೨೦. ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೯೨. ಏವಂ ಮಗ್ಗಞ್ಚ ಅಮಗ್ಗಞ್ಚ ಞತ್ವಾ ಠಿತಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಅಯಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿನಿಮುತ್ತಾ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗೋ, ಅಯಂ ಓಭಾಸಾದಿಭೇದೋ ದಸವಿಧೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ ನ ಮಗ್ಗೋತಿ ಏವಂ ಮಗ್ಗಞ್ಚ ಅಮಗ್ಗಞ್ಚ ಯಾಥಾವತೋ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಠಿತಂ ಞಾಣಂ।
ಅತೀತಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನೇ ಧಮ್ಮೇ ಕಲಾಪತೋ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸನಂ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಂ, ಅಯಂ ಕಿರ ಜಮ್ಬುದೀಪವಾಸೀನಂ ಅಭಿಲಾಪೋ। ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೬೧; ೨.೧೧೩; ೩.೮೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೮೧) ನಯೇನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಯವಿಪಸ್ಸನಾ, ಅಯಂ ಕಿರ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪವಾಸೀನಂ ಅಭಿಲಾಪೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಸಙ್ಖಾತಾಯ ನಯವಿಪಸ್ಸನಾಯಾ’’ತಿ। ತಾವ-ಸದ್ದೋ ಕಮತ್ಥೋ, ತೇನ ಸಮ್ಮಸನಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಬಹುಭೇದತಂ ದೀಪೇತಿ। ಬಹುಭಾವತೋ ಹಿ ತೇಸಂ ಪಠಮಂ ನಯವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಯೋಗಾರಮ್ಭಂ ಅನುಸಾಸತಿ ‘‘ನಯವಿಪಸ್ಸನಾಯ ತಾವ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ’’ತಿ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೋದಕವಚನಂ। ತಸ್ಸಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯದಿ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ನಯವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆದಿತೋ ಯೋಗೋ ಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಇತರೋ ತಸ್ಸಾಯಂ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣುಪ್ಪಾದೋ, ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣೇ ಸತಿ ಓಭಾಸಾದಿಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಸಮ್ಭವೋ, ತತೋ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗವವತ್ಥಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಆದಿತೋವ ಆರಮ್ಭಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ನತ್ಥೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಠಮಂ ಆರದ್ಧಬ್ಬಾ’’ತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಪಠಮಂ ನಯವಿಪಸ್ಸನಾವ ಕಸ್ಮಾ ಆರದ್ಧಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಂ ಆದೀ’’ತಿ। ತಞ್ಹಿ ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವವತ್ಥಾನವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಸುಕರಂ ಸಮ್ಮಸನನ್ತಿ ಆದಿಭೂತಂ।
ತಸ್ಮಾತಿ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಂ ಆದಿ, ತಸ್ಮಾ। ಏತನ್ತಿ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಂ। ಅಪಿಚಾತಿಆದಿ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಸ್ಸೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆದಿಭಾವೇ ಉಪಚಯಹೇತುದಸ್ಸನಂ। ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಪರಿಯೋಸಾನಾ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ, ಅಸಮ್ಪತ್ತೇ ‘‘ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ ವತ್ತಮಾನಾಯಾ’’ತಿ। ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನೇ ತಾವ ಯೋಗೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ತಸ್ಸೇವ ಪಠಮಾರಮ್ಭೇ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಮಾ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಂ ನಾಮ ಏಕವಿಸುದ್ಧಿಯಮ್ಪಿ ನ ಅನ್ತೋಗಧಂ, ಏಕಚ್ಚೇ ಚ ತಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾವ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಾರಂ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ತಂ ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಏಕದೇಸೇನ, ಅನವಸೇಸತೋ ಚ ದಸ್ಸಿತಂ। ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಾನಂ ಮನಸಿಕಾರಸುಕರತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆದಿಭಾವೇನ ಠಪಿತಂ। ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಚ ಓಭಾಸಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣಸಮ್ಭವೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಂ ಸಮ್ಪಾದೇತುಕಾಮೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಯಂ ವಿಚಾರೋ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
೬೯೩. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾನನ್ತರಭಾವೇ, ತಾಸು ವಾ ಪರಿಞ್ಞಾಸು। ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ ಸರೂಪತೋ, ಕಿಚ್ಚತೋ, ಭೂಮಿತೋ ಚ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ। ಲೋಕುತ್ತರಾಪಿ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಸಚ್ಚದ್ವಯೇ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ತಿವಿಧಾಪಿ ಪರಿಞ್ಞಾ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ಲೋಕಿಯಪರಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಲಕ್ಖಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣತೋ ಞೇಯ್ಯಅಭಿಮುಖಾ ಪಞ್ಞಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾ। ಞಾತಟ್ಠೇತಿ ಞಾತಭಾವನಿಮಿತ್ತಂ। ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಜಾನನಹೇತು ‘‘ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಜಾನನಪಞ್ಞಾ। ತೀರಣಟ್ಠೇತಿ ಸಮ್ಮಸನಭಾವಹೇತು। ಪಹಾನಪಞ್ಞಾತಿ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಪಜಹನಪಞ್ಞಾ। ವೇದಯಿತಾದಿಲಕ್ಖಣವಿಧುರತಾಯ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ ಪಚ್ಚತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತಂ। ತೇಸಂಯೇವ ಪಚ್ಚತ್ತಲಕ್ಖಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಗಹಿತಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ। ಯಥಾ ಪಥವೀಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದಿಲಕ್ಖಣಾನಿ ತೀಸುಪಿ ಖಣೇಸು ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಾನಿ ಪಟಿನಿಯತರೂಪತಾಯ ಸಭಾವಸಿದ್ಧಾನೇವ ಹುತ್ವಾ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ನ ಏವಮನಿಚ್ಚತಾದಿಲಕ್ಖಣಾನಿ। ತಾನಿ ಪನ ಭಙ್ಗುದಯಬ್ಬಯಪೀಳಾವಸವತ್ತನಾಕಾರಮುಖೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ಸಮಾರೋಪಿತರೂಪಾನಿ ವಿಯ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಲೋಕಿಯಪರಿಞ್ಞಾನಂಯೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಿಕವಿಪಸ್ಸನಾವ ‘‘ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ।
ಸಙ್ಖಾರಪಟಿಚ್ಛೇದತೋತಿ ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನತೋ, ಯಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಖನ್ಧಾದೀನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಭೂಮಿಭಾವತೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಖನ್ಧಾದಿವಿಚಾರೋ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಚ್ಛೇದೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಸ್ಸೇವ ಆಧಿಪಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಪಞ್ಞಾನಂ ತೀರಣಪಹಾನಾಸಮತ್ಥತಂ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ ಭೂಮಿ ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಯ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಲಕ್ಖಣಸನ್ತೀರಣತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏತಸ್ಮಿಂ…ಪೇ॰… ಆಧಿಪಚ್ಚ’’ನ್ತಿ। ಕಾಮಂ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಮ್ಪಿ ಕಞ್ಚಿ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಂ ಪಜಹತಿ, ತಸ್ಸ ಪನ ಅಥಾಮಗತತ್ತಾ ನ ಸಾತಿಸಯಂ ಪಹಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಉಪರಿ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯ ಭೂಮೀ’’ತಿ। ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋತಿ ಅನಿಚ್ಚಾಕಾರತೋ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ। ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞನ್ತಿ ‘‘ತೇ ನಿಚ್ಚಾ ಸಸ್ಸತಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಂ ಮಿಚ್ಛಾಸಞ್ಞಂ। ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ದಿಟ್ಠಿಚಿತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏಸೇವ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ। ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಸಮ್ಭೂತಾಯ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಜನವಸೇನ ಪಸ್ಸನ್ತೋ। ನನ್ದಿನ್ತಿ ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಂ। ವಿರಜ್ಜನ್ತೋತಿ ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಿರಜ್ಜನವಸೇನ ಯಥಾ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ರಾಗೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ। ತಥಾಭೂತೋ ಹಿ ರಾಗಂ ಪಜಹತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನಿರೋಧೇನ್ತೋತಿ ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಯಥಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿಯೇವ, ನ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಏವಂ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೋ। ತಥಾಭೂತೋ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಮುದಯಂ ಪಜಹತಿ ನಾಮ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಪಾದನತೋ। ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತೋತಿ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಯಥಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ನ ಪುನ ಆದಿಯನ್ತಿ, ಏವಂ ವೋಸ್ಸಜ್ಜನ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಆದಾನಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿ, ನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಾ ಗಹಣಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾಧಿತತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಪಾದಿತತ್ತಾ। ಇತರಾತಿ ತೀರಣಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ। ಏವಂ ಪರಿಞ್ಞಾ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಪರಿಞ್ಞಾಕ್ಕಮವಸೇನಪಿ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಾನನ್ತರಂ ‘‘ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನೇ ಯೋಗೋ ಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಯ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ತಂ ನಿಗಮವಸೇನ ಪಚ್ಚಾಹರನ್ತೋ ‘‘ತೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ, ತಂ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ।
೬೯೪. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನೇ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೇ, ತಸ್ಸ ವಾ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಸ್ಸ ಆದಿಭಾವೇ। ಅಯಂ ಪಾಳೀತಿ ದಸ್ಸಿಯಮಾನಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪಾಳಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವವತ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇ ಧಮ್ಮೇ ವವತ್ಥಾನೇ ಸಮ್ಮಸನೇತಿ ಚ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪನ್ತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ವವತ್ಥಪೇತೀತಿಆದೀನಿ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಪರತೋ ವಣ್ಣಿಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥೇವ ನೇಸಂ ಅತ್ಥಂ ವಿಭಾವಯಿಸ್ಸಾಮ।
ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ ಪನ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ಏತ್ಥ ಹಿ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಮನಸಿಕಾರಸುಖತ್ಥಂ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಂ ತಾವ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗಮುಖೇನ ಗಹಿತಾ, ತೇ ಪನ ಖನ್ಧಾ ಯಸ್ಮಾ ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಧಮ್ಮವಸೇನ ವಿಭಾಗಂ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತದನನ್ತರಂ ದ್ವಾರಛಕ್ಕಾದಿವಸೇನ ದಸ ಛಕ್ಕಾ ಗಹಿತಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಲಕ್ಖಣೇಸು ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ದುಕ್ಖವಿಭಾಗಂ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ವಿಭಾವನಾಯ ಛ ಧಾತುಯೋ ಗಹಿತಾ। ತತೋ ಯೇಸು ಕಸಿಣೇಸು ಇತೋ ಬಾಹಿರಕಾನಂ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋ, ತಾನಿ ಇಮೇಸಂ ಝಾನಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರಮತ್ತಾನೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ದಸ ಕಸಿಣಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ। ತತೋ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪರಿವಾರಭಾವೇನ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರವಸೇನ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಗಹಿತಾ। ಪುಬ್ಬೇ ಖನ್ಧವಸೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಗಹಿತಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರನಯೇನ, ವಿತ್ಥಾರನಯೇನ ಚ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ, ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ಚ ಗಹಿತಾ। ತೇಸು ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸತಿಪಿ ಸುಞ್ಞನಿರೀಹಅಬ್ಯಾಪಾರಭಾವೇ ಧಮ್ಮಸಭಾವತೋ ಆಧಿಪಚ್ಚವಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನತ್ಥಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ। ಏವಂ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನಾಪಿಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಭೂಮಿತ್ತಯಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ತಿವಿಧಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತಿಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ ಗಹಿತಾ।
ಏತ್ತಾವತಾ ನಿಮಿತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕಾಮಭವಾದಯೋ ನವ ಭವಾ ಗಹಿತಾ। ಏತ್ತಕೇ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯವಿಸೇಸೇ ಪವತ್ತಮನಸಿಕಾರಕೋಸಲ್ಲೇನ ಸಣ್ಹಸುಖುಮೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮೇಸು ಮನಸಿಕಾರೋ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಝಾನಪ್ಪಮಞ್ಞಾರುಪ್ಪಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ। ತತ್ಥ ಝಾನಾನಿ ನಾಮ ವುತ್ತಾವಸೇಸಾರಮ್ಮಣಾನಿ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಿ। ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಿಭಾಗತೋ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ। ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಮನಸಿಕಾರೋ ಹಿ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ ಸುಖೇನ, ಸುಟ್ಠುತರಞ್ಚ ವಿಭಾವೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಛತೋ ಗಹಿತೋ। ಏವಮೇತೇ ಸಮ್ಮಸನೀಯಭಾವೇನ ಗಹಿತಾ
ತತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚತೋ ವವತ್ಥಪೇತೀತಿಆದಿಕೋ ಪಠಮೋ ಲಕ್ಖಣವವತ್ಥಾಪನವಾರೋ। ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನಾತಿಆದಿಕೋ ದುತಿಯೋ ಹೇತುವಾರೋ ಲಕ್ಖಣಾನಂ ಹೇತುಕಿತ್ತನತೋ। ಅನಿಚ್ಚಂ ಸಙ್ಖತನ್ತಿಆದಿಕೋ ಪನ ಹೇತುಪತಿಟ್ಠಾಪನವಾರೋ ಖಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಹಿ ಖಯಸಭಾವತೋ ಯಸ್ಮಾ ರೂಪಂ ಖಯಸಭಾವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಖಯಂ ವಯಂ ಭೇದಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಭಾಯಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ಯಸ್ಮಾ ರೂಪಂ ಪಭಙ್ಗುರತಾಯ ಭಯಾನಕಂ, ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಖನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ, ತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩೦.೧೫, ೪೫, ೪೬, ೭೬, ೮೫; ೨.೪.೧೪; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೧೦)। ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಸಾರಕಭಾವತೋ, ಅತ್ತಸಾರವಿರಹತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತಿಯವಾರೇ ಪನ ‘‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಹೇತುಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಂ ‘‘ಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭೂಯ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತಂ, ಅನುರೂಪೇ ಚ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಚ್ಚ, ನ ವಿನಾ ತೇಹಿ ಸಮಂ, ಸಮ್ಮಾ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಮಾ ಖಯವಯವಿರಾಗನಿರೋಧಧಮ್ಮನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಅನಿರುಜ್ಝನಕಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ಜಾತಂ ಭೂತಂ ಸಙ್ಖತಂ ಪಲೋಕಧಮ್ಮಂ, ತಂ ವತ ಮಾ ಪಲುಜ್ಜೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩೭೯)। ಏತೇನ ಅನಿಚ್ಚಾ ಪಥವೀಧಾತು ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ತದಞ್ಞಂ ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬತ್ತಂ ವಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಧಮ್ಮೇಸುಪಿ।
ಇದಾನಿ ಅನ್ವಯತೋ, ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಚ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಿಚ್ಚತಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಂ ‘‘ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಸ್ಸೇವ ಚೇತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತೇ ಸೇಸಲಕ್ಖಣದ್ವಯಸ್ಸಪಿ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಸಿದ್ಧಿತೋ।
ಇಮಿನಾ ಪೇಯ್ಯಾಲೇನ ಇಮೇ ಧಮ್ಮರಾಸಯೋ ಸಂಖಿತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಇದಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೩; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೪೬) ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರೂಪಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಆಗತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೮) ಪನ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಂ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಚಕ್ಖು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ತಥಾದಸ್ಸನೇ ಕಾರಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ।
ಕಸ್ಮಾ ‘‘ವುತ್ತಂ ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಂ ತತ್ಥ…ಪೇ॰… ಸಂಖಿತ್ತ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ತನ್ತಿ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ಏತ್ಥಾತಿ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಿದ್ದೇಸೇ। ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಯೇ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ಆಗತಾ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಏತ್ಥಾತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯೇ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ। ಯಸ್ಸಾತಿ ಯೋಗಿನೋ। ತೇಸು ತೇನ ಸಮ್ಮಸನಂ ಆರಭಿತಬ್ಬಂ ಯಥಾಪಾಕಟಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಕತ್ವಾ। ಪಚ್ಛಾ ಪನ ಅನುಪಟ್ಠಹನ್ತೇಪಿ ಉಪಾಯೇನ ಉಪಟ್ಠಹಾಪೇತ್ವಾ ಅನವಸೇಸತೋವ ಸಮ್ಮಸಿತಬ್ಬಾ।
೬೯೫. ‘‘ಅತೀತಂ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಸಮ್ಮಸನಸ್ಸ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗಾ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಾದಸಹಿ ಓಕಾಸೇಹೀ’’ತಿ। ವವತ್ಥಾಪನಂ ನಾಮ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ। ಅನಿಚ್ಚತೋ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಸಮ್ಮಸತೀ’’ತಿ।
ಕಥನ್ತಿ ಸಮ್ಮಸನಾಕಾರೋ ಪುಚ್ಛಿತೋತಿ ತಂ ಪರತೋ ಇಧೇವ ಪಾಳಿಯಂ ದುತಿಯವಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ। ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಹೀ-ತಿ ಹೇತುಅತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಯಸ್ಮಾ ‘‘ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಸಮ್ಮಸತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
ಏವಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖೇಪೋಯೇವಾತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅತೀತೇತಿ ಅತೀತೇ ಭವೇ। ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಹಿ ಇದಂ ಸಮ್ಮಸನವಿಧಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ಭವವಸೇನ ಅದ್ಧಾಭೇದೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಯಿಮಂ ಭವಂ ಸಮ್ಪತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಂ ಅತೀತಭವೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ರೂಪಂ, ತಂ ಅತೀತೇಯೇವ ಭವೇ ಖೀಣಂ, ತತೋ ನ ಇಮಂ ಭವಂ ಸಮ್ಪತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನ ಖಯಸಭಾವತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಮಸತೀತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಯಂ ಅನಾಗತನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ।
ಯಂ
ಇದಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪೀತಿ ಇದಂ ಅತೀತಾದಿಭೇದಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಸಮ್ಮಸನತೋ ಸಬ್ಬಂ ಏಕಾದಸವಿಧಮ್ಪಿ ಸಮ್ಮಸನಂ ಏಕಂ ಸಮ್ಮಸನಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಸಮ್ಮಸನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ।
ತನ್ತಿ ತಂ ಏಕಾದಸವಿಧಮ್ಪಿ ರೂಪಂ। ಸಪ್ಪಟಿಭಯತಾಯಾತಿ ಭಯಾನಕತಾಯ। ಭಯಾವಹಂ ಹೋತೀತಿ ಅಪ್ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ಸೀಹೋಪಮಸುತ್ತೇ ದೇವಾನಂ ವಿಯಾತಿ ಸೀಹೋಪಮಸುತ್ತೇ ದೇಸಿಯಮಾನೇ ದೇವಾನಂ ವಿಯ। ತತ್ಥ ಹಿ –
‘‘ಯದಾ ತಥಾಗತೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ…ಪೇ॰… ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ‘ಇತಿ ರೂಪಂ, ಇತಿ ರೂಪಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ, ಇತಿ ರೂಪಸ್ಸ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋ। ಇತಿ ವೇದನಾ… ಇತಿ ಸಞ್ಞಾ… ಇತಿ ಸಙ್ಖಾರಾ… ಇತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಇತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ, ಇತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋ’ತಿ। ಯೇಪಿ ತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇವಾ ದೀಘಾಯುಕಾ ವಣ್ಣವನ್ತೋ ಸುಖಬಹುಲಾ ಉಚ್ಚೇಸು ವಿಮಾನೇಸು ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾ, ತೇಪಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಭಯಂ ಸಂವೇಗಂ ಸನ್ತಾಸಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ ‘ಅನಿಚ್ಚಾವ ಕಿರ ಭೋ ಮಯಂ ಸಮಾನಾ ನಿಚ್ಚಮ್ಹಾತಿ ಅಮಞ್ಞಿಮ್ಹ, ಅದ್ಧುವಾವ…ಪೇ॰… ಅಸಸ್ಸತಾವ ಕಿರ ಭೋ ಮಯಂ ಸಮಾನಾ ಸಸ್ಸತಮ್ಹಾತಿ ಅಮಞ್ಞಿಮ್ಹ, ಮಯಮ್ಪಿ ಕಿರ ಭೋ ಅನಿಚ್ಚಾ ಅದ್ಧುವಾ ಅಸಸ್ಸತಾ ಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾ’’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೭೮; ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೩೩) –
ಏವಂ ದೇವಾನಂ ಭಯುಪ್ಪತ್ತಿ ಆಗತಾ।
ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ, ತದೇಕದೇಸೋ ವಾ ಅತ್ತವಾದೀಹಿ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪೀಯತಿ, ತಞ್ಚ ಏಕನ್ತತೋ ಅನಿಚ್ಚಂ, ದುಕ್ಖಞ್ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಞ್ಹಿ ಅನಿಚ್ಚಂ, ತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತೀಸು ದುಕ್ಖತಾಸು ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾವ ಬ್ಯಾಪಿನೀ, ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ, ತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಚ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚತಂ ವಾ ಉದಯಬ್ಬಯಪಟಿಪೀಳನಂ ವಾ’’ತಿ। ಅತ್ತಾ ಅಭವಿಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಕಾರಕೋ ವೇದಕೋ ಸಯಂವಸೀ’’ತಿ ಏವಂಭೂತೋ ಅತ್ತಾ ಅಭವಿಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ರೂಪಸ್ಸ ಆಬಾಧಾಯ ಸಂವತ್ತನಂ ಅಯುಜ್ಜಮಾನಕಂ ಸಿಯಾ। ಯಥಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ಅಭೇದತೋ ತಿವಿಧಂ ಸಮ್ಮಸನಂ, ಭೇದತೋ ತೇತ್ತಿಂಸವಿಧಂ, ಏವಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸುಪೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ‘‘ಏಸ ನಯೋ’’ತಿ
೬೯೬. ನಿಯಮತೋ ಸಙ್ಖತಾದಿಭೇದಂ ಹೋತೀತಿ ಏಕಂಸೇನ ಸಙ್ಖತತಾದಿವಿಸೇಸವನ್ತಂ ಹೋತಿ ಅಸಙ್ಖತಾದಿಸಭಾವೇ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಸ್ಸ। ಪರಿಯಾಯದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ವೇವಚನದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ತಂ ಪನ ‘‘ಖಯಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ನ ಪುರಿಮಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ। ನ ಹಿ ‘‘ನಾನಾಕಾರೇಹಿ ವಾ’’ತಿ ವಿಕಪ್ಪನ್ತರಂ ಗಹಿತಂ। ಮನಸಿಕಾರಪ್ಪವತ್ತೀದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ಉಪಬ್ರೂಹನಮನಸಿಕಾರಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ।
ಚತ್ತಾರೀಸಾಕಾರಅನುಪಸ್ಸನಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೯೭. ಸೋತಿ ಯೋಗಾವಚರೋ। ತಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಭೇದಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಸಮ್ಮಸನಸ್ಸ। ಥಿರಭಾವತ್ಥಾಯಾತಿ ದಳ್ಹಭಾವತ್ಥಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಆಕಾರಸ್ಸ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮನಸಿಕಾರೋ ವಿಯ ಬಹುಲೀಕಾರಭಾವತೋ। ಯಂ ತಂ ಭಗವತಾ ಏತಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಮ್ಮಸನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅನುಲೋಮಿಕನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಅನುಕೂಲಂ। ಖನ್ತಿನ್ತಿ ಞಾಣಖನ್ತಿಂ। ಞಾಣಞ್ಹಿ ವಿಸಯಸಭಾವಂ ಓಗಾಹೇತ್ವಾ ವವತ್ಥಾನೇ ಖಮತಿ ಸಹತೀತಿ ಖನ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ। ಸೋ ಹಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಸಮ್ಮತ್ತಞ್ಚೇವ ಅನಿವತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಯ ನಿಯಾಮೋ ಚಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಆದಿನಾ ನಯೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ದುಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅನುಲೋಮಿಕಂ ಖನ್ತಿಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಖನ್ಧಾನಂ ನಿರೋಧೋ ಸುಖಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೩೮) ಏವಮಾದಿಕೋ ಪಾಠಸೇಸೋ ರೋಗಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಯೋಜನಾವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ಖನ್ಧಾನಂ ನಿರೋಧೋ ನಿಚ್ಚಂ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ದುಕ್ಖರೋಗತಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖೋ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸುಖಾರೋಗ್ಯಾದಿಭಾವೋ ‘‘ಆದಿನಾ ನಯೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನಯಗ್ಗಹಣೇನ ದೀಪಿತೋತಿ। ಅವಸೇಸೋ ಸಬ್ಬೋ ಪಾಠೋ ಪಕಾಸಿತೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ।
ಕಾಮಞ್ಚೇತಂ ‘‘ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ ವಿಭಜನ್ತೇನ…ಪೇ॰… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ, ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪನ ಕತಪರಿಚಯಸ್ಸೇವ ಕಿಚ್ಚಾವಹಂ ಹೋತೀತಿ ಇಧಾಪಿ ವುತ್ತನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಸ್ಸಾಪೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಸ್ಸೇವ, ಅಥ ಖೋ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಚತ್ತಾಲೀಸಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಮ್ಮಸನಸ್ಸಪಿ। ತಞ್ಹಿ ಅನುಲೋಮಿಕಖನ್ತಿಪಟಿಲಾಭಾಯ, ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮೋಕ್ಕಮನಾಯ ಚ ಸಂವತ್ತನತೋ ಏಕಂಸತೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –
‘‘ಸೋ ವತ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಕಞ್ಚಿ ಸಙ್ಖಾರಂ ನಿಚ್ಚತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅನುಲೋಮಿಕಾಯ ಖನ್ತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಅನುಲೋಮಿಕಾಯ ಖನ್ತಿಯಾ
ಆದಿ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೋ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ‘‘ಸೋ ವತ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಕಞ್ಚಿ ಸಙ್ಖಾರಂ ಸುಖತೋ, ದುಕ್ಖತೋ, ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಅತ್ತತೋ, ಅನತ್ತತೋ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೩.೩೬) ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬೋ।
೬೯೮. ಏಕೇಕಂ ಖನ್ಧಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಮ್ಮಸನಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಮ್ಮಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಸ್ಸ ಪನ ಸಮ್ಮಸನಸ್ಸ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಸಾಧಾರಣತಾಯ ‘‘ಏಕೇಕಂ ಖನ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅನಚ್ಚನ್ತಿಕತಾಯಾತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಿಕತಾಭಾವತೋ, ಅಸಸ್ಸತತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಸ್ಸತಞ್ಹಿ ಅಚ್ಚನ್ತಿಕಂ ಪರಾಯ ಕೋಟಿಯಾ ಅಭಾವತೋ। ಆದಿಅನ್ತವನ್ತತಾಯಾತಿ ಪುಬ್ಬಾಪರಕೋಟಿವನ್ತತಾಯ, ಉದಯಬ್ಬಯಧಮ್ಮತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನಿಚ್ಚತೋ ಸಮ್ಮಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ।
ಅನಿಚ್ಚತೋತಿ ಚ ಅದ್ಧುವತೋ। ಏತಞ್ಹಿ ನ ನಿಚ್ಚಂ, ಖಣಿಕತಾಯ ಅಸದಾಭಾವಿತಾಯ ವಾ ನ ಇಚ್ಚಂ ನ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಂ। ಉಪ್ಪಾದವಯಪಟಿಪೀಳನತಾಯಾತಿ ಉಪ್ಪಾದೇನ, ವಯೇನ ಚ ಪತಿ ಪತಿ ಖಣೇ ಖಣೇ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ವಿಬಾಧನಸಭಾವತ್ತಾ, ತೇಹಿ ವಾ ಸಯಮೇವ ವಿಬಾಧೇತಬ್ಬತ್ತಾ। ಉದಯಬ್ಬಯವನ್ತೋ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಅಭಿಣ್ಹಂ ತೇಹಿ ಪಟಿಪೀಳಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ, ಯಾ ಪೀಳನಾ ‘‘ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ದುಕ್ಖವತ್ಥುತಾಯಾತಿ ಪಚ್ಚಯಯಾಪನೀಯತಾಯಾತಿ ಯಥಾರಹಂ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಯಾಪೇತಬ್ಬತಾಯ। ರೋಗಮೂಲತಾಯಾತಿ ಮೂಲಬ್ಯಾಧಿ ವಿಯ ಅನುಬನ್ಧಬ್ಯಾಧೀನಂ ಮೂಲಭಾವತೋ, ಪದದ್ವಯೇನಾಪಿ ಯಾಪ್ಯರೋಗಸದಿಸತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಾಪ್ಯಬ್ಯಾಧಿ ಹಿ ರೋಗೋ ಇತರೋ ಆಬಾಧೋತಿ। ದುಕ್ಖತಾಸೂಲಯೋಗಿತಾಯಾತಿ ತಿವಿಧದುಕ್ಖತಾಸಙ್ಖಾತೇನ ರುಜ್ಜನೇನ ಯುಜ್ಜತಾಯ। ಕಿಲೇಸಾಸುಚಿಪಗ್ಘರಣತಾಯಾತಿ ಯಥಾರಹಮಾರಮ್ಮಣವಸೇನ, ಸಮನ್ನಾಗಮವಸೇನ ಚ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಾಸುಚಿವಿಸ್ಸನ್ದನತೋ। ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭವತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉದ್ಧುಮಾತತಾ।
ಅನ್ತೋತುದನತಾಯಾತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ತುದನತೋ। ದುಕ್ಖವೇದನಾದಯೋ ವಿಯ ಹಿ ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರಗತಾ ಏವ ಉದಯಬ್ಬಯವಸೇನ ತುದನ್ತಿ। ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಣ್ಡಾಸೇನ ವಿನಾ ನೀಹರಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ದುನ್ನೀಹರಣೀಯತಾ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸದಳ್ಹಭಾವತೋ। ಅಘನ್ತಿ ಪಾಪಂ ವಿಯ ಅರಿಯಜನೇಹಿ ‘‘ವಿಗರಹ…ಪೇ॰… ಅಘತೋ’’ತಿ। ಅಸೇರಿಭಾವಜನಕತಾಯಾತಿ ಪರವಸತಾಜನನತೋ। ಯಥಾ ಗಿಲಾನೋ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸಂವೇಸನವುಟ್ಠಾಪನಾದಿನಾ ಪರಪಟಿಬದ್ಧಸರೀರವುತ್ತಿಕೋ ಅಸೇರೀ, ಏವಮೇತೇಪಿ ಅಸೇರಿಭಾವಜನಕಾ। ಅವಸತಾಯಾತಿ ಅವಸವತ್ತನತೋ। ಯಥಾ ಪರೋಸತನ್ತೋ ಪುರಿಸೋ ಪರಸ್ಸ ವಸಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಸುಭಸುಖಾದಿಭಾವೇನ ವಸೇ ವತ್ತೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತೋ। ಅವಿಧೇಯ್ಯತಾಯಾತಿ ‘‘ಮಾ ಜೀರಥ, ಮಾ ಮೀಯಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಧಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತೋ। ಪಲುಜ್ಜನತಾಯಾತಿ ಬ್ಯಾಧಿಆದೀಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಛಿಜ್ಜನತೋ ವಿನಸ್ಸನತೋ। ತೇಹಿ ಏವ ವಾ ಆಬ್ಯಸನತೋ। ಬ್ಯಸನತ್ಥೋ ಹಿ ಲೋಕಸದ್ದೋ, ಪಸದ್ದೋ ಭುಸತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಬ್ಯಾಧಿಆದೀಹಿ ಚ ಖನ್ಧಾನಂ ಬ್ಯಸನನ್ತಿ। ಬ್ಯಸನಾವಹಭಾವೇನ ಏತೀತಿ ಈತಿ, ಆಗನ್ತುಕಾನಂ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖಿಯಾನಂ ಬ್ಯಸನಹೇತೂನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಖನ್ಧಾ ಚ ಏದಿಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅನೇಕಬ್ಯಸನಾವಹತಾಯ ಈತಿತೋ’’ತಿ।
ಉಪದ್ದವತೀತಿ ಉಪದ್ದವೋ, ಅನತ್ಥಂ ಜನೇನ್ತೋ ಅಭಿಭವತಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ರಾಜದಣ್ಡಾದೀನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಖನ್ಧಾ ಚ ಏದಿಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅವಿದಿತಾನಂ…ಪೇ॰… ಉಪದ್ದವತೋ’’ತಿ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಭಯಾವಹತೋ, ಅಭಯಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಚ ಖನ್ಧಾ ಭಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಭಯಾನಂ…ಪೇ॰… ಭಯತೋ’’ತಿ। ಬಹಿದ್ಧಾ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದೀಹಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ರಾಗಾದೀಹಿ ಅನತ್ಥೇಹಿ ಉಪಸಜ್ಜನಟ್ಠೇನ, ಉಪಸಗ್ಗಸದಿಸತಾಯ ಉಪಸಗ್ಗೋತಿ ಚ ದೇವತೂಪಸಂಹಾರವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಬ್ಯಾಧಿಆದಿಅನತ್ಥೋ। ಸೋ ಅತ್ಥಕಾಮೇನ ಮುಹುತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನೇಕೇಹಿ…ಪೇ॰… ಉಪಸಗ್ಗತೋ’’ತಿ। ದೋಸೂಪಸಟ್ಠತಾಯಾತಿ ಆರಮ್ಮಣತೋ, ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಚ ರಾಗಾದಿದೋಸೇಹಿ ಉಪೇತತಾಯ। ಲೋಕಧಮ್ಮಾ ಲಾಭಾದಿಹೇತುಕಾ ಅನುನಯಪಟಿಘಾ, ತೇಹಿ, ಬ್ಯಾಧಿಆದೀಹಿ ಚ ಅನವಟ್ಠಿತತಾ ಪಚಲಿತತಾ।
ಉಪಕ್ಕಮೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ, ಪರಸ್ಸ ವಾ ಪಯೋಗೇನ। ಸರಸೇನಾತಿ ಸಭಾವೇನ। ಪಭಙ್ಗುಪಗಮನಸೀಲತಾ ಭಿದುರತಾ। ಸಬ್ಬಾವತ್ಥನಿಪಾತಿತಾಯಾತಿ ರುಕ್ಖಫಲಂ ವಿಯ ಅತಿತರುಣಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಬ್ಬಾಸು ಅವತ್ಥಾಸು ನಿಪತನಸೀಲತಾಯ। ಅನಿಪತಸ್ಸಪಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಸಾರತಾಯ ಥಿರಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವತಾಯ। ಥಿರಞ್ಹಿ ಧುವಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತಾಯಿತುಂ ರಕ್ಖಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ನ ತಾಯನೋತಿ ಅತಾಯನೋ, ತಬ್ಭಾವೋ ಅತಾಯನತಾ। ತಾಣಾಸೀಸಾಯ ಉಪಗತಸ್ಸ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಖೇಮತಾ। ದುಕ್ಖಭೀತಿಯಾ ಉಪಲೀಯನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅಲ್ಲೀಯಿತುಂ। ದುಕ್ಖನಿವತ್ತನಂ ಲೇಣಕಿಚ್ಚಂ। ಜಾತಿಆದಿಭಯಾನಂ ಹಿಂಸನಂ ವಿಧಮನಂ ಭಯಸಾರಕತ್ತಂ। ಯಥಾಪರಿಕಪ್ಪಿತೇಹೀತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಹಿ ಬಾಲೇಹಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಪ್ಪಕಾರೇಹಿ। ರಿತ್ತತಾಯಾತಿ ವಿವಿತ್ತತಾಯ, ವಿರಹಿತತಾಯಾತಿ ರಿತ್ತತಾ। ಸಾ ಏವ ಚ ತುಚ್ಛತಾತಿ ಆಹ ‘‘ರಿತ್ತತಾಯೇವ ತುಚ್ಛತೋ’’ತಿ। ಅಪ್ಪಕತ್ತಾತಿ ಪರಿತ್ತತ್ತಾ, ಲಾಮಕತ್ತಾ ವಾ। ಧುವಸಾರಾಭಾವಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತಸಾರಾಭಾವಂ ರಿತ್ತಪದೇನ ವತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಮತ್ತಸಾರಾಭಾವಮೇವ ಸುಞ್ಞಪದೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಾಮಿ…ಪೇ॰… ಸುಞ್ಞತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಕೇನಚಿ ಸಾಮಿಆದಿಲಕ್ಖಣೇನ ಅತ್ತನಾ ಸುಞ್ಞಾ ಏತೇ, ಏವಂ ಸಯಮ್ಪಿ ಅತಂಸಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಯಞ್ಚ…ಪೇ॰… ಅನತ್ತತೋ’’ತಿ। ನ ಅತ್ತಾತಿ ಹಿ ಅನತ್ತಾತಿ।
ಪವತ್ತಿದುಕ್ಖತಾಯಾತಿ ಭವಪವತ್ತಿದುಕ್ಖಭಾವತೋ। ಭವಪವತ್ತಿ ಚ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಆಕಾರೇನ ಪವತ್ತನಮೇವ, ಸೋ ಚ ಆದೀನವೋ। ಯಥಾಹ ‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ। ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಆದೀನವೋ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಆದೀನವತಾಯಾ’’ತಿ। ಆದೀನನ್ತಿ ಭಾವನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ ಯಥಾ ‘‘ಏಕಮನ್ತ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೬೫), ಅತಿವಿಯ ಕಪಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭುಸತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಆ-ಕಾರೋ। ಯಥಾ ವಿ-ಸದ್ದೋ, ಏವಮಿಧಾಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವೇಧಾ ಪರಿಣಾಮಪಕತಿತಾಯ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮತೋ’’ತಿ। ವಿಪರಿಣಾಮೋ ಚ ವಿಪರೀತಸಭಾವಾಪತ್ತಿ। ದುಬ್ಬಲತಾಯಾತಿ ಸರಸಭಿದುರತಾಯ ಬಲಾಭಾವತೋ। ದುಬ್ಬಲಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಮುದುಕಮ್ಮಞ್ಞಾಭಾವೇನ ದುಪ್ಪಧಂಸಿಯಾ। ಇಮೇ ಪನ ಸುಪಧಂಸಿಯಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಫೇಗ್ಗು ವಿಯ ಸುಖಭಞ್ಜನೀಯತಾಯ ಚಾ’’ತಿ। ಅಘಸ್ಸ ಪಾಪಸ್ಸ ಹೇತುತಾ ಅಘಹೇತುತಾ। ಖನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧಮೇವ ಹಿ ಸಬ್ಬಂ ಕಿಬ್ಬಿಸನ್ತಿ। ಇಮೇ ರೂಪಾದಯೋ ಸುಖಹೇತು, ನ ದುಕ್ಖಹೇತೂತಿ ಜನಿತವಿಸ್ಸಾಸಾನಂ ಹನನಸೀಲತಾಯ, ಖನ್ಧೇಸು ಹಿ ‘‘ಏತಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಗಾಹವಸೇನ ಸತ್ತಾ ಬ್ಯಸನಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ವಿಸ್ಸಾಸಂ ವಾ ಹನನ್ತೀತಿ ವಿಸ್ಸಾಸಘಾತಿನೋ, ತಬ್ಭಾವತೋ।
ವಿಗತಭವತಾಯಾತಿ ಅಪಗತವಡ್ಢಿತಾಯ। ವಿಭವತಣ್ಹಾ, ವಿಭವದಿಟ್ಠಿ ಚ ವಿಭವೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ತತೋ ವಿಭವತೋ, ಪಿತುಸದಿಸಸ್ಸ ವಾ ಸಭಾವಹೇತುನೋ ವಿಭವತೋ ವಿನಾಸತೋ ಸಮ್ಭೂತತಾಯ। ಆಸವಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಆಸವಪದಟ್ಠಾನತಾ। ಬೀಜಾದಿಕೋ ಅಸಾಧಾರಣೋ ಹೇತು, ಭೂತಸಲಿಲಾದಿಕೋ ಸಾಧಾರಣೋ ಪಚ್ಚಯೋ। ಏಸ ನಯೋ ಅಜ್ಝತ್ತೇಪಿ। ತೇಹಿ ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭೂಯ ಕತೋ ಸಙ್ಖತೋ। ಮಚ್ಚುಮಾರಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ, ಕಿಲೇಸಮಾರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಸಂವಡ್ಢನತೋ ಆಮಿಸಭೂತತಾ, ಖನ್ಧಾಪಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಆಮಿಸಭೂತಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಸಂವಡ್ಢನತೋ, ತದನ್ತೋಗಧಾ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾ। ದೇವಪುತ್ತಮಾರಸ್ಸ ಪನ ‘‘ಮಮೇತ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಮಾನವಸೇನ ಆಮಿಸಭಾವೋತಿ ಖನ್ಧಾದಿಮಾರಾನಮ್ಪಿ ಇಮೇಸಂ ಯಥಾರಹಂ ಆಮಿಸಭೂತತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೭೩; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೩೩) ವಿಯ ಪಕತಿಅತ್ಥೋ ‘‘ಜಾತಿಜರಾಬ್ಯಾಧಿಮರಣಪಕತಿತಾಯ, ಸೋಕಪರಿದೇವಉಪಾಯಾಸಹೇತುತಾಯಾ’’ತಿ। ಸಂಕಿಲೇಸತ್ತಯಗ್ಗಹಣೇನ ತದೇಕಟ್ಠಾನಂ ದಸನ್ನಂ ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತದಾರಮ್ಮಣಾಪಿ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ತದನತಿವತ್ತನತೋ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ ಏವ। ತಥಾ ಖುದ್ದಾ, ತಣ್ಹಾ, ಜಟಾದೀಸು ಸರೀರಸ್ಸ, ಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಚ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಚತ್ತಾರೀಸಾಪಿ ಸಮ್ಮಸನಾನಿ ತೀಸು ಅನುಪಸ್ಸನಾಸು ಅನ್ತೋಗಧಾನೇವಾತಿ ತದನ್ತೋಗಧಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾನಿ ಸರೂಪತೋ ‘‘ಅಸಾರಕತೋ’’ತಿ ಇದಂ ನಿಚ್ಚಸಾರಾಭಾವವಿಭಾವನಂ।
ಏತ್ತಾವತಾ ಕಲಾಪತೋ ಧಮ್ಮೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ನಯತೋ ಸಮ್ಮಸನಮತ್ತಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ನ ತಾವ ಅನುಪದಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾ ವಿಹಿತಾತಿ ‘‘ಸಮ್ಮಸನಾರಮ್ಭವಿಧಾನ’’ನ್ತಿ। ವುತ್ತಂ।
ಇನ್ದ್ರಿಯತಿಕ್ಖಕಾರಣನವಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೯೯. ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಮಹಾಪಞ್ಞಸ್ಸ ನಯವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನೇವ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇತರಸ್ಸ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯಸ್ಸ ಪನ…ಪೇ॰… ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿ ಹಿ ಇಧ ನಯವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸಮ್ಪಜ್ಜನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ತೇನ ‘‘ನವಹಾಕಾರೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ತಿಕ್ಖಾನಿ ಭವನ್ತಿ…ಪೇ॰… ಅನ್ತರಾ ಚ ಅಬ್ಬೋಸಾನೇನಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾನಂ ನವನ್ನಂ ಆಕಾರಾನಂ ವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ತಿಕ್ಖಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸಪ್ಪಾಯಾನಿ ಸೇವಮಾನೇನ ಸಮ್ಮಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ತೇನಾತಿ ಯೋಗಿನಾ। ನವಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ವಕ್ಖಮಾನೇಹಿ ನವಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ। ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ತಿಕ್ಖಾನೀತಿ ತಿಖಿಣಾನಿ ವಿಸದಾನಿ ಸೂರಾನಿ। ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಖಣೇ ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ। ಸಙ್ಖಾರಾನನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸಿಯಮಾನಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ। ಖಯಮೇವಾತಿ ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪಾದಂ ದಿಸ್ವಾ ತಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಖಯಮೇವ ಭಙ್ಗಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ। ತಸ್ಸ ತಥಾಖಯದಸ್ಸನಪಸುತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ ತಿಕ್ಖಾ ಸೂರಾ ವಹತಿ, ಇತರಾನಿ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ತತ್ಥಾತಿ ಖಯದಸ್ಸನೇ। ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಆದರಕಾರಿತಾಯ, ಯಥಾ ಖಯದಸ್ಸನಪರಮೇನೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ, ಏವಂ ತಂ ಆದರಜಾತೋ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ। ಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಅವಿಚ್ಛೇದಕಿರಿಯಾಯ, ಯಥಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಖಯದಸ್ಸನವಸೇನ ನಿರನ್ತರಮೇವ ಪವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋ ನಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ। ಸಪ್ಪಾಯಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಅನುರೂಪಕಿರಿಯಾಯ ಆವಾಸಾದಿಸತ್ತವಿಧಸಪ್ಪಾಯಾಸೇವನಕಿರಿಯಾಯ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೇನಾತಿ ಯಥಾ ಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮಾಧಿ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ತಸ್ಸ ಆಕಾರಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ಸಮ್ಪಾದೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅನುಪವತ್ತನತಾಯಾತಿ ಅನುರೂಪತೋ ಪವತ್ತನೇನ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲೀನಭಾವೇ ಪೀತಿವೀರಿಯಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಉದ್ಧತಭಾವೇ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮಾಧಿಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಬ್ರೂಹನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಯೇ ಚ ಜೀವಿತೇ ಚ ಅನಪೇಕ್ಖತನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯೇ ಅಸುಚಿಭಾವೇನ ಬಾಹಿರಕಅವಿಞ್ಞಾಣಕಕುಣಪೇ ತತ್ಥ ಚ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇನಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಯಚಿತ್ತೇ ಅನಪೇಕ್ಖಭಾವೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ತಿಕ್ಖಭಾವಾಪಾದನೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ದುಕ್ಖಂ ವೀರಿಯೇನ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಭಾವನಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ। ಅನ್ತರಾತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಾಯ ಭಾವನಾಸಿದ್ಧಿಯಾ ಅನ್ತರಾವ। ಅಬ್ಬೋಸಾನೇನಾತಿ ಅಸಙ್ಕೋಚನೇನ।
ಏವಂ ವುತ್ತಾನನ್ತಿ ಏವಂ ‘‘ನವಹಾಕಾರೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ತಿಕ್ಖಾನಿ ಭವನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಾನಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ನಾಮ ಸುಖುಮಾನಂ ಮುತ್ತಾಪವಾಳಾದೀನಂ ವಿಜ್ಝನೇ ಸುಖುಮತರೇನ ವೇಧನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಏವಮೇವ ಸಣ್ಹಸುಖುಮಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ, ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಚ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇ ತಿಕ್ಖೇನ ಞಾಣೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ತೇಸಂ ಪನ ಖಯವಯದಸ್ಸನೇ ತಿಕ್ಖತರೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ತಿಕ್ಖತರತಾ ಚಸ್ಸ ನಿಸಾನಸಿಲಾಯಂ ಸಣ್ಹಮಟ್ಠತಾಯ ಕರಣೇನ ವಿಯ ಫರಸುಧಾರಾಯ ನಿಸಿತಭಾವಾಪಾದನೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ತಿಕ್ಖಭಾವಾಪಾದನೇನ ಸಾಧೇತಬ್ಬಾ। ತಞ್ಚ ಯೇಹಿ ನವಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಹೋತಿ, ತೇಸು ಖಣಿಕಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಿಜ್ಜನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಯಮೇವ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ಅಸತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ತಿಕ್ಖತರಭಾವೇ ತದಭಾವತೋ ಸೇಸಿನ್ದ್ರಿಯತಿಕ್ಖತಾ ತಸ್ಸ ಸಮ್ಭಾರಭಾವತೋ ವುತ್ತಾ, ಅವಿನಾಭಾವತೋ ವಾ। ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ಪನ ತಸ್ಸ ಉಪಾಯದಸ್ಸನಂ। ಅಸಪ್ಪಾಯಾನಿ ಭೋಜನಾದೀನಿ ಅನುಪಯುಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಪ್ಪಾಯಾನಿ ಮತ್ತಸೋ ಸೇವಮಾನೇನ। ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತವಿಧುರತಾಯ ಏಕಜ್ಝಂ ಅಸಮ್ಮಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ತಥಾ ಸಮ್ಮಸನಸ್ಸ ಚ ಇಧ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ಕಾಲೇನ ರೂಪಂ ಸಮ್ಮಸಿತಬ್ಬಂ, ಕಾಲೇನ ಅರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾಪಿ ಚ ರೂಪಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕತಾಯ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ಪಠಮಂ ಸಮ್ಮಸಿತಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾ। ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾತಿ ಪಠಮಂ ತಾವ ಆಗಮಾನುಸಾರತೋ ಅನುಮಾನವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತತೋ ಪರಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಬಲಪ್ಪತ್ತೇ ಭಾವನಾಞಾಣೇ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋಪಿ ದಿಸ್ಸತೀತಿ।
ರೂಪನಿಬ್ಬತ್ತಿಪಸ್ಸನಾಕಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೦೦. ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ಪಠಮಂ ಕಮ್ಮತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ ತಂಮೂಲಕತ್ತಾ ಉತುಜಾದಿರೂಪಾನಂ। ಪರತೋ ಪವತ್ತನಕಕಾಯದಸಕಾದಿವಸೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಪಬನ್ಧತ್ತಯಂ, ಸನ್ತತಿಸೀಸಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತಿಸನ್ತತಿವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ದನ್ಧಂ ದನ್ಧನಿರೋಧಂ ಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಗರುಪರಿವತ್ತೀ’’ತಿ। ತೇನಾತಿ ತಸ್ಮಾ, ಯಸ್ಮಾ ‘‘ತತೋ ಸೀಘತರಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಯುಸಙ್ಖಾರಾ ಖೀಯನ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೨೮) ವಚನತೋ ರೂಪಧಮ್ಮಾಪಿ ಇತ್ತರಕಾಲಾ ಏವ, ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪನ ತೇಹಿ ಸಾತಿಸಯಂ ಇತ್ತರಕಾಲಾ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ಭಗವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಚಾರಿತಮೇವ। ತೇಹಿ ಸದಿಸಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಹಿ ಸದಿಸಾ। ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಸು ವಿಸದಿಸತಾ ನತ್ಥಿ, ಸಮಾನಕಾಲಾವ ತೇ। ಠಾನಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಠಿತಿಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತಂ। ತೇನಾತಿ ದುತಿಯಭವಙ್ಗಚಿತ್ತೇನ। ವತ್ಥುರೂಪಂ ಏಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯೋ ಹುತ್ವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ನ ಹೋತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಮರಣಾಸನ್ನಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇನ ಸದ್ಧಿ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ಏವಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನಿರೋಧಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಠಾನಕ್ಖಣೇತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ। ಯಾವ ಪವತ್ತಿ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ಯಾವ ಸಂಸಾರಪ್ಪವತ್ತಿ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಯಾವ ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಅಸಞ್ಞೂಪಪತ್ತಿಯಞ್ಹಿ ನತ್ಥಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತೀತಿ। ರೂಪೂಪಪತ್ತಿಯಂ ಸಂಸೇದಜಾ ಓಪಪಾತಿಕಸದಿಸಾತಿ ಓಪಪಾತಿಕಾನಂಯೇವ ಗಹಣಂ। ಓಪಪಾತಿಕಾನಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ವಾ ಸಂಸೇದಜೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ। ಸತ್ತಸನ್ತತಿವಸೇನಾತಿ ಚಕ್ಖುದಸಕಾದೀನಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಸನ್ತತಿಸೀಸಾನಂ ವಸೇನ।
೭೦೧. ತತ್ಥಾತಿ ಕಮ್ಮತೋ ರೂಪಪವತ್ತಿಯಂ। ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭೂತಂಯೇವ ಇಧ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ’’ತಿ। ಜೀವಿತನವಕಂ ಚಕ್ಖುದಸಕಾದಿಅನ್ತೋಗಧಮೇವ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಮಸತ್ತತಿರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ವಾ ಚಕ್ಖುದಸಕಾದಿ ವಿಯ ಸುಖಪರಿಗ್ಗಹಂ ನ ಹೋತೀತಿ। ತದೇವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಕಟತ್ತಾರೂಪಮಾಹ। ಕಮ್ಮಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಜನಕಂ, ಪರಿಪಾಚಕಮ್ಪಿ ಹೋತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ, ಕಮ್ಮಜಗ್ಗಿನೋ ಚ ವಸೇನ ಅನುರಕ್ಖಣಸಬ್ಭಾವತೋ, ಆಹಾರಾದಿಪಟಿಲಾಭಹೇತುತಾಯ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕನಿಮಿತ್ತತೋ ಚ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಪಚ್ಚಯತಾ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ವಿಪಾಕಚೇತಸಿಕಾನಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ನ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ। ಠಾನಪ್ಪತ್ತಾ ಓಜಾ ಅಞ್ಞಂ ಓಜಟ್ಠಮಕಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ ಆಹಾರಾನುಗತೇ ಸರೀರೇತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ತತ್ರಾಪೀತಿ ಚತಸ್ಸೋ ವಾ ಪಞ್ಚ ವಾ ಪವತ್ತಿಯೋ ಘಟೇತೀತಿ ಸದಿಸಸನ್ತತಿವಸೇನ ಚತಸ್ಸೋ ವಾ ಪಞ್ಚ ವಾ ರೂಪಕಲಾಪಪ್ಪವತ್ತಿಯೋ ಸನ್ತಾನೇತಿ। ಬಾಹಿರಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ಪನ ವಿಸದಿಸಾ ಬಹೂಪಿ ಪವತ್ತಿಯೋ ಘಟೇತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಯಥಾ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನೇ ಪವೇಣಿಘಟನಾ, ಏವಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನೇಪೀತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಪರಮ್ಪರಪ್ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಅಕಮ್ಮಜಾ ದುತಿಯಾದಿಪವತ್ತಿಯೋ ಅಸಮ್ಭೇದೇನ ದಸ್ಸಿತಾ, ಏವಂ ಕಮ್ಮಜಾಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಉತುವಸೇನ, ಕಮ್ಮಜಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾಹಾರವಸೇನ, ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಚಿತ್ತಜಾಹಾರಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಉತುಆಹಾರವಸೇನ ಚ ಸಮ್ಭೇದವಸೇನಾಪಿ ರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾತಿ ವದನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಜತೋ ಪವತ್ತಆಹಾರಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಲಾಭೇ ಸತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪರಿಮಾಣಾಹಿ ಪವತ್ತೀಹಿ ಉದ್ಧಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಿಯೋ ನ ಘಟೇನ್ತೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ದಸ ದ್ವಾದಸ ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಂ ಘಟೇತೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೭೦೩), ‘‘ಏವಂ ದೀಘಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನಂ ಅನುಪಾದಿನ್ನಪಕ್ಖೇ ಠತ್ವಾಪಿ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಪವತ್ತತಿ ಏವಾ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೭೦೪) ಚ ವಕ್ಖತಿ।
೭೦೨. ಜನಕಾಜನಕಾ ಮತಾತಿ ಪುರಿಮಕಾ ತಿಕೋಟ್ಠಾಸಸಙ್ಗಹಿತಾ ಜನಕಾ, ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟ್ಠಾಸಿಕಾ ‘‘ಸೋಳಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ಅಜನಕಾತಿ ಮತಾ ಞಾತಾ। ಕುಸಲಕಿರಿಯತೋತಿ ಕುಸಲತೋ ಚ ಕಿರಿಯತೋ ಚ। ಇರಿಯಾಯ ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಾಯ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ಪಥಭಾವತೋ ಇರಿಯಾಪಥೋ, ಗಮನಾದಿ, ಅತ್ಥತೋ ತದವತ್ಥಾ ರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ರೂಪವಿನಿಮುತ್ತೋ ಇರಿಯಾಪಥೋ, ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ನ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತಂ ಇರಿಯಾಪಥೂಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ, ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಕಾರುಪ್ಪಾದಕಞ್ಚ ಹೋತಿ। ಯಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಕಂ, ತಂ ಏಕಂಸತೋ ಇತರಸ್ಸ ಜನಕಂ ಅವಿನಾಭಾವತೋ, ತಥಾ ಇರಿಯಾಪಥೂಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ ರೂಪಸ್ಸ। ಏತಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ರೂಪಂ, ಇರಿಯಾಪಥಂ, ವಿಞ್ಞತ್ತಿಞ್ಚಾ’’ತಿ ಸಮುಚ್ಚಯೋ ಕತೋ। ವಿಪಾಕವಜ್ಜಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿಪಾಕಾಭಿಞ್ಞಾದ್ವಯವಜ್ಜಾನೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ತದಞ್ಞೇಸಂಯೇವ ಸೇಸಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ। ನ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸೇಸಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಾನಮ್ಪಿ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬತೋ। ನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಜನಯನ್ತಿ ರೂಪಮೇವ ಜನಯನ್ತಿ, ನ ಇರಿಯಾಪಥಂ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವೇನ ಪರಿದುಬ್ಬಲಭಾವತೋ। ಕಿರಿಯಾಮಯಚಿತ್ತೇಹಿ ಅವಿಮಿಸ್ಸಭವಙ್ಗಪ್ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಖನ್ಧಾದಿಸರೀರಾವಯವಾನಂ ನಿಚ್ಚಲಭಾವೇನಾವಟ್ಠಾನಂ। ತಥಾ ಹಿ ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣೇ ಭವಙ್ಗೇ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಅಙ್ಗಾನಿ ಓಸೀದನ್ತಿ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ। ‘‘ದ್ವತ್ತಿಂಸಾ’’ತಿ ಪನ ಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಸು ಜಾಗರಣಚಿತ್ತೇಸು ವತ್ತಮಾನೇಸು ಅಙ್ಗಾನಿ ಉಪತ್ಥದ್ಧಾನಿ ಯಥಾಪವತ್ತಇರಿಯಾಪಥಭಾವೇನೇವ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ। ದ್ವೇಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಸಬ್ಬದುಬ್ಬಲತಾಯ ರೂಪಂ ನ ಜನೇನ್ತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ವತ್ಥುದುಬ್ಬಲತಾಯ। ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಚುತಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ –
‘‘ಕಾಮಾವಚರಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ ಕಾಮಾವಚರಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ರೂಪಾವಚರೇ ಅರೂಪಾವಚರೇ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಂ, ಯೇ ಚ ರೂಪಾವಚರಂ ಅರೂಪಾವಚರಂ ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಚವನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಯಮ॰ ೨.ಸಙ್ಖಾರಯಮಕ.೮೮) –
ಪನ ವಚನತೋ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ನ ಹಿ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ಗಬ್ಭಗತತಾದಿವಿಬನ್ಧಾಭಾವೇ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾಸಮುಟ್ಠಾಪನೇ ಕಾರಣಂ ಅತ್ಥಿ, ನ ಚ ಯುತ್ತಂ ಚುತೋ ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಞ್ಚಸ್ಸ ಪವತ್ತತಿ, ನಾಪಿ ‘‘ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿ ಅತ್ಥಿ, ‘‘ಖೀಣಾಸವಾನ’’ನ್ತಿ, ಪನ ವಿಸೇಸನಂ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕನಿರೋಧೇನ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಸ್ಸ ತೇಸಂ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನಂ ಪಾಕಟನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸೋಳಸ ಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಗಹಣಂ ತೇಸಂ ರೂಪಜನನೇ ಏಕಂಸತೋ ನಿಯಮೇತಬ್ಬತ್ತಾ, ಅಞ್ಞಾನಿ ಪನ ಬಹೂನಿ ಅರೂಪೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಅನೋಕಾಸಗತತ್ತಾ ರೂಪಂ ನ ಜನೇನ್ತಿಯೇವ। ನ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ, ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಾ ರೂಪಂ ಜನೇನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಪನ ಬಲವಂ ಅನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯಲಾಭತೋ।
ಯಥಾ ಪಥವೀಆದಯೋ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಹೇತುಕಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ, ಏವಂ ವೇದನಾದಯೋಪೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ತಯೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾ, ಸದ್ದನವಕ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ? ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಸ॰ ೧೨೦೧, ೧೫೩೫)। ತತ್ಥ ‘‘ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತಂಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸೇವ ಚಿತ್ತಜರೂಪಸ್ಸ ಚಿತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ಯಥಾ ಪನ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಂ ದಸ್ಸಿತಂ
೭೦೩. ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನಂ ಕಮ್ಮಜರೂಪಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅನುಪಾದಿನ್ನಓಜಾ ರೂಪಾಹರಣಕಿಚ್ಚಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಚ್ಚಯಲಾಭೋ ಚಸ್ಸ ಕಮ್ಮಜಭೂತಸನ್ನಿಸ್ಸಯತಾವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿರೂಪಸ್ಸಪಿ ಕಮ್ಮಮೂಲಕತ್ತಾ ಸಿಯಾ ಕಮ್ಮಜಪರಿಯಾಯೋತಿ ತಂನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಆಹಾರೋ ನ ಕೇವಲಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೋವ, ಅಥ ಖೋ ಜನಕೋಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ದಸ ದ್ವಾದಸ ವಾರೇ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಕಥಂ ಇಮಸ್ಸೇವ ದಸ ದ್ವಾದಸ ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಘಟನಾತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಏಕದಿವಸಂ ಪರಿಭುತ್ತಾಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ। ದಾರಕಸ್ಸ ಸರೀರಂ ಫರಿತ್ವಾತಿ ನಾಭಿಮೂಲಾನುಗತಾಹಿ ರಸಹರಣೀಹಿ ಫರಿತ್ವಾ, ಅಞ್ಞಥಾ ಜಲಾಬುಅನ್ತರಿಕೇ ಕಾಯೇ ಮಕ್ಖನಾವಸೇನ ನ ಸಮ್ಮಾವಿನಿಯೋಗೋ ಆಹಾರಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೀತಿ।
ಉಪಾದಿನ್ನಕೋ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕೋತಿ ದುವಿಧೇ ಆಹಾರೇ ಪುಬ್ಬೇ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕೋ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಆಹಾರೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಇತರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಮ್ಮಜಾಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ವಾ ಪಞ್ಚ ವಾ ಪವತ್ತಿಯೋ ಘಟೇತೀ’’ತಿ। ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಉತುನೋಪಿ ಉತುಪಚ್ಚಯಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಯ ದಸ ದ್ವಾದಸ ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಘಟನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ನ ಉದ್ಧತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸೇಸಾನನ್ತಿ ಕಮ್ಮಚಿತ್ತಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ತಿಸನ್ತತಿರೂಪಾನಂ। ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಹಿ ಅಞ್ಞಾಹಾರಸಮುಟ್ಠಿತಸ್ಸ, ತಿಸನ್ತತಿರೂಪಾನಞ್ಚ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕವಸೇನ ಅತ್ತನಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಸ್ಸ ಜನಕೋ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೋಯೇವ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನಾಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾನನಯೇನ ನತ್ಥಿ। ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಾ ಪವತ್ತಮಾನಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಆಹಾರನಿಸ್ಸಯಾನಿ
೭೦೪. ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾಯಪಿ ತೇಜೋಧಾತುಯಾ ರೂಪುಪ್ಪಾದನೇ ಸಮತ್ಥಭಾವತೋ ‘‘ಉತು ನಾಮ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ ತೇಜೋಧಾತೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏಸ ದುವಿಧೋ ಹೋತೀತಿ ಏಸ ಉತು ತೇಜೋಧಾತುಭಾವಾವಿಸೇಸೇಪಿ ತಿಕ್ಖಮನ್ದತಾವಿಸೇಸೇನ ಉಣ್ಹೋ, ಸೀತೋತಿ ದುವಿಧೋ ಹೋತಿ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಚಾರಿತಮೇವ। ಯದಿಪಿ ಉತು ಉಪಾದಿನ್ನಕೇನ ವಿನಾಪಿ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧೇ ಪನ ತೇನ ವಿನಾ ತಸ್ಸ ರೂಪುಪ್ಪಾದನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನಕಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ’’ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಉತೂ’’ತಿ। ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನೋಯೇವ ಹಿ ಉತು ಉಪಾದಿನ್ನಕೇನ ವಿನಾ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಉತುಪಚ್ಚಯಂ ನಾಮ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಂ ರೂಪಂ। ಯಞ್ಹಿ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಪನ್ನರಸವಿಧಂ ರೂಪಂ, ಯಞ್ಚ ತದಞ್ಞತಿಸನ್ತತಿರೂಪಂ, ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಸಭಾಗೋ ಉತುಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ। ಯಸ್ಮಾ ವಿಸಭಾಗೋ ಉತು ಹಿಮಾದಿ ವಿಯ ಪದುಮಾದೀನಂ ವಿಸದಿಸರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತಂ ಪುರಿಮರೂಪಂ ವಿನಾಸೇನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಭಾಗಂ, ವಿಸಭಾಗಞ್ಚ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉತು ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಾನಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ಚ ವಿನಾಸಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ದೀಘಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನನ್ತಿ ‘‘ದಸ ದ್ವಾದಸ ವಾರೇ’’ತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ದೀಘಮ್ಪಿ ಕಾಲಂ। ಉತು ಹಿ ಸಭಾಗಸನ್ತತಿವಸೇನ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಂ ಚಿರತರಮ್ಪಿ ಕಾಲಂ ಸದಿಸಾಕಾರಂ ರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ತಾನೇತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ವಿನಾ, ಪಗೇವ ಇತರಥಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನುಪಾದಿನ್ನಪಕ್ಖೇ ಠತ್ವಾಪೀ’’ತಿ, ಮಂಸವಿನಿಮುತ್ತಕೇಸಲೋಮನಖಚಮ್ಮಖಿಲತಿಲಕಾದಿವಸೇನ ಜೀವಮಾನಸರೀರೇ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಮತಕಳೇವರಾದಿವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ರೂಪಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ದಿಟ್ಠಾಯ ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗೋಪಿ ದಿಟ್ಠೋಯೇವ ಹೋತಿ ಇತ್ತರಕಾಲತ್ತಾ ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಕಾಲೇನ ರೂಪಂ ಸಮ್ಮಸತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ। ನ ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಮತ್ತದಸ್ಸನಂ ಸಮ್ಮಸನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನಞ್ಚ ಅಧಿಕತನ್ತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಗ್ಗಹಣೇಸು।
ಅರೂಪನಿಬ್ಬತ್ತಿಪಸ್ಸನಾಕಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೦೫. ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಇತರಸ್ಸ ಅವಿಸಯತ್ತಾ।
ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ ಚುತಿವಸೇನ ತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಏಕೂನವೀಸತಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು। ಅನನ್ತರಚಿತ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿಆದಿನಾಪಿ ಪವತ್ತಿಯೇವ ವುತ್ತಾ।
ಸೋ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಾನಂಯೇವ ಪವತ್ತಿಯಂ ಪವತ್ತನಾಕಾರೋತಿ ಸುದ್ಧಪ್ಪವತ್ತಿಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪವತ್ತೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಸಮ್ಭಿನ್ನತ್ತಾತಿ ಅವಿನಟ್ಠತ್ತಾ। ‘‘ಅಸಮ್ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಪಸಾದಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಂ ರೂಪಂ ಕಸ್ಸಚಿ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾಕುಸಲಕಿರಿಯಚಿತ್ತೇಸು ಏಕಂ ವಾ ಪಞ್ಚ, ಸತ್ತ ವಾ ಜವನಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾಹೇತುಕಂ ಚಿತ್ತಂ ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ದುತಿಯಮೋಘವಾರವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪಞ್ಚ ಜವನಾನಿ ಸುತ್ತಮುಚ್ಛಿತಾದಿಕಾಲೇ, ಸತ್ತ ಪಾಕತಿಕಕಾಲೇ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಜವನಾರಮ್ಮಣಾನುರೂಪನ್ತಿ ‘‘ತಿಹೇತುಕಂ ಚೇ ಜವನಂ, ತಿಹೇತುಕಂ, ದ್ವಿಹೇತುಕಂ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಇಟ್ಠಂ ಚೇ ಆರಮ್ಮಣಂ, ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚ ಜವನಸ್ಸ, ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚ ಅನುರೂಪಂ। ಸೇಸದ್ವಾರೇಸೂತಿ ಸೋತದ್ವಾರಾದಿಸೇಸದ್ವಾರೇಸು।
ಅನುಕ್ಕಮೇನಾತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾಧಿಗಮಾನುಕ್ಕಮೇನ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ ಅರಹತ್ತಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ।
ರೂಪಸತ್ತಕಸಮ್ಮಸನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೦೬. ರೂಪೇಸು ಮನಸಿಕಾರಸತ್ತಕಂ ರೂಪಸತ್ತಕಂ, ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಸತ್ತಹಾಕಾರೇಹಿ ಮನಸಿ ಕಾರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಅರೂಪಸತ್ತಕಮ್ಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇಮೇಹಿ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಇಮೇಹಿ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪನಮನಸಿಕಾರಾದಿಪ್ಪಕಾರೇಹಿ, ಇಮೇಹಿ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ। ಆರೋಪೇತ್ವಾತಿ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ।
ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪನತೋತಿ ಭವಸ್ಸ ಗಹಣವಿಸ್ಸಜ್ಜನತೋ, ಜಾತಿತೋ, ಮರಣತೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಯೋವುಡ್ಢತ್ಥಗಾಮಿತೋತಿ ವಯಸಾ ವುಡ್ಢಸ್ಸ ಅತ್ಥಗಾಮಿಭಾವತೋ, ಅತ್ಥಙ್ಗಮತೋ ಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ। ಆಹಾರತೋತಿ ಆಹಾರಹೇತು ಧಮ್ಮತಾರೂಪಂ। ಸತ್ತಾತಿ ಸತ್ತಧಾ ಸತ್ತಹಾಕಾರೇಹಿ। ವಿಪಸ್ಸತೀತಿ ತಂ ತಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸತಿ ಸಮ್ಮಸತಿ।
‘‘ಭಾರಾದಾನಂ ದುಖಂ ಲೋಕೇ’’ತಿ ವಚನತೋ ಖನ್ಧಭಾರಸ್ಸ ಆದಿತೋ ಗಹಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಆದಾನನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧೀ’’ತಿ ಆಹ। ‘‘ಸಬ್ಬೇವ ನಿಕ್ಖಿಪಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಭೂತಾ ಲೋಕೇ ಸಮುಸ್ಸಯ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೨೨೦; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೬) ಪನ ವಚನತೋ ಖನ್ಧಭಾರನಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ನಿಕ್ಖೇಪನನ್ತಿ ಚುತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಯೋ ಚಿರಂ ಜೀವತಿ, ಸೋ ವಸ್ಸಸತ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೭; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೪೫-೧೪೬; ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೭೪) ವಚನತೋ ತತೋ ಊನಾಧಿಕಭಾವೋ ಅಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕಂ ವಸ್ಸಸತಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪನ್ತರೇ ಪವತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇ ಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪಪ್ಪಭೇದಾ ಸಙ್ಖಾರಾ। ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಹಿ ಇದಂ ಸಮ್ಮಸನವಿಧಾನನ್ತಿ। ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಗಹಿತಮತ್ತಂ ಯುತ್ತಿತೋ ಹದಯೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪನತ್ಥಂ ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದವಯವತ್ತಿತೋತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಸೇನ, ನಿರುಜ್ಝನವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತನತೋ, ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭವತೋ ಹುತ್ವಾ ವಯೂಪಗಮನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಪರಿಣಾಮತೋತಿ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪುರಿಮುತ್ತರವಿಸದಿಸಭಾವತೋತಿ ವದನ್ತಿ। ತಂ ವಸ್ಸಸತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ರೂಪೇ ಇದಂ ಸಮ್ಮಸನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನೇವ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಜರಾಮರಣೇನ ವಿಪರಿಣಾಮೇತಬ್ಬತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸತಿಪಿ ಧಮ್ಮಭೇದೇ ಅವತ್ಥಾಭೇದೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ। ನ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದಾವತ್ಥಾ ಏವ ಭಙ್ಗಾವತ್ಥಾತಿ ಯುತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಜರಾಯ ಚೇವ ಮರಣೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೇಧಾ ಪರಿಣಾಮಪಕತಿತಾಯಾ’’ತಿ। ಸಭಾವವಿಗಮೋ ಏವ ವಾ ಏತ್ಥ ವಿಪರಿಣಾಮೋ। ಖಣಿಕತಾ ತಾವಕಾಲಿಕತಾ। ನಿಚ್ಚಸಭಾವಾಭಾವೋ ಏವ ನಿಚ್ಚಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ಅನಿಚ್ಚಧಮ್ಮಾ ಹಿ ತೇನೇವ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ಜಾನನ್ತಾನಂ ನಿಚ್ಚತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತಿ ನಾಮ। ಯತೋ ನ ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಯದವತ್ಥಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ನ ತದವತ್ಥಾ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇತಿ ಅವತ್ಥನ್ತರಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಯತಿ ತೇಸಂ ಕಿಲಮನಾಕಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಠಿತಿಯಂ ಜರಾಯ ಕಿಲಮನ್ತೀ’’ತಿ, ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಪಾಕಟಜರಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯೇ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಠಿತಿಂ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತಿ, ತತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವೋ ನಾಮ ದುರತಿಕ್ಕಮೋ ಜರಾನನ್ತರಂ ಭಙ್ಗೋತಿ ಆಹ ‘‘ಜರಂ ಪತ್ವಾ ಅವಸ್ಸಂ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪಾದಜರಾಭಙ್ಗವಸೇನ
‘‘ಸುಖಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ’’ತಿ ಠಿತಿಂ ಮಾ ಪಾಪುಣನ್ತು, ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಕಾರೇನೇವ ಪವತ್ತನ್ತೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿತಾ ವುತ್ತಾ। ಠಾನಪ್ಪತ್ತಾ ಮಾ ಜೀರನ್ತೂತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಅತ್ಥತೋ ಠಿತಿ ಏವ ಜರಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಜರಾವಸೇನ ಪನ ಯೋ ಕಿಲಮಥೋ, ಸೋ ಇಧ ಜರಾಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಮಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತೂತಿ ನಿಚ್ಚತಂ ಆಸೀಸತಿ। ಕಸ್ಸಚಿ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರಸ್ಸಾಪಿ ಭಗವತೋ ವಸವತ್ತಿಭಾವೋ ನತ್ಥಿ। ನ ಹಿ ಲಕ್ಖಣಞ್ಞಥತ್ತಂ ಕೇನಚಿ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕಾ। ಭಾವಞ್ಞಥತ್ತಮೇವ ಹಿ ಇದ್ಧಿವಿಸಯೋ। ಸುಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ತೇನ ತೀಸು ಠಾನೇಸು ವಸವತ್ತನಾಕಾರೇನ। ತಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಕಾರಣಪರಾಮಸನಂ। ಸುಞ್ಞತೋತಿ ನಿವಾಸೀಕಾರಕವೇದಕಅಧಿಟ್ಠಾಯಕವಿರಹೇನ ತತೋ ಸುಞ್ಞತೋ, ನ ನಿಸ್ಸಭಾವತೋತಿ ಏಕಚ್ಚಪರಿಕಪ್ಪಿತಸಭಾವಸುಞ್ಞತೋ। ಅಸ್ಸಾಮಿಕತೋತಿ ಸಾಮಿಭೂತಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವತೋ। ಏತೇನ ಅನತ್ತನಿಯತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅವಸವತ್ತಿತೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಸವತ್ತಿಭಾವಾಭಾವತೋ। ಅತ್ತಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋತಿ ಪರಪರಿಕಪ್ಪಿತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನತೋ। ‘‘ಸುಞ್ಞತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಬಾಹಿರಕಪರಿಕಪ್ಪಿತಅತ್ತವಿರಹೋ ವುತ್ತೋ, ಇಮಿನಾ ಪನ ಅತಂಸಭಾವತೋ ಅತ್ತಾ ನ ಹೋತೀತಿ।
೭೦೭. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಉಪ್ಪಾದವಯವತ್ತಿತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಅನಿಚ್ಚಾ, ‘‘ಅಭಿಣ್ಹಸಮ್ಪಟಿಪೀಳನತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ದುಕ್ಖಾ, ‘‘ಸುಞ್ಞತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಅನತ್ತಾತಿ ರೂಪಧಮ್ಮೇ ನಿರುಳ್ಹಂ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ಅತ್ತನಾ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖಿತಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ತಂ ತತ್ಥ ಆರೋಪೇತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಥಾ ಪನಾನೇನ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪನವಸೇನ ಸಮ್ಮಸಿತತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ರೂಪೇ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ’’ತಿ।
ತತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಗ್ಗಹಣಪುಬ್ಬಕಂ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಗ್ಗಹಣಂ, ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಗ್ಗಹಣಪುಬ್ಬಕಂ ವಾ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಗ್ಗಹಣಂ। ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಞ್ಚೇತ್ಥ ರೂಪಭೇದೇನ ದಸ್ಸಿಯಮಾನಂ ಯಥೋಳಾರಿಕತೋ ದೀಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ತಂ ವಸ್ಸಸತಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಪಠಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ವಸ್ಸಸತಂ ಠಿತಸ್ಸ ‘‘ದಸ ವಾ ವೀಸತಿ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ತಮೇವ ವಸ್ಸಸತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಯವಸೇನ ರೂಪಸ್ಸ ಸಮ್ಮಸನವಿಧಿ ಆರದ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಓಳಾರಿಕವಸೇನೇವಾಯಂ ಆದಿತೋ ರೂಪಭೇದೋ ಗಯ್ಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ವಸ್ಸಸತಂ ಸಮಕೋಟ್ಠಾಸವಸೇನ ವಿಭತ್ತಂ, ಮಜ್ಝಿಮಾವತ್ಥಾಯ ವಾ ತಥಾರೂಪತ್ತಾ ಮಜ್ಝಿಮವಯೇ ಏಕಂ ವಸ್ಸಂ ವಡ್ಢಿತಂ।
೭೦೮. ಮನ್ದತಾಬಾಹುಲ್ಲೇನ ಮನ್ದದಸಕಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
ತದಾತಿ ಪಠಮೇ ವಸ್ಸದಸಕೇ। ಸೋತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ। ಚಪಲೋತಿ ಅನವಟ್ಠಿತಕಿರಿಯತಾಯ ತರಲೋ। ತೇನ ಮೋಮೂಹಭಾವತೋ ವಿಸೇಸೇತಿ। ನ ಹೇಸ ನವಮದಸಕೇ ವಿಯ ಮೋಮೂಹಭಾವೇನ ಮನ್ದೋ, ಅಥ ಖೋ ಚಪಲತಾಯಾತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕುಮಾರಕೋ’’ತಿ। ತತಿಯೇ ದಸಕೇ ಮಂಸಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಯಥಾರಹಂ ಛವಿವಣ್ಣೋ ವಿಪ್ಪಸೀದತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಣ್ಣಾಯತನಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ। ಚತುತ್ಥೇ ದಸಕೇ ಅಟ್ಠೀನಂ, ನ್ಹಾರೂನಞ್ಚ ಥಿರಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಬಲಞ್ಚ ಥಾಮೋ ಚ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಪಞ್ಚಮೇ ದಸಕೇ ಯೋಬ್ಬನಮದಸ್ಸ ದೂರೀಭಾವೇನ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಕಿಲೇಸತನುತಾಯ ಪಞ್ಞಾ ಯಥಾರಹಂ ಸುವಿಸದಾ ಹೋತಿ। ಖಿಡ್ಡಾಯ ರತಿ ಖಿಡ್ಡಾರತಿ। ಕಪಲ್ಲಿಕಾದಿನಿಸ್ಸಯವಿಸೇಸೇನ ಪದೀಪಸ್ಸ ಸುದ್ಧತಾದಿ ವಿಯ ನಿಸ್ಸಯವಿಸೇಸೇನ ಪಞ್ಚಮಛಟ್ಠದಸಕೇಸು ಪಞ್ಞಾಯ ಬುದ್ಧಿಹಾನಿಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪುರತೋ ಪಬ್ಭಾರೋ ಹೋತಿ ಕಟಿಸನ್ಧಿಗೀವಾಸನ್ಧೀನಂ ವಸೇನ ರಸ್ಸಸ್ಸಾಪಿ, ಪಗೇವ ದೀಘಸ್ಸ। ಪಬ್ಭಾರೋತಿ ಚ ಗರುಭಾವೇನ ಪಲಮ್ಬಕೋ। ಮೋಮೂಹೋ ಹೋತಿ ಸತಿಪಞ್ಞಾವಿಪ್ಪವಾಸತೋ। ಸಯನಬಹುಲೋವ ಹೋತಿ ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಸರೀರಭಾರಂ ವಹಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ।
೭೦೯. ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಯೇಭುಯ್ಯತಾಯ ವುತ್ತಂ। ಚತುವಸ್ಸಿಕೋಪಿ ಹಿ ಏಕೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಹೋತೀತಿ। ದ್ವಿಸತಂ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ ಏಕೇಕಅಯನವಸೇನಾತಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ವಸ್ಸಾನೇ ಪವತ್ತರೂಪನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ತಂ ‘‘ದ್ವೇಮಾಸ’’ನ್ತಿ। ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಚೇತಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ಸೋ ಪನ ವಸ್ಸಾನೋ ಉತು ಸಾವಣಪೋಟ್ಠಪಾದಮಾಸಾ, ಅಸ್ಸಯುಜಕತ್ತಿಕಮಾಸಾ ಸರದೋ, ಮಿಗಸಿರಫುಸ್ಸಮಾಸಾ ಹೇಮನ್ತೋ, ಮಾಘಫಗ್ಗುನಮಾಸಾ ಸಿಸಿರೋ, ಚಿತ್ತವೇಸಾಖಮಾಸಾ ವಸನ್ತೋ, ಜೇಟ್ಠಾಸಳ್ಹಮಾಸಾ ಗಿಮ್ಹೋ ಉತೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಛ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾತಿ ದಸದಸನಾಟಿಕಾವಸೇನ ಛ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ।
೭೧೦. ಅಭಿಮುಖಂ ಪುರತೋ ಕಮನಂ ಅಭಿಕ್ಕಮೋ। ಪಟಿನಿವತ್ತನವಸೇನ ಕಮನಂ ಪಟಿಕ್ಕಮೋ। ಆಮುಖಂ ಲೋಕನಂ ಆಲೋಕನಂ। ವಿವಿಧಂ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಲೋಕನಂ ವಿಲೋಕನಂ। ಹತ್ಥಪಾದಾನಂ ಸಙ್ಕುಚನಂ ಸಮಿಞ್ಜನಂ। ಆಯಮನಂ ಪಸಾರಣಂ।
ಪಾದುದ್ಧರಣಕಾಲೇತಿ ಪಾದಸ್ಸಾತಿ ಉದ್ಧಟಪಾದಸ್ಸ। ಓಮತ್ತಾತಿ ಸತ್ತಿತೋ ಹೀನಪ್ಪಮಾಣಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮನ್ದಾ’’ತಿ। ಇತರಾತಿ ತೇಜೋವಾಯೋಧಾತುಯೋ। ಯಥಾ ಪಾದಸ್ಸ ಉದ್ಧರಣಂ ಸಿಜ್ಝತಿ, ತಥಾ ಪವತ್ತಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪೇಸು ಏಕಂಸತೋ ತೇಜೋವಾಯೋಧಾತೂನಂ ಅಧಿಮತ್ತತಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ ಸಲ್ಲಹುಕಸಭಾವತಾಯ ತಾಸಂ। ತತೋ ಏವ ಚ ಇತರಾಸಂ ಓಮತ್ತತಾ ಗರುಸಭಾವತ್ತಾ। ತಂಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾ ಪನ ಸೇಸಂ ತಿಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ತಗ್ಗತಿಕಮೇವ ಹೋತಿ। ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಪವತ್ತಿಯಂ ವಾಯೋಪಥವೀಅಧಿಮತ್ತತಾ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪುರತೋ ಹರಣೇ, ಪಚ್ಛತೋ ಹರಣೇ ಚ ಉದ್ಧರಣೇ ವಿಯ ಸಲ್ಲಹುಕಸಭಾವರೂಪಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ತಾಸಂಯೇವ ದ್ವಿನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಅಧಿಮತ್ತತಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಥಾ ಅತಿಹರಣವೀತಿಹರಣೇಸೂ’’ತಿ। ಯಥಾ ಉದ್ಧರಣಾದೀಸು ಸಲ್ಲಹುಕಸಭಾವತ್ತಾ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಅಧಿಕಂ ಹೋತಿ, ಇತರಾಸಂ ಹೀನಂ, ಏವಂ ವೋಸ್ಸಜ್ಜನಾದೀಸು ತೀಸು ಗರುಸಭಾವತ್ತಾ ಪುರಿಮಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಅಧಿಕಂ ಹೋತಿ, ಇತರಾಸಂ ಹೀನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವೋಸ್ಸಜ್ಜನೇ’’ತಿಆದಿ।
ತದುಪಾದಾಯರೂಪಾನೀತಿ ತಾ ಧಾತುಯೋ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ। ಏತ್ಥೇವಾತಿ ಉದ್ಧರಣೇಯೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತಿಹರಣಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ’’ತಿ। ಇತೀತಿ ಏವಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಉದ್ಧರಣಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸೇ। ಪಬ್ಬಂ ಪಬ್ಬನ್ತಿಆದಿ ತಟತಟಾಯನ್ತಾತಿ ತಟತಟಾಯನ್ತಿ ವಿಯ, ತೇನ ನೇಸಂ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣಸ್ಸ ಇತ್ತರತಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
೭೧೧. ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಮಸನಸ್ಸ। ದಾರುತಿಣುಕ್ಕಾದೀಸೂತಿ ದಾರುಉಕ್ಕಾತಿಣುಕ್ಕಾದೀಸು। ‘‘ಕಿಂ ಅನ್ಧಬಾಲ ಏಕಘನಂ ಸತತಂ ಸಬ್ಬದಾಭಾವಿಂ ಏಕನ್ತಿ ಮಞ್ಞಸೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಕಿಮೇತ್ಥ ಮನಾಪ’’ನ್ತಿ। ಇದಮ್ಪೀತಿ ಯದಿದಂ ತೇಲವಟ್ಟಿಕ್ಖಯೇನ ಪದೀಪಸ್ಸ ಅಪಞ್ಞಾಯನಂ ವುತ್ತಂ, ಇದಮ್ಪಿ। ಅಙ್ಗುಲಙ್ಗುಲನ್ತರೇತಿ ಅಙ್ಗುಲಿಯಾ ಮಿತಂ ಅಙ್ಗುಲನ್ತಿ ಅಙ್ಗುಲಪ್ಪಮಾಣೇ ಪದೇಸೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ತನ್ತುನೋ ಅವಯವಲೇಸಭೂತಂ ಪರಮಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತಂ ಅಂಸುಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅಂಸುಂ ಪನ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ’’ತಿ।
ತತ್ಥಾತಿಆದಿ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ। ತತ್ಥ ಕಾಮಂ ಉಪಮೇಯ್ಯೇ ವಿಯ ಉಪಮಾಯಂ ಪಾಕಟೋ ಕಾಲಭೇದೋ ನತ್ಥಿ, ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸಗತಂ ಪನ ಕೋಟ್ಠಾಸನ್ತರಂ ನ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಉಪಮಾಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಉಪಮಾಯಮ್ಪಿ ವಾ ತಾವ ಯಾವಾತಿ ಕಾಲಸ್ಸ ಭೇದಮತ್ತಾ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಗಹಣೇ ಕಾಲಭೇದವಸೇನಾಪಿ ಉಪಮಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
೭೧೨. ಪುಬ್ಬೇ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪಾದಿವಸೇನ ಚತುಸನ್ತತಿರೂಪಂ ಸಙ್ಘರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ, ಇದಾನಿ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ‘‘ತದೇವ ರೂಪಂ ವಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ವಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ। ‘‘ವಿಸಙ್ಘರಿತ್ವಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಅಯಮೇವತ್ಥೋ। ಆಹಾರಮಯನ್ತಿ ಆಹಾರೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ। ಝತ್ತನ್ತಿ ಮಿಲಾತಂ। ಕಿಲನ್ತನ್ತಿ ಖಿನ್ನಂ। ಧಾತನ್ತಿ ತಿತ್ತಂ। ಪೀಣಿತನ್ತಿ ಮಂಸೂಪಚಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪೀಣಿತಂ। ತತೋ ಏವ ಮುದು। ಸಿನಿದ್ಧನ್ತಿ ಸಿನಿದ್ಧಚ್ಛವಿತಾಯ ಸಣ್ಹಂ। ತತೋ ಏವ ಫಸ್ಸವನ್ತಂ।
೭೧೩. ಉಣ್ಹಕಾಲೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ರೂಪನ್ತಿ ಉಣ್ಹಸನ್ತಾಪೇನ ಸನ್ತತ್ತಂ ರೂಪಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ಸೀತಉತುನಾತಿ ಸಪ್ಪಾಯೇನ ಸೀತಉತುನಾ।
೭೧೪. ಆಯತನದ್ವಾರವಸೇನಾತಿ ಆಯತನಸಙ್ಖಾತದ್ವಾರವಸೇನ। ಕಮ್ಮದ್ವಾರನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಆಯತನಗ್ಗಹಣಂ। ಕಾಯದ್ವಾರೇತಿ ಪಸಾದಕಾಯದ್ವಾರೇ। ಮನೋದ್ವಾರಂ ನಾಮ ಸಾವಜ್ಜನಂ ಭವಙ್ಗಂ। ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ಹದಯವತ್ಥುಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಿಸ್ಸಿತವೋಹಾರೇನ ‘‘ಮನೋದ್ವಾರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯತ್ಥ ಮನೋದ್ವಾರುಪ್ಪತ್ತಿ।
೭೧೫. ಸೋಮನಸ್ಸಿತದೋಮನಸ್ಸಿತವಸೇನಾತಿ
ಅಯಮತ್ಥೋತಿ ಅಯಂ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅತಿಇತ್ತರಖಣತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ।
ಜೀವಿತನ್ತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಸುಖದುಕ್ಖಾತಿ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾ। ಉಪೇಕ್ಖಾಪಿ ಹಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾಸು ಏವ ಅನ್ತೋಗಧಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಭಾವತೋ। ಅತ್ತಭಾವೋತಿ ಜೀವಿತವೇದನಾವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ। ಸಞ್ಞಾತಿ ಕೇಚಿ। ಕೇವಲಾತಿ ಅತ್ತನಾ ನಿಚ್ಚಭಾವೇನ ವಾ ಅವೋಮಿಸ್ಸಾ। ಏಕಚಿತ್ತಸಮಾಯುತ್ತಾತಿ ಏಕೇಕೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹಿತಾ। ಲಹುಸೋ ವತ್ತತೇ ಖಣೋತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕತಾಯ ಲಹುಕೋ ಅತಿಇತ್ತರೋ ಜೀವಿತಾದೀನಂ ಖಣೋ ವತ್ತತಿ।
ಚುಲ್ಲಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸಾನಿ ಕಪ್ಪನ್ತಿ ಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸಪರಿಮಾಣಂ ಕಪ್ಪಂ, ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಏತಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ಕಪ್ಪನ್ತಿ ಚ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಏಕವಚನಂ। ಮರೂತಿ ದೇವಾ। ದ್ವೀಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಮೋಹಿತಾತಿ ಏವಂ ಚಿರಜೀವಿನೋಪಿ ತೇ ದ್ವೀಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಹಿತಾ ಹುತ್ವಾ ನ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ
ಯೇ ನಿರುದ್ಧಾ ಮರನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಚವನ್ತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿರುದ್ಧಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಯೇ ಖನ್ಧಾ। ತಿಟ್ಠಮಾನಸ್ಸ ವಾ ಇಧಾತಿ ಯೇ ವಾ ಇಧ ಪವತ್ತಿಯಂ ತಿಟ್ಠನ್ತಸ್ಸ ಧರನ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿರುದ್ಧಕ್ಖನ್ಧಾ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸದಿಸಾ ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಏಕಸದಿಸಾ ಅತ್ಥಙ್ಗತಾ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಪುನ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಾನಾಭಾವೇನ ವಿಗತಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಚುತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ಏವಂ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಖನ್ಧಾ। ತಸ್ಮಾ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಂ ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಅನನ್ತರಾ ಚ ಯೇ ಭಗ್ಗಾತಿ ಯೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನನ್ತರಮೇವ ಭಗ್ಗಾ ನಿರುದ್ಧಾ। ಯೇ ಚ ಭಗ್ಗಾ ಅನಾಗತೇತಿ ಯೇ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಾಗತೇ ಭಗ್ಗಾ ಭಞ್ಜನಸೀಲಾ ಭಿಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತದನ್ತರಾ ನಿರುದ್ಧಾನನ್ತಿ ತೇಸಂ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ ಅನ್ತರಾ ವೇಮಜ್ಝೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಂ ಪತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಾನಂ ಭಗ್ಗಾನಂ। ವೇಸಮಂ ನತ್ಥಿ ಲಕ್ಖಣೇತಿ ತೇಸಂ ತಿವಿಧಾನಮ್ಪಿ ಭಙ್ಗಲಕ್ಖಣನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಸಮತಾ ವಿಸದಿಸತಾ ನತ್ಥಿ।
ಅನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ನ ಜಾತೋತಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಜಾತೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಜಾತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇನ ವತ್ತಮಾನೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಜೀವತಿ ಜೀವಮಾನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಚಿತ್ತಭಙ್ಗಾ ಮತೋ ಲೋಕೋತಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ಮತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ನಿರುದ್ಧಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕತ್ತಾ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪರಮತ್ಥಿಯಾ ಯಾಯಂ ತಂ ತಂ ಸನ್ತಂ ಸನಿಸ್ಸಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಜೀವತಿ, ಫುಸ್ಸೋ ಜೀವತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವಚನಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ವಿಸಯಭೂತಾ ಸನ್ತಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಾ ಏತ್ಥ ಪರಮತ್ಥಿಯಾ ಪರಮತ್ಥಭೂತಾ। ತಥಾ ಹಿ ವದನ್ತಿ ‘‘ನಾಮಗೋತ್ತಂ ನ ಜೀರತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೭೬)।
ಅನಿಧಾನಗತಾ ಭಗ್ಗಾತಿ ಯೇ ಭಗ್ಗಾ, ನ ತೇ ಕತ್ಥಚಿ ನಿಧಾನಂ ಗತಾ, ಅಥ ಖೋ ಅಭಾವಮೇವ ಗತಾ। ಪುಞ್ಜೋ ನತ್ಥಿ ಅನಾಗತೇ ಯತೋ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ ವತ್ತಮಾನಭಾವಂ। ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಯೇಪೀತಿ ಯೇ ಪಟಿಲದ್ಧತ್ತಭಾವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ, ತೇಪಿ ಆರಗ್ಗೇ ಸಾಸಪೂಪಮಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ। ಯಥಾ ನಾಮ ಸೂಚಿಯಂ ಠಿತಾಯಂ ಸಾಸಪೋ ಖಿತ್ತೋ ತಸ್ಸಾ ಸಿಖಂ ಫುಟ್ಠಮತ್ತೋ ವಿಗಚ್ಛತಿ ನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಂ ಸಙ್ಖಾರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ತೇಸಂ ಅವಟ್ಠಾನಂ ಅತ್ಥೀತಿ।
ಭಙ್ಗೋ ನೇಸಂ ಪುರಕ್ಖತೋತಿ ತೇಸಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಭಙ್ಗೋ ನಾಮ ಪುರತೋ ಏವ ಕತೋ, ಏಕಂಸಭಾವೀ ನ ಅಪಸಕ್ಕತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುರಾಣೇಹೀತಿ ಪುರಿಮಕೇಹಿ ಅತೀತೇಹಿ।
ಅದಸ್ಸನತೋತಿ ಅಪಸ್ಸಿತಬ್ಬತೋ। ಆಯನ್ತೀತಿ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ। ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಕುತೋಚಿ ರಾಸಿತೋ ಆಗಮನಾಭಾವಮೇವಾಹ। ಭಗ್ಗಾ ಗಚ್ಛನ್ತುದಸ್ಸನನ್ತಿ ಭಗ್ಗಾಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಉಪಗಮನಾಭಾವತೋ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅದಸ್ಸನಂ ಅಭಾವಮೇವ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಮಾಹ ‘‘ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದೋ…ಪೇ॰… ವಯನ್ತಿ ಚಾ’’ತಿ।
೭೧೬. ‘‘ವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕರೂಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಯಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಧಮ್ಮತಾಯ ‘‘ಧಮ್ಮತಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಅನ್ವತ್ಥನಾಮತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅಯಲೋಹಾದೀಸು ಅಯೋ ನಾಮ ಕಾಳಲೋಹಂ। ಲೋಹಂ ನಾಮ ಜಾತಿಲೋಹಂ ವಿಜಾತಿಲೋಹಂ ಕಿತ್ತಿಮಲೋಹಂ ಪಿಸಾಚಲೋಹನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ। ತತ್ಥ ಅಯೋ ರಜತಂ ಸುವಣ್ಣಂ ತಿಪು ಸೀಸಂ ತಮ್ಬಲೋಹಂ ವೇಕನ್ತಕಲೋಹನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಸತ್ತ ಜಾತಿಲೋಹಾನಿ। ನಾಗನಾಸಿಕಲೋಹಂ ವಿಜಾತಿಲೋಹಂ। ಕಂಸಲೋಹಂ ವಟ್ಟಲೋಹಂ ಕಿತ್ತಿಮಲೋಹಾನಿ। ಮೋರಕ್ಖಕಾದಿ ಪಿಸಾಚಲೋಹಂ। ತತ್ಥ ತಮ್ಬಲೋಹಂ ವೇಕನ್ತಕನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಜಾತಿಲೋಹೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಇಧ ‘‘ಲೋಹ’’ನ್ತಿ ಗಹಿತನ್ತಿ। ತಿಪೂತಿ ಸೇತತಿಪು। ಸೀಸನ್ತಿ ಕಾಳತಿಪು। ಸುವಣ್ಣಂ ಆಕರುಪ್ಪನ್ನರಸವಿದ್ಧಾದಿಭೇದಂ। ಮುತ್ತಾ ಸಾಮುದ್ದಿಕಮುತ್ತಾದಿ। ಮಣೀತಿ ವೇಳುರಿಯಲೋಹಿತಙ್ಗಮಸಾರಗಲ್ಲಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸೋ ಸಬ್ಬೋ ಮಣಿವಿಸೇಸೋ। ವೇಳುರಿಯೋ ವಂಸವಣ್ಣಮಣಿ। ಸಙ್ಖೋ ಸಾಮುದ್ದಿಕಸಙ್ಖೋ। ಸಿಲಾತಿ ಕಾಳಸಿಲಾಪಣ್ಡುಸಿಲಾದಿಭೇದಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ರತನಸಮ್ಮತಸಿಲಾ। ಪವಾಳಂ ನಾಮ ವಟ್ಟುಮಂ ವಿದ್ಧಮಂ। ಲೋಹಿತಙ್ಗಂ ರತ್ತಮಣಿ। ಮಸಾರಗಲ್ಲಂ ಕಬರಮಣಿ। ಭೂಮಿಆದಯೋ ಪಾಕಟಾವ। ತದಸ್ಸಾತಿ ತಂ ಧಮ್ಮತಾರೂಪಂ ಅಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ।
ತರುಣಪಲ್ಲವವಣ್ಣನ್ತಿ ಅಮ್ಬಾದೀನಂ ತರುಣಪಲ್ಲವೇನ ಸಮಾನವಣ್ಣಂ। ಸಭಾಗರೂಪಸನ್ತತಿನ್ತಿ ವಣ್ಣಾದಿನಾ ಸಮಾನಭಾಗಂ ರೂಪಸನ್ತಾನಂ। ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧಾಪಯಮಾನನ್ತಿ ಹೇತುಫಲಪರಮ್ಪರಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧನವಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ।
ಸೋತಿ ಯೋಗೀ। ತನ್ತಿ ಅಸೋಕರುಕ್ಖಪಣ್ಣಂ। ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಗಹೇತ್ವಾ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಸೋಕಪಣ್ಣೇ ವುತ್ತೇನ ನಯೇನ। ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅಯಲೋಹಾದಿಭೇದಂ ಧಮ್ಮತಾರೂಪಂ। ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಸೀತಕಾಲೇ ಸೀತಲಂ, ಉಣ್ಹಕಾಲೇ ಸೂರಿಯಸನ್ತಾಪೇನ ಉಣ್ಹತರಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಸೀತಭಾವೇನ ಪವತ್ತಂ
ಅರೂಪಸತ್ತಕಸಮ್ಮಸನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೧೭. ಕಲಾಪತೋತಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಕಲಾಪತೋ।
ಯಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸಾಧಾರಣಾ ಸುಪಾಕಟಾ, ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಲಾಪತೋತಿ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಆಹ। ಯೇ ಇಮೇ ಸಮ್ಮಸನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ವಿನಟ್ಠಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ। ಸಮ್ಮಸನ್ತೋತಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ। ತಂ ಯುತ್ತತರನ್ತಿ ತಂ ಅರಿಯವಂಸಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ಯುತ್ತತರಂ ಆಸನ್ನಭಾವೇನ ವಿಭೂತತರಂ ರೂಪಸತ್ತಕೇ ಸಮ್ಮಸನಂ ಸಹ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸನಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಅಪಿಚ ರೂಪಸತ್ತಕೇ ಸಮ್ಮಸನಸ್ಸ ಸೇಸಾನಿಪೀತಿ ಯಮಕತೋ ಸಮ್ಮಸನಾದೀನಿಪಿ। ತೇನೇವಾತಿ ಅರಿಯವಂಸಕಥಾನಯೇನೇವ।
೭೧೮. ತಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪತೋ ಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಮ್ಪಿ। ಚಿತ್ತಸೀಸೇನ ಹಿ ನಿದ್ದೇಸೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ಯಮಕತೋ ಸಮ್ಮಸತಿ ನಾಮ ನಾಮರೂಪಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭ ಯುಗಳವಸೇನ ಸಮ್ಮಸನಸ್ಸ ಪವತ್ತನತೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ರೂಪಸತ್ತಕವಸೇನ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಠಿತೋಪಿ ಇದಾನಿ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪಾದಿವಸೇನ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾವ ತಂ ಸಮ್ಮಸತಿ। ಖಣಿಕತೋ ಸಮ್ಮಸನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
೭೧೯. ಏತಮ್ಪೀತಿ ಏತಂ ಚತುತ್ಥಸಮ್ಮಸನಚಿತ್ತಮ್ಪಿ। ಪಠಮಚಿತ್ತನ್ತಿ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪಾದಿವಸೇನ ರೂಪಂ ‘‘ಖಣಿಕತೋ ಸಮ್ಮಸನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
೭೨೦. ಇದಮೇವ ಚ ಸಮ್ಮಸನಂ ದಿಗುಣಿತಂ ಅನೇಕಸಮ್ಮಸನಪಟಿಪಾಟಿಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಪಟಿಪಾಟಿತೋ ಸಮ್ಮಸನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಟ್ಟೇಯ್ಯಾತಿ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯ। ತಥಾ ಸತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಸಮ್ಮಸನಪಸುತಾ ಏವ ಭಾವನಾ ಸಿಯಾ, ನ ಮೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನುಪಕಾರೀ, ನ ಚಾಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಚಾರೋ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ತತ್ತಕೇನ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು, ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಾನಿ ಸುಟ್ಠು ವಿಭೂತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಾವ ದಸಮಚಿತ್ತಸಮ್ಮಸನಾ…ಪೇ॰… ಠಪೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಠಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಚ ನ ಏಕಾದಸಮಂ ದ್ವಾದಸಮೇನ ಸಮ್ಮಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಟಿಪಾಟಿತೋ ಸಮ್ಮಸನಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನಪರಂ, ನ ತತೋ ಸಮ್ಮಸನತೋ ಓರಮನದಸ್ಸನಪರಂ, ತಸ್ಮಾ ಪುನಪಿ ರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಯಾವ ದಸಮಚಿತ್ತಸಮ್ಮಸನಾ ಭಾವನಮನುಯುಞ್ಜತೇವ। ವುತ್ತನ್ತಿ ಅರಿಯವಂಸಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ।
೭೨೧. ವಿಸುಂ ಸಮ್ಮಸನನಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಮನಸಿಕಾರವಿನಿಮುತ್ತೋ ಅಞ್ಞೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಮನಸಿಕಾರೋ ನತ್ಥಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ದಿಟ್ಠಿಆದಿವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾ ಇಧ ದಿಟ್ಠಿಉಗ್ಘಾಟನಾದಯೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಏವ ಹಿ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೇನ ‘‘ಯಂ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸತ್ತಸಞ್ಞಾತಿ ಸತ್ತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸಞ್ಞಾ। ದುಬ್ಬಲಾಯ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಹಗತಸಞ್ಞಾತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಸತ್ತಸಞ್ಞಂ ಉಗ್ಘಾಟಿತಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಸತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಪವತ್ತಚಿತ್ತೇನ ದಿಟ್ಠಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸಹೇತುಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾ ಚಿತ್ತದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ತದಭಾವೇನ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಮಾನೋ ನಾಮ ಯೋ ದಿಟ್ಠೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅಪಾಯಗಮನೀಯೋ, ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾಯ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೋ ಏವ ಹೋತಿ, ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾಯ ಸಮುಚ್ಛಿಜ್ಜನತೋತಿ ಆಹ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಉಗ್ಘಾಟಿತ…ಪೇ॰… ಮಾನೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಮಾನೋ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿಯಮಾನೋ ತಣ್ಹಾಯ ಪವತ್ತಿಂ ನಿವಾರೇತಿ, ಅಭಿಮತವಿಸಯೇಸು ಏವ ತಣ್ಹಾಯ ಪವತ್ತನತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಾನಸಮುಗ್ಘಾಟಿತ…ಪೇ॰… ತಣ್ಹಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ತಣ್ಹಾತಿ ಇಧ ಸುಖುಮಾ ನಿಕನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಣ್ಹಾಯ…ಪೇ॰… ಪರಿಯಾದಿನ್ನಾ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಅಯಂ ನಯೋತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಸಮ್ಮಸನವಿಧಿ।
ಮಮ ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ತನಿಯಸಞ್ಞಿತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸಾಮಿಭೂತೋ ಅತ್ತಾ ಪರಾಮಸೀಯತೀತಿ ‘‘ಗಣ್ಹತೋ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮುಗ್ಘಾಟನಂ ನಾಮ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಮಞ್ಚಾಯಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿಸಮಧಿಗಮೇನ ವಿಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿಕೋ, ಮಗ್ಗೇನ ಪನ ಅಸಮುಗ್ಘಾಟಿತತ್ತಾ ಅನೋಳಾರಿಕಾಯ ಚ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಸೇನೇವಂ ವುತ್ತಂ।
ಸುಟ್ಠೂತಿ ಸಮ್ಮಾ। ಮನಾಪನ್ತಿ ಚ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನಂ, ಮನವಡ್ಢನಾಕಾರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಭಯೇನಾಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವಿಸಯಂ ಅಧಿಮಾನಮಾಹ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಾನಸಮುಗ್ಘಾಟೋ ನಾಮ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ।
ವಿಪಸ್ಸಿತುಂ ಸಕ್ಕೋಮೀತಿ ತತ್ಥ ಸಮತ್ಥತಾಪದೇಸೇನ ಗುಣವಿಸೇಸಯೋಗತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬತಾ ದಸ್ಸೀಯತಿ, ಚಿತ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸಿತುಂ ಸಕ್ಕೋಮಿ। ತಸ್ಮಾ ವಿಪಸ್ಸನ್ತೋ ಏವ ಕಾಲಂ ವೀತಿನಾಮೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಯೋಜನಾ।
ಯಸ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಿಸಮುಗ್ಘಾಟನಂ ನಾಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸತೋ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಸಚೇ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾವಿಧಿಂ ವತ್ವಾ ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅನತ್ತತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತೇನ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚತೋಪಿ ‘‘ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಯಸ್ಮಾ ಮಾನಸಮುಗ್ಘಾಟನಂ ನಾಮ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಹೋತಿ। ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಿಜ್ಜನಕೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಕುತೋ ಮಾನಸ್ಸ ಅವಸರೋ। ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಅಸ್ಮಿಮಾನಸಮುಗ್ಘಾಟಾಯಾತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ।
ಯಸ್ಮಾ ನಿಕನ್ತಿಪರಿಯಾದಾನಂ ನಾಮ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ಸಭಾವತೋ, ದುಕ್ಖವತ್ಥುತೋ ಚ ದುಕ್ಖಭೂತೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಈಸಕಮ್ಪಿ ಅಭಿರತೋ ಹೋತಿ। ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ಹಿ ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಸೇಸಂ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ವುತ್ತನಯೇನ ಪಟಿಪಾಟಿತೋ ಸಮ್ಮಸನಂ ಪಸುತಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಯದಾ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ತಿಕ್ಖಾ ಸೂರಾ ವಿಸದಾ ಪವತ್ತತಿ, ಇತರಾ ದ್ವೇಪಿ ತದನುಗತಿಕಾ, ತದಾನೇನ ದಿಟ್ಠಿಉಗ್ಘಾಟನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ। ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಮೂಲಿಕಾ ಹಿ ಸಬ್ಬಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ। ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖಾ।
ಯದಾ ಪನ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ತಿಕ್ಖಾ ಸೂರಾ ವಿಸದಾ ಪವತ್ತತಿ, ಇತರಾ ದ್ವೇಪಿ ತದನುಗತಿಕಾ ಬಕಬ್ರಹ್ಮುನೋ ವಿಯ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚ ನಿಚ್ಚಗಾಹಸ್ಸ ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖಾ।
ಯದಾ ಪನ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ ತಿಕ್ಖಾ ಸೂರಾ ವಿಸದಾ ಪವತ್ತತಿ, ಇತರಾ ದ್ವೇಪಿ ತದನುಗತಿಕಾ, ತದಾನೇನ ನಿಕನ್ತಿಪರಿಯಾದಾನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ। ಸತಿ ಹಿ ಸುಖಸಞ್ಞಾಯ ತಣ್ಹಾಗಾಹೋವ, ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚ ನಿಕನ್ತಿಯಾ ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖಾ। ಏವಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ ಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸವಸೇನ ದಿಟ್ಠಿಉಗ್ಘಾಟನಾದೀನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇತಿ ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಠಾನೇಯೇವ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ। ಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ಸಕಕಿಚ್ಚಕರಣಞ್ಹಿ ಸಕಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಠಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ವಿಸುಂ ಸಮ್ಮಸನನಯೋ ನತ್ಥೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೭೨೨. ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋತಿ ಇಧ ವಿಯ ಏಕದೇಸೇನ ಅವತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಸರೂಪತೋ, ಕಿಚ್ಚತೋ ಚ ಅನವಸೇಸತೋ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಇಧೇವಾತಿ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯಮೇವ। ಏಕಚ್ಚಾನಂಯೇವೇತ್ಥ ಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ ಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕದೇಸಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ’’ತಿ, ತಾ ಪನ ಸಯಮೇವ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇಸ್ಸತಿ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ಯಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಇಧ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಾಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಧಮ್ಮೇ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದಿಕೇ ಪಜಹತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ।
ಖಯಾನುಪಸ್ಸನನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಣಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಂ। ಭಾವೇನ್ತೋತಿ ವಡ್ಢೇನ್ತೋ। ಘನಸಞ್ಞನ್ತಿ ಸನ್ತತಿಸಮೂಹಕಿಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಂ ವಸೇನ ಏಕತ್ತಗ್ಗಹಣಂ। ಖಯಾನುಪಸ್ಸನನ್ತಿ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಾನುಪಸ್ಸನನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಯಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೮) ಪಸ್ಸತಿ, ಸಾ ಖಯಾನುಪಸ್ಸನಾ। ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತಸ್ಸಾ ಪಾರಿಪೂರೀತಿ ಘನಸಞ್ಞಾಯ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅಪರಿಪುಣ್ಣತಾಯ ತಂ ನ ಹೋತಿ। ಏವಮಞ್ಞತ್ಥಾಪೀತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಪರಿಪುಣ್ಣತಾ ಪಹಾನತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ, ಅನ್ವಯತೋ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಭಙ್ಗಂ ದಿಸ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಭಙ್ಗಸಙ್ಖಾತೇ ನಿರೋಧೇ ಅಧಿಮುತ್ತತಾ ವಯಾನುಪಸ್ಸನಾ, ತಾಯ ಆಯೂಹನಂ ಪಜಹತಿ। ಯದತ್ಥಂ, ಯಾಯ ಚ ಆಯೂಹತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪವತ್ತೇ ತಣ್ಹಾಯ ಚಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ನಮತೀತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಯಾನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಆಯೂಹನಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿ। ಜಾತಸ್ಸ ಜರಾಮರಣೇಹಿ ದ್ವಿಧಾ ಪರಿಣಾಮದಸ್ಸನಂ, ರೂಪಸತ್ತಕಾದಿವಸೇನ ವಾ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಸ್ಸ ತಂತಂಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಪರಂ ಅಞ್ಞಭಾವದಸ್ಸನಂ ವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪಸ್ಸನಾ, ತಾಯ ಧುವಸಞ್ಞಂ ಥಿರಭಾವಗಹಣಂ ಪಜಹತಿ।
ಅನಿಮಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾದಯೋ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸನ್ತತಿಯಂ, ಸಮೂಹೇ ಚ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ಗಯ್ಹಮಾನಂ ಕಾಲನ್ತರಾವಟ್ಠಾಯಿಭಾವೇನ, ನಿಚ್ಚಭಾವೇನ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಕಿಚ್ಚಪರಿಚ್ಛೇದತಾಯ ಸವಿಗ್ಗಹಂ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾನಮತ್ತಂ। ಪಣಿಧಿನ್ತಿ ಸುಖಪತ್ಥನಂ, ರಾಗಾದಿಪಣಿಧಿಂ ವಾ, ಅತ್ಥತೋ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಿನ್ನತಂ। ಅಭಿನಿವೇಸನ್ತಿ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಂ। ಏತೇಸಞ್ಹಿ ನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೇನ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಯೋ ಅನಿಮಿತ್ತಾದಿನಾಮೇಹಿ ವುತ್ತಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದಯೋ ವಿಯ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹಾದಯೋವ ಪಟಿಪಕ್ಖಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಞತ್ವಾ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಏವ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಮರಣಂ, ನ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಭಙ್ಗವಸೇನ ಸುಞ್ಞತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಅಧಿಪಞ್ಞಾ ಚ ಸಾ ಧಮ್ಮೇಸು ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾ, ತಾಯ ನಿಚ್ಚಸಾರಾದಿಆದಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಸತಣ್ಹಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ಪಜಹತಿ। ಯಥಾಭೂತಞಾಣದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪದಸ್ಸನಂ। ತೇನ ‘‘ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಮತೀತಮದ್ಧಾನ’’ನ್ತಿ ಸಮ್ಮೋಹಾಭಿನಿವೇಸಂ ಪಜಹತಿ। ಭಯತುಪಟ್ಠಾನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸಬ್ಬಭವಾದೀಸು ಆದೀನವದಸ್ಸನಞಾಣಂ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾ, ತಾಯ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಆಲಯನಿಸ್ಸಯಅದಸ್ಸನತೋ ಆಲಯಾಭಿನಿವೇಸಂ ತಥಾಪವತ್ತಂ ತಣ್ಹಂ ಪಜಹತಿ। ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಮುಞ್ಚನಸ್ಸ ಉಪಾಯಭೂತಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಞಾಣಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ, ತಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾದೀಸು ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾತತ್ತಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಂ ಅವಿಜ್ಜಂ ಪಜಹತಿ। ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ, ಅನುಲೋಮಞಾಣಞ್ಚ ವಿವಟ್ಟಾನುಪಸ್ಸನಾ। ತಸ್ಸಾ ಹಿ ವಸೇನ ತಸ್ಸ ಪದುಮಪಲಾಸೇ ಉದಕಬಿನ್ದು ವಿಯ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಪತಿಲೀಯತಿ ಪತಿಕುಟತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾಯ ಸಂಯೋಗಾಭಿನಿವೇಸಂ ಕಾಮಸಂಯೋಗಾದಿಕಿಲೇಸಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಪಜಹತಿ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಯೋ ಸತ್ತ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಅತ್ಥತೋ ವಿಭತ್ತಾತಿ, ಪರತೋ ಚ ಸಂವಣ್ಣೀಯನ್ತೀತಿ ಇಧ ನ ವುತ್ತಾ।
ತಾಸೂತಿ ಅಟ್ಠಾರಸಸು ಮಹಾವಿಪಸ್ಸನಾಸು। ಇಮಿನಾತಿ ಯೋಗಿನಾ। ತಸ್ಮಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣತ್ತಯವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ। ತಂದಸ್ಸನಞ್ಹಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಅನುಪಸ್ಸನಾತಿ। ಪಟಿವಿದ್ಧಾತಿ ಪಟಿಲದ್ಧಾ। ಯದಗ್ಗೇನ ಹಿ ಞಾಣೇನ ಸವಿಸಯೋ ಪಟಿವಿದ್ಧೋ, ತದಗ್ಗೇನ ತಂ ಪಟಿಲದ್ಧಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನಂ ಯಥಾ ‘‘ರುಕ್ಖೋ ಪಾದಪೋ ತರೂ’’ತಿ। ತಾಪಿ ಅನಿಮಿತ್ತಾಪಣಿಹಿತಸುಞ್ಞತಾನುಪಸ್ಸನಾ।
ಸಬ್ಬಾಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ತಸ್ಮಾ ಏಕದೇಸೇನ ಪಟಿವಿದ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಏವ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪಗೇವ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ದ್ವಯಂ ಪಟಿವಿದ್ಧಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಸೇಸೇಸು ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಸು ದಸಸು। ‘‘ಕಿಞ್ಚಿ ಪಟಿವಿದ್ಧಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ತೇಸಂ ಏಕದೇಸಪಟಿವೇಧಮಾಹ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಹಿ ಸಿದ್ಧಾಯ ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಖಯಾನುಪಸ್ಸನಾ, ವಯಾನುಪಸ್ಸನಾ, ವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚ ಏಕದೇಸೇನ ಸಿದ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಿದ್ಧಾಯ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾ ಚ, ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಿದ್ಧಾಯ ಇತರಾತಿ।
ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೨೩. ಪರತೋ ‘‘ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದೀನಂ ಪಹಾನೇನ ವಿಸುದ್ಧಞಾಣೋ’’ತಿ। ಅನೇಕಾಕಾರವೋಕಾರಸಙ್ಖಾರೇಸು ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಸಲ್ಲಕ್ಖಣಸಮ್ಮಸನಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಸ್ಸ ಪಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಸ್ಸಾತಿ ನಯವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಞಾಣಸ್ಸ। ತಸ್ಸೇವ ಹಿ ಥಿರಭಾವಾಯ ಇತರೇ ಸಮ್ಮಸನವಿಸೇಸಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಾದಿಸಮ್ಮಸನಞಾಣಸ್ಸ। ಅನುಪದಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸದಿಸಾ ಹಿ ಸಾ। ತಾಯ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಉಗ್ಘಾಟನಾದಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ। ವಿತ್ಥಾರತೋ ಭಾವನಾವಿಧಾನಂ ಪರತೋ ವತ್ತುಕಾಮೋ ‘‘ಸಙ್ಖೇಪತೋ ತಾವ ಆರಭತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಹಿ ಆರಮ್ಭೋ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಸುಕರೋ। ತತ್ರಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಆರಮ್ಭೇ।
ಕಥನ್ತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ। ಯಂ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ…ಪೇ॰… ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಥಂ ಞಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ, ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ವಾ ಧಮ್ಮೇ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ನ ಅತೀತಾನಾಗತೇತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ। ಉದಯದಸ್ಸನಞ್ಚೇತ್ಥ ಯಾವದೇವ ವಯದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ವಯದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಧಾನತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ಪನ ವಯದಸ್ಸನಂ ಉದಯದಸ್ಸನಪುಬ್ಬಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ।
ಜಾತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಪಟಿಲದ್ಧತ್ತಭಾವಂ। ಅಯಂ ಹಿ ಜಾತಸದ್ದೋ ಖಣತ್ತಯಸಮಙ್ಗಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋ ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಜಾತಾ ಭೂತಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ॰ ಸ॰ ೧೦೪೬) ವಿಯ, ನ ಅತೀತಂ
‘‘ಯೇ
ಲದ್ಧತ್ತಭಾವಾ ನೋ ಭಗ್ಗಾ, ತೇವ ಸನ್ತಿ ಸಭಾವತೋ’’ತಿ॥ –
ಆದೀಸು ವಿಯ, ನಾಪಿ ಜಾತತಾಮತ್ತಂ ‘‘ಯಂ ತಂ ಜಾತಂ ಭೂತಂ ಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ತೇನಾಹ ‘‘ಜಾತಂ ರೂಪಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦೭; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೩೭೯), ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನರೂಪಂ ನಾಮ ಜಾತಂ ಖಣತ್ತಯಪರಿಯಾಪನ್ನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂ ಪನ ಆದಿತೋ ದುಪ್ಪರಿಗ್ಗಹನ್ತಿ ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸೋ ಕಾತಬ್ಬೋ। ತಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಸ್ಸ। ಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಪಪಞ್ಚಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಉದಯೋತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನಸಞ್ಞಿತಂ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಂ ಉದಯೋ ಉಪ್ಪಾದೋ। ವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಂ ವಯೋತಿ ವಿಪರಿಣಾಮಸಞ್ಞಿತಂ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಂ ವಯೋ ವಿನಾಸೋ। ಅನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣನ್ತಿ ಯಾ ಉದಯಸ್ಸ, ವಯಸ್ಸ ಚ ಅನುಪೇಕ್ಖನಾ, ತಂ ಞಾಣಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಾದೀಸು ಜಾತಿಜರಾಮರಣಸೀಸೇನ ಜಾತಿಜರಾಮರಣವನ್ತೋ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ, ಇಧ ಪನ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಜಾತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ, ತಸ್ಸಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಉದಯೋ, ವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಂ ವಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೯) ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾನಂ ಜಾತಿಜರಾಮರಣವನ್ತತಾ, ನಿಪ್ಫನ್ನತಾ ಚ ಅನುಞ್ಞಾತಾ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ತಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗೇಸು ಭವಪರಿಯೋಸಾನಾವ ದೇಸನಾ ಕತಾ।
ಸೋತಿ ಯೋಗೀ। ಇಮಿನಾ ಪಾಳಿನಯೇನಾತಿ ಇಮಾಯ ‘‘ಜಾತಂ ರೂಪಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ದಸ್ಸಿತಾಯ ಪಾಳಿಗತಿಯಾ। ಜಾತಿನ್ತಿ ನ ಪಸೂತಿಂ, ನ ಚ ಪಠಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಮತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಉಪ್ಪಾದಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿವಿಕಾರಂ। ಸ್ವಾಯಂ ವಿಕಾರೋ ಯಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅಭಿನವಾವಟ್ಠಾನಜರಾ ವಿಯ ನವಭಾವಾಪಗಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿನವಾಕಾರ’’ನ್ತಿ। ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ರಾಸಿ ವಾ ನಿಚಯೋ ವಾ ನತ್ಥಿ ಯತೋ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಅಲದ್ಧತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನ…ಪೇ॰… ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ಯಥಾ ಅನಾಗತೇ ಅದ್ಧನಿ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ, ಏವಂ ಅತೀತೇಪಿ ಅದ್ಧನೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಿರುಜ್ಝಮಾನಸ್ಸಾಪೀ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂಯೇವ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಚ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಭಾವೂಪಗಮೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸಮುದಾಯಗತಂ ತದೇಕದೇಸಭೂತಾಯ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ರಾಸಿತೋತಿ ರಾಸಿಭಾವೇನ ಸಮುಸ್ಸಿತೋ ಪುಞ್ಜೋ ರಾಸಿ। ಯಥಾ ತಥಾ ಪಿಣ್ಡಿಭೂತೋ ನಿಚಯೋ। ಭೂಮಿಯಂ ನಿದಹಿತ್ವಾ ಠಪಿತಂ ನಿಧಾನಂ। ಉಪವೀಣೇತಿ ಏತೇನಾತಿ ಉಪವೀಣಂ, ವೀಣಾವಾದನಂ।
೭೨೪. ಏವಂ ‘‘ಪುನ ಯಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಉಪ್ಪಾದಾ, ಅತ್ಥಿಭಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿರೋಧವಿರೋಧೀಹಿ ಉಪ್ಪಾದೋ ಅತ್ಥಿಭಾವವಾಚಕೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮಭವಸಿದ್ಧಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ರೂಪಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತೀತಿ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ, ಅತ್ಥಿಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವಿಜ್ಜಾದೀಹಿ ಚ ತೀಹಿ ಅತೀತಕಾಲಿಕಾನಿ ತೇಸಂ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಭೂತಾನಿ ಉಪಾದಾನಾದೀನಿಪಿ ಗಹಿತಾನೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಪವತ್ತಿಪಚ್ಚಯೇಸು ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ಬಲವತಾಯ ಸೋ ಏವ ಗಹಿತೋ ‘‘ಆಹಾರಸಮುದಯಾ’’ತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಗಹಿತೇ ಪವತ್ತಿಪಚ್ಚಯತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಉತುಚಿತ್ತಾನಿಪಿ ಗಹಿತಾನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತೋ ಉದಯದಸ್ಸನಂ ವಿಭಾವಿತಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹುಪನಿಸ್ಸಯಸಹಿತೇನೇವ ಕಮ್ಮುನಾ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ। ಅಸತಿ ಚ ಅವಿಜ್ಜುಪನಿಸ್ಸಯಾಯ ಭವನಿಕನ್ತಿಯಾ ಜಾತಿಯಾ ಅಸಮ್ಭವೋ ಏವಾತಿ। ಯಥಾ ಚ ರೂಪಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹುಪನಿಸ್ಸಯತಾ, ಏವಂ ವೇದನಾದೀನಮ್ಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಆಹಾರೋ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಪೋಸಕೋ, ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ಕಾಮಧಾತಾಧಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಚ ದೇಸನಾಯ। ಉಕ್ಕಂಸನಿದ್ದೇಸೇನ ವಾ ಆಹಾರಗ್ಗಹಣಂ। ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಕಾಲವಸೇನ ಉದಯದಸ್ಸನಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅದ್ಧಾನವಸೇನ ಪಗೇವ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ಇಧ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ದಿಸ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಖಣವಸೇನ ಪಸ್ಸತಿ। ಪಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಾನೀತಿ
ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ ರೂಪನಿರೋಧೋತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧತೋ ಅನಾಗತಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ ಹೋತಿ ಪಚ್ಚಯಾಭಾವೇ ಅಭಾವತೋ। ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧಟ್ಠೇನಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅನಾಗತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕರೂಪಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ನಿರುದ್ಧಭಾವೇನ। ತಣ್ಹಾನಿರೋಧಾ ಕಮ್ಮನಿರೋಧಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಆಹಾರನಿರೋಧಾತಿ ಪವತ್ತಿಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ಅಭಾವೇ। ರೂಪನಿರೋಧೋತಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಹೋತಿ। ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಭಙ್ಗಕಾಲವಸೇನ ತೇಸಂ ವಯದಸ್ಸನಂ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅದ್ಧಾವಸೇನ ಪಗೇವ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ಇಧ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ದಿಸ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಖಣವಸೇನ ಪಸ್ಸತಿ। ಪಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಾನೀತಿ ಇಧ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ, ರೂಪಸ್ಸ ಖಣನಿರೋಧೋ ಚಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಾನಿ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ, ರೂಪಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತನಿರೋಧೋ ಲಕ್ಖೀಯತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಲಕ್ಖಣಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
ವಿಪರಿಣಾಮೋ ಮಹಾಪದಾನ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೬೦) ಮಹಾನಿದಾನಸುತ್ತೇಸು, ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯವಾರೇ ‘‘ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಕಥಾ॰ ೭೧೯) ವಚನತೋ ನಾಮರೂಪಂ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಪಚ್ಚಯೋ, ತಂನಿರೋಧಾ ತಸ್ಸ ನಿರೋಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಫಸ್ಸಸಮುದಯಾ ವೇದನಾಸಮುದಯೋ’’ತಿಆದಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಕೇಚಿ ತಾವ ಆಹು ‘‘ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನಂ ಅದ್ಧಾಸನ್ತತಿವಸೇನೇವ, ನ ಖಣವಸೇನಾ’’ತಿ। ತೇಸಂ ಮತೇನ ಖಣತೋ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನಮೇವ ನ ಸಿಯಾ। ಅಪರೇ ಪನಾಹು ‘‘ಪಚ್ಚಯತೋ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನೇ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣತೋ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾಸಮ್ಭವಂ ಲಬ್ಭಮಾನತಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಉಪ್ಪಾದಂ। ಅವಿಜ್ಜಾದಿಅಭಾವೇ ಚ ತಸ್ಸಾ ಅಸಮ್ಭವಂ ಅಲಬ್ಭಮಾನತಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಭಙ್ಗಂ। ಖಣತೋ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಂ, ಭಙ್ಗಞ್ಚ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ, ತಂ ಯುತ್ತಂ। ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಹಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ಉದಯತೋ, ವಯತೋ ಚ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಭಾವನಾಯ ಬಲಪ್ಪತ್ತಕಾಲೇ ಞಾಣಸ್ಸ ತಿಕ್ಖವಿಸದಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಖಣತೋ ಉದಯಬ್ಬಯಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ಪಠಮಂ ಪಚ್ಚಯತೋ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೇ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಉದಯಬ್ಬಯವನ್ತೇ ಖನ್ಧೇ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯತೋ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಖಣತೋಪಿ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ।
ತಸ್ಸ ಯದಾ ಞಾಣಂ ತಿಕ್ಖಂ ವಿಸದಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ತದಾ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ಖಣೇ ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಾ, ಭಿಜ್ಜನ್ತಾ ಚ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ಉದಯೋ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಏವಮ್ಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ಉದಯೋತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾಪಿ। ತಣ್ಹಾ…ಪೇ॰… ಕಮ್ಮ…ಪೇ॰… ಆಹಾರಸಮುದಯಾಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ। ಏವಮ್ಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ವಯೋತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾಪಿ ತಣ್ಹಾ…ಪೇ॰… ಆಹಾರನಿರೋಧಾಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ವಯೋ ಅನುಪ್ಪಾದೋತಿ ಪಚ್ಚಯತೋ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಮನಸಿಕಾರಂ ಕರೋತಿ ಏವಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ಉದೇತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನಯೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮ್ಪಿ ಆಹಾರಉತುಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮ್ಪಿ ಉದೇತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಿಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ। ಏವಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮ್ಪಿ ಆಹಾರಉತುಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮ್ಪಿ ವೇತಿ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಖಣತೋ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಮನಸಿಕಾರಂ ಕರೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
೭೨೫. ಏವಂ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ ನ ಯಾವ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾವ ಉದಯಬ್ಬಯಾ ಸುಟ್ಠು ಪಾಕಟಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇತಿ ಕಿರಿಮೇ ಧಮ್ಮಾ…ಪೇ॰… ಪಟಿವೇನ್ತೀ’’ತಿ, ನಯದಸ್ಸನವಸೇನ ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಪಠಮಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ದಿಸ್ವಾ ಅಥ ಅತೀತಾನಾಗತೇ ನಯಂ ನೇತಿ। ದುಕ್ಖಾದಿಸಚ್ಚಪ್ಪಭೇದಾ, ಅನುಲೋಮಾದಿಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಪ್ಪಭೇದಾ, ಏಕತ್ತಾದಿನಯಪ್ಪಭೇದಾ, ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಲಕ್ಖಣಪ್ಪಭೇದಾ ಚ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದನಯಲಕ್ಖಣಪ್ಪಭೇದಾ। ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಪತಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮುಪ್ಪಾದಭಾವತೋ।
೭೨೬. ಯನ್ತಿ ಕರಣೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ಯೇನ ಞಾಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ। ಯನ್ತಿ ವಾ ಕಿರಿಯಾಪರಾಮಸನಂ। ಖನ್ಧಾನಂ ಸಮುದಯಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಖನ್ಧಾನಂ ನಿರೋಧಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯದೇತಂ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಂ ಪನಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಸಮುದಯನಿರೋಧತೋ ಖನ್ಧಾನಂ ಸಮುದಯನಿರೋಧಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ತಾ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ’’ತಿಆದಿವಚನಭೇದೋ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೫೦) ಕತೋ, ನ ಏವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಸ್ಸ ಭೇದೋ ಅತ್ಥಿ ಅಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣತ್ತಾತಿ ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವಚನಭೇದಂ ಅಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇಯೇವ ಹೀತಿ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ, ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಯೇವ ಚ ವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಂ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಖಣತೋ ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯೇ ಪಸ್ಸತಿ ನಾಮಾತಿ ‘‘ಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ।
೭೨೭. ಇಚ್ಚಸ್ಸೇವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಮುದಯಾ’’ತಿಆದಿ ಪಚ್ಚಯತೋ ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನಂ, ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿಆದಿ ಖಣತೋ, ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಯೋಗಿನೋ। ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪರಾಮಸನಂ। ಯೇ ಪನ ‘‘ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತೋ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಇತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪರಾಮಸನಂ। ಜನಕಾವಬೋಧತೋತಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಜನಕಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅವಬುಜ್ಝನತೋ ಜಾತಿದುಕ್ಖಾವಬೋಧತೋತಿ ಜಾತಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅವಬುಜ್ಝನತೋ। ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ಏಕದೇಸದಸ್ಸನೇನ ಪಬ್ಬತಸಮುದ್ದಾದಿದಸ್ಸನಕಾನಂ ಮರಣದುಕ್ಖಾವಬೋಧತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ‘‘ಪಚ್ಚಯಾನುಪ್ಪಾದೇನಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ ಇಧ ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಚ್ಚಯವತನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಾನಂ। ಯಞ್ಚಸ್ಸ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನನ್ತಿ ಯಂ ಅಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಪಚ್ಚಯತೋ, ಖಣತೋ ಚ ಉದಯಬ್ಬಯಾನಂ ದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಅಸಮ್ಮೋಹೋ, ತಪ್ಪಧಾನೋ ವಾ ವಿತಕ್ಕಾದಿಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೋ ಮಗ್ಗೋ ವಾಯಂ ಲೋಕಿಕೋತಿ ನಿಯ್ಯಾನಾನುಲೋಮತೋ ಲೋಕಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಏವಾಯಂ। ಇತಿ ತಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ಸಭಾವಾವಬೋಧತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ರ ಸಮ್ಮೋಹವಿಘಾತತೋ’’ತಿ, ತದಙ್ಗವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತೋ ಮಗ್ಗೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪಾಯಭೂತೋ ಅಸಮ್ಮೋಹಸಭಾವೋ ಅತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಪಕಾಸೇತಿ ಪದೀಪೋ ವಿಯಾತಿ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ। ಸ್ವಾಯಂ ಪಾಕಟಭಾವೋ ಮೋಹನ್ಧಕಾರವಿಧಮನೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ರ ಸಮ್ಮೋಹವಿಘಾತತೋ’’ತಿ।
೭೨೮. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ಅನುಲೋಮೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅನುಲೋಮನತೋ। ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅವಿಜ್ಜಾದೀಸು ಸನ್ತೇಸೂತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇದಂ ಹೋತೀತಿ ಅವಬೋಧತೋ’’ತಿ। ಪವತ್ತಿಯಾ ವಿಲೋಮನತೋ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯತ್ವೇವ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ಪಟಿಲೋಮೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ। ತೇ ಚ ಸಙ್ಖತಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ‘‘ಜರಾಮರಣಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನಿಚ್ಚಂ ಸಙ್ಖತಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦)। ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಪಾಕಟತಾ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಪಾಕಟತಾಯ ಏವ ‘‘ಇಮಸ್ಸೇತಂ ಫಲ’’ನ್ತಿ ಅವಬೋಧತೋ।
೭೨೯. ಪುರಿಮಪುರಿಮಾನಂ ನಿರೋಧೋ ಉತ್ತರುತ್ತರಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾನುಬನ್ಧೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಪಚ್ಚಯತೋ ಉದಯದಸ್ಸನೇನ ಸಿಜ್ಝಮಾನೋ ಏಕತ್ತನಯಾಧಿಗಮಾಯ ಹೋತಿ। ಯತೋ ‘‘ಅಞ್ಞೋ ಕರೋತಿ, ಅಞ್ಞೋ ಪಟಿಸಂವೇದಯತೀ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೭) ವೋಹಾರಸಿದ್ಧಿಯಾ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅನೋಕಾಸತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಹೇತುಫಲಸಮ್ಬನ್ಧೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಙ್ಖಾರಾ ಖಣೇ ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಖಣತೋ ಉದಯದಸ್ಸನೇನ ಸಿಜ್ಝಮಾನೋ ನಾನತ್ತನಯಾಧಿಗಮಾಯ ಹೋತಿ। ಯತೋ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸಭಾವಭೇದಾವಬೋಧತೋ ‘‘ಸೋ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಪಟಿಸಂವೇದಯತೀ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅನೋಕಾಸತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಖಣತೋ ಉದಯದಸ್ಸನೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಪಚ್ಚಯತೋ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನೇನ ಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿ ಫಲಸ್ಸ ಭಾವೋ, ಅಸತಿ ಅಭಾವೋತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿಯಾ ಅತ್ಥಿತಾಮತ್ತೇನೇವ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕಾರಣನ್ತಿ ಅಬ್ಯಾಪಾರನಯೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ಯತೋ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅನೋಕಾಸತಾ ವಸವತ್ತಿತಾಯ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯತೋ ‘‘ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಅವಸವತ್ತಿಭಾವೋ ಪರಾಯತ್ತತಾ, ಸಾ ಚ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪಚ್ಚಯತೋ ಉದಯದಸ್ಸನೇನ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಚ ಪಚ್ಚಯಾನುರೂಪಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಹೇತುಫಲಸ್ಸ ಹೇತುಅನುರೂಪತೋ ಸಿದ್ಧಿಯಾ ಅಕಿರಿಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅನೋಕಾಸತಾವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ಸತಿ ಕಾರಣೇ ಕುತೋ ಅಕಿರಿಯವಾದೋ। ಕರೋತೀತಿ ಹಿ ಕಾರಣಂ।
೭೩೦. ಪಚ್ಚಯತೋ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸತೋ ಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿ ಸಭಾವೇ ಸತಿ ಫಲಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋತಿ ಅತ್ಥಿತಾಮತ್ತೇನ ಉಪಕಾರಕತಾತಿ ಸಙ್ಖತಾನಂ ನಿರೀಹತಾ, ಅಸತಿ ಚ ಅಭಾವೋತಿ ಪಚ್ಚಯಾಧೀನವುತ್ತಿತಾ ಚ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನಾ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಂ ವಿಭಾವೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಚಯತೋ ಚಸ್ಸ…ಪೇ॰… ತಾವಬೋಧತೋ’’ತಿ। ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ಖಣತೋ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನೇನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯತೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತಾಯ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಾವಬೋಧತೋ’’ತಿ। ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನಞ್ಹಿ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವೋ। ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತವಿವೇಕೋ ಅತೀತಾನಾಗತಭಾವಸುಞ್ಞತಾ। ನ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ಖಣತ್ತಯತೋ ಪುಬ್ಬೇ, ಪಚ್ಛಾ ಚ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತವಿವೇಕಾವಬೋಧತೋತಿ ಆದಿಅನ್ತವನ್ತತಾಪಟಿವೇಧತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಮ್ಪಿ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಉದ್ಧಂ ಜರಾಭಙ್ಗಾವತ್ಥನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿರನ್ತರಂ ವಿಬಾಧೀಯನ್ತೇವ। ಸಾ ಚ ನೇಸಂ ವಿಬಾಧಿಯಮಾನತಾ ಸಮ್ಮಾ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನೇನ ವಿಭೂತಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದುಕ್ಖ…ಪೇ॰… ಬೋಧತೋ’’ತಿ।
ಸಭಾವಲಕ್ಖಣಮ್ಪೀತಿ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ಪಥವೀಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದಿಸಞ್ಞಿತಂ ಸಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಲಕ್ಖಣಮ್ಪಿ ಪಾಕಭಾವವಿದ್ಧಂ ಸಭಾವಾವಚ್ಛಿನ್ನಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾವಬೋಧತೋ’’ತಿ। ಸಭಾವಲಕ್ಖಣೇತಿ ಸಭಾವಸಞ್ಞಿತೇ ಲಕ್ಖಣೇ, ತಂತಂಧಮ್ಮಾನಂ ಸಲಕ್ಖಣೇ। ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ತಾವಕಾಲಿಕತ್ತಮ್ಪೀತಿ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಾದಿಪರಿತ್ತಕಾಲಿಕತಾಪಿ ಖಣನ್ತರಾನವಟ್ಠಾನತೋ ‘‘ಉದಯಕ್ಖಣೇ’’ತಿಆದಿ। ಉದಯವಯಮತ್ತಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನವಸೇನೇವ ಇಮಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತನತೋ, ನ ಠಿತಿಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಭಾವಾ।
೭೩೧. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ನಿಚ್ಚನವಾ, ಅಥ ಖೋ ಪರಿತ್ತಕಾಲಟ್ಠಾಯಿನೋ। ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನೇ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಉದಕೇ ದಣ್ಡೇನ ಕತಲೇಖಾ ಉದಕೇ ದಣ್ಡರಾಜಿ। ಉಸ್ಸಾವಬಿನ್ದುಆದಯೋ ಪಞ್ಚ ಕಿಚ್ಚಾಪಿ ಉತ್ತರುತ್ತರಿ ಅತಿಪರಿತ್ತಟ್ಠಾಯಿಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ನಿದಸ್ಸಿತಾ, ತಥಾಪಿ ತೇ ದನ್ಧನಿರೋಧಾ ಏವ ‘‘ಮಾಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಮಾಯಾದಯೋ ಹಿ ಮಣಿಆದಿವಸೇನ ದಿಸ್ಸಮಾನಾ ಅತಂಸಭಾವತಾಯ ಅಸಾರಾ। ತತ್ಥ ಮನ್ತೋಸಧಭಾವಿತಾ ಇನ್ದಜಾಲಾದಿಕಾ ಮಾಯಾ। ಮಿಗತಣ್ಹಿಕಾ ಮರೀಚಿ। ಸುಪಿನಮೇವ ಸುಪಿನನ್ತಂ। ಮಣ್ಡಲಾಕಾರೇನ ಆವಿಜ್ಝಿಯಮಾನಂ ಅಲಾತಮೇವ ಅಲಾತಚಕ್ಕಂ। ಗನ್ಧಬ್ಬದೇವಪುತ್ತಾನಂ ಕೀಳನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ನಗರಂ ವಿಯ ಆಕಾಸೇ ಉಪಟ್ಠಾನಮತ್ತಂ ಗನ್ಧಬ್ಬನಗರಂ।
ಏತ್ತಾವತಾತಿ ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ಜಾತಂ ರೂಪಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿಪಾಳಿನಯಾನುಸಾರೇನ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೯), ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿಪಾಳಿನಯಾನುಸಾರೇನ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೪೭, ೩೬೧; ೨.೧೧೩; ೩.೮೬, ೮೯; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೮) ವಾ ಯಾವ ಉದಯಬ್ಬಯಪಟಿವೇಧಾ ಭಾವನಾವಿಧಿ ಆರದ್ಧೋ, ಏತ್ತಾವತಾ। ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಾದಿಕೋಪಿ ಹಿ ಸಬ್ಬೋ ಭಾವನಾವಿಧಿ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣುಪ್ಪಾದನಸ್ಸೇವ, ನ ಪರಿಸಪರಿಸರೀರಕರಬನ್ಧೋತಿ। ವಯಧಮ್ಮಮೇವಾತಿ ಭಿಜ್ಜನಸಭಾವಮೇವ। ವಯಂ ಉಪೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ। ಯಞ್ಹಿ ಉಪಕ್ಕಮೇನ ವಿನಸ್ಸತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಏವ ವಿನಸ್ಸತಿ ಅಹೇತುಕತ್ತಾ ವಿನಾಸಸ್ಸ। ಉಪಕ್ಕಮಹೇತು ಪನ ವಿಸದಿಸುಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ। ಇಮಿನಾ ಆಕಾರೇನಾತಿ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮುದಯಧಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ॰ ೧೬; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೩೦) ಹಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ವಯಂ ಅನಾಲಮ್ಬಿತ್ವಾಪಿ ‘‘ವಯಧಮ್ಮಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಉದಯಸ್ಸ, ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ಇದಂ ವಯಂ ಉಪೇತೀ’’ತಿ ವಯಸ್ಸ ಚ ಇಮಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣಾಕಾರೇನ। ಅಧುನಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ನ ತಾವ ಬಲಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತರುಣವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣ’’ನ್ತಿ। ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ‘‘ಯಸ್ಸಾಧಿಗಮಾ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕೋತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ।
ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೩೨. ಇಮಾಯ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ತರುಣವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಸೇನ, ನ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ತರುಣವಿಪಸ್ಸನಾಯ, ನಾಪಿ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸಾತಿ ಚ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸೇವಾತಿ ಏವ-ಕಾರೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ದಿಟ್ಠಿಗಾಹಾದಿವತ್ಥುಭಾವೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸನ್ತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ। ‘‘ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇದಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇನ ವುತ್ತಂ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಪತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ವಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನಕಸ್ಸಾತಿ ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಯಥಾ ತಥಾ ವಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನಕಸ್ಸ। ತಸ್ಸ ಪನ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಗರಹಿತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆಹ। ಚ-ಸದ್ದೋ ಉಪರಿಪದದ್ವಯೇಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ನಿಕ್ಖಿತ್ತಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ಅನ್ತರಾ ವೋಸಾನಂ ಆಪನ್ನಸ್ಸ। ಕುಸೀತಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸೇವ ಕೋಸಜ್ಜೇನ ಭಾವನಂ ಅನನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ। ಅಥ ವಾ ವಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನಕಸ್ಸಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೇನ ವಿಗರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಕಸ್ಸ। ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪತ್ತಿಯೇವ ಹಿ ಸಸಮ್ಭಾರಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ, ತದಞ್ಞಾ ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ, ಸಾ ಚ ತತ್ಥ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರಸ್ಸ ಹೋತಿ। ನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರತಾ ಚ ಕೋಸಜ್ಜೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಕ್ಖಿತ್ತಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕುಸೀತಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಯೋಗೇನ ಞಾಣೇನ ಭಾವನಮನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ। ಸಾ ಪನ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತತಾ ಸಮಥವಸೇನಾಪಿ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿಯೇವ ನ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸೇವ ಅಸಮ್ಭವತೋ।
ಓಭಾಸಾದೀಸು ‘‘ಅರಿಯಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಪವತ್ತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಂ, ತೇನ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿತೋ ಉಕ್ಕಮನೇನ ವಿರೂಪಂ ಗಹಿತಂ ಪವತ್ತಿತಂ ಮಾನಸಂ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚವಿಗ್ಗಹಿತಮಾನಸಂ। ಓಭಾಸೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನಾಹ, ಈದಿಸಂ ಓಭಾಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ಮಮ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಓಭಾಸಂ ಆವಜ್ಜತಿ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಫಲ’’ನ್ತಿ ವಾ। ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ತತೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಉದ್ಧಚ್ಚನ್ತಿ ತತೋ ಓಭಾಸಹೇತು ಯೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ, ತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ವಿಗ್ಗಹಿತಮಾನಸೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚ…ಪೇ॰… ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ ‘‘ಮಗ್ಗಂ ಪತ್ತೋಸ್ಮೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿವಸೇನ ಮನಸಿಕಾರಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ –
‘‘ಯೋ ಹಿ ಕೋಚಿ, ಆವುಸೋ, ಭಿಕ್ಖು ವಾ ಭಿಕ್ಖುನೀ ವಾ ಮಮ ಸನ್ತಿಕೇ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಂ
‘‘ಪುನ ಚಪರಂ, ಆವುಸೋ, ಭಿಕ್ಖು ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಸಮಥಂ ಭಾವೇತಿ…ಪೇ॰… ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಯುಗನದ್ಧಂ ಭಾವೇತಿ…ಪೇ॰…।
‘‘ಪುನ ಚಪರಂ, ಆವುಸೋ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚವಿಗ್ಗಹಿತಂ ಮಾನಸಂ ಹೋತಿ, ಹೋತಿ ಸೋ, ಆವುಸೋ, ಸಮಯೋ ಯಂ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ ಸನ್ನಿಸೀದತಿ ಏಕೋದಿ ಹೋತಿ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋ ಸಞ್ಜಾಯತಿ…ಪೇ॰… ಅನುಸಯಾ ಬ್ಯನ್ತೀಹೋನ್ತೀ’’ತಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೧೭೦) –
ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತಪದೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಯಥಾವುತ್ತಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮೋ। ತತ್ಥ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ‘‘ಅಧಿಗತಮಗ್ಗಾದಿಕೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಅಮಗ್ಗಾದೀಸು ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಂ, ತೇನ ಉಪದ್ದುತಂ ವಿಗ್ಗಹಿತಮಾನಸಂ ಹೋತಿ। ನಿಕನ್ತಿ ಓಭಾಸಾದೀಸು ಅಪೇಕ್ಖಾ ಸುಖುಮರೂಪಾ ತಣ್ಹಾ, ಸಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿರತಿಆಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೀ ಅಧಿಮಾನಿಕೇನ ‘‘ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಕನ್ತಿ ‘ಧಮ್ಮೋ’ತಿ ನಿಕನ್ತಿಂ ಆವಜ್ಜತೀ’’ತಿ।
೭೩೩. ವಿಪಸ್ಸನೋಭಾಸೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತಂ, ಸಸನ್ತತಿಪತಿತಂ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಭಾಸುರಂ ರೂಪಂ। ತತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಯೋಗಿನೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿ ನಾಮ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪವತ್ತಮಾನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾವ। ಉಕ್ಕನ್ತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ ಯೋಗಿನಾ ‘‘ಮಗ್ಗಪ್ಪತ್ತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ಅಧಿಮಾನೇನ ವಿಸ್ಸಟ್ಠತ್ತಾ, ತಸ್ಸ ವಾ ಮೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಮೇವಾಹ।
ವೇಮತ್ತತಾಯಾತಿ ಅಪ್ಪವಿಪುಲತಾವಸೇನ ವಿಸದಿಸತಾಯ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಓಭಾಸಸ್ಸ। ದ್ವೀಹಿ ಕುಟ್ಟೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಗೇಹಂ ದ್ವಿಕುಟ್ಟಗೇಹಂ। ತಸ್ಸ ಕಿರ ಅಬ್ಭನ್ತರೇಪಿ ಏಕಾ ಭಿತ್ತಿ ಹೋತಿ ಬಹಿಪಿ, ಉಭಿನ್ನಂ ಅನ್ತರೇ ಅನುಪರಿಯಾಯಪಥಂ ಹೋತಿ, ಸಾಯನ್ಹೇ ತತ್ಥ ಸನ್ಥರಿತಾನಿ ಪಞ್ಚವಣ್ಣಾನಿ ಕುಸುಮಾನಿ, ವಿಸದಞಾಣಸ್ಸ ಓಭಾಸೇನ ಫರಿತಟ್ಠಾನೇ ರೂಪಗತಞ್ಚ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನೋ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭನ್ತೇ ಮಯ್ಹ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ಏವಂ ಓಭಾಸಸ್ಸ ವೇಮತ್ತತಾಯ ವತ್ಥುಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಚಿರಕಾಲವಿಪ್ಪಲಮ್ಬನೇ ವತ್ಥುಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಯಂ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸೋತಿ ವಕ್ಖಮಾನಪ್ಪಕಾರಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ನ ಸಬ್ಬಂ। ಸೋತಿ ಸೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಲಾಭೀ ಅಧಿಮಾನಿಕೋ।
ದಿವಾಸನೇತಿ ದಿವಾಟ್ಠಾನೇ ನಿಸೀದಿತಬ್ಬಆಸನೇ। ಪಠಮಂ ‘‘ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಞ್ಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಪುಚ್ಛಿತುಂ ಆಗತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ।
ಪಚ್ಛಾ ಉಪಾಯೇನ ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ನಿಯೋಜೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚಿನ್ತಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅವಸ್ಸಯೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿಚ್ಚೇವಾಹಂ ಆಗತೋ’’ತಿ, ತಸ್ಸ ಚ ಪಧಾನತ್ತಾ ಸಾವಧಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋತಿ ಅಯಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನುಗತೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಧಮ್ಮೋತಿ ಥೇರಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ವದತಿ। ಸಮಾಧಿನ್ತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಮಾಧಿಂ। ಅಞ್ಚಿತಕಣ್ಣೋತಿ ನಿಚ್ಚಲಟ್ಠಪಿತಕಣ್ಣಪುಟೋ। ಪಲಾಯಿತುಂ ಆರದ್ಧೋ ಭಯೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಥೇರೋ ಕಿರ ದೋಸಚರಿತೋ’’ತಿ। ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ಹಿ ಸೂರಸ್ಸಾಪಿ ಸಹಸಾ ಭಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತೇನಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವತ್ಥೇರೋ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಞತ್ವಾ ‘‘ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವಂ ಜಾನಾಪೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ
೭೩೪. ತಸ್ಸಾತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ। ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ಉದೇತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ವೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಮೇವೇತ್ಥ ತುಲನಂ, ತೀರಣಞ್ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ದೇವಾನಮಿನ್ದೇನ ಖಿತ್ತಂ ವಜಿರಂ ಅಮೋಘಂ, ಅಪ್ಪಟಿಹತಞ್ಚ ಹೋತಿ, ಏವಮಿದಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ನಿಪುಣಂ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನೇತಿ ‘‘ವಿಸ್ಸಟ್ಠಇನ್ದವಜಿರಮಿವಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ತಿಖಿಣನ್ತಿ ಅಕುಣ್ಠಂ। ಸೂರನ್ತಿ ತೇಜವನ್ತಂ। ಅತಿವಿಸದನ್ತಿ ನಿಸಿತಭಾವೇನ ಅತಿವಿಯ ಪಟುತರಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಥಾ ಹಿನೇನ ಯೋಗೀ ‘‘ಮಗ್ಗಪ್ಪತ್ತೋಸ್ಮೀ’’ತಿ ಮಞ್ಞತಿ।
ವಿಪಸ್ಸನಾಪೀತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪೀತಿ। ಖುದ್ದಕಾದಯೋ ಪೀತಿಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವಣ್ಣಿತಾ ಏವ। ಯಸ್ಮಾ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಾಯ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪಞ್ಚ ಪೀತಿಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಯಂ ಪಞ್ಚ…ಪೇ॰… ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತೇನ ಪನ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಫರಣಾಪೀತಿಯೇವ ಹೋತಿ। ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಕ್ಖಣತೋ ಅಞ್ಞದಾಪಿ ಹಿ ಫರಣಾಪೀತಿ ಹೋತಿಯೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಕಲಸರೀರಂ ಪೂರಯಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ।
ಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದೀನಿ ಛ ಯುಗಳಕಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾವಿಯೋಗಿನೀತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಇತರಾಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕಿಚ್ಚದಸ್ಸನಮುಖೇನ ತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ನೇವ ದರಥೋ, ನ ಗಾರವ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕಾಯಗ್ಗಹಣೇನ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸಪಿ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ನ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಸ್ಸೇವ। ಕಾಯಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದಯೋ ಹಿ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸಾಪಿ ದರಥಾದಿನಿಮ್ಮದ್ದಿಕಾತಿ। ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಾನಿ…ಪೇ॰… ಉಜುಕಾನಿಯೇವ ಹೋನ್ತಿ ತೇಸಂ ಅಪಸ್ಸದ್ಧಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತಾನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಾದಿಥಿನಮಿದ್ಧಾದಿದಿಟ್ಠಿಮಾನಾದಿಸೇಸನೀವರಣಾದಿಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದಿಮಾಯಾಸಾಥೇಯ್ಯಾದಿಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಧಮನವಸೇನ ತದಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಪವತ್ತನತೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಸಮಯೇ। ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಯನ್ತಿ ಮಾನುಸೀ, ಮನುಸ್ಸಯೋಗ್ಗಾ ಕಾಮಸುಖರತಿ, ತಾದಿಸೇಹಿ ಮನುಸ್ಸವಿಸೇಸೇಹಿ ಅನುಭವಿತಬ್ಬತಾನತಿವತ್ತನತೋ ದಿಬ್ಬಾ ರತಿಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಮಾನುಸೀಸದಿಸತಾಯ ಕಾಮಸುಖಭಾವೇನ ದಿಬ್ಬಾ ರತಿಪಿ ವಾ, ತಸ್ಸಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತತಾಯ ನ ಮಾನುಸೀತಿ ಅಮಾನುಸೀ।
ಸುಞ್ಞಾಗಾರನ್ತಿ ಸನ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ। ಸಂಸಾರೇ ಭಯಸ್ಸ ಇಕ್ಖನೇನ ಭಿಕ್ಖುನೋ। ಸಮ್ಮಾ ಞಾಯೇನ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸತೋ। ಸಮ್ಮಸತೋ ಅನಾರದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅವಿಸಯತಾಯ ಅಮಾನುಸೀ। ವಿಪಸ್ಸನಾಪೀತಿಸುಖಸಞ್ಞಿತಾ ರತಿ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಗಾಥಾಯ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ। ದುತಿಯಗಾಥಾ ಪನ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಯತೋ ಯತೋತಿ ರೂಪತೋ ವಾ ಅರೂಪತೋ ವಾ।
ವಿಪಸ್ಸನಾಸುಖನ್ತಿ ‘‘ಸಕಲಸರೀರಂ ಅಭಿಸನ್ದಯಮಾನ’’ನ್ತಿ।
ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಸದ್ಧಾ, ನ ಯೇವಾಪನಕಾಧಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸಾ ಚೇತ್ಥ ನ ಕಮ್ಮಫಲಂ, ರತನತ್ತಯಂ ವಾ ಸದ್ದಹನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ, ಅಥ ಖೋ ಕಿಲೇಸಕಾಲುಸ್ಸಿಯಾಪಗಮೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಅತಿವಿಯ ಪಸನ್ನಭಾವಹೇತುಭೂತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ…ಪೇ॰… ಸದ್ಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ।
ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಭಾವನಾಬಲಸಂಸಿದ್ಧಂ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಂ ವೀರಿಯಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖತೋ ಕೋಸಜ್ಜತೋ ಪಗ್ಗಣ್ಹನತೋ ಪಗ್ಗಹೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಗ್ಗಹೋತಿ ವೀರಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ಸುಪಟ್ಠಿತಾತಿ ಸಭಾವಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸುಟ್ಠು ಉಪಟ್ಠಿತಾ। ಸುಪತಿಟ್ಠಿತಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಗಮೇನ ತೇನ ಅಚಲನೀಯತಾಯ ಸುಟ್ಠು ಪತಿಟ್ಠಿತಾ। ತತೋ ಏವ ನಿಖಾತಾ ವಿಯ ಅಚಲಾ। ಅಚಲಭಾವೇನೇವ ಪಬ್ಬತರಾಜಸದಿಸಾತಿ ತೀಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ಸುಪತಿಟ್ಠಿತಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೋತಿ ಯೋಗಾವಚರೋ। ಯಂ ಯಂ ಠಾನನ್ತಿ ಯಂ ಯಂ ಅತ್ತನೋ ಉಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ವಾ ಅರೂಪಂ ವಾ। ಓಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ। ಪಕ್ಖಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನೋ ಪರಿಭಣ್ಡಭೂತಸ್ಸ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೇ ಪರಲೋಕಸಞ್ಞಿತೇ ಸತ್ತೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನೋ ಪರಲೋಕೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ನ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನೋ ಪರಲೋಕವಿಸಯತ್ತಾ। ವಣ್ಣಾಯತನವಿಸಯಞ್ಹಿ ತನ್ತಿ। ಅಸ್ಸ ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಾತಿ ಖಾಯತಿ, ಉಪತಿಟ್ಠತೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ಯದಗ್ಗೇನ ಹಿ ಸತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಓಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾ
ವಿಚಿನಿತವಿಸಯತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವಿಚಿನನೇ ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವೇನ ಠಿತಾ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾ। ಸಾ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ತಥಾಪವತ್ತಾ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾವ। ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚೇತನಾ ಆವಜ್ಜನೇ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ‘‘ಆವಜ್ಜನುಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಉದಯಬ್ಬಯಾನಂ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ ತದನುಪಸ್ಸನಾಯಂ ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಾ ಇಧ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮ। ತೇ ಪನ ಉದಯಬ್ಬಯಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಾ’’ತಿ। ಆವಜ್ಜನಾಯ ಇನ್ದವಜಿರತತ್ತನಾರಾಚಸದಿಸತಾ, ಸೂರತಿಕ್ಖಭಾವೋ ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪುರೇಚರಾ ವಿಯ ತದನುಚರಞಾಣಸ್ಸ ತಥಾಭಾವೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಕನ್ತೀತಿ ‘‘ಓಭಾಸಾದಿಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾಯಾ’’ತಿ। ಆಲಯನ್ತಿ ಅಪೇಕ್ಖಂ। ಸುಖುಮಾ, ಸನ್ತಾಕಾರಾತಿ ಸುಖುಮಾಕಾರಾ, ಸನ್ತಾಕಾರಾ ಚ, ಸಾ ಚಸ್ಸಾ ಸುಖುಮಸನ್ತಾಕಾರತಾ ಭಾವನಾಯ ಸಾತಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ, ಯತೋ ಕಿಲೇಸಭಾವೋಪಿಸ್ಸಾ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಾ ನಿಕನ್ತಿ ಕಿಲೇಸೋತಿ…ಪೇ॰… ಹೋತೀ’’ತಿ।
ಏತೇಸುಪೀತಿ ಯಥಾದಸ್ಸಿತೇಸು ಞಾಣಾದೀಸುಪಿ। ‘‘ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇ’’ತಿ ಇದಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ‘‘ಮಗ್ಗಪ್ಪತ್ತೋಮ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಗ್ಗಹಣದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರಸ್ಸೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ನ ವಾಪಿ ಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಏಕಕ್ಖಣೇಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಪನ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಹೋತಿ। ‘‘ನ ವತ ಮೇ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಏವರೂಪಾ ನಿಕನ್ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬಾ’’ತಿ ಇದಂ ಧಮ್ಮಸಭಾವದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ತದಾ ಯೋಗಿನೋ ತಥಾಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನ। ನ ಹಿ ಸೋ ತದಾ ತಂ ‘‘ನಿಕನ್ತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ, ತಥಾ ಸತಿ ತಬ್ಬಿಸಯಸ್ಸ ‘‘ಮಗ್ಗಪ್ಪತ್ತೋಮ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವೋ ಏವ। ತಸ್ಮಾ ಏವಮಸ್ಸ ಸಿಯಾ ‘‘ನ ವತ ಮೇ ಏವರೂಪಾ ಭಾವನಾಭಿರತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬಾ, ಅದ್ಧಾ ಮಗ್ಗಪ್ಪತ್ತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ।
೭೩೫. ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವತ್ಥುತಾಯಾತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ದಿಟ್ಠಿಮಾನತಣ್ಹಾ ಇಧ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ತೇಸಂ ವತ್ಥುತಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ। ನ ಸಭಾವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಅಕುಸಲತ್ತಾ’’ತಿ। ಯಥಾ ಪನ ಓಭಾಸಾದಯೋ, ಏವಂ ನಿಕನ್ತಿಪಿ ದಿಟ್ಠಿಗಾಹಾದೀನಂ ‘‘ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವತ್ಥು ಚಾ’’ತಿ। ವತ್ಥುವಸೇನೇವಾತಿ ಗಾಹೇ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಗಾಹಾನಂ ವತ್ಥುತಾವಸೇನೇವ। ಅತ್ತವಾದೀ ಹಿ ‘‘ಅಹಂಬುದ್ಧಿನಿಬನ್ಧನೋ’’ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೋ ಅತ್ತಾ ಓಭಾಸಸ್ಸ ಸಾಮಿಭೂತೋ ‘‘ಮಮಾ’’ತಿ ಸಾಮಿವಚನಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವೇನ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮಮ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಗಣ್ಹತೋ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗಾಹೋ’’ತಿ। ಓಭಾಸಸ್ಸ ಮನಾಪಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ ತೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಸೇಯ್ಯಾದಿತೋ ದಹತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮನಾಪೋ ವತ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಗಣ್ಹತೋ ಮಾನಗಾಹೋ’’ತಿ। ಅಸ್ಸಾದಯತೋತಿ ಸಮ್ಪಿಯಾಯತೋ। ತೇಸನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಗಾಹಾದಿಸಞ್ಞಿತಾನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಸೇನ। ಓಭಾಸಾದೀಸೂತಿ ಓಭಾಸಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ। ಕಮ್ಪನಂ ಯಥಾರದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ವಿಕ್ಖೇಪಾಪತ್ತಿ, ಸಾ ಚ ಓಭಾಸಾದೀಸು ತಣ್ಹಾದಿಗಾಹೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಓಭಾಸಾದೀಸು ಕಮ್ಪತಿ…ಪೇ॰… ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆಹ।
ಓಭಾಸನಿಮಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ವಿಕಮ್ಪತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಓಭಾಸೇ ವಾ ವಿಸಯಭೂತೇ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ‘‘ಯೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಪವೇಧತೀ’’ತಿ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಉಪಟ್ಠಾನೇತಿ ಸತಿಯಂ। ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಚಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾಯ ಚ।
ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗವವತ್ಥಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೩೬. ಕುಸಲೋ ಪನಾತಿಆದೀಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಕೋಸಲ್ಲಯೋಗೇನ ಕುಸಲೋ। ಪರಿಪಕ್ಕಞಾಣತಾಯ ಪಣ್ಡಿತೋ। ಆಗಮಬ್ಯತ್ತಿಯಾ ಬ್ಯತ್ತೋ। ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸತಬ್ಬಿಸೋಧನೇಸು ಆದೀನವಾನಿಸಂಸಾವಬೋಧಯೋಗತೋ ಬುದ್ಧಿಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಅಯಂ ಖೋ ಸೋತಿ ಯೋ ಸೋ ಆಚರಿಯೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನದಾನಕಾಲೇ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಸಮಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತೋ, ಅಯಂ ಖೋ ಸೋ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವತ್ಥುಭಾವವವತ್ಥಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಿಸಯಭಾವೂಪನಯನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೋ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪಠಮನಯೇ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನಮೇವ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಿದ್ಧೇ ಇತರಮ್ಪಿ ಲಕ್ಖಣದ್ವಯಂ ಸಿದ್ಧಮೇವ ಹೋತಿ। ದುತಿಯನಯೇ ಪನ ಓಭಾಸಾದಿಕೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕದಿಟ್ಠಿಗಾಹಾದೀನಂ ಉಗ್ಘಾಟನಸಮುಗ್ಘಾಟನಪರಿಯಾದಾನವಸೇನ ಮನಸಿಕಾರವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಚೇ ಓಭಾಸೋ ಅತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅರೂಪಸತ್ತಕೇ ‘‘ಸಚೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದಿ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಅರೂಪಸತ್ತಕೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
ಓಭಾಸಂ ‘‘ನೇತಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ತಣ್ಹಾಗಾಹತೋ ಚಿತ್ತಂ ವಿಸೋಧೇತಿ, ‘‘ನೇಸೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಮಾನಗಾಹತೋ, ‘‘ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿಗಾಹತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಓಭಾಸಂ ನೇತಂ ಮಮಾ’’ತಿಆದಿ। ಏಸ ನಯೋ ಞಾಣಾದೀಸುಪಿ।
ಇಮಾನಿ ದಸ ಠಾನಾನೀತಿ ಇಮಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ಓಭಾಸಾದೀನಿ ದಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಕಾರಣಾನಿ। ಪಞ್ಞಾ ಯಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಚಿತಾತಿ ಯಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಪಞ್ಞಾ ಓಭಾಸಾದೀಸು ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಪರಿಚಿತವತೀ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಠಿತಾ। ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಸ್ಸ ಸಮಗ್ಗಭಾವಜಾನನೇನ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಕುಸಲೋ ಹೋತಿ।
ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನನ್ತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಂ।
ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಯನ್ತಿ ‘‘ಕಙ್ಖಾ…ಪೇ॰… ಸಮುದಯಸಚ್ಚಸ್ಸ ವವತ್ಥಾನಂ ಕತ’’ನ್ತಿ। ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೇನ ಹಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾ, ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ। ಇಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಇಮಾಯಂ। ಸಮ್ಮಾತಿ ಅವಿಪರೀತಂ। ಮಗ್ಗಸ್ಸಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪಾಯಭೂತಮಗ್ಗಸ್ಸ।
ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ವೀಸತಿಮಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ।