ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಇಧ ಬುದ್ಧಿಪುಬ್ಬೋ ಭಾವಾನಂ ರಚನಾವಿಸೇಸೋ ದಿಟ್ಠೋ, ಯಥಾ ತಂ ಘಟಗೇಹಾದೀನಂ। ಅತ್ಥಿ ಚ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾನಂ ಸರೀರಪದುಮಾದೀನಂ ರಚನಾವಿಸೇಸೋ, ತಸ್ಮಾ ತೇನಾಪಿ ಬುದ್ಧಿಪುಬ್ಬೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಸ ಚ ಸೋ ಬುದ್ಧಿಪುಬ್ಬೋ, ಸೋ ಇಸ್ಸರಾದಿಕೋ, ತಸ್ಮಾ ತೇನ ನಾಮರೂಪಸಞ್ಞಿತಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಕಾರಣೇನ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ತಯಿದಂ ಅಸಿದ್ಧಂ, ರಚಿತಾ ಸರೀರಪದುಮಾದಯೋತಿ
ತತ್ಥ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ನಾಮರೂಪಂ ನ ಅಹೇತುಕಂ, ನಾಪಿ ಇಸ್ಸರಾದಿವಿಸಮಹೇತುಕಂ, ತಸ್ಮಾ। ತೇತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ।
೬೭೯. ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ, ಸುಪಾಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೋ ಸುಕರೋತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ತಾವ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಂ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹವಿಧಿಂ ಆರಭತಿ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೋ ಅಹೇತುವಿಸಮಹೇತುವಾದನಿವತ್ತಿಯಾ ಹೋತಿ, ಏವಂ ನಿಬ್ಬಿದಾವಿರಾಗಾವಹಭಾವೇನ ತತ್ಥ ಅಭಿರತಿನಿವತ್ತಿಯಾಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ತಂ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಸುಚಿಭಾವಪಟಿಸೇಧನಮುಖೇನ ಅಸುಚಿಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಅಯಂ ಕಾಯೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಲಾದೀನಿ ಅಸುಚಿಟ್ಠಾನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿಪಿ
‘‘ಯಥಾ ಸಙ್ಕಾರಧಾನಸ್ಮಿಂ, ಉಜ್ಝಿತಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಪಥೇ।
ಪದುಮಂ ತತ್ಥ ಜಾಯೇಥ, ಸುಚಿಗನ್ಧಂ ಮನೋರಮ’’ನ್ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೫೮)।
‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೀಸು ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನಸಾಮಞ್ಞತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಪಠಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಮತ್ತಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಆಹಾರಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಪಚ್ಚಯತಾವಚನಂ, ಉದರಪಟಲಸ್ಸ ಪಚ್ಛತೋ ಕರಣಾದಿವಚನಂ, ದುಗ್ಗನ್ಧಜೇಗುಚ್ಛಪಟಿಕ್ಕೂಲತಾವಚನಞ್ಚ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ। ಏವಮವಟ್ಠಿತೇ ಯದೇಕಚ್ಚೇಹಿ ಪಿಟ್ಠಿತೋ, ಪುರತೋ ಚ ಕರಣಂ ಕಿಂ ಸಿಯಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲೇತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತಕತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಬೀಜಂ ವಿಯ ಅಙ್ಕುರಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣಕಾರಣತಾಯ ಹೇತೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಅಙ್ಕುರಸ್ಸ ಪಥವೀಸಲಿಲಪಾರಿಸಿಆದಯೋ ವಿಯ ಆಹಾರೋ ಸಾಧಾರಣಕಾರಣತಾಯ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಯಥಾರಹಂ ಹೇತು ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭವೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನದೋಸಪಟಿಚ್ಛಾದನಪತ್ಥನಾ ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹಭಾವೇನ ಸಙ್ಖಾರಭವಾನಂ ಹೇತುಭೂತಾ ಜನಕಸಹಾಯತಾಯ ಭವನಿಕನ್ತಿ ತಂಸಹಜಾತಆಸನ್ನಕಾರಣತ್ತಾ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಿಕಾ, ಅಪಸ್ಸಯಭೂತಾ ಚಾತಿ ‘‘ಮಾತಾ ವಿಯ ದಾರಕಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಯಥಾ ಪಿತು ಜನಿತಸುಕ್ಕೇ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಪಿತಾ ಜನಕೋ, ಏವಂ ಕಮ್ಮಂ ಸತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕತ್ತಾ ಜನಕಂ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಧಾತಿ ಜಾತಸ್ಸ ದಾರಕಸ್ಸ ಪೋಸನವಸೇನ ಸನ್ಧಾರಿಕಾ, ಏವಂ ಆಹಾರೋ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸಾತಿ ಸನ್ಧಾರಕೋ ವುತ್ತೋ।
ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ನಾಮಕಾಯಸ್ಸಾಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ, ಪಕಾರನ್ತರೇನ ಪನ ತಸ್ಸ ಪಾಕಟಂ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುಞ್ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ। ತೇನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನಾದಿಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಪಚ್ಚಯಜಾತಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ರೂಪೇ ಚಾತಿ ಪನ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಯಥಾ ಬಹುಲಂ ಬಾಹಿರರೂಪಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ, ಏವಂ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಬಾಹಿರಂ ಪಚ್ಚಯಜಾತಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಚ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ವಿಯ ಸಹಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗತಿ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಿಪಾಠಸ್ಸ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೦೪; ೩.೪೨೧, ೪೨೫-೪೨೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೪೩-೪೫; ಕಥಾ॰ ೪೬೫, ೪೬೭) ವಿಯ ‘‘ಸೋತಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಪಾಠಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ಏವಂ ಸಮ್ಮಸನುಪಗಂ ಸಬ್ಬಂ ನಾಮಂ ಸಹಪಚ್ಚಯೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಾಮಕಾಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ।
ಪವತ್ತಿಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಏತರಹಿ ಪವತ್ತಿಂ ದಿಸ್ವಾ। ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನ ಕೇವಲಂ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಮತ್ತಮೇವ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠಂ, ಅಥ ಖೋ ಯಾದಿಸೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಏತರಹಿ ಪವತ್ತತಿ, ತಾದಿಸೇಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹೇವ ಅತೀತೇಪಿ ಪವತ್ತಿತ್ಥಾತಿ ಪಚ್ಚಯಸದಿಸತಾಪಿ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೬೮೦. ಪುಬ್ಬನ್ತನ್ತಿ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಉದ್ದಿಸ್ಸ। ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ, ನ ನು ಖೋ ಅಹೋಸಿನ್ತಿ ಸಸ್ಸತಾಕಾರಂ, ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪತ್ತಿಆಕಾರಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅತೀತೇ ಅತ್ತನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನತಂ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನತಞ್ಚ ಕಙ್ಖತಿ। ಕಿಂ ನು ಖೋ ಅಹೋಸಿನ್ತಿ ಜಾತಿಲಿಙ್ಗೂಪಪತ್ತಿಯೋ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಖತ್ತಿಯೋ ನು ಖೋ ಅಹೋಸಿಂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದೀಸು ಗಹಟ್ಠಾದೀಸು ದೇವಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರೋ ನು ಖೋ’’ತಿ ಕಙ್ಖತಿ। ಕಥಂ ನು ಖೋತಿ ಸಣ್ಠಾನಾಕಾರಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ದೀಘೋ ನು ಖೋ ಅಹೋಸಿಂ, ರಸ್ಸಓದಾತಕಾಳಪಮಾಣಿಕಅಪ್ಪಮಾಣಿಕಾದೀನಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞತರೋ’’ತಿ ಕಙ್ಖತಿ। ಇಸ್ಸರನಿಮ್ಮಾನಾದಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಕೇನ ನು ಖೋ ಪಕಾರೇನ ಅಹೋಸಿ’’ನ್ತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಕಾರತೋ ಕಙ್ಖತೀತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ಕಿಂ ಹುತ್ವಾ ಕಿಂ ಅಹೋಸಿನ್ತಿ ಜಾತಿಆದಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಖತ್ತಿಯೋ ಹುತ್ವಾ ನು ಖೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಹೋಸಿಂ…ಪೇ॰… ದೇವೋ ಹುತ್ವಾ ನು ಖೋ ಮನುಸ್ಸೋ ಅಹೋಸಿ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಕಙ್ಖತಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಚ ಅದ್ಧಾನನ್ತಿ ಕಾಲಾಧಿವಚನಂ। ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ನು ಖೋತಿ ಸಸ್ಸತಾಕಾರಂ, ಉಚ್ಛೇದಾಕಾರಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅನಾಗತೇ ಅತ್ತನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನತಂ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನತಞ್ಚ ಕಙ್ಖತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಏತರಹಿ ವಾ ಪನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಅದ್ಧಾನನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಮಾದಿಂ ಕತ್ವಾ ಚುತಿಪರಿಯನ್ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವತ್ತಮಾನಕಾಲಂ। ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಕಥಂಕಥೀ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧೇಸು ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಹೋತಿ। ಅಹಂ ನು ಖೋಸ್ಮೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ಕಙ್ಖತಿ। ಅಯುತ್ತಂ ನೋ ನು ಖೋಸ್ಮೀತಿ ಅತ್ತನೋ ನತ್ಥಿಭಾವಂ ಕಙ್ಖತಿ। ಕಿಂ ನು ಖೋಸ್ಮೀತಿ ಖತ್ತಿಯೋವ ಸಮಾನೋ ಅತ್ತನೋ ಖತ್ತಿಯಭಾವಂ ಕಙ್ಖತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸು। ಕಥಂ ನು ಖೋಸ್ಮಿನ್ತಿ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಕೇವಲಞ್ಹೇತ್ಥ ‘‘ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಜೀವೋ ನಾಮ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ದೀಘಾದಿಭಾವಂ ಕಙ್ಖನ್ತೋ ‘‘ಕಥಂ ನು ಖೋಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಕಙ್ಖತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಸರೀರಸಣ್ಠಾನಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಕುತೋ ಆಗತೋ, ಸೋ ಕುಹಿಂ ಗಾಮೀ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಆಗತಿಗತಿಟ್ಠಾನಂ ಕಙ್ಖತಿ। ಸಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪಹೀಯತೀತಿ ಸಾ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಸೋಳಸವಿಧಾಪಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಪಹೀಯತಿ।
೬೮೧. ಕುಸಲಾದಿಭೇದತೋ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಸ್ಸಾಪಿ ನಾಮಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ, ತತೋ ಪವತ್ತಿತೋ ಮನಸಿಕಾರಾದಿಕೋ ಕುಸಲಾದಿಭೇದತೋ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಸ್ಸಾಪಿ ನಾಮಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಕುಸಲಾದಿಭೇದತೋತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಭೇದತೋ। ತಸ್ಸಾಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾದಿಅಞ್ಞತರಭೇದವಸೇನ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಸ್ಸಾಪಿ। ಯಂ ಏಕನ್ತತೋ ಛದ್ವಾರಿಕಂ, ತಮ್ಪಿ ಛದ್ವಾರಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತಂ ಯಥಾ ಛಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಛಳಾರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣೇನಾತಿಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಸ್ಸಾಪೀ’’ತಿ। ತತೋತಿ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದಿತೋ। ಮನಸಿಕಾರಾದಿಕೋತಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಕೋ ‘‘ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾದಿಕೋ ಕುಸಲಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ, ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ವಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಚಕ್ಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ವಿಪರೀತೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ವಚನತೋ ಯಥಾ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿವಿಪರೀತೋ ಅಕುಸಲಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಾದಿಕೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ವಿಯ ಗತಿಕಾಲಾದಯೋಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಭವಙ್ಗಾದಿಕೋತಿ ಭವಙ್ಗಸನ್ತೀರಣಪರಿತ್ತಕಿರಿಯಾರಹತ್ತಾದಿಕೋ। ತತ್ಥ ಭವಙ್ಗಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಕಿರಿಯಾನಂ, ಸನ್ತೀರಣಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ, ಪರಿತ್ತಕಿರಿಯಾ ಯಥಾರಹಂ ಪರಿತ್ತಮಹಗ್ಗತಕಿರಿಯಾನಂ, ಅರಹತ್ತಂ ಆವಜ್ಜನವಜ್ಜಾನಂ ಸಬ್ಬಕಿರಿಯಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಚೇತನಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಸಾ ಚ ಖೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ ವಿಪಾಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ, ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೪೨೭)। ನ ಚಿತ್ತಂ ವಿಯ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ। ಚಿತ್ತಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ, ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಪಟ್ಠಾ॰ ೧.೧.೧)। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಕಮ್ಮಾದೀಸು ರೂಪಜನಕಪಚ್ಚಯೇಸು। ಅತೀತತೋ ಏವ ಕಮ್ಮತೋ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ವತ್ತಮಾನತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಅತೀತಮೇವ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ। ಯದಿ ಹಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತೋ ಕಮ್ಮತೋ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಆಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಏವ ಫಲೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಚ ತಂ ದಿಟ್ಠಮಿಚ್ಛಿತಂ ವಾ। ನ ಹಿ ಲೋಕೇ ಕುದಾಚನಂ ಕರಿಯಮಾನಮೇವ ಕಮ್ಮಂ ಫಲಂ ದೇನ್ತಂ ದಿಟ್ಠಂ, ತಥಾರೂಪೋ ವಾ ಆಗಮೋ ಅತ್ಥೀತಿ। ನನು ಚ ಇದಮಪಿ ನ ದಿಟ್ಠಂ, ಯಂ ವಿನಟ್ಠತೋ ಹೇತುತೋ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ಮತೋ ವಾ ಕುಕ್ಕುಟೋ ವಸ್ಸನ್ತೋತಿ? ಸಚ್ಚಮದಿಟ್ಠಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಬನ್ಧವಿಚ್ಛೇದೇ, ಇದಂ ಪನ ಅರೂಪಂ ಪಬನ್ಧೋಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಉಪಮಾ ನ ಸಂಸನ್ದತಿ। ಕಮ್ಮತೋ ಹಿ ಅತೀತತೋ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನ’’ನ್ತಿ। ರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ರೂಪಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಬಲವತಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಲಾಭತೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉತುಆಹಾರಾ…ಪೇ॰… ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ, ಬಾಹಿರಂ ಉತುಂ, ಆಹಾರಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉತುಆಹಾರಾ ರೂಪಂ ಜನೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏವನ್ತಿ
೬೮೨. ಸಙ್ಖಾರಾನನ್ತಿ ಸಙ್ಖತಸಙ್ಖಾರಾನಂ। ಭಙ್ಗನ್ತಿ ಮರಣಂ। ಜರಾಮರಣಂ ನಾಮ ಜಾತಿಯಾ ಸತೀತಿಆದಿ ಫಲದಸ್ಸನಾನುಪುಬ್ಬಿಯಾ ಹೇತುದಸ್ಸನಕ್ಕಮೇನ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೋ ಸುಕರೋತಿ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೋ। ತತ್ಥ ಭವೇ ಸತೀತಿ ಕಮ್ಮಭವೇ ಸತಿ।
೬೮೩. ಪುಬ್ಬೇ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಅನುಲೋಮಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಸೇನಾತಿ ಪರಿಯೋಸಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಟಿಲೋಮನಯೇನ ಆದಿಪಾಪನವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಅನುಲೋಮಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಸೇನ। ‘‘ಅಸತಿ ಜಾತಿಯಾ ನತ್ಥಿ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೪) ಹಿ ಪಟಿಲೋಮವಸೇನ ದಸ್ಸಿತೇ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇ ‘‘ಯಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಯಸ್ಸ ಅಭಾವೋ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ, ಅನ್ವಯತೋ ಚ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೋ ಸುಕರೋತಿ।
೬೮೪. ಪುರಿಮಕಮ್ಮಭವಸ್ಮಿಂ ಮೋಹೋತಿಆದಿ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ। ಕಮ್ಮಸಹಾಯತ್ತಾ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಂ ಕಮ್ಮವಟ್ಟೇ ಪಕ್ಖಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಮ್ಮವಟ್ಟವಿಪಾಕವಟ್ಟವಸೇನಾ’’ತಿ।
೬೮೫. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅತ್ತಭಾವೋ, ತತ್ಥ ವೇದಿತಬ್ಬಫಲಂ ಕಮ್ಮಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭವತೋ ಅನನ್ತರಂ ವೇದಿತಬ್ಬಫಲಂ ಕಮ್ಮಂ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಂ। ಅಪರಾಪರಿಯಾಯೇತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾನನ್ತರಾನಾಗತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಯೇ ಅತ್ತಭಾವಪರಿವತ್ತೇ। ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅಹೋಸಿ ಏವ ಕಮ್ಮಂ, ನ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ಅಹೋಸಿ, ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭವಿಸ್ಸತಿ ವಾ’’ತಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬಕಮ್ಮಂ। ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅನಭಿಭೂತತಾಯ, ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ಪಟಿಲದ್ಧವಿಸೇಸತಾಯ ಚ ಬಲವಭಾವಂ ಪತ್ತಾ ತಾದಿಸಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಾ ನಾಮ। ಸಾ ಹಿ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ ಬಲವತಿ ಜವನಸನ್ತಾನೇ ಗುಣವಿಸೇಸಯುತ್ತೇಸು ಉಪಕಾರಾಪಕಾರವಸಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ, ಆಸೇವನಾಲಾಭೇನ ಅಪ್ಪವಿಪಾಕತಾಯ ಚ ಪಠಮಜವನಚೇತನಾ ಇತರದ್ವಯಂ ವಿಯ ಪವತ್ತಸನ್ತಾನುಪರಮಾಪೇಕ್ಖಂ, ಓಕಾಸಲಾಭಾಪೇಕ್ಖಞ್ಚ ಕಮ್ಮಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಇಧೇವ ಪುಪ್ಫಮತ್ತಂ ವಿಯ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಮತ್ತಂ ಫಲಂ ದೇತಿ। ತಥಾ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕದಾನಂ ನಾಮ ಉಪಧಿಪಯೋಗಾದಿಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮವಾಯೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ತದಭಾವತೋ ಅತ್ಥಸಾಧಿಕಾತಿ ದಾನಾದಿಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಾದಿಕಾ। ಕಾ ಪನ ಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತಮಜವನಚೇತನಾ’’ತಿ। ಸಾ ಹಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಟಿಲದ್ಧವಿಸೇಸಾ, ಪುರಿಮಜವನಚೇತನಾಹಿ ಲದ್ಧಾಸೇವನಾ ಚ ಸಮಾನಾ ಅನನ್ತರತ್ತಭಾವೇ ವಿಪಾಕದಾಯಿನೀ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ‘‘ಸತಿ ಸಂಸಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಸತಿ ಸಂಸಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮಪಕ್ಖೇ ತಿಟ್ಠತಿ ವಿಪಚ್ಚನೋಕಾಸಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ದೀಪೇತಿ।
೬೮೬. ಯಂ ಗರುಕನ್ತಿ ಯಂ ಅಕುಸಲಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ, ಕುಸಲಂ ಮಹಾನುಭಾವಂ ಕಮ್ಮಂ। ಯಂ ಬಹುಲನ್ತಿ ಯಂ ಬಹುಲಂ ಅಭಿಣ್ಹಸೋ ಕತಂ ಸಮಾಸೇವಿತಂ। ಮರಣಕಾಲೇ ಅನುಸ್ಸರಿತನ್ತಿ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಭಾವೇನ ಮರಣಸ್ಸ ಆಸನ್ನಕಾಲೇ ಅನುಸ್ಸರಿತಂ। ಆಸನ್ನಕಾಲೇ ಕತೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಲದ್ಧಾಸೇವನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಯಂ ಬಹುಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಕಮ್ಮತೋ ವಿಸೇಸೇತಿ। ತಥಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ ನಿವತ್ತೇತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಆಕಡ್ಢನಾನುಜಾನನತೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕವಸೇನ ಹಿ ಗರುಕಾದಿಕಮ್ಮಚತುಕ್ಕಂ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಗರುಕಂ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ವಿಪಚ್ಚತಿ। ತಥಾ ಹಿ ತಂ ಗರುಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಗರುಕೇ ಅಸತಿ ಬಹುಲೀಕತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಆಸನ್ನಂ, ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಅಸತಿ ‘‘ಕಟತ್ತಾ ವಾ ಪನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಪುರಿಮಜಾತೀಸು ಕತಕಮ್ಮಂ ವಿಪಚ್ಚತಿ। ಬಹುಲಾಸನ್ನಪುಬ್ಬಕತೇಸು ಚ ಬಲಾಬಲಂ ವಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ಪಾಪತೋ ಪಾಪನ್ತರಂ, ಕಲ್ಯಾಣಞ್ಚ, ಕಲ್ಯಾಣತೋ ಚ ಕಲ್ಯಾಣನ್ತರಂ, ಪಾಪಞ್ಚ, ಬಹುಲೀಕತತೋ ಚ ಮಹತೋ ಚ ಪುಬ್ಬಕತಾದಿ, ಅಪ್ಪಞ್ಚ। ಬಹುಲಾನುಸ್ಸರಣೇನ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಿಜನನತೋ ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಅಪರಿಪುಣ್ಣತಾಯ ಆರದ್ಧವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ, ಕಮ್ಮಸೇಸಸ್ಸ ವಾ ಅಪರಾಪರಿಯಾಯೇ ವೇದನೀಯಸ್ಸ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣತಾಯ ಸನ್ತತಿಯಾ ಪರಿಣಾಮವಿಸೇಸತೋತಿ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಆಹಿತಬಲಂ ಪಠಮಂ ವಿಪಚ್ಚತಿ। ಮಹಾನಾರದಕಸ್ಸಪಜಾತಕೇ ವಿದೇಹರಞ್ಞೋ ಸೇನಾಪತಿ ಅಲಾತೋ, ಬೀಜಕೋ ದಾಸೋ, ರಾಜಕಞ್ಞಾ ರುಚಾ ಚ ಏತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಭಗವತಾ –
‘‘ತತ್ರಾನನ್ದ
‘‘ತತ್ರಾನನ್ದ, ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಇಧ ಪಾಣಾತಿಪಾತೀ…ಪೇ॰… ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಸುಗತಿಂ ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ। ಪುಬ್ಬೇ ವಾಸ್ಸ ತಂ ಕತಂ ಹೋತಿ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಂ ಸುಖವೇದನೀಯಂ, ಪಚ್ಛಾ ವಾಸ್ಸ ತಂ ಕತಂ ಹೋತಿ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಂ ಸುಖವೇದನೀಯಂ, ಮರಣಕಾಲೇ ವಾಸ್ಸ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಮತ್ತಾ ಸಮಾದಿನ್ನಾ, ತೇನ ಸೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಸುಗತಿಂ ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ। ಯಞ್ಚ ಖೋ ಸೋ ಇಧ ಪಾಣಾತಿಪಾತೀ ಹೋತಿ…ಪೇ॰… ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠೇ ವಾ ಧಮ್ಮೇ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ ಉಪಪಜ್ಜ ವಾ ಅಪರೇ ವಾ ಪರಿಯಾಯೇ।
‘‘ತತ್ರಾನನ್ದ, ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಇಧ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತೋ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಸುಗತಿಂ ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ। ಪುಬ್ಬೇ ವಾಸ್ಸ ತಂ ಕತಂ ಹೋತಿ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಂ ಸುಖವೇದನೀಯಂ, ಪಚ್ಛಾ ವಾಸ್ಸ ತಂ ಕತಂ ಹೋತಿ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಂ ಸುಖವೇದನೀಯಂ, ಮರಣಕಾಲೇ ವಾಸ್ಸ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಮತ್ತಾ ಸಮಾದಿನ್ನಾ, ತೇನ ಸೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಸುಗತಿಂ ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ। ಯಞ್ಚ ಖೋ ಸೋ ಇಧ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತೋ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠೇ ವಾ ಧಮ್ಮೇ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ ಉಪಪಜ್ಜ ವಾ ಅಪರೇ ವಾ ಪರಿಯಾಯೇ।
‘‘ತತ್ರಾನನ್ದ, ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಇಧ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತೋ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ…ಪೇ॰… ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ। ಪುಬ್ಬೇ ವಾಸ್ಸ ತಂ ಕತಂ ಹೋತಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ದುಕ್ಖವೇದನೀಯಂ, ಪಚ್ಛಾ ವಾಸ್ಸ ತಂ ಕತಂ ಹೋತಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ದುಕ್ಖವೇದನೀಯಂ, ಮರಣಕಾಲೇ ವಾಸ್ಸ ಹೋತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಸಮತ್ತಾ ಸಮಾದಿನ್ನಾ, ತೇನ ಸೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಅಪಾಯಂ
ಕಿಂ ಬಹುನಾ ಯಂ ತಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಮಹಾಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಞಾಣಂ, ತಸ್ಸೇವಾಯಂ ವಿಸಯೋ, ಯದಿದಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ತೇನ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿಪಾಕತಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ।
೬೮೭. ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾನಾದಿವಸೇನ ವಿಪಾಕಸನ್ತಾನಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ ಜನಕಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಮ್ಪಿ ಪವತ್ತೇಪಿ ರೂಪಾರೂಪವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧೇ ಜನೇತೀ’’ತಿ। ಸುಖದುಕ್ಖಸನ್ತಾನಸ್ಸ, ನಾಮರೂಪಪ್ಪಬನ್ಧಸ್ಸ ವಾ ಚಿರತರಪ್ಪವತ್ತಿಹೇತುಭೂತಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಖದುಕ್ಖಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತಿ, ಅದ್ಧಾನಂ ಪವತ್ತೇತೀ’’ತಿ। ಉಪಪೀಳಕಂ ಸುಖದುಕ್ಖಪ್ಪಬನ್ಧೇ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಸಣಿಕಂ ಸಣಿಕಂ ತಂ ಹಾಪೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಖದುಕ್ಖಂ ಪೀಳೇತಿ ಬಾಧತಿ, ಅದ್ಧಾನಂ ಪವತ್ತಿತುಂ ನ ದೇತೀ’’ತಿ। ಘಾತೇತ್ವಾತಿ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ। ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದನಂ ನಾಮ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಪಟಿಬಾಹನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ’’ತಿ। ತಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಓಕಾಸಕರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಓಕಾಸಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ। ವಿಪಚ್ಚನಾಯ ಕತೋಕಾಸಂ ಕಮ್ಮಂ ವಿಪಕ್ಕಮೇವ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ಪನ ಕಮ್ಮೇನ ಕತೇ ಓಕಾಸೇ ತಂ ವಿಪಾಕಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ಉಪಪೀಳಕಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ನ ಸಯಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ। ಉಪಘಾತಕಂ ಪನ ದುಬ್ಬಲಂ ಕಮ್ಮಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ। ಬವ್ಹಾಬಾಧತಾದಿಪಚ್ಚಯೂಪನಿಪಾತೇನ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ವಿಬಾಧಕಂ ಉಪಪೀಳಕಂ, ತಥಾ ವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ ಉಪಚ್ಛೇದಕಂ ಉಪಘಾತಕಂ। ಕಮ್ಮಂ ಉಪಘಾತೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಓಕಾಸಕರಣೇನ ವಿಪಚ್ಚನೇ ಸತಿ ಜನಕಮೇವ ಸಿಯಾ, ಜನಕಾದಿಭಾವೋ ನಾಮ ವಿಪಾಕಂ ಪತಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ನ ಕಮ್ಮಂ ಪತೀತಿ ವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ ಉಪಘಾತಕತಾ ಯುತ್ತಾ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ।
ಕಮ್ಮನ್ತರನ್ತಿ ಕಮ್ಮವಿಸೇಸೋ ಕಮ್ಮಾನಂ ಬಲಾಬಲಭೇದೋ। ವಿಪಾಕನ್ತರನ್ತಿ ವಿಪಾಕವಿಸೇಸೋ, ತಸ್ಸ ಹೀನಪಣೀತತಾದಿಭೇದೋ। ಅಪರೋ ನಯೋ – ಯಸ್ಮಿಂ ಕಮ್ಮೇ ಕತೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ, ಪವತ್ತೇ ಚ ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ತಂ ಜನಕಂ। ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಕತೇ ಅಞ್ಞೇನ ಜನಿತಸ್ಸ ಇಟ್ಠಸ್ಸ ವಾ ಅನಿಟ್ಠಸ್ಸ ವಾ ಫಲಸ್ಸ ವಿಬಾಧಕವಿಚ್ಛೇದಕಪಚ್ಚಯಾನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಉಪಬ್ರೂಹನಪಚ್ಚಯುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಜನಕಾನುಭಾವಾನುರೂಪಂ ಪರಿಪೋಸಚಿರತರಪ್ಪಬನ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ। ಜನಕೇನ ಉಪಪೀಳಕಂ ಉಪಘಾತಕಂ। ತತ್ಥ ಕೇಚಿ ದುತಿಯಸ್ಸ ಕುಸಲಭಾವಂ ಇತ್ಥನ್ನಾಮಗತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಾಬಾಧದೀಘಾಯುಕತಾಸಂವತ್ತನವಸೇನ, ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಕುಸಲಭಾವಂ ಬವ್ಹಾಬಾಧಅಪ್ಪಾಯುಕತಾಸಂವತ್ತನವಸೇನ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ದೇವದತ್ತಾದೀನಂ, ಪನ ನಾಗಾದೀನಂ, ಇತೋ ಅನುಪದಿನ್ನೇನ ಯಾಪನಕಪೇತಾನಞ್ಚ ನರಕಾದೀಸು ಅಕುಸಲವಿಪಾಕುಪತ್ಥಮ್ಭನುಪಪೀಳನುಪಘಾತಕಾನಿ ನ ನ ಸನ್ತೀತಿ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲಾಕುಸಲಭಾವೋ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ಬುದ್ಧಾವೇಣಿಕತಾಯ ಅಸಾಧಾರಣಸ್ಸೇವ ಞಾಣಸ್ಸ ಗೋಚರಭಾವತೋ ಕಮ್ಮನ್ತರಾದಿ ‘‘ಅಸಾಧಾರಣಂ ಸಾವಕೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಕದೇಸತೋ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಜಾನಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅವಿಸಯತ್ತಾ। ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಜಾನನೇ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೋ ನ ಪರಿಪೂರತೀತಿ।
೬೮೮. ಯಥಾವುತ್ತಂ ಕಮ್ಮಂ ವತ್ತಮಾನವಿಪಾಕಪ್ಪಬನ್ಧನಿಮಿತ್ತಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಕಮ್ಮೇಕದೇಸತಾಯ ‘‘ದ್ವಾದಸವಿಧಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮವಟ್ಟೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಸಹಾಯತಾಯ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಪಕ್ಖಿಕಮೇವ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮವಟ್ಟವಿಪಾಕವಟ್ಟವಸೇನಾ’’ತಿ। ಯಾದಿಸತೋ ಪಚ್ಚಯತೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಅದ್ಧಾನೇ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ, ತಾದಿಸತೋ ಏವ ಇತರಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಅದ್ಧದ್ವಯೇತಿ ಯಥಾ ಅತೀತಾನಾಗತೇ ನಯಂ ನೇತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇದ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅನಾಗತೇಪಿ ಕಮ್ಮವಟ್ಟವಿಪಾಕವಟ್ಟವಸೇನೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಏವ-ಸದ್ದಂ ‘‘ಏತರಹಿ ಅತೀತೇಪೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಆನೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅದ್ಧತ್ತಯೇಪಿ ಕಿರಿಯಾಕಿರಿಯಫಲಮತ್ತತಾದಸ್ಸನಪರತ್ತಾ ಚೋದನಾಯ। ಇತಿ ಕಮ್ಮಞ್ಚೇವಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ನಿಗಮನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಪರಾಪರಂ ವಟ್ಟನಟ್ಠೇನ ವಟ್ಟಂ। ತಥಾ ಪವತ್ತನಂ ಪವತ್ತಂ। ಹೇತುಫಲಭಾವೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧತೀತಿ ಸನ್ತತಿ, ಪಬನ್ಧೋ। ಕರಣಟ್ಠೇನ, ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕರೀಯತೀತಿ ವಾ ಕಿರಿಯಾ।
ಕಮ್ಮಾತಿ ಕಮ್ಮತೋ। ಸಮ್ಭವತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಸಮ್ಭವೋ, ಕಮ್ಮಂ ಸಮ್ಭವೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಸಮ್ಭವೋ, ವಿಪಾಕೋ।
ಕಾರಣಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ ದಾನಾದೀಹಿ ಸಾಧಿತಕಿರಿಯಾಯ ವತ್ತಮಾನಾಯ ಕಾರಣಮತ್ತೇ ಕತ್ತುವೋಹಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ನೇವ ಕಾರಣತೋ ಉದ್ಧಂ ಕಾರಕಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ಕರೋತೀತಿ ಹಿ ಕಾರಕಂ। ವಿಪಾಕಪಟಿಸಂವೇದಕಂ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ‘‘ಸಮಞ್ಞಾಮತ್ತೇನ ಪಣ್ಡಿತಾ ವೋಹರನ್ತೀ’’ತಿ।
೬೮೯. ಏವೇತನ್ತಿ ಸಮ್ಮದಸ್ಸನಂ, ಅವಿಪರೀತದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬೀಜರುಕ್ಖಾದಿಕಾನಂವಾತಿ ಯಥಾ ಬೀಜತೋ ರುಕ್ಖೋ, ರುಕ್ಖತೋ ಪುನ ಬೀಜನ್ತಿ ಅನಾದಿಕಾಲಿಕತ್ತಾ ಬೀಜರುಕ್ಖಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಕೋಟಿ ನತ್ಥಿ, ಏವಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ವಿಪಾಕೋ, ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅನಾದಿಕಾಲಿಕತ್ತಾ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ ಅಣ್ಡಂ, ಅಣ್ಡತೋ ಕುಕ್ಕುಟೀ, ಪುನಪಿ ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ ಅಣ್ಡ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅನಾಗತೇಪಿ ಸಂಸಾರೇತಿ ಯಥಾ ಅತೀತೇ, ಏವಂ ಅನಾಗತೇಪಿ ಅದ್ಧಾನೇ ‘‘ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಾಟೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೧೯; ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೯೫ ಅಪಸಾದನಾವಣ್ಣನಾ; ಸಂ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೨.೬೦; ಅ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೪.೧೯೯; ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ನಿದಾನಕಥಾ; ವಿಭ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨೨೬ ಸಙ್ಖಾರಪದನಿದ್ದೇಸ; ಸು॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೫೨೩; ಉದಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩೯; ಇತಿವು॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧೪, ೫೮; ಥೇರಗಾ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೧.೬೭, ೯೯; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೧.೧೧೭; ಚೂಳನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೬; ಬು॰ ವಂ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೨.೫೮) ವುತ್ತೇ ಸಂಸಾರೇ ಸತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಪವತ್ತತಿ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏತಮತ್ಥನ್ತಿ ‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಕೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೬೮೯) ವುತ್ತಮತ್ಥಂ। ಅಸಯಂವಸೀತಿ ನ ಸಯಂವಸಿನೋ, ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಪರವಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರೋಧಿತಾತಿ ಇತರೀತರವಿರೋಧಿತಾ, ದಿಟ್ಠಿಯೋ, ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನ ವಿರೋಧಿತಾ ವಿರುದ್ಧಾ।
ಗಮ್ಭೀರಞಾಣಗೋಚರತಾಯ ಗಮ್ಭೀರಂ। ತಥಾ ನಿಪುಣಂ। ಸತ್ತಸುಞ್ಞತಾಯ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಭಾವಸುಞ್ಞತಾಯ ಚ ಸುಞ್ಞಂ। ಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಂ, ತಪ್ಪಚ್ಚಯಪಟಿವೇಧೇನೇವ ಚ ಸಬ್ಬಂ ಪಟಿವಿದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ। ಕಮ್ಮಂ ನತ್ಥಿ ವಿಪಾಕಮ್ಹೀತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ।
ಪಚ್ಚಯಸುಞ್ಞಂ ಫಲನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ನ ಸೂರಿಯೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇಸನ್ತಿ ಸೂರಿಯಾದೀನಂ। ಸೋತಿ ಅಗ್ಗಿ। ಸಮ್ಭಾರೇಹೀತಿ ಆತಪಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ।
ಯದಿ ‘‘ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಖೋ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿ। ನ ಕೇವಲಂ ಕಮ್ಮಫಲಮೇವ ಸುಞ್ಞಂ ಕತ್ತುರಹಿತಂ, ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಕಾರಕರಹಿತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಹೇತ್ಥ ದೇವೋ’’ತಿ ಗಾಥಾ ವುತ್ತಾ। ಹೇತುಸಮ್ಭಾರಪಚ್ಚಯಾತಿ ಹೇತುಸಮೂಹನಿಮಿತ್ತಂ, ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ।
೬೯೦. ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವಿದಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕಮ್ಮವಟ್ಟವಿಪಾಕವಟ್ಟವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವಿದಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ವುತ್ತನಯೇನ ಪನ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ತೀಸು ಅದ್ಧಾಸು ಪಹೀನವಿಚಿಕಿಚ್ಛಸ್ಸ ಅದ್ಧತ್ತಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಭವೇಸು ಚ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವಿದಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಅನುಪದಧಮ್ಮವಸೇನ ತಥಾಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ। ಸಾಸ್ಸ ಹೋತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾತಿ ಯಾಯ ನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಂ ಕರೋತಿ, ಸಾ ಅಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ‘‘ಇದಂ ನಾಮಂ, ಏತ್ತಕಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ತಸ್ಸ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ, ಏತ್ತಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಞಾತವತೀ ಪಞ್ಞಾತಿ ಕತ್ವಾ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ।
ಇದಾನಿ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಅದ್ಧತ್ತಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವಿದಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋ ಏವಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭವನ್ತರಸಙ್ಕಮೋ ನಾಮ ನ ಕದಾಚಿಪಿ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ನಿರುಜ್ಝನತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಜ್ಝಾಯ ಮನ್ತೋದಕಪಾನ ಮುಖಮಣ್ಡನ ಪದೀಪಸೀಖೂಪಮಾಹಿ ತಮೇವ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಕಮಾಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚ ಖೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಮನೋಧಾತುಅನನ್ತರನ್ತಿ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಯಾ ಅನನ್ತರಂ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ। ನ ಚೇವ ಆಗತನ್ತಿ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುತೋ ನ ಚೇವ ಆಗತಂ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಯಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ನಾಪಿ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಅನನ್ತರನ್ತಿ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುತೋ ಅನಾಗಚ್ಛನ್ತಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಲಾಭೇನ ತತೋ ಅನನ್ತರಂ ನಾಪಿ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ನಿಬ್ಬತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ। ಯಥಾಯಂ ಪವತ್ತಿಯಂ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ, ತಥೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಮ್ಹಿ ವತ್ತತೇ ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿ, ಚುತಿಚಿತ್ತತೋ ಅನಾಗಚ್ಛನ್ತಮ್ಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ತತೋ ಅನನ್ತರಂ ನಾಪಿ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತತೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸನ್ತತಿಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಕುತೋಚಿ ಆಗಮಾಭಾವಮೇವ ವಿಭಾವೇತಿ। ಹೇತುಫಲಭಾವೇನ ಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧತಾತಿ ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿ ಸನ್ತತೀತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುರಿಮಂ ಭಿಜ್ಜತೇ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಪುರಿಮನ್ತಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ। ಭಿಜ್ಜತೇತಿ ಪಚ್ಛಿಮನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ। ತತೋತಿ ಚುತಿಚಿತ್ತತೋ ಅನನ್ತರಮೇವ ಜಾಯತಿ। ಯತ್ಥ ಹಿ ಚುತಿಚಿತ್ತತೋ ದೂರೇಪಿ ಕಾಲನ್ತರೇಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ಅನನ್ತರಮೇವ ಜಾಯತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಅನ್ತರಿಕಾ ನತ್ಥಿ ತೇಸಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಾನಂ ಬ್ಯವಧಾಯಕಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥಿ। ವೀಚಿ ತೇಸಂ ನ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಇತೋತಿ ಚುತಿಚಿತ್ತತೋ ಅನನ್ತರಂ ನ ಚ ಗಚ್ಛತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಚಿತ್ತಂ। ತಞ್ಹಿ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಂ ತಥೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಚಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಅಞ್ಞಮೇವ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಜಾಯತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಪುನಪಿ ಸಙ್ಕಮಾಭಾವಮೇವ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪದಸ್ಸನಂ ನಿಗಮೇತಿ।
೬೯೧. ನಾಮರೂಪಗ್ಗಹಣೇನ ‘‘ವಿದಿತಸಬ್ಬಧಮ್ಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಚೇತ್ಥ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಗತಾ। ಥಾಮಗತಂ ಹೋತಿ ಅನೇಕಾಕಾರವೋಕಾರಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹವಿಧಿನೋ ಅನುಟ್ಠಿತತ್ತಾ। ಸುಟ್ಠುತರಂ ಪಹೀಯತಿ ತಿಯದ್ಧಗತಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ವಿಗತಸಮ್ಮೋಹತ್ತಾ। ಸಾ ಏವಾತಿ ಸೋಳಸವಿಧಾ ಕಙ್ಖಾ ಏವ। ಯಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ‘‘ಬುದ್ಧೋ, ಧಮ್ಮೋ, ಸಙ್ಘೋ, ಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿ ಚ ಕಙ್ಖಾಯ ಗೋಚರಭೂತಾ ಲೋಕಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ನ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ಕಿಲೇಸಾ ಪವತ್ತಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಪುಬ್ಬನ್ತೋತಿ ಅತೀತಾ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಯೋ। ಅಪರನ್ತೋತಿ ಅನಾಗತಾ। ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತೋತಿ ತದುಭಯಂ, ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಾ ತದುಭಯಭಾಗಯುತ್ತತ್ತಾ। ಏವಂ ಬುದ್ಧಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ, ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ಗಹಿತೋ ಅಟ್ಠಮೋ ಕಙ್ಖಾವಿಸಯೋ ನಾಮರೂಪಮತ್ತಂ, ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಗ್ಗಹಣೇನ ಪನ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಗಹಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸೋಳಸವತ್ಥುಕಾಯ ಕಙ್ಖಾಯ ಪಹೀನಾಯ ಅಟ್ಠವತ್ಥುಕಾ ಕಙ್ಖಾ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಕೇವಲಞ್ಚ…ಪೇ॰… ಪಹೀಯತಿಯೇವಾ’’ತಿ।
ದಿಟ್ಠೇಕಟ್ಠತ್ತಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಯಥಾ ದಿಟ್ಠಿ ಸಮುಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ಸಮುಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿಯಮಾನಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ। ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ಹಿ ‘‘ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦) ನಯಪ್ಪವತ್ತಾ ಸೋಳಸವತ್ಥುಕಾ ಕಙ್ಖಾ, ಸಾ ಏವ ಚ ಪುಬ್ಬನ್ತಾದಿವತ್ಥುಕಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ। ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸವತ್ಥುಕಾನಿ ಚ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ, ಬುದ್ಧಾದಿವತ್ಥುಕಾ ಚ ಕಙ್ಖಾ ತದೇಕಟ್ಠಾತಿ। ಧರೀಯನ್ತಿ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ। ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಯಂ ಯಂ ಭೂತಂ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿ ಯಥಾಭೂತಂ, ತತ್ಥ ಞಾಣನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಂ। ಸಮ್ಮಾ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಂ।
ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ಹೇತುಆದಿವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ಪಚ್ಚಯೋ। ತತೋ ಏವ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪಚ್ಚಯಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ। ಉಭೋಪೇತೇತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ಆಸವಾದಿವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಸಮ್ಭೂತಾವ, ತಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಉಭಯೇಪಿ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ। ಇತೀತಿ ಏವಂ। ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಗಹಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ। ವುತ್ತನಯೇನ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ।
ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಜಾನಾತಿ। ತಞ್ಚ ಞಾಣಂ ಅವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣತಾಯ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಂ। ತಂಸಮಙ್ಗಿನಾ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ವಿಯ ಅತೀತಾನಾಗತೇಸುಪಿ ನಯಂ ನೇನ್ತೇನ ತೇ ಸುಪರಿವಿದಿತಾ ಹೋನ್ತಿ।
ಅನಿಚ್ಚತಾ ಚ ನಾಮ ಉಪ್ಪತ್ತಿಮತೋ, ಉಪ್ಪಾದೋ ಚ ಪಚ್ಚಯವಸೇನಾತಿ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಸಿಜ್ಝಮಾನಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯತಂ ಸಾಧೇನ್ತೀ ಯಥಾವುತ್ತಕಙ್ಖಪ್ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ…ಪೇ॰… ಪಹೀಯತೀ’’ತಿ ಆಹ। ತತ್ಥ ತದನ್ವಯೇನಾತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅನುಗಮನೇನ। ಏತ್ಥಾತಿ ಯಥಾದಿಟ್ಠೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು। ದುಕ್ಖತೋ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಪವತ್ತನ್ತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಪ್ಪವತ್ತಂ। ತಞ್ಹಿ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಪವತ್ತಿತತ್ತಾ ಸಾತಿಸಯಂ ದುಕ್ಖಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಪವತ್ತನ್ತಿ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದಿವಸೇನ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾದಿವಸೇನ ಚ ಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ ಅಪರೇ। ‘‘ನಿಮಿತ್ತಂ, ಪವತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಸನ್ತಾನಸಞ್ಞಿತೇ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ನಾಮರೂಪೇ ಯಾಥಾವತೋ ಪವತ್ತಾ ಏಕಾವ ಪಞ್ಞಾ ಪರಿಯಾಯವಸೇನ ‘‘ಯಥಾಭೂತಞಾಣ’’ನ್ತಿಪಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿಪಿ ತತ್ಥ ಕಙ್ಖಾವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ‘‘ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಾ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾ ‘‘ರುಕ್ಖೋ ಪಾದಪೋ ತರೂ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಞ್ಚ ಯಥಾಭೂತಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ಪರಮತ್ಥತೋ ‘‘ಲದ್ಧಸ್ಸಾಸೋ ಲದ್ಧಪತಿಟ್ಠೋ’’ತಿ। ಅಪರಿಹೀನಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿಕೋ ವಿಪಸ್ಸಕೋ ಲೋಕಿಯಾಹಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಾಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಉತ್ತರಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಸುಗತಿಪರಾಯಣೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಯತಗತಿಕೋ’’ತಿ। ತತೋ ಏವ ಚೂಳಸೋತಾಪನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹಿ ಖೀಣಾಪಾಯದುಗ್ಗತಿವಿನಿಪಾತೋತಿ।
ಅಥ ವಾ ಲದ್ಧಸ್ಸಾಸೋ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಸಮಧಿಗಮೇನ। ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಹಿ ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ಸಭಾವಸರಸತೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಸಾಸನೇ ಧಮ್ಮುಪಸಂಹಿತಪಾಮೋಜ್ಜಪ್ಪಟಿಲಾಭೇನ ಲದ್ಧಸ್ಸಾಸೋ ಹೋತಿ। ಲದ್ಧಪತಿಟ್ಠೋ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿಸಮಧಿಗಮೇನ। ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪದಸ್ಸನೇನ ಹಿ ಪರಿಮದ್ದಿತದಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕೋ ವಿನಿದ್ಧತಅಹೇತುವಿಸಮಹೇತುವಾದೋ ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯೇಹೇವ ಧಮ್ಮಮತ್ತಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಸಾಸನೇ ‘‘ನಿಯತಗತಿಕೋ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚೂಳಸೋತಾಪನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಏವಂ ಮಹಾನಿಸಂಸಮೇತಂ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಂ, ತಸ್ಮಾ। ಸದಾತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ರತ್ತಿಞ್ಚೇವ ದಿವಾ ಚ। ಸಬ್ಬಸೋತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಹೇತುಆದಿಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ।
ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಏಕೂನವೀಸತಿಮಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ।