೨೧. ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ
ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೩೭. ವಿಪಸ್ಸನಾಚಾರಸ್ಸ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ। ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಿ ಪನಸ್ಸ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾದೀನಂ ಅತ್ತಟ್ಠಮಾನಂವಸೇನ ಜಾತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಪನ ಞಾಣಾನಂ ವಸೇನ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ। ಓಳಾರಿಕೋಳಾರಿಕಸ್ಸ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕಮೋಹತಮಸ್ಸ ವಿಗಮನೇನ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಾನುಕೂಲತ್ತಾ ‘‘ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಅನುಲೋಮಞಾಣಮಾಹ। ತಾನಿ ಪನ ಞಾಣಾನಿ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಟ್ಠನ್ನನ್ತಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನೇನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ, ತದನುಸಾರೇನ ಇತರಲಕ್ಖಣಾನಿ ಚ ವಿಭಾವೇನ್ತೀಯೇವ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಂ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಕೇಚಿ। ತಯಿದಂ ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಭಾವಮೇವ ಮಞ್ಞಮಾನೇಹಿ ವುತ್ತಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞನ್ತೋಗಧಮೇವ, ಉದಯಬ್ಬಯಾದೀನಂ ಪನ ಜಾನನಟ್ಠೇನ, ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಚ ಞಾಣದಸ್ಸನಾನಿ, ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾದೀನಿ। ತಾನಿಯೇವ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ, ಸಾ ಏವ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಪಟಿಪದಾ ಚಾತಿ ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನಮತ್ತಂ ಅಪ್ಪಗುಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪಗುಣಞ್ಹಿ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದಿಪಹಾನಸಿದ್ಧಿಯಾ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ। ಯತೋ ತದವಿಗಮೇನ ಅಟ್ಠಾರಸಸು ಮಹಾವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಏಕಚ್ಚಾ ಅಧಿಗತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ। ನ ಹಿ ಉದಯಬ್ಬಯಾನಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪಟಿವೇಧೇನ ವಿನಾ ಸಾಮಞ್ಞಾಕಾರಾನಂ ತೀರಣಮತ್ತೇನ ಸಾತಿಸಯಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಪಹಾನಂ ಸಮ್ಭವತಿ। ಅಸತಿ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖಪಹಾನೇ ಕುತೋ ಞಾಣಾದೀನಂ ವಜಿರಮಿವ ಅವಿಹತವೇಗತಾ, ತಿಖಿಣವಿಸದಾದಿತಾ ವಾ। ತಸ್ಮಾ ಪಗುಣಭಾವಪ್ಪತ್ತಂ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಪಕ್ಖಿಯಮೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಭಙ್ಗಸ್ಸೇವ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾ, ತದೇವ ಞಾಣಂ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ। ಯಥಾಭೂತದಸ್ಸಾವೀ ಭಾಯತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಭಯಂ, ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ, ತೇಸು ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಿತೇಸು ಭಾಯಿತಬ್ಬಾಕಾರಗಾಹಿಞಾಣಂ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಂ। ಮುಞ್ಚಿತುಂ ಇಚ್ಛತೀತಿ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯಂ, ಚಿತ್ತಂ, ಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣಂ। ಪುನ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ। ನಿರಪೇಕ್ಖತಾಯ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉಪೇಕ್ಖನವಸೇನ ಪವತ್ತಞಾಣಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತಂ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾದಿನವವಿಧಞಾಣಂ ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ, ತಸ್ಮಾ।
೭೩೮. ‘‘ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸನೇನ ವಿಭಾವಿತಮತ್ಥಂ ಅನವಬುಜ್ಝನ್ತೋ ಚೋದಕೋ ‘‘ಪುನ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣೇ ಯೋಗೋ ಕಿಮತ್ಥಿಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ತತ್ಥ ಕಿಮತ್ಥಿಯೋತಿ ಕಿಂ ಪಯೋಜನೋ ನಿರತ್ಥಕೋ, ಪಗೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತತ್ತಾ ಪಕ್ಕಸ್ಸ ಪಚನಂ ವಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಥ ವಾ ಲಕ್ಖಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾದಿಹೇತುಪಟಿಪಾಟಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ತಮತ್ಥಂ ಞಾಪೇತುಕಾಮೋ ಆಚರಿಯೋವ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾವಸೇನ ‘‘ಕಿಮತ್ಥಿಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ। ಲಕ್ಖಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣತ್ಥೋತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಾನಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಉಪಧಾರಣತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನನು ಚ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ ನಾಮ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ, ತೇನ ಕಥಂ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಲಕ್ಖಣತ್ತಯಸಲ್ಲಕ್ಖಣಂ ಹೋತೀತಿ? ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯವಿಸಯಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಉದಯಬ್ಬಯೇ ಪನ ಪಟಿವಿದ್ಧೇ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ಪಾಕಟಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ತತೋ ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ, ತಂ ದುಕ್ಖಂ। ಯಂ ದುಕ್ಖಂ, ತದನತ್ತಾ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೧೫; ೪೫, ೭೭; ೪.೧, ೪; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೧೦) ಇತರಲಕ್ಖಣಮ್ಪಿ। ಅಥ ವಾ ಉದಯಬ್ಬಯಗ್ಗಹಣೇನ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಾಕಾರೋ, ಅಭಿಣ್ಹಸಮ್ಪಟಿಪೀಳನಾಕಾರೋ, ಅವಸವತ್ತನಾಕಾರೋ ಚ ವಿಭೂತತರೋ ಹೋತೀತಿ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣೇ ಯೋಗಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಸಲ್ಲಕ್ಖಣತ್ಥತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಸಮ್ಮುಖೇನೇವ। ಹೇಟ್ಠಾತಿ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿತೋ ಹೇಟ್ಠಾ। ತಞ್ಹಿ ಓಭಾಸಾದಿಉಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುತಾಯ ತಿಕ್ಖಂ ವಿಸದಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಿಆದೀಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠತ್ತಾ ಕುಣ್ಠಂ ಅವಿಸದಮೇವ ಜಾತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ದಸಹಿ…ಪೇ॰… ನಾಸಕ್ಖೀ’’ತಿ।
೭೩೯. ಅಮನಸಿಕಾರಾತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ। ‘‘ಕಿಸ್ಸ ಅಮನಸಿಕಾರಾ’’ತಿ ಹಿ ಇದಂ ‘‘ಕೇನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಸ್ಸ ಹೇತುಪುಚ್ಛಾ। ಸನ್ತತಿಯಾ ಹಿಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಸಾ ಚ ಸನ್ತತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಾಮನಸಿಕಾರೇನ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ಜಾತಾ। ಇರಿಯಾಪಥೇಹಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತೇ ಚ ಇರಿಯಾಪಥಾ ಅಭಿಣ್ಹಸಮ್ಪಟಿಪೀಳನಾಮನಸಿಕಾರೇನ ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಾ ಜಾತಾ। ಘನೇನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಪನ…ಪೇ॰… ಉಪಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಸನ್ತತಿಯಾ ವಿಕೋಪಿತಾಯಾತಿ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞೋಞ್ಞಭಾವಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇನ ಸನ್ತತಿಯಾ ಉಗ್ಘಾಟಿತಾಯ। ನ ಹಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅಯೋಸಲಾಕಾ ವಿಯ ಅಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವೇನಾತಿ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ।
ಅಭಿಣ್ಹಸಮ್ಪಟಿಪೀಳನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾತಿ ಯಥಾಪರಿಗ್ಗಹಿತಉದಯಬ್ಬಯವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿರನ್ತರಂ ಪಟಿಪೀಳಿಯಮಾನತಂ ವಿಬಾಧಿಯಮಾನತಂ ಮನಸಿ ಕರಿತ್ವಾ। ಇರಿಯಾಪಥೇ ಉಗ್ಘಾಟಿತೇತಿ ಇರಿಯಾಪಥೇ ಲಬ್ಭಮಾನದುಕ್ಖಪಟಿಚ್ಛಾದಕಭಾವೇ ಉಗ್ಘಾಟಿತೇ। ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಇರಿಯಾಪಥೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ವಿನೋದಕಂ ಇರಿಯಾಪಥನ್ತರಂ ತಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಂ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸೇಸಾಪೀತಿ ಇರಿಯಾಪಥಾನಂ ತಂತಂದುಕ್ಖಪಟಿಚ್ಛಾದಕಭಾವೇ ಯಾಥಾವತೋ ಞಾತೇ ತೇಸಂ ದುಕ್ಖಪಟಿಚ್ಛಾದಕಭಾವೋ ಉಗ್ಘಾಟಿತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿರನ್ತರಂ ದುಕ್ಖಾಭಿತುನ್ನತಾಯ ಪಾಕಟಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಯಾಥಾವಸರಸತೋ ಉಪಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ। ನಾನಾಧಾತುಯೋತಿ ನಾನಾವಿಧಾ ಪಥವೀಆದಿಧಾತುಯೋ ನಾನಾವಿಧೇ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇ। ವಿನಿಬ್ಭುಜಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಾ ಪಥವೀಧಾತು, ಅಞ್ಞಾ ಆಪೋಧಾತೂ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಅಞ್ಞೋ ಫಸ್ಸೋ, ಅಞ್ಞಾ ವೇದನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ। ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗೇ ಕತೇತಿ ಸಮೂಹಘನೇ, ಕಿಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಘನೇ ಚ ಪಭೇದಿತೇ। ಯಾ ಹೇಸಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೂಪತ್ಥದ್ಧೇಸು ಸಮುದಿತೇಸು ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಏಕತ್ತಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನ ಅಪರಿಮದ್ದಿತಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಸಮೂಹಘನತಾ, ತಥಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕಿಚ್ಚಭೇದಸ್ಸ ಸತಿಪಿ ಪಟಿನಿಯತಭಾವೇ ಏಕತೋ ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಕಿಚ್ಚಘನತಾ, ತಥಾ ಸಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾನಂ ಸತಿಪಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಭೇದೇ ಏಕತೋ ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಆರಮ್ಮಣಘನತಾ ಚ, ತಾ ಧಾತೂಸು ಞಾಣೇನ ವಿನಿಬ್ಭುಜಿತ್ವಾ ದಿಸ್ಸಮಾನಾ ಹತ್ಥೇನ ಪರಿಮಜ್ಜಿಯಮಾನೋ ಫೇಣಪಿಣ್ಡೋ ವಿಯ ವಿಲಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ‘‘ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಸುಞ್ಞಾ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಮತ್ತಾ’’ತಿ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ಪಾಕಟತರಂ ಹೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾನಾಧಾತುಯೋ…ಪೇ॰… ಉಪಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ।
೭೪೦. ಧುವಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ। ಯಥಾಹ ‘‘ರೂಪಂ ಖೋ, ರಾಧ, ಅನಿಚ್ಚಂ, ವೇದನಾ… ಸಞ್ಞಾ… ಸಙ್ಖಾರಾ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೧೭೨)। ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ಉಪ್ಪಾದವಯಞ್ಞಥತ್ತಭಾವಾ’’ತಿ ಆಹ। ಉಪ್ಪಾದೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ, ವಯೋ ವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಂ, ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಜರಾ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವತೋತಿ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ದುತಿಯೇನ ಪಾಕಭಾವವಿದ್ಧಂಸಾಭಾವತೋ। ಯಸ್ಸ ಭಾವೇನ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಪ್ಪಾದವಯಞ್ಞಥತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಹಿ ತಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಲಕ್ಖೀಯತಿ। ಆಕಾರವಿಕಾರೋತಿ ಆಕಾರವಿಕತಿ। ಅಭಾವಾಕಾರೋ ಹಿ ವಿಕತಿರೂಪೇನ ಲಬ್ಭತಿ, ವಿರೂಪತ್ತಾ ನ ಉಪ್ಪಾದಾಕಾರೋ। ಆಕಾರವಿಕಾರೋತಿ ವಾ ಆಕಾರವಿಸೇಸೋ। ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವೋ ಹಿ ಪಾಕಭಾವತೋ ಭಿನ್ನೋ ವಿದ್ಧಂಸಾಭಾವತ್ತಾ ತತ್ಥ ಚ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ನಿರುಳ್ಹಂ। ಅನಿಚ್ಚಾಕಾರೋ ಹಿ ದುಕ್ಖಾನತ್ತಾಕಾರೇಹಿ ವಿಯ ಉಪ್ಪಾದಾಕಾರತೋ ಚ ವಿಸಿಟ್ಠೋ। ತಥಾ ಹಿ ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿದ್ಧಂಸಾಭಾವೋ ಸಙ್ಖತಭಾವೇನಪಿ ಸಾಧೀಯತಿ।
ಸಙ್ಖತಭಾವೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಉಪ್ಪಾದವನ್ತತಾ। ಉಪ್ಪಾದೋ ಚ ಪಾಕಭಾವಸಾಧಿತಾ ಧರಮಾನಾವತ್ಥಾ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ದುಕ್ಖಾನತ್ತಾಲಕ್ಖಣಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಅಪಿಚ ಯಥಾ ನಿಚ್ಚಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಾಕಾರಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಅಭಾವಾಕಾರಸಙ್ಖಾತೋ ಅನಿಚ್ಚಾಕಾರೋ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ, ಏವಂ ಸುಖಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಸುಖಾಕಾರಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ಅಭಿಣ್ಹಪಟಿಪೀಳನಾಕಾರಸಙ್ಖಾತೋ ದುಕ್ಖಾಕಾರೋ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ, ತಥಾ ಅತ್ತಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ಅನತ್ತಾತಿ ಅತ್ತಾಕಾರಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ಅವಸವತ್ತನಾಕಾರಸಙ್ಖಾತೋ ಅನತ್ತಾಕಾರೋ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇ ಯಿಮೇ ತಯೋಪಿ ಆಕಾರಾ ಅಸಭಾವಧಮ್ಮತ್ತಾ ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಖನ್ಧೇಹಿ ವಿನಾ ಅನುಪಲಬ್ಭನೀಯತೋ ಖನ್ಧವಿನಿಮುತ್ತಾಪಿ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಖನ್ಧೇ ಪನ ಉಪಾದಾಯ ವೋಹಾರವಸೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಾ ತದಾದೀನವವಿಭಾವನಾಯ ವಿಸೇಸಕಾರಣಭೂತಾ ತಜ್ಜಾಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಸೇಸಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ತಯಿದಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಲಕ್ಖಣತ್ತಯಞ್ಚೇವ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಞ್ಚ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ। ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ಯಾಥಾವಸರಸತೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತೀ’’ತಿ ಇದಂ ತದತ್ಥೇ ತಬ್ಬೋಹಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣತ್ಥಞ್ಹಿ ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಿಕವಿಪಸ್ಸನಾ ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಕಥಿತಾ। ನ ಹಿ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಾದಿವಿಸಯಂ
ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೪೧. ವಹತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಪನ ಉದಯಬ್ಬಯವಸೇನ ಲಹುಂ ಲಹುಂ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೇಸು ಉದಯದಸ್ಸನಞ್ಚ ‘‘ಉಪ್ಪಾದವತೋ ವಿನಾಸೋ’’ತಿ ಯಾವದೇವ ವಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿದಾವಹತ್ತಾತಿ ವಯೇ ಏವಸ್ಸ ಆಭೋಗಸಮನ್ನಾಹಾರೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಪವತ್ತತಿ, ತೇನ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ವಯಮೇವಾರಬ್ಭ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದನ್ತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿವಿಕಾರಂ। ಠಿತಿನ್ತಿ ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಂ, ಜರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪವತ್ತನ್ತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಂ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಂ। ಯಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಮುದಯಾದಿಘನವಸೇನ, ಸಕಿಚ್ಚಪರಿಚ್ಛೇದತಾಯ ಚ ಸವಿಗ್ಗಹಾನಂ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾನಂ, ತಂ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪವತ್ತಂ ನಾಮ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ಪವತ್ತನಂ ಉಪ್ಪಾದೋವ, ನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾ ಠಾನಪರಮ್ಪರಾ, ತಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪಾದಮೇವ ಗಣ್ಹಾತಿ ಚೇ, ಪವತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ನಾಮ। ಠಿತಿಂಯೇವ ಗಣ್ಹಾತಿ ಚೇ, ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಂ ವಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ ವಿರುಜ್ಝತಿ। ನ ಹಿ ಅಸತಿ ಭೇದೇ ವಿಕಪ್ಪೋ ಯುತ್ತೋ। ನ ಸಮ್ಪಾಪುಣಾತಿ ಅಗ್ಗಹಣತೋ। ಕಿಂ ಪನ ಸಮ್ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಖಯ…ಪೇ॰… ಸನ್ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ನಿರೋಧಸದ್ದೋ ಅನುಪ್ಪಾದೇಪಿ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಭೇದಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸಿತಂ, ಭೇದಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸವಾಚಕೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ವಯಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸಿತಂ, ಸೋಪಿ ಅನಿರೋಧವಾಚಕೋಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಖಯಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸಿತಂ, ಖಯವಯಭೇದಸಙ್ಖಾತೇ ಖಣಿಕನಿರೋಧೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಸತಿಸೀಸೇನ ಞಾಣಮಾಹ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇತಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಭಾವಾಪತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಉದಯಮ್ಪಿ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ವಯಸ್ಸೇವ ಮನಸಿಕಾರಕಾಲೇ।
ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿ ರೂಪವೇದನಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಖಯವಯವಸೇನೇವ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ। ಯಕಾರಲೋಪೇನ ಹಿ ನಿದ್ದೇಸೋ ‘‘ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮, ೪೦೫) ವಿಯ। ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಸಙ್ಖಾ। ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನೇತಿ ಯೋ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗೋ, ತಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನೇ। ಪಞ್ಞಾತಿ ಪಕಾರತೋ ಜಾನನಾ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಇದಾನೇವ ಸಂವಣ್ಣೀಯತಿ।
೭೪೨. ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ರೂಪಂ ಯಾವ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಗಹಿತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖಾರಗತಮಾಹ ‘‘ಜಾನಿತ್ವಾ ಖಯತೋ ವಯತೋ ದಿಸ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ತಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ರೂಪಾರಮ್ಮಣಮೇವ ರೂಪಾರಮ್ಮಣತಾ ಯಥಾ ‘‘ದೇವೋ ಏವ ದೇವತಾ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ರೂಪಾರಮ್ಮಣತಾತಿ ವಾ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಥ ವಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಭಾವೇ’’ತಿ ಆಹ। ಅಪರೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಭಙ್ಗಂ ಅನುಪಸ್ಸತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವಿಸಯಂ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಮಾಹ। ಏವಞ್ಹಿ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾ ಪಗುಣಾ ಹೋತಿ, ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚಸ್ಸ ವಿಭೂತತರಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಞಾತನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಮಾಹ ಅನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಞಾತತ್ತಾ। ಞಾಣನ್ತಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ। ಉಭೋಪಿ ವಿಪಸ್ಸತೀತಿ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಖಯತೋ ವಯತೋ ವಿಪಸ್ಸತೀತಿ। ಅಯಂ ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ರೂಪಸ್ಸ ಯಾವ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಖಯತೋ ವಯತೋ ದಸ್ಸನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಸಙ್ಖಾತಂ, ದಸ್ಸನಕಞಾಣಸ್ಸ ಖಯತೋ ವಯತೋ ದಸ್ಸನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಭಙ್ಗಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನನ್ತಿ ಉಭಯತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ। ಪುರಿಮಂ ವಾ ತದಭಾವೇ ಅಭಾವತೋ ಪಚ್ಛಿಮಾಯಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಏವ ಪಞ್ಞಾ ವಿಪಸ್ಸನೇ ಞಾಣನ್ತಿ।
ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಭಙ್ಗಂ ಅನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ। ಅನೇಕೇಹಿ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸನಾದೀಹಿ ಅನೇಕೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ। ಅನು-ಸದ್ದೋ ‘‘ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇತಿ ಆಹ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ।
ಇಧ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಪಕತಿಕೋ, ತಸ್ಸ ಜಾತಿ ಆದಿಕೋಟಿ, ಜರಾ ಮಜ್ಝಿಮಕೋಟಿ, ಮರಣಂ ಓಸಾನಕೋಟಿ। ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಉಪ್ಪಾದಾದಿತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣತಾಯ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ, ತಥಾಪಿ ಜಾತಿಜರಾಸು ದಿಟ್ಠಾಸು ನ ತಥಾ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ಪಾಕಟಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ ಯಥಾ ವಯಕ್ಖಣೇತಿ ಆಹ ‘‘ಭಙ್ಗೋ ನಾಮ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ಪರಮಾ ಕೋಟೀ’’ತಿ, ಉತ್ತಮಾ ಕೋಟಿ ಜಾತಿ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ಆದಿ ಕೋಟಿ, ತಥಾ ಜಾತಿಧಮ್ಮಂ, ಮರಣಧಮ್ಮಮೇವ ಚ ಜೀರತೀತಿ ಜರಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಕೋಟಿ, ಜಾತಿಧಮ್ಮಂ, ಜರಾಧಮ್ಮಮೇವ ಚ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಭಙ್ಗೋ ಪರಮಾ ಕೋಟೀತಿ। ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸತೀತಿ ನ ಕಲಾಪತೋ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ವಿಯ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೪೮) ಅನುಮಾನವಸೇನ, ನಾಪಿ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕೋ ವಿಯ ಉದಯಗ್ಗಹಣಪುಬ್ಬಕವಯದಸ್ಸನವಸೇನ, ಅಥ ಖೋ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾನುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಉಪಟ್ಠಿತೇಸು ಉದಯವಯೇಸು ವುತ್ತನಯೇನ ಉದಯಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಭಙ್ಗದಸ್ಸನವಸೇನೇವ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಅನುಪಸ್ಸತೋ ಪನಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಗಾಹಸ್ಸ ಲೇಸೋಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ನೋ ನಿಚ್ಚತೋ’’ತಿ। ತಥಾ ಹೇಸ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಏವ ಅನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವ-ಕಾರೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ತೇನ ನಿವತ್ತಿತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನೋ ನಿಚ್ಚತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಚೇತ್ಥ ದುಕ್ಖತೋ ಅನುಪಸ್ಸನಾದಿನಿವತ್ತನಮಾಸಙ್ಕಿತಬ್ಬಂ ಪಟಿಯೋಗೀನಿವತ್ತನಪರತ್ತಾ, ಏವ-ಕಾರಸ್ಸ ಉಪರಿ ದೇಸನಾರುಳ್ಹತ್ತಾ ಚ ತಾಸಂ। ದುಕ್ಖತೋ ಅನುಪಸ್ಸತೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಅನಿಚ್ಚತೋ ತಾವ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಯುತ್ತಾ ‘‘ಭಙ್ಗೋ ನಾಮ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ಪರಮಾ ಕೋಟೀ’’ತಿ, ದುಕ್ಖಾದಿತೋ ಪನ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಸ್ಸ ದುಕ್ಖತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ। ಏತೇನ ಯಂ ಅನಿಚ್ಚಂ, ತಂ ಏಕನ್ತತೋ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ, ತತೋ ಚ ನ ಅಭಿನನ್ದನಿಯಾದಿರೂಪಂ। ತಸ್ಮಾ ಉಪರಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬತೋ ಞಾಣಪರಿಕಮ್ಮತ್ಥಞ್ಚ ಇತರಾಸಮ್ಪಿ ಛನ್ನಂ ಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ ವಸೇನ ಅನುಪಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ನೋ ನಿಚ್ಚತೋತಿಆದಿನಾ ವಿಸುಂ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಭಙ್ಗದಸ್ಸನೇನೇವ ಸಬ್ಬಂ ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಯುತ್ತಂ, ತತೋ ಪನ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅನೇಕಾಕಾರವೋಕಾರಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾವ। ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿಕಾ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೫೧) ಪಾಳಿ, ‘‘ಅನೇಕೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆಗತಾ ತಸ್ಸಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಚ ವಿರೋಧಿತಾ ಸಿಯಾ। ತದೇವ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದಿಟ್ಠಮೇವ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಗತಂ।
ನ ತಂ ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ತಂ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನವಸೇನ ‘‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ನ ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬಂ। ನ ತತ್ಥ ರಞ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಗತೇ ರಞ್ಜನವಸೇನ ನ ಪವತ್ತಿತಬ್ಬಂ, ಕಾಮರಾಗೋ, ಭವರಾಗೋ ವಾ ನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋತಿ ರಾಗಂ ನಿರೋಧೇತೀತಿ ರಾಗಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನನಿರೋಧಂ ಪಾಪೇತಿ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಲೋಕಿಕೇನೇವ ತಾವ ಞಾಣೇನಾ’’ತಿ। ಸತಿ ಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇ ಕಥಂ ಸಮುದಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ನೋ ಸಮುದೇತಿ, ಸಮುದಯಂ ನ ಕರೋತೀ’’ತಿ।
ಏವಂ ವಿರತ್ತೋತಿ ಏವಂ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾನುಸಾರೇನ ವಿರತ್ತೋ। ಯಥಾ ದಿಟ್ಠಂ ಸಮ್ಪತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ ನಿರೋಧೇತಿ ನಿರೋಧಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಅದಿಟ್ಠಮ್ಪಿ ಅತೀತಾನಾಗತಂ ಅನ್ವಯಞಾಣವಸೇನ ಯಥಾ ಇದಂ ಏತರಹಿ, ಏವಂ ಇತರೇಪೀತಿ ಅನುಮಿನನ್ತೋ ನಿರೋಧೇತಿ ಮನಸಿಕತಸ್ಸಾಪಿ ನಿರೋಧಂ ಕರೋತಿ। ನೋ ಸಮುದೇತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ, ನೋ ಸಮುದಯಂ ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ಪಟಿಪನ್ನೋ। ಸದ್ಧಿಂ ಖನ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಜನತೋತಿ ಖನ್ಧೇಹಿ, ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಚ ಸಹ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಜಹನತೋ। ಕಿಲೇಸೇ ಹಿ ಪಜಹನ್ತೋ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಕಕಮ್ಮಂ, ತತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತನಕೇ ಖನ್ಧೇ ಚ ಪಜಹತಿ ನಾಮ। ಸಙ್ಖತದೋಸದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇಸು ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖತಾದಿಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ। ತಬ್ಬಿಪರೀತೇತಿ ನಿಚ್ಚಸುಖಾದಿಸಭಾವೇ। ತನ್ನಿನ್ನತಾಯಾತಿ ತದಧಿಮುತ್ತತಾಯ। ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಸದ್ದೋ ಪರಿಚ್ಚಾಗತ್ಥೋ, ಪಕ್ಖನ್ದನತ್ಥೋ ಚಾತಿ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಸ್ಸ ದುವಿಧತಾ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಪಕ್ಖನ್ದನಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಂ। ಯಥಾವುತ್ತೇನಾತಿ ತದಙ್ಗಾದಿಪ್ಪಹಾನಪ್ಪಕಾರೇನ, ತನ್ನಿನ್ನಪ್ಪಕಾರೇನ ಚ। ನಿಬ್ಬತ್ತನವಸೇನಾತಿ ಉಪ್ಪಾದನವಸೇನ। ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೋ ಹಿ ಕಿಲೇಸೇ ಆದಿಯತೀತಿ ತೇ ಅನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೋ ಕಿಲೇಸೇ ನ ಆದಿಯತಿ ನಾಮ। ಅದೋಸದಸ್ಸಿತಾವಸೇನಾತಿ ದೋಸಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವಿಭಾವೇನ। ಸಙ್ಖತಾರಮ್ಮಣಂ ಆದಿಯತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಿತಾಯ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಆದಿಯತೀತಿ ಆದೀನವದಸ್ಸಿತಾಯ ತೇ ನ ಆದಿಯತಿ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ।
೭೪೩. ಅಸ್ಸಾತಿ ಯೋಗಿನೋ। ತೇಹಿ ಞಾಣೇಹೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಞಾಣೇಹಿ। ತನ್ತಿ ಪಹಾನಂ। ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಗಾಹಂ, ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ। ಸುಖಸಞ್ಞಂ ಅತ್ತಸಞ್ಞನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸಪ್ಪೀತಿಕಂ ತಣ್ಹನ್ತಿ ಸಉಪ್ಪಿಲಾವಿತಂ ಅಭಿಪತ್ಥನಂ।
೭೪೪. ‘‘ವತ್ಥುಸಙ್ಕಮನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ‘‘ವತ್ಥೂ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ರೂಪಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಕಮನಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ ಏಕತ್ತನಯೇನ ವುತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಉದಯಬ್ಬಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ। ವಯಸ್ಸೇವ ಗಹಣವಸೇನ ಉದಯತೋ ವಿನಿವಟ್ಟನಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಉದಯಂ ಪಹಾಯ ವಯೇ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ’’ತಿ। ‘‘ಅನನ್ತರಮೇವ ಆವಜ್ಜನಸಮತ್ಥತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪಗುಣಬಲವಭಾವಮಾಹ।
೭೪೫. ಉಭೋತಿ ದಿಟ್ಠಾದಿಟ್ಠಭಾವೇನ ದ್ವೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ। ಏಕವವತ್ಥನಾತಿ ಖಣಭಙ್ಗುರತಾಯ ಸಮಾನಾತಿ ವವತ್ಥಾಪನಾ।
ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಹೀತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ। ವಿಸುದ್ಧದಸ್ಸನೋತಿ ಭಙ್ಗದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪರಿಬನ್ಧವಿಧಮನೇನ ವಿಸುದ್ಧಞಾಣೋ, ಸುವಿಸುದ್ಧಭಙ್ಗದಸ್ಸನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತದನ್ವಯಂ ನೇತೀತಿ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸಙ್ಖಾರಭಙ್ಗದಸ್ಸಿನೋ ಞಾಣಸ್ಸ ಅನ್ವಯಂ ಅನುಗತಭೂತಂ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತೇತಿ। ಕತ್ಥ ಪನ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ‘‘ಅತೀತನಾಗತೇ’’ತಿ, ಅತೀತೇ, ಅನಾಗತೇ ಚ ಸಙ್ಖಾರಗತೇ। ಸಬ್ಬೇಪೀತಿಆದಿ ತಸ್ಸ ಪವತ್ತನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ।
ಭಙ್ಗಸಙ್ಖಾತೇ ನಿರೋಧೇ, ನ ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏಸಾತಿ ಯಾ ಆರಮ್ಮಣನ್ವಯೇನ ಉಭೋ ದಿಟ್ಠಾದಿಟ್ಠೇ ಖಣಭಙ್ಗುರತಾಯ ಏಕಭಾವೇನ ವವತ್ಥಾಪನಾ, ಏಸಾ ವಯಲಕ್ಖಣೇ ವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣೇ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೭೪೬. ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿಆದಿ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝತ್ತಾ ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ದಳ್ಹೀಕರಣಂ। ತಯಿದಂ ಭಙ್ಗದಸ್ಸನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅವಸವತ್ತನಾವಬೋಧನೇನ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಾಯಾತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸುಞ್ಞತೋ ಚ ಉಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಹಿ ಭಙ್ಗಾರಮ್ಮಣಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಭಙ್ಗಮನುಪಸ್ಸತೋ ವಿಸೇಸತೋ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸುಞ್ಞಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸೇವ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ನ ಚತ್ಥಿ ಅಞ್ಞೋತಿ ಏತ್ಥ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಅಞ್ಞೋ ಖನ್ಧವಿನಿಮುತ್ತೋ ಅತ್ತಾ ನಾಮ ಕೋಚಿ ನತ್ಥಿ। ತೇಸಂ ಖಯಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಖಣೇ ಖಣೇ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಂ ಭಙ್ಗಂ ಪಸ್ಸತಿ। ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಅಪ್ಪಮಾದಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ। ಯಥಾ ಕಿಂ? ಮಣಿಂವ ವಿಜ್ಝಂ ವಜಿರೇನ ಯೋನಿಸೋ ಯಥಾ ನಾಮ ಕುಸಲೋ ಪುರಿಸೋ ಉಪಾಯೇನ ಮಣಿಂ ವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಮಣಿಸ್ಸ ಛಿದ್ದಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ
ಯಾ ಚ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿ ‘‘ರೂಪಾರಮ್ಮಣತಾ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜತಿ, ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೫೧) ಏವಮಾಗತಾ ಯಾ ಚ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಸಙ್ಖಾ, ‘‘ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಂ ಅನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಯಾ ಚ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾ, ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾವ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಭೇದೋ ಮರಣಂ, ನ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಯಞ್ಚ ಸುಞ್ಞತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ, ಅಯಂ ಏವಂ ತಿಧಾ ವುತ್ತಾಪಿ ಅಧಿಪಞ್ಞಾವಿಪಸ್ಸನಾ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೭೪೭. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಸೂತಿ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಸು। ನಿಬ್ಬಿದಾದೀಸೂತಿ ನಿಬ್ಬಿದಾವಿರಾಗನಿರೋಧಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಸು ತಯೋ ಉಪಟ್ಠಾನೇತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ತಿವಿಧೇ ಉಪಟ್ಠಾನೇ। ಖಯತೋ ವಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ, ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ದುಕ್ಖತೋ, ಸುಞ್ಞತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಅನತ್ತತೋತಿ। ದಿಟ್ಠೀಸೂತಿ ದಿಟ್ಠಿನಿಮಿತ್ತಂ ನ ವೇಧತಿ। ತಾ ಹಿ ಅಸಂಹೀರತಾಯ ನ ಚಲತಿ।
೭೪೮. ದುಬ್ಬಲಭಾಜನಸ್ಸ ವಿಯಾತಿ ತಿನ್ತಆಮಮತ್ತಿಕಾಭಾಜನಸ್ಸ ವಿಯ ಭೇದಮೇವ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏತ್ಥ ಚ ದುಬ್ಬಲಭಾಜನೂಪಮಾ ಸರಸಭಿದುರತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ವಿಪ್ಪಕಿರಿಯಮಾನಸುಖುಮರಜೂಪಮಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಮ್ಬನ್ಧತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಭಿಜ್ಜಿಯಮಾನತಿಲೂಪಮಾ ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಿಜ್ಜನಕಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಭೇದಮೇವಾತಿ ವಿನಾಸಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ ಉಪ್ಪಾದಾದೀನಂ ಅಗ್ಗಹಣತೋ। ಏವಮೇವಾತಿ ಯಥಾ ಉದಕಬುಬ್ಬುಳಕಾನಿ ಉದಕತಲಾದಿಪಚ್ಚಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ನ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾನಿ ಸೀಘಂ ಸೀಘಂ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಸಬ್ಬೇ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ಕಮ್ಮಾದಿಪಚ್ಚಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಖಣಟ್ಠಿತಿಕಾ ಸೀಘಂ ಸೀಘಂ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಭೇದಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ। ತುರಿತತುರಿತಞ್ಹಿ ನೇಸಂ ಭೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಆಮೇಡಿತವಚನಂ।
ಮರೀಚಿಪಿ ಇತ್ತರಕಾಲಿಕಾವ, ನಿಸ್ಸಯಪಬನ್ಧವಸೇನ ಪನ ಚಿರತರುಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ‘‘ಯಥಾ ಪಸ್ಸೇ ಮರೀಚಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಅಯಾಥಾವುಪಟ್ಠಾನತೋವ। ಲೋಕನ್ತಿ ಖನ್ಧಲೋಕಂ। ಮಚ್ಚುರಾಜಾ ನ ಪಸ್ಸತಿ ಅರಹತ್ತಾಧಿಗಮೇನ ಪುನಬ್ಭವಾಭಾವತೋ।
೭೪೯. ಭವದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಜೀವಿತನಿಕನ್ತಿಪರಿಚ್ಚಾಗೋ। ಸದಾತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ। ಭಾವನಾಯ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತತಾ। ಇಚ್ಛಾಚಾರಾನಂ ದೂರೀಭಾವತೋ ವಿಸುದ್ಧಾಜೀವಿತಾ। ಉಸ್ಸುಕ್ಕಪ್ಪಹಾನಂ ಕಿಚ್ಚಾಕಿಚ್ಚೇಸು ಅಬ್ಯಾವಟತಾ ತಿಬ್ಬಸಂವೇಗತ್ತಾ। ವಿಗತಭಯತಾ ಕುತೋಚಿಪಿ ನಿಬ್ಭಯತಾ ಅತ್ತಸಿನೇಹಾಭಾವತೋ। ಖನ್ತಿಸೋರಚ್ಚಪಟಿಲಾಭೋ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ಸುದಿಟ್ಠತ್ತಾ। ಪನ್ತಸೇನಾಸನೇಸು ಅಧಿಕುಸಲೇಸು ಚ ಅರತಿಯಾ, ಕಾಮಗುಣೇಸು ರತಿಯಾ ಚ ಸಹನತೋ ಅಭಿಭವನತೋ ಅರತಿರತಿಸಹನತಾ।
ಇಮಾನಿ ಅಟ್ಠಗ್ಗುಣಮುತ್ತಮಾನೀತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಮ-ಕಾರೋ ಚ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ, ಭವದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಹಾನಾದಿಕೇ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಉತ್ತಮಾನಿಸಂಸೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಹಿನ್ತಿ ತತ್ಥ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೫೦. ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸದ್ದೋ। ಆಸೇವನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಆದರವಸೇನ ಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ। ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ವಡ್ಢೇನ್ತಸ್ಸ ಬ್ರೂಹೇನ್ತಸ್ಸ। ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ। ಪಭೇದಕಾತಿ ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಿಜ್ಜನವಸೇನ ಪಭೇದಕಾ। ಆಜೀವಿಕಾ ಬ್ಯಾಧಿಆದಿನಿಮಿತ್ತಂ ಮರಿತುಕಾಮಸ್ಸ, ಅಮರಿತುಕಾಮಸ್ಸಾಪಿ ಸೂರಸ್ಸ ಭಾಯಿತಬ್ಬಮ್ಪಿ ನ ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ‘‘ಸುಖೇನ ಜೀವಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಭೀರುಕಪುರಿಸಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಭೀರುಕಜಾತಿಕಸ್ಸ ಸೀಹಾದಯೋ ಸನ್ತಾಸನಿಮಿತ್ತಂ ಭಯಾನಕಭಾವತೋ, ತಥಾ ಯೋಗಿನೋ ಭಙ್ಗತೋ ದಿಸ್ಸಮಾನಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಹ…ಪೇ॰… ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೀ’’ತಿ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಓಳಾರಿಕಾ ದೀಘತರಪಬನ್ಧಾ, ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಸುಖುಮತರಾ ಇತ್ತರಕಾಲಾ, ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಇಧ ಆದಿತೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಭಯತೋ ಭಾಯಿತಬ್ಬತೋ ಉಪತಿಟ್ಠನಕೇಸು ಞಾಣಂ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಂ।
ಯಥಾ ‘‘ಏಕಿಸ್ಸಾ ಕಿರ ಇತ್ಥಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ಯಥಾ ಪೂತಿಭೂತಂ ಓದನಾದಿ ನ ಸಭಾವೇನ ತಿಟ್ಠತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಯಸ್ಸಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ವಿಜಾತವಿಜಾತಾ ಪುತ್ತಾ ನ ಜೀವನ್ತಿ ಮರನ್ತಿ ಏವ, ಸಾ ‘‘ಪೂತಿಪಜಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಪೂತಿಪಜಾಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ವಿಸೇಸತೋ ಗಬ್ಭಗತಮರಣಚಿನ್ತಾದಸ್ಸನೇನ ಯೋಗಿನೋ ಅನಾಗತಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧಸನ್ನಿಟ್ಠಾನದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧೋ ಹಿಸ್ಸ ಸುಪಾಕಟೋ ಏವಾತಿ ನ ಸೋ ಉಪಮಾಯ ಸಾಧೇತಬ್ಬೋ। ಅನ್ತಿಮಭವಿಕಸ್ಸ ಚ ಯೋಗಿನೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಪರಮಾದಿಭಾವಿನೋ ಅತೀತೇ ದುಕ್ಖಬಹುತಾಯ, ಅನಾಗತದುಕ್ಖಪರಿತ್ತತಾಯ ಚ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಬಹುಪಜಾವ ಇತ್ಥೀ ನಿದಸ್ಸಿತಾ।
ತತ್ಥ ಯಥಾ ತಸ್ಸಾ ನವ ಪುತ್ತಾ ಮತಾ, ಏವಂ ಅಜ್ಝತ್ತಾದಿಪ್ಪಭೇದಾ ಅತೀತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ವುಸಿತಪುಬ್ಬಾ ವಾ ನವ ಸತ್ತಾವಾಸಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಮೀಯಮಾನಪುತ್ತೋ ವಿಯ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಪವತ್ತಮಾನೋ ವಾ ಸತ್ತಾವಾಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಜಾತಪುತ್ತೋ ವಿಯ ಅನಾಗತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಭಾವೀ ವಾ ಸತ್ತಾವಾಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏವಮವಟ್ಠಿತೇ ಯದೇಕೇ ದಸಪುತ್ತಮಾತರಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನವಪುತ್ತಮಾತುಗ್ಗಹಣಂ ಸಾತ್ಥಕನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತದಪಾಹತಂ ಹೋತಿ ಮರಣಾನುಸ್ಸರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಗಬ್ಭಗತೋ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖತಾಯ ಭಾವೀಪಕ್ಖೇಯೇವ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಕುಚ್ಛಿಗತೋ ಅನಾಗತಸಙ್ಖಾರಟ್ಠಾನಿಯೋ ವುತ್ತೋ। ಏತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇತಿ ಭಙ್ಗದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಭಯಾನಕಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಕ್ಖಣೇ।
೭೫೧. ನ ಭಾಯತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಭಾಯನಾಕಾರೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ। ಪಟಿಘಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಹಿ ಭಾಯನಂ, ಞಾಣಂ ಪನ ಭಾಯಿತಬ್ಬವತ್ಥುಂ ಭಾಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನಾತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತೀತಾ…ಪೇ॰… ತೀರಣಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ, ತಿಸ್ಸೋ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಯೋ ಅತಿತಾಪೇನ ತಿಕ್ಖಮಜ್ಝಮುದುಭೇದಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕಾಮಭವಾದೀನಞ್ಹಿ ತಿಣ್ಣಂ ಭವಾನಂ ನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನ ತಾಸಂ ಗಹಣಂ, ತಥಾ ಖದಿರಾದಿಸೂಲತ್ತಯಸ್ಸ ಅಪ್ಪಣೀತಾದಿಭಾವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕೇವಲಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಅಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣಸ್ಸ। ಬ್ಯಸನಾಪನ್ನಾತಿ ನಾನಾವಿಧವಿಪುಲಾನತ್ಥಪತಿತಾ। ಭಯತೋತಿ ಭಾಯಿತಬ್ಬತೋ।
ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಅತೀತಾ…ಪೇ॰… ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ। ಮರಣಮೇವಾತಿ ಭಙ್ಗಮೇವ। ತೇನಾತಿ ಭಙ್ಗದಸ್ಸನೇನ। ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಙ್ಗಮೇವ ಪಸ್ಸತೋ ಹಿ ನಿಮಿತ್ತಸಞ್ಞಿತಂ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಪ್ಪಟಿಭಯಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಪವತ್ತಂ ನಾಮ ಕಾಮಂ ಸಬ್ಬಾ ಭವಪವತ್ತಿ, ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಾಯ ಪನ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಬ್ಬಭವೇಸು ಅಭಿಣ್ಹಸಮ್ಪಟಿಪೀಳನಸ್ಸ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ ಸನ್ತಸುಖಾಭಿಮತಾಪಿ ಭವಾ ದುಕ್ಖಸಭಾವತಾಯ ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಪವತ್ತನ್ತಿ ರೂಪಾರೂಪಭವಪವತ್ತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಉಭಯನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತಂ, ಪವತ್ತಞ್ಚ। ದ್ವಯಮ್ಪಿ ಹಿ ತಂ ಅತ್ತಸುಞ್ಞಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹತೀತಿ।
ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೫೨. ತಾಣನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಹೇತುಕಾ ಅನತ್ತತೋ ರಕ್ಖಣಂ। ನೇವ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಸಬ್ಬಭವಾದೀನಂ ಸಾದೀನವತಾಯ ಏಕಸದಿಸತ್ತಾ। ಲೇಣನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಹರಣತಾಣಾಯ ಉಪಲೀಯನಂ। ಗತೀತಿ ತದತ್ಥಂ ಗನ್ತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ। ಪಟಿಸರಣನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಪಟಿಸರಣಟ್ಠಾನಂ। ಪತ್ಥನಾತಿ ಆಸೀಸನಾ ನ ಹೋತಿ। ಏತೇನ ‘‘ನೇತಂ ಪರಾಮಾಸೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸೋ। ತೇನ ‘‘ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಗಾಹಾಭಾವಮಾಹ। ತಣ್ಹಾಗಾಹಾಭಾವೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಏಸೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಮಾನಗಾಹಾಭಾವೋಪಿ ವುತ್ತೋಯೇವ ಹೋತಿ, ವಾ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ।
ಇದಾನಿ ಪತ್ಥನಾದೀನಮಭಾವೇ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಯೋ ಭವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ತಯೋ ಭವಾ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಯೋ ವಿಯ ಜಾತಿಆದಿದುಕ್ಖಾಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಮಹಾಭಿತಾಪತಾಯ। ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತಾ ಕಟ್ಠಮುಖಪೂತಿಮುಖಅಗ್ಗಿಮುಖಸತ್ಥಮುಖಸಙ್ಖಾತಾ ಘೋರವಿಸಆಸೀವಿಸಾ ವಿಯ ಕಾಯಸ್ಸ ಥದ್ಧತಾವಿಸ್ಸನ್ದನದಾಹಚ್ಛೇದದುಕ್ಖವಿಧಾನತೋ ವಿಸೇಸತೋ, ಅವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಆಸಯತೋ, ವಿಸವಿಕಾರತೋ, ಅನತ್ಥದಾನತೋ, ದುರುಪಚಾರತೋ, ದುರಾಸದತೋ, ಅಕತಞ್ಞುತೋ, ಅವಿಸೇಸಕಾರಿತೋ, ಅನೇಕಾದೀನವೂಪದ್ದವತೋ ಚ। ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಆಸೀವಿಸಾ ಉಗ್ಗತೇಜಾ ಘೋರವಿಸಾತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಏಕಕ್ಖನ್ಧಭೇದೇ ಅಞ್ಞಕ್ಖನ್ಧಾನವಟ್ಠಾನತೋ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಘಾತನತೋ, ಮರಣದುಕ್ಖಾವಹನತೋ ಚ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕವಧಕಾ ವಿಯ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕೋ ವಧಕೋತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚನ್ನೇತಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ। ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಾನಿ ಅತ್ತತ್ತನಿಯಭಾವೇನ ಗಹಿತಾನಿಪಿ ತತೋ ರಿತ್ತಭಾವತೋ ಸುಞ್ಞಗಾಮೋ ವಿಯ ಭೋಜನಾದಿಗಯ್ಹುಪಗಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ಪವಿಟ್ಠಸುಞ್ಞಗಾಮೋ ವಿಯ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಸುಞ್ಞಗಾಮೋತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಛನ್ನೇತಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಂ ಆಯತನಾನಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಚಕ್ಖುತೋ ಚೇಪಿ ನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಣ್ಡಿತೋ ಬ್ಯತ್ತೋ ಮೇಧಾವೀ ಉಪಪರಿಕ್ಖೇಯ್ಯ, ರಿತ್ತಕಞ್ಞೇವ ಖಾಯತಿ, ತುಚ್ಛಕಞ್ಞೇವ ಖಾಯತಿ, ಸುಞ್ಞಕಞ್ಞೇವ ಖಾಯತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೩೮) –
ಆದಿ। ಛ ಬಾಹಿರಾಯತನಾನಿ ಗಾಮಘಾತಕಚೋರಾ ವಿಯ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಘಾತಕಭಾವತೋ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಚೋರಾ ಗಾಮಘಾತಕಾತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಛನ್ನೇತಂ ಬಾಹಿರಾನಂ ಆಯತನಾನಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಚಕ್ಖು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಹಞ್ಞತಿ ಮನಾಪಾಮನಾಪೇಸು ರೂಪೇಸೂ’’ತಿಆದಿ। ರಾಗಗ್ಗಿಆದೀಹಿ ಏಕಾದಸಹಿ ಅಗ್ಗೀಹಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಚಕ್ಖು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆದಿತ್ತಂ। ಕೇನ ಆದಿತ್ತಂ? ರಾಗಗ್ಗಿನಾ ದೋಸಗ್ಗಿನಾ ಮೋಹಗ್ಗಿನಾ ಜಾತಿಯಾ ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಸೋಕೇಹಿ ಪರಿದೇವೇಹಿ ದುಕ್ಖೇಹಿ ದೋಮನಸ್ಸೇಹಿ ಉಪಾಯಾಸೇಹೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೪.೨೮) –
ಆದಿ ನಿರಸ್ಸಾದಾತಿ ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬರಹಿತಾ ದುಕ್ಖಸಭಾವತ್ತಾ। ನಿರಸಾತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿರಹಿತಾ ವಿಪತ್ತಿಪರಿಯೋಸಾನತ್ತಾ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಥಾ ಹೇಟ್ಠಾ ನಿರಸ್ಸಾದಾ ನಿರಸಾ ಮಹಾಆದೀನವರಾಸಿಭೂತಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಏವಂ ಉಪರಿಪಿ ‘‘ಸವಾಳಕಮಿವ ವನಗಹನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ತಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ।
ಸಸದ್ದೂಲಾತಿ ಸಬ್ಯಗ್ಘಾ। ಗಾಹಾ ಕುಮ್ಭಿಲಾದಯೋ। ರಕ್ಖಸೋ ದಕರಕ್ಖಸೋ। ‘‘ನಿರಸಂ ನಿರಸ್ಸಾದ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಆದೀನವಸ್ಸ ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಸಬ್ಬೇಸು ಭವಾದೀಸು ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿಸ್ಸಗ್ಗತೋ ನಿರನ್ತರಂ ಸಪ್ಪಟಿಭಯಾವ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ। ಯಞ್ಚ ಸಪ್ಪಟಿಭಯಂ, ತಂ ಸಾದೀನವಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸೇವ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ಯನ್ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ದಸವತ್ಥುಕಂ ದ್ವಾದಸವಾರಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ಅನ್ವಯಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ತಸ್ಸೇವ ಪದಭಾಜನಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ವುತ್ತಂ।
ಉಪ್ಪಾದೋ ಭಯನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ಅಖೇಮಟ್ಠೇನ ಭಯವತ್ಥುತಾಯ ಭಯಂ। ಉಪ್ಪಾದಮೂಲಕಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಸಬ್ಬವತ್ಥುಕನ್ತಿ ಸಬ್ಯಸನಂ। ಪವತ್ತಂ ಭಯನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ, ನ ವಾ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಗತೇ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಆಯತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ಅನುಪ್ಪಾದೋ, ನಿಬ್ಬಾನಂ। ತಞ್ಚ ಸಬ್ಬಸೋ ಭಯಾಭಾವತೋ ಪರಮಸ್ಸಾಸಭೂತತ್ತಾ ನಿಬ್ಭಯಟ್ಠೇನ ಖೇಮನ್ತಿ। ಸನ್ತಿಪದೇತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೂಪಸಮಭೂತೇ ಅಮತಪದೇ। ಅಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿಆದೀಹಿಪಿ ಪವತ್ತಾದಿಪಟಿಕ್ಖೇಪಮುಖೇನ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವದತಿ। ಪವತ್ತಿಯಂ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ ತದನನ್ತರಮೇವ ನಿವತ್ತಿಯಂ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನವಸೇನ ಸೀಘಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇನ್ತಾನಂ ವಸೇನ ‘‘ಉಪ್ಪಾದೋ ಭಯಂ, ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಖೇಮ’’ನ್ತಿ ತತಿಯವಾರೋ ವುತ್ತೋ। ಏಸೇವ ನಯೋ ಛಟ್ಠವಾರಾದೀಸುಪಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಉಪ್ಪಾದೋ ವಿಸೇಸೋ, ಭಯಂ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಂ ಸಾಮಞ್ಞಭಾವತೋತಿ ಸತಿಪಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೇ ಲಿಙ್ಗಭೇದೋ ಗಹಿತೋ। ಯಥಾ ‘‘ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಅರಿಯಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೩.೩೫೪; ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೭೪)। ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಗತಿ ಭಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ।
ಉಪ್ಪಾದೋ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಂ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಭೇದತೋ ವಿಹಿತಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಮೇವ ತೇಸಂ ವಿಭಾಗತೋ ವಿಪಸ್ಸಿಯಮಾನತ್ತಾತಿ ವಚನಭೇದೋ ಕತೋ।
ಆಯೂಹನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ‘‘ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಞಾಣಂ ಆದೀನವೇ ಇದನ್ತಿ ಆದೀನವೇ ವಿಸಯಭೂತೇ ಞಾಣಂ ಸನ್ತಿಪದೇತಿ ಸನ್ತಿಪದೇ ನಿನ್ನಾದಿಭಾವೇನ ಠಿತಂ ಇದಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೭೫೩. ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭವೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಾಕಟತರೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ಇಧ ಉಪ್ಪತ್ತೀ’’ತಿ। ಪವತ್ತಂ ನಾಮ ಇಧ ಪವತ್ತಿಯಂ ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪವತ್ತೀ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಮ್ಪೀತಿ ತಿಯದ್ಧಗತಂ ರೂಪಾರೂಪಂ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾದಿವಿಭಾಗಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ। ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಏತರಹಿ ಪವತ್ತಂ ಕಮ್ಮಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಉಪ್ಪಾದಪವತ್ತಆಯೂಹನಗ್ಗಹಣೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನದ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಗಹಿತಾ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣೇನ ಅನಾಗತದ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಉಪಾದಿತ್ತಾ। ಉಪ್ಪಾದಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ಅತೀತದ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾರಾ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗತ್ತಾ। ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ಪನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಗಹಿತಾ। ಯಾಯ ಗತಿಯಾ ಸಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತಿ ಸಾ ಖನ್ಧಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತನನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಖನ್ಧಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ। ಪಾಕಟಾ ಏವ ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗೇ ಲಕ್ಖಣಾದಿವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ। ವತ್ಥುವಸೇನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಖಾತಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನವಸೇನ। ಯದಿ ತೇ ಪಞ್ಚೇವ ವತ್ಥುಭಾವೇನ ಇಚ್ಛಿತಾ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಸೇಸಾ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸೇಸಾ ತೇಸಂ ವೇವಚನವಸೇನಾ’’ತಿ। ತೇನ ವಿಪಸ್ಸಕಾನಂ ಞಾಣವಿಪ್ಫಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಸಂವಡ್ಢನತ್ಥಂ ದೇಸನಾ ವಡ್ಢಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಅನ್ವಯತೋ ದಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಆದೀನವಞಾಣಸ್ಸ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಞಾಣದಸ್ಸನಂ ‘‘ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದೋ ನತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಭಯಮ್ಪಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ‘‘ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇನ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ನಿವತ್ತಿದಸ್ಸನಂ ಬುದ್ಧಾನಂ, ಅನುಬುದ್ಧಾನಞ್ಚ ಆಚಿಣ್ಣಮೇತಂ ಯಥಾ ಪುರಿಮಂ ಸಚ್ಚದ್ವಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ನಿರೋಧಸಚ್ಚದೇಸನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಥಾ ಲೋಕೇ ಕಸ್ಸಚಿ ಆದೀನವದಸ್ಸನಂ ನಿರತ್ಥಕಮ್ಪಿ ಹೋತಿ, ನ ತಥಾ ಇದಂ, ಇದಂ ಪನ ಸಾತ್ಥಕಮೇವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖನಿನ್ನಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ ದಾಹಾಭಿಭೂತಸ್ಸ ಸೀತನಿನ್ನತಾ ವಿಯ ಸುಟ್ಠು ದಿಟ್ಠಾದೀನವತೋ ಏಕಂಸೇನ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಭಾವತೋ।
ಭಯನ್ತಿ ಭಾಯಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ನಿಯಮತೋ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಏತೇನಸ್ಸ ದುಕ್ಖಭಾವೇನ ಭಾಯಿತಬ್ಬತಾತಿ ಭಾಯಿತಬ್ಬತಾ ದುಕ್ಖಭಾವಂ ನ ಬ್ಯಭಿಚರತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ವಟ್ಟಾಮಿಸಂ ಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ವದನ್ತಿ। ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ವಟ್ಟಂ, ವಟ್ಟಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಞ್ಚ ವಟ್ಟಾಮಿಸಂ। ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆಮಸಿತಬ್ಬತೋ ಲೋಕಾಮಿಸಂ, ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ಕಿಲೇಸಾಮಿಸಂ। ಸಙ್ಖಾರಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಏವ-ಸದ್ದೇನ ವಿಸಙ್ಖಾರಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಸಾಮಿಸತಾಲೇಸೋಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ। ಮತ್ತ-ಸದ್ದೇನ ಪನ ಅಪರಿಪುಣ್ಣತಂ ವಿಭಾವೇತಿ। ನ ಹಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಸಾಮಿಸನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ‘‘ಭಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾದಿಭಾವೇನ ನಿಯತತ್ತಾ। ಯದಿ ಯಂ ಭಯಂ, ತಂ ದುಕ್ಖಾದಿಸಭಾವಮೇವ, ತಥಾ ಸತಿ ಭಯಾದೀಸು ಏಕೇನೇವ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ। ಕಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾನಿ ಗಹಿತಾನೀತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಯಥಾ ತೇಸು ಏವ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಆಕಾರನಾನತ್ತತೋ ಅನುಪಸ್ಸನಾನಾನತ್ತಂ, ಏವಂ ಭಯಾಕಾರಾದಿಆಕಾರನಾನತ್ತತೋ ಪವತ್ತಿವಸೇನೇವೇತ್ಥ ಞಾಣಸ್ಸ ನಾನತ್ತಂ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಂ, ಇತರಾಕಾರವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಆದೀನವಞಾಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಯಸ್ಮಾ ಆದೀನವಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ ಪನ್ನರಸಾಪಿ ಅತ್ಥಾ ಉಪ್ಪಾದಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸ್ವೇವ ಅನ್ತೋಗಧಾ, ತತ್ಥ ಚ ಞಾಣಂ ಅನ್ವಯಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ದಸವಿಧಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ದಸ ಞಾಣೇ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ। ಪಜಾನನಞ್ಚ ಸಾತಿಸಯಂ ವಿಸಯಗತಸಮ್ಮೋಹವಿಗಮೇನ ಅಸಮ್ಮೂಳ್ಹಂ, ಅತ್ತನಿಪಿ ಅಸಮ್ಮೂಳ್ಹಮೇವಾತಿ ಅತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಪಜಾನನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀ’’ತಿ। ದ್ವಿನ್ನನ್ತಿ ದ್ವೀಸು ಕುಸಲಸದ್ದಯೋಗೇನ ಹಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ ಯಥಾ ‘‘ಕುಸಲಾ ನಚ್ಚಗೀತಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಜಾ॰ ೨.೨೨.೯೪)। ಕುಸಲತಾತಿ ಕರಣೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಕುಸಲತಾಯಾ’’ತಿ। ದ್ವಿನ್ನನ್ತಿ ವಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಞಾಣಾನಂ ವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪವತ್ತಿಯಾ ಯಾಥಾವತೋ ದಿಟ್ಠತಾಯ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಸನ್ತಿಪದಂ ಸುವಿನಿಚ್ಛಿತಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ತೇನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪರಮದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನಾದಿಮಿಚ್ಛಾಗಾಹವಸೇನ ನ ವಿಚಲತಿ। ತತ್ಥ ಸುಪರಿದಿಟ್ಠಾದೀನವತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಾನಾದಿಟ್ಠೀಸು ನ ಕಮ್ಪತೀ’’ತಿಆದಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ।
ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೫೪. ಸಙ್ಖಾರಗತೇತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ತೇಭೂಮಕೇ ಸಙ್ಖಾರೇ। ನಿಬ್ಬಿನ್ದತೀತಿ ಞಾಣನಿಬ್ಬಿದೇನ ನಿಬ್ಬೇದಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ತಥಾಭೂತೋ ಚ ತತ್ಥ ಉಕ್ಕಣ್ಠನ್ತೋ, ಅನಭಿರಮನ್ತೋ ಚ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಕ್ಕಣ್ಠತಿ ನಾಭಿರಮತೀ’’ತಿ।
ತತ್ಥ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅನೋತತ್ತದಹಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಿತೇಸು ದ್ವಿಯೋಜನಸತುಬ್ಬೇಧೇಸು ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸಾನುಅಞ್ಜನರಜತಸುವಣ್ಣಸತ್ತರತನಮಯೇಸುಗನ್ಧಮಾದನಕಾಳಕೇಲಾಸಸುದಸ್ಸನಚಿತ್ತಕೂಟಭೇದೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಹಿಮವತೋ ಮಹಾಸಿಖರೇಸು ಪಚ್ಛಿಮೋ ಚಿತ್ತಕೂಟಪಬ್ಬತೋ ನಾಮ। ಸೀಹಪಪಾತಾದೀಸು ಸತ್ತಸು ಮಹಾಸರೇಸು।
ಸುವಣ್ಣಪಞ್ಜರೇತಿ ಪಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ನಿರುದ್ಧೋ। ತಿವಿಧೇ ಸುಗತಿಭವೇತಿ ಕಾಮಸುಗತಿಆದಿಕೇ ತಿವಿಧೇ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೇ।
ಹತ್ಥಪಾದವಾಲವತ್ಥಿಕೋಸೇಹಿ ಭೂಮಿಫುಸನೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಪತಿಟ್ಠಿತೋತಿ ಸತ್ತಪತಿಟ್ಠೋ। ನಗರಮಜ್ಝೇ ನಾಭಿರಮತಿ ದ್ವಾರಪಞ್ಜರನಾಳನಾದಿಅವಬಾಧನಭಯೇನ। ದಿಟ್ಠೇತಿ ಅಧಿಮುತ್ತಿಪುಬ್ಬಕೇನ ಅನ್ವಯದಸ್ಸನೇನ ದಿಟ್ಠೇ। ತೇನಾಹ ‘‘ತನ್ನಿನ್ನತಪ್ಪೋಣತಪ್ಪಬ್ಭಾರಮಾನಸೋ’’ತಿ।
ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
೭೫೫. ತಂ ಪನೇತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣಮಾಹ। ಞಾಣದ್ವಯೇನಾತಿ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಾದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣದ್ವಯೇನ। ಯಸ್ಮಾ ಭಯತೋ ದಿಸ್ಸಮಾನಾ ಏವ ಸಙ್ಖಾರಾ ಮಹಾದೀನವಾ, ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತಬ್ಬಾ ಚ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏಕಮ್ಪಿ ತಂ ಞಾಣಂ ತಥಾಭಾವನಾಬಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಯುತ್ತಂ ತಿವಿಧಕಿಚ್ಚಸಾಮತ್ಥಿಯವನ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಏಕ’’ನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇ’’ತಿಆದಿ।
ತಯಿದಂ ತಾಸಂ ಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಆದಿಮ್ಹಿ ಪನ ಭಿನ್ನಸಭಾವಾ ಏವ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಉಪ್ಪಾದೇಸೀತಿ ಪಾತ್ವಾಕಾಸಿ, ವಿಭಾವೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೫೬. ನ ಸಜ್ಜತಿ ಬಹ್ವಾದೀನವತಾಯ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ। ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮಂ ನಿಸ್ಸರಿತುಕಾಮಂ ಹೋತಿ ಅನಾದಿಕಾಲಿಕಸ್ಸ ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ। ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮತಾ ತತೋ ಅತ್ತಾನಂ ನಿಬ್ಬೇಧೇತುಕಾಮತಾ ನಿಸ್ಸರಿತುಕಾಮತಾ ಅಪಗನ್ತುಕಾಮತಾ। ಪಞ್ಜರಪಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ಪಞ್ಜರೇನ ಸಮೋರುದ್ಧೋ। ಏವಮಾದಯೋತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಆದಿತ್ತಅಙ್ಗಾರಉಪಸಟ್ಠದೇಸಬ್ಯಾಳಸಾಪದಾಕುಲವನಗಹನಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೫೭. ‘‘ಸಬ್ಬಭವ …ಪೇ॰… ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಗತಾತಿ ಸಬ್ಬಗ್ಗಹಣಂ ಸಾತಿಸಯಮುತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಧಿಕವಚನಂ ಅಞ್ಞಮತ್ಥಂ ಬೋಧೇತೀತಿ। ಯಞ್ಹಿ ಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಅನನುಬನ್ಧಸ್ಸ ಮುಞ್ಚನಂ, ತಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಮುಞ್ಚನಂ। ತಂ ಪನ ವುಚ್ಚಮಾನಾಯ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಹೋತೀತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುನ ತೇ ಏವಂ ಸಙ್ಖಾರೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಕತನ್ತಿ ಪುನಗ್ಗಹಣಂ। ಭವಾದಿಗತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಅಪರಿತುಲಿತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘‘ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅನುಪಸ್ಸನಾಕಾರಸ್ಸ ಅಪುಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಅತ್ಥಿತಾಯ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾಕಾರೇನಾತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಂ ನಾಮ ಪರಿಪುಣ್ಣಲಕ್ಖಣವಸೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ‘‘ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅನಚ್ಚನ್ತಿಕತೋತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ಪಠಮೇನ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಆದಿಅನ್ತವನ್ತತೋ ನಿಚ್ಚಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ।
ದುತಿಯೇನ ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಪಟಿಪೀಳನತೋ ಸುಖಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ।
ಅಜಞ್ಞತೋತಿ ಅಮನುಞ್ಞತೋ, ಅಸೋಭನತೋ ವಾ। ಜೇಗುಚ್ಛತೋತಿ ‘‘ಧೀ’’ತಿ ಜಿಗುಚ್ಛಿತಬ್ಬತೋ। ಪಟಿಕ್ಕೂಲತೋತಿ ಅಭಿರುಚಿಯಾ ಪಟಿಲೋಮನೇನ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಭಾವತೋ। ನ ಮಣ್ಡನೇನ ಹತಾ ಅಮಣ್ಡನಹತಾ, ಅಮಣ್ಡನೇನ ಸಕ್ಕಾ ಏತೇಸಂ ಸುಭಭಾವಂ ಹನ್ತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಮಣ್ಡನೇನ ವಾ ತೇಸಂ ಅಸುಭತಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತೀತಿ ಅಮಣ್ಡನಹತಾ। ಮಣ್ಡನೇನ ವಾ ನ ಹನ್ತಬ್ಬಸಭಾವಾ ‘‘ಅಸೂರಿಯಪಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿಯ ಅಮಣ್ಡನಹತಾ। ತತೋ ಅಮಣ್ಡನಹತಭಾವತೋತಿ ರೂಪಸಙ್ಖಾರೇ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ। ವಿರೂಪತೋತಿ ಅಸುನ್ದರತೋ। ಪಟಿಘಸಂಯೋಜನವತ್ಥುತಾಯ ಪಸ್ಸನ್ತೇ ಅತ್ತನಿ ಬನ್ಧತೀತಿ ಬೀಭಚ್ಛಂ ಅತಿವಿಯ ವಿರೂಪಂ। ಯಂ ದಿಟ್ಠಮತ್ತಮೇವ ದೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಜಞ್ಞಜಿಗುಚ್ಛನೀಯತಾ ಹಿ ಗೂಥಂ ವಿಯ ಪರಿಚ್ಚಜಿತಬ್ಬಂ ವಾ ಬೀಭಚ್ಛಂ। ಇಧ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಅಸುಚಿತೋ ಅಮನಾಪತೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ।
ಚತುತ್ಥೇನ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಅಪರಿಣಾಯಕತೋ ಅತ್ತಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ।
೭೫೮. ಅಯನ್ತಿ ಮುಞ್ಚನಸ್ಸಾತಿ ಪುನ ಅನನುಬನ್ಧನತ್ಥಂ ಸುಮುತ್ತಮುಞ್ಚನಸ್ಸ। ಉಪಾಯಸಮ್ಪಾದನತ್ಥನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಪರಿಮದ್ದನಾ ಉಪಾಯೋ, ತಸ್ಸ ಸಾಧನತ್ಥಂ।
ಮಚ್ಛಗಹಣತ್ಥಂ ಉದಕೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಖಿಪನ್ತಿ ಏತನ್ತಿ ಖಿಪ್ಪಂ, ಮಚ್ಛಾನಂ ಗಹಣಕೂಟಪಂ। ಓಡ್ಡಾಪೇಸೀತಿ ಓಸಾರೇಸಿ, ಖಿಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಪ್ಪನ್ತಿ ಕಣ್ಹಸಪ್ಪಂ। ಗಹಣೇತಿ ಯಥಾಗಹಿತಂ ಸಪ್ಪಂ ಅಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಗಹಣೇ। ಹತ್ಥಂ ನಿಬ್ಬೇಠೇತ್ವಾತಿ ಸಪ್ಪೇನ ಅತ್ತನೋ ಭೋಗೇನ ವೇಠಿತಂ ಹತ್ಥಪದೇಸಂ ನಿಬ್ಬೇಠೇತ್ವಾ ಮೋಚೇತ್ವಾ। ಆವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಆವೇಠಿಕಪ್ಪಹಾಪನೇನ ಭಮೇತ್ವಾ। ನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ।
ತತ್ಥಾತಿಆದಿ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ। ತತ್ಥ ಆದಿತೋವಾತಿ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತಕಾಲೇ। ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಕತ್ವಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಮೂಹಾದಿಘನಗ್ಗಹಣಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ। ಸುಮುತ್ತನ್ತಿ ಭಾವನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ ‘‘ವಿಸಮಂ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೪.೭೦) ವಿಯ। ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿಚ್ಚಾದಿಆಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದಿಭೇದಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸಾತಿಸಯಂ ಬಲವಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಸಾ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಆಕಾರಸ್ಸ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಿಲಕ್ಖಣಾರೋಪನೇನ…ಪೇ॰… ಪಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ನಿಬ್ಬುದ್ಧಕರಣೇ ಬಲವತರೇನ ಪಟಿಮಲ್ಲೇನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಮುಟ್ಠಿಪ್ಪಹಾರಾದಿನಾ ವಿಮಥಿತೋ ಇತರೋ ತೇನ ಯುಜ್ಝಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಂ ಪಾಪಿತೋ ಹೋತಿ। ನ ಕೇವಲಂ ಅಸಮತ್ಥತಂ ಪಾಪಿತೋವ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಮರಣಮತ್ತಂ ದುಕ್ಖಂ ವಾ ಮರಣಂ ವಾ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಏವಮೇತೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ಏವಂ ದುಬ್ಬಲಭಾವಂ ಪಾಪಿತಾ ಉಪರಿಞಾಣಾನುಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನತಂ, ಸಬ್ಬಸೋ ಭಙ್ಗಞ್ಚ ಪಾಪುಣನ್ತೀತಿ।
೭೫೯. ಏತ್ತಾವತಾತಿ ಏವಂ ‘‘ಅನಚ್ಚನ್ತಿಕತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರೋಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸಪ್ಪವತ್ತೇನ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನೇನ।
ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಕಥಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ॰ ೨.೭೫೦) ವುತ್ತನಯಮೇವ।
ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ‘‘ಪಟಿಸಙ್ಖಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಜಾನಿತ್ವಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪ್ಪಜ್ಜನಕಿರಿಯಾನಂ ಸಮಾನಖಣತ್ತಾ ಅಸತಿಪಿ ಪುಬ್ಬಾಪರಕಾಲತ್ತೇ ಸದ್ದವೋಹಾರಮತ್ತೇನ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಮ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತೇನ ‘‘ಕುಸಲಂ ‘‘ಮನಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏದಿಸೋ ಸದ್ದಪಯೋಗೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಲೋಕೇ ಪುಬ್ಬಕಾಲವಸೇನೇವ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಪುಬ್ಬಕಾಲವಸೇನೇವ ಇಧಾಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏಕತ್ತನಯೇನ ವಾ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಅಪರಾಪರಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಞಾಣೇಸು ಪುರಿಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಕಿರಿಯಾ, ತದಞ್ಞಸ್ಸ ವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಿರಿಯಾ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ, ನ ಚ ತಾನಿ ಭೇದತೋ ಅಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಾನಿ ಏಕಸನ್ತಾನಪತಿತತಾಯ ಏಕತ್ತನಯವಸೇನ ಗಹಿತತ್ತಾತಿ। ಇತರಸ್ಮಿಂ ಪದದ್ವಯೇತಿ ‘‘ಪವತ್ತಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ, ನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಪವತ್ತಞ್ಚ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದದ್ವಯೇ।
ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೭೬೦. ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾಕಾರಾದಿಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ಪವತ್ತಮ್ಪಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ವಿಸೇಸತೋ ಅನತ್ತಾಕಾರಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಪಧಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸುಞ್ಞಾತಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸತಿ ಸಚ್ಚಸಮ್ಪಟಿವೇಧೋ ಇಜ್ಝತಿ, ನ ಅಸತಿ। ತದಭಾವತೋ ಹಿ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಪಞ್ಞಾಪಕಮ್ಪಿ ಸರಭಙ್ಗಸತ್ಥಾರಾದೀನಂ ಸಾಸನಂ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಮೇವ ಜಾತಂ। ಅಥ ವಾ ತೇಸಂ ನಿಚ್ಚಸಾರಾದೀಹಿ ರಿತ್ತಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸುಞ್ಞಾತಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಞ್ಹಿ ಯತೋ ರಿತ್ತಕಂ, ತಂ ತೇನ ಸುಞ್ಞನ್ತಿ। ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾಯ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವತೋ ಅನೇಕವಾರಂ ಪಟಿವಿದ್ಧಾಯಪಿ ಸುಞ್ಞತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ದಳ್ಹೀಭಾವಾಪಾದನತ್ಥಂ ‘‘ಪುನ ಸುಞ್ಞಮಿದ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಯದಗ್ಗೇನ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನತ್ತತಾ, ತದಗ್ಗೇನ ಅನತ್ತನಿಯಾ। ಸತಿ ಹಿ ಅತ್ತನಿ ಅತ್ತನಿಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುಞ್ಞಮಿದಂ ಅತ್ತೇನ ವಾ ಅತ್ತನಿಯೇನ ವಾ’’ತಿ। ದ್ವಿಕೋಟಿಕನ್ತಿ ದ್ವಿಅಂಸಿಕಂ, ಅತ್ತಾನಂ ನೇವ ದಿಸ್ವಾ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ, ಅನುಮಾನತೋ ಚ ತಸ್ಸ ಅನುಪಲಬ್ಭನೀಯತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪರಂ ಅಞ್ಞಂ ಸತ್ತಂ, ಸಙ್ಖಾರಂ ವಾ ಪರಿಕ್ಖಾರಭಾವೇ ಅತ್ತನೋ ಸುಖದುಕ್ಖಸಾಧನಭಾವೇ ಠಿತಂ ನ ದಿಸ್ವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಪುನ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸುಞ್ಞತಾನುಪಸ್ಸನಾಧಿಕಾರೇ।
ಕ್ವಚೀತಿ ಕ್ವಚೀತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ, ಬಹಿದ್ಧಾ ವಾ। ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಸಕತ್ತಾನಂ। ‘‘ಅಯಂ ಖೋ ಭವಂ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ…ಪೇ॰… ಸೇಟ್ಠೋ ಸಜಿತಾ ವಸೀ ಪಿತಾ ಭೂತಭಬ್ಯಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೪೨) ಪರೇಹಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಂ ಅತ್ತಾನಞ್ಚ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚನಭೂತಂ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಸ್ಸಚೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪರಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಪರಜಾತಿ, ಪರೋ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಚ ಏವಂ ಗಹಿತಸ್ಸ। ನ ಚ ಮಮ ಕ್ವಚನೀತಿ ಏತ್ಥ ಮಮ-ಸದ್ದೋ ಅಟ್ಠಾನೇ ಪಯುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮಮ-ಸದ್ದಂ ತಾವ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಪರಸ್ಸ ಚಾತಿ ಅತ್ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ। ‘‘ಪರೋ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಏವಂಭೂತೋ ಅತ್ಥೋ ಮಮತ್ಥಾಯ ಠಿತೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಮಯ್ಹಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಏವಂ ಏಕಚ್ಚದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಪರಿಕಪ್ಪಿತವಸೇನ ಪರಂ ಅತ್ತಾನಂ ತಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಕಿಞ್ಚನಭೂತಂ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಚ ಕ್ವಚನೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏತ್ಥ ಚ ನಾಹಂ ಕ್ವಚನೀತಿ ಸಕಅತ್ತನೋ ಅಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ। ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚನತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸಕಅತ್ತನೋ ಏವ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನತ್ತನಿಯತಂ ಪಸ್ಸತಿ। ನ ಚ ಮಮಾತಿ ಏತಂ ದ್ವಯಂ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ಅತ್ಥೀತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ। ನ ಚ ಕ್ವಚನಿ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ। ತಸ್ಸ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಮಮ ಕಿಞ್ಚನತಾ ನ ಚತ್ಥೀತಿ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅನತ್ತನಿಯತಂ ಪಸ್ಸತಿ। ಏವಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಖನ್ಧಾನಂ ಅತ್ತತ್ತನಿಯಸುಞ್ಞತಾ ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರಪುಞ್ಜತಾ ಚತುಕೋಟಿಕಸುಞ್ಞತಾಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ದಿಟ್ಠಾ ಹೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಮಯ’’ನ್ತಿಆದಿ।
೭೬೧. ‘‘ಛಹಾಕಾರೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ದೇಸಾದೀಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಗತೇ ಪಕಾರೇ ಸುಞ್ಞತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪರಿಬ್ರೂಹನಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ಛಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಛಹಿ ಗಹಣಾಕಾರೇಹಿ, ಗಹೇತಬ್ಬಾಕಾರೇಹಿ ವಾ। ನಿಚ್ಚೇನಾತಿ ‘‘ನಿಚ್ಚೋ’’ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೇನ ಅತ್ತನಾ ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಕೇನಚಿ। ನಿಚ್ಚೇನಾತಿ ವಾ ನಿಚ್ಚಭಾವೇನ। ಧುವಾದಯೋ ‘‘ನಿಚ್ಚೋ’’ತಿ ಗಹಿತಸ್ಸೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಾಕಾರಾ। ತಬ್ಬಿಭಾಗೇನ ಹಿ ಇಮಸ್ಸ ಛಕ್ಕತಾ। ತತ್ಥ ನಿಚ್ಚತಾ ನಾಮ ಕೂಟಟ್ಠತಾ। ಧುವಭಾವೋ ಥಿರತಾ। ಸದಾ ಭಾವಿತಾ ಸಸ್ಸತತಾ। ನಿಬ್ಬಿಕಾರತಾ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮತಾ। ಯಾವ ಜರಾಮರಣಾತಿ ಪೇಯ್ಯಾಲಂ ಅಕತ್ವಾ ಪರಿಯೋಸಾನಪದಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ।
೭೬೨. ನ ಸಾರನ್ತಿ ಅಸಾರಂ, ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಸಾರನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಾರಂ। ಸಾರತೋ ಅಪಗತಂ, ಸಾರಂ ವಾ ತತೋ ಅಪಗತನ್ತಿ ಸಾರಾಪಗತಂ। ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ಸೇತವಚ್ಛೋತಿ ಸೇತವರುಣಕೋ। ‘‘ಮಿನರುಕ್ಖೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಪಾಳಿಭದ್ದಕೋತಿ ಕಿಂಸುಕೋ।
೭೬೩. ನಿಚ್ಚಸಾರಾದೀನಂ ಅಭಾವತೋ ರಿತ್ತತೋ ಪಸ್ಸತಿ। ಪರಿತ್ತತೋ, ಲಾಮಕತ್ತಾ ವಾ ತುಚ್ಛತೋ। ಅತ್ತಸಾರಾಭಾವೇನ ಸುಞ್ಞತೋ। ಸಯಂ ಅನತ್ತತಾಯ ಅನತ್ತತೋ। ಇಸ್ಸರಿಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ಕೇನಚಿ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಕಾರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಚ ಅನಿಸ್ಸರಿಯತೋ। ಫೇಣಪಿಣ್ಡೇನ ಭಾಜನಾದಿಂ ಕಾತುಕಾಮಸ್ಸ ವಿಯ ರೂಪಸ್ಸ ನಿಚ್ಚತಾದಿಂ ಕಾತುಕಾಮಸ್ಸ ತಂ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ, ಸಕಇಚ್ಛಾವಸೇನ ವಾ ಕಾಚಿ ಕಿರಿಯಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅಕಾಮಕಾರಿಯತೋ। ‘‘ಏವಂ ರೂಪಂ ಹೋತು, ಮಾ ಏವ’’ನ್ತಿ ಅಲಬ್ಭನೀಯತೋ। ಸಯಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಸೇ ನ ವತ್ತತಿ, ನಾಪಿ ಅಞ್ಞಂ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತೇತೀತಿ ಅವಸವತ್ತಕತೋ। ಯಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಸಯಂ ತಸ್ಸ ಪರೋ ವಿಯ ಅವಿಧೇಯ್ಯತಾಯ ಪರತೋ। ಕಾರಕಾದಿ ವಿಯ ಕಾರಣೇಹಿ, ಫಲೇನ ಚ ವಿವಿತ್ತತೋ। ನ ಹಿ ಕಾರಣೇನ ಫಲಂ, ಫಲೇನ ವಾ ಕಾರಣಂ ಸಗಬ್ಭಂ ತಿಟ್ಠತಿ। ಏಸ ನಯೋ ವೇದನಾದೀಸುಪಿ।
೭೬೪. ರೂಪಂ ನ ಸತ್ತೋತಿಆದೀಸು ಯೋ ಲೋಕವೋಹಾರೇನ ಸತ್ತೋ, ರೂಪಂ ಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಇಧ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋ ತಸ್ಸಾವುತ್ತಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಲೋಕೋ ರೂಪಮತ್ತಂ ‘‘ಸತ್ತೋ’’ತಿ ವೋಹರತಿ, ಬಾಹಿರಕಪರಿಕಪ್ಪಿತೋ ಪನ ಅತ್ತಾ ‘‘ಸತ್ತೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಸೋ ಹಿ ತೇಹಿ ರೂಪಾದೀಸು ಸತ್ತವಿಸತ್ತತಾಯ ಪರೇಸಂ ಸಞ್ಜಾಪನಟ್ಠೇನ ‘‘ಸತ್ತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ರೂಪಂ ಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಞ್ಞತಾಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಞ್ಹೇತನ್ತಿ। ಏಸ ನಯೋ ನ ಜೀವೋತಿಆದೀಸುಪಿ। ತತ್ಥ ಜೀವನಟ್ಠೇನ ಜೀವೋ। ನರನಟ್ಠೇನ ನೇತುಭಾವೇನ ನರೋ। ‘‘ಅಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಮಾನುಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ಮಾನೋ ಏತ್ಥ ವಾತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಮಾನವೋ। ಥಿಯತಿ ಏತ್ಥ ಗಬ್ಭೋತಿ ಇತ್ಥೀ। ಪಧಾನಭಾವೇನ ಪುರಿ ಸೇತೀತಿ ಪುರಿಸೋ ಅತ್ತಾ। ಪಚ್ಚತ್ತಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅಹಂಕಾರವತ್ಥುತಾಯ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ಚ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೇಹಿ ಅತ್ತಾ ವುಚ್ಚತಿ, ರೂಪಂ ಪನ ತಾದಿಸಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಸುಞ್ಞತಾಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರೂಪಂ ನ ಸತ್ತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ರೂಪಸ್ಸ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾವ ದಸ್ಸಿತಾ। ಇತರೇಹಿ ಚತೂಹಿ ತಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನತಾಭಾವೋ। ತತ್ಥ ನ ಮಮಾತಿ ಮಯ್ಹಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ನ ಹೋತಿ, ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ನ ಹೋತಿ ಅತ್ತನೋಯೇವ ಅಭಾವತೋ। ‘‘ನ ಅತ್ತನಿಯ’’ನ್ತಿ ಪದೇನ ಪಕಾಸಿತೋ ಏವತ್ಥೋ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇಹಿ ತೀಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸಿತೋ। ಏಸ ನಯೋ ವೇದನಾದೀಸುಪಿ।
೭೬೫. ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಭಯಸ್ಸ ಅಹಿಂಸನೇನ ಅಸರಣತೋ। ‘‘ಸರಣ’’ನ್ತಿ ಗಹೇತುಂ ಅಯುತ್ತತಾಯ ಅಸರಣೀಭೂತತೋ। ‘‘ಅನಸ್ಸಾದತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಪಾಳಿಯಂ ನತ್ಥಿ। ಸತಿ ಚ ತೇಚತ್ತಾಲೀಸ ಆಕಾರಾ ಸಿಯುಂ। ರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಸಬ್ಬಾದೀನವೂಪಲದ್ಧಿಯಾ ಆದೀನವತೋ। ‘‘ಸಮುದಯತೋ ಅತ್ಥಙ್ಗಮತೋ’’ತಿ ಇದಂ ದ್ವಯಂ ಯಥಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದಸ್ಸನಂ ಪನಾಳಿಕಾಯ, ನಿಚ್ಚಸಾರವಿರಹದೀಪನೇನ ವಾ ಸುಞ್ಞತಾವಿಭಾವನಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸುಞ್ಞತಾವಿಭಾವನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ‘‘ಯಂ ಖೋ ರೂಪಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಅಯಂ ರೂಪಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದೋ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೨೬) ದಸ್ಸನಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾವಿಭಾವನೇನ ಸುಞ್ಞತಾವಿಭಾವನಂ। ‘‘ಯಂ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಂ, ಅಯಂ ರೂಪಸ್ಸ ಆದೀನವೋ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೩.೨೬) ಚ ದಸ್ಸನಂ ನಿಚ್ಚತಾದಿಸುಞ್ಞತಾಭಾವನತೋ। ತಥಾ ‘‘ಯೋ ರೂಪೇ ಛನ್ದರಾಗವಿನಯೋ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನಂ, ಇದಂ ರೂಪಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸಮುದಯಾದಿದಸ್ಸನಾನಂ, ಇತರೇಸಞ್ಚ ಯಥಾರಹಂ ಸುಞ್ಞತಾನುಪಸ್ಸನಾನುಬ್ರೂಹನತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಯಂ ಪನ ಆದೀನವತೋ ದಸ್ಸನಂ, ಪುಬ್ಬೇ ವತ್ವಾಪಿ ಪುನ ವಚನಂ ಅಸ್ಸಾದಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ದಸ್ಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸ ಆಕಾರಾ ನೇತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ವೇದನಂ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ…ಪೇ॰… ನಿಸ್ಸರಣತೋ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ।
ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚ ನಿದ್ದೇಸೇ ಏತಂ ಸುಞ್ಞತಾಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಕಥಾಸನ್ದಸ್ಸನಂ ‘‘ಅಸುಕಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಅಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ತಸ್ಸ ಫಲಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ।
೭೬೬. ಏವಂ ‘‘ಏವಂ ಸುಞ್ಞತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋತಿ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ। ಭಯಞ್ಚ ನನ್ದಿಞ್ಚ ವಿಪ್ಪಹಾಯಾತಿ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಕತಾಯ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವಿಪತ್ತಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಭಯಞ್ಚೇವ ತೇಸಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಪೀತಿಞ್ಚ ಪಜಹಿತ್ವಾ। ಅಥ ವಾ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಞಾಣಭಯಞ್ಚ ಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಪೀತಿಸಙ್ಖಾತಂ ನನ್ದಿಞ್ಚ ಪಹಾಯ। ನ ಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಸುಞ್ಞತಾಯ ದಿಟ್ಠಾಯ ಭಯನನ್ದೀನಂ ಅವಸರೋ ಅತ್ಥಿ, ಅಥ ಖೋ ಉಪೇಕ್ಖಾವ ಸಣ್ಠಾತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಉದಾಸೀನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಯೇನ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೇನ ಅನುದಾಸೀನತಾ ಸಿಯಾ, ತದಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಹನ್ತಿ ವಾ ಮಮನ್ತಿ ವಾ ನ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಇದಾನಿಸ್ಸ ಉದಾಸೀನತಾಯ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಿಸ್ಸಟ್ಠಭರಿಯೋ ವಿಯ ಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ತತ್ಥ ‘‘ಇಟ್ಠಾ ಕನ್ತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅತಿವಿಯ ನಂ ಮಮಾಯೇಯ್ಯ ಇತ್ಥೀನಂ ಸಾಠೇಯ್ಯಕೂಟೇಯ್ಯವಙ್ಕೇಯ್ಯಾದೀನಂ ಅಜಾನನತೋ। ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮೋವ ಹುತ್ವಾ, ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಯ್ಯ ನಿರಪೇಕ್ಖತಾಯ ವಸೇನೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಯಂ ಯೋಗಾವಚರೋ। ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮತಾಯ ಉದ್ಧಂ ಯಾವ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾವ ಪವತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ’’ತಿ।
ಪತಿಲೀಯತೀತಿ ಏಕಪಸ್ಸೇನ ನಿಲೀಯತಿ ನಿಲೀನಂ ವಿಯ ಹೋತಿ। ಪತಿಕುಟತೀತಿ ಸಙ್ಕುಚತಿ। ಪಟಿವಟ್ಟತೀತಿ ವಿವಟ್ಟತಿ। ನ ಸಮ್ಪಸಾರಿಯತೀತಿ ನ ವಿಸರತಿ, ಅಭಿರತಿವಸೇನ ನ ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇಚ್ಚಸ್ಸಾತಿ ಇತಿ ಏವಂ ಅಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ।
೭೬೭. ತಿಕ್ಖವಿಸದಸೂರಭಾವೇನ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನೇ ಸಿಜ್ಝಮಾನೇ ತಂ ಪನೇತಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ ಅನೇಕವಾರಂ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಪರಿಪಾಕಗಮನೇನ ಅನುಲೋಮಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸನ್ತತೋ ಪಸ್ಸತಿ ನಾಮ। ತಥಾಭೂತಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ ನಾಮ। ತಯಿದಂ ಇಧ ಞಾಣಂ ಅನುಲೋಮಗೋತ್ರಭುಞಾಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತ್ತಂ ನೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ಏಕತ್ತನಯವಸೇನ ನೋ ಚೇ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸನ್ತತೋ ಪಸ್ಸತೀತಿ ತಾವ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಸ್ಸ ಅಪರಿಪಕ್ಕತಮೇವಾಹ। ಸಮುದ್ದಂ ತರನ್ತೀತಿ ಸಾಮುದ್ದಿಕಾ, ಸಂಯತ್ತಿಕಾ। ದಿಸಾಜಾನನಕೋ ಕಾಕೋ ದಿಸಾಕಾಕೋ, ಲಕ್ಖಣಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ ಯೋ ಕೋಚಿ ತಾದಿಸೋ ಸಕುನ್ತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ವಿದೇಸನ್ತಿ ಅದೇಸಂ ಸಮುದ್ದೇ ಅಪರಿಚಿತಟ್ಠಾನಂ। ಅನುಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅನು ಅನು ಗನ್ತ್ವಾ।
ತಯಿದಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ। ಪಿಟ್ಠಂ ವಟ್ಟಯಮಾನಂ ವಿಯಾತಿ ಥೂಲಥೂಲತೋ ವಿವೇಚನವಸೇನ ನಿಪ್ಫೋಟಿಯಮಾನಂ ಸಣ್ಹಂ ಸಣ್ಹಂ ಪಿಟ್ಠಚುಣ್ಣಂ ವಿಯ। ನಿಬ್ಬಟ್ಟಿತಕಪ್ಪಾಸನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಟ್ಟಿತಬೀಜಂ ಕಪ್ಪಾಸಂ। ವಿಹನಮಾನಂ ವಿಯಾತಿ ಧನುಕೇನ ವಿಹಞ್ಞಮಾನಂ ವಿಯ। ಉಪಮಾದ್ವಯೇನಪಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಮ್ಮಸನೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಸುಖುಮತರಭಾವಾಪತ್ತಿಮಾಹ। ಯಥಾ ಯಥಾ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಬಲೇನ ತಿಕ್ಖಾ, ವಿಸದಾ, ಸೂರಾ ಚ ಹೋತಿ, ತಥಾ ತಥಾ ಸುಖುಮತರಾಪಿ ಹೋತೀತಿ। ಸಙ್ಖಾರವಿಚಿನನೇತಿ ಪವಿಚಯಸ್ಸ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತತಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ವಿಯ ತೇಸಂ ವಿಚಿನನೇಪಿ ಉದಾಸೀನಂ ಹುತ್ವಾ ತಿವಿಧಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ತಿಟ್ಠತಿ ಪಕಾರನ್ತರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ।
೭೬೮. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಭಾವಾಪಜ್ಜನೇ, ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಪಚ್ಚಯತ್ಥೇ ಚ। ಇದಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ। ತಿಣ್ಣಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ। ಆಧಿಪತೇಯ್ಯವಸೇನಾತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಪತಿಭಾವವಸೇನ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಬಹುಲಸ್ಸ ಹಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಬಲವಂ ಹೋತಿ, ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಬಹುಲಸ್ಸ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಬಹುಲಸ್ಸ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ ವಸೇನ ಬಲವತರಭಾವಂ ಪತ್ತಾನಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಭಾವಂ ಆಪಾದೇನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಿವಿಧಾನುಪಸ್ಸನಾ…ಪೇ॰… ಆಪಜ್ಜತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ। ತಿವಿಧವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಭಾವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕೇ ಪನ ತಯೋ ವಿಮೋಕ್ಖಾ, ಕಾನಿ ವಾ ತೀಣಿ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾನೀತಿ ಅನ್ತೋಲೀನೇ ಅನುಯೋಗೇ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾಧೀನತ್ತಾ ವಿಮೋಕ್ಖಾಧಿಗಮಸ್ಸ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾನಿ ತಾವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಹಿ…ಪೇ॰… ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಪಾಳಿತೋ ಏವ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಲೋಕನಿಯ್ಯಾನಾಯಾತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿವಟುಮತೋತಿ ಉದಯಬ್ಬಯವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಚೇವ ಪರಿವಟುಮತೋ ಚ। ಸಮನುಪಸ್ಸನತಾಯಾತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಅನು ಅನು ಪಸ್ಸನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಆದಿತೋ ಉದಯೇನ, ಅನ್ತತೋ ವಯೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಪಸ್ಸತಿ। ಆದಿಅನ್ತವನ್ತತಾಯ ಹಿ ತೇ ಅನಿಚ್ಚಾತಿ। ಅನಿಮಿತ್ತಾಯ ಚ ಧಾತುಯಾತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತವಿರಹತೋ ‘‘ಅನಿಮಿತ್ತಾ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾಯ ಅಸಙ್ಖತಾಯ ಧಾತುಯಾ। ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಕ್ಖನ್ದನತಾಯಾತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅನುಲೋಮಞಾಣಾದಿಭಾವೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಅಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುಪವಿಸನತ್ಥಾಯ। ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾಯಾತಿ ರಾಗಪಣಿಧಿಆದೀನಂ ಅಭಾವೇನ ‘‘ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾಯ। ಸುಞ್ಞತಾಯಾತಿ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾಯ ‘‘ಸುಞ್ಞತಾ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾಯ।
ಗತಿನ್ತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂ। ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಭಾವವಿಭಾವನೇನ ಸಂವೇಜಿಯಮಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಸಮುತ್ತೇಜಿತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮನೋಸಮುತ್ತೇಜನತಾಯಾತಿ ಚಿತ್ತಸಂವೇಜನತಾಯಾ’’ತಿ। ಮಮಂಕಾರೇನ ಅತ್ತನಿಯಸಞ್ಞಿತಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಸಾಮಿಭೂತೋ ಅತ್ತಾ ಪಠಮಂ ಪರಾಮಸೀಯತಿ, ತತೋ ಅತ್ತನಿಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಾಹಂ, ನ ಮಮಾತಿ ಏವಂ ಅನತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸನತಾಯಾ’’ತಿ। ತೀಣಿ ಪದಾನೀತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿವಟುಮ, ಮನೋಸಮುತ್ತೇಜನ, ಸಮನುಪಸ್ಸನಪದಾನೀತಿ ವದನ್ತಿ, ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇ’’ತಿಆದೀನಿ ಪನ ತೀಣಿ ವಾಕ್ಯಾನಿ ತೀಣಿ ತೇನೇವಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀನಂ ವಸೇನ ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪದಾನಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏವ। ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇತಿ ‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ ಕಥಂ ಸಙ್ಖಾರಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೀ’’ತಿ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ।
೭೬೯. ಏವಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕತಮೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ। ಅಧಿಮೋಕ್ಖಬಹುಲೋತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಬಹುಲೋ। ಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ತಿಕ್ಖಾ ಸೂರಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ಹಿ ಆದಿತೋ ಸದ್ಧಾಮತ್ತಕೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಉಕ್ಕಂಸಗತಾಯ ತರುಪಲ್ಲವಾದೀಸು ವಿಯ ಮಣಿಕನಕಾದೀಸುಪಿ ತೇಸಂ ಅನಿಚ್ಚತಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸತೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವತ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಸತ್ಥರಿ ಸದ್ಧಾ ಬಲವತೀ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಬಹುಲೋ, ಅಧಿಮತ್ತಸದ್ಧೋ ಚ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಬಹುಲತಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾಕಾರತೋ ‘‘ಅನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಸ್ಸದ್ಧಿಬಹುಲೋತಿ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ‘‘ದುಕ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಸುಖೋ ನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಚ ಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸನ್ತಪಣೀತಸುಖಭಾವಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚನ್ತೋ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಸಮಾಯೋಗತೋ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಬಹುಲೋ ಹೋತಿ। ತತೋ ಚ ಅಧಿಮತ್ತಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಲಾಭೇನ ರಾಗಪಣಿಧಿಯಾ ದೂರೀಭಾವತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖಸಮಧಿಗಮೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುಕ್ಖತೋ…ಪೇ॰… ಪಟಿಲಭತೀ’’ತಿ। ವೇದಬಹುಲೋತಿ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾಯ ನಿಪುಣಞಾಣವಿಸಯತ್ತಾ ಞಾಣಬಹುಲೋ ಹೋತಿ। ತತೋ ಚ ಅಧಿಮತ್ತಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಲಾಭೇನ ಮೋಹಸ್ಸ ದೂರೀಭಾವತೋ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಸಮಧಿಗಮೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನತ್ತತೋ…ಪೇ॰… ಪಟಿಲಭತೀ’’ತಿ।
ಯೋ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನಿಮಿತ್ತವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರೇ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ಯತ್ಥ ಇದಂ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಂ ಸಬ್ಬಸೋ ನತ್ಥಿ, ತಂ ‘‘ಅನಿಮಿತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ಅನಿಮಿತ್ತಾಕಾರೇನ ಅಧಿಮುಚ್ಚನ್ತೋ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಮಗ್ಗೇನ ಘಟೇತಿ। ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋ ಅನಿಮಿತ್ತತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಿಮಿತ್ತಾಕಾರೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ’’ತಿ। ಸ್ವಾಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅನಿಮಿತ್ತಾಕಾರೋ ನೇವ ಮಗ್ಗೇನ ಕತೋ, ನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ, ಅಥ ಖೋ ಸಭಾವಸಿದ್ಧೋ। ತದಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಚ ಮಗ್ಗೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅನಿಮಿತ್ತಾಯ ಧಾತುಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಅನಿಮಿತ್ತೋ’’ತಿ। ಯೋ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಪಣಿಧಿಯಾ ದೂರೀಭಾವಕರಣೇನ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚನ್ತೋ ‘‘ಏತೇನೇವ ನಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ।
೭೭೦. ಯದಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ವಿಮೋಕ್ಖನಾಮಂ ಲಭತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಿಮೋಕ್ಖದ್ವಯಮೇವ ಆಗತನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ತನ್ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಿಮೋಕ್ಖದ್ವಯವಚನಂ। ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಉಜುಕಮೇವ ವಿಪಸ್ಸನತೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಾಮಾಗಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಅನಿಮಿತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಾಮಂ ದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಕಾಮಂ ಸುತ್ತೇ ‘‘ಅನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಭಾವೇಹಿ, ಮಾನಾನುಸಯಮುಜ್ಜಹಾ’’ತಿ (ಸು॰ ನಿ॰ ೩೪೪) ಅನಿಮಿತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾ, ಸಾ ಪನ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಧುವನಿಮಿತ್ತಅತ್ತನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖೋ ಕಥಿತೋ। ತತ್ಥ ಚ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಏಕಙ್ಗಮ್ಪಿ ನ ಹೋತಿ, ಅಮಗ್ಗಙ್ಗತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಾಮಂ ದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಇತರೇಸು ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಸೇನ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಸೇನ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖೋ।
ತೇಸು ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ತಾನಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಙ್ಗತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಾಮಂ ದಾತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ನ ಅನಿಮಿತ್ತಮಗ್ಗೋ ತದಭಾವತೋತಿ ಕೇಚಿ। ಯೇ ಪನ ವದನ್ತಿ ‘‘ಅನಿಮಿತ್ತಮಗ್ಗೋ ಆಗಮನತೋ ನಾಮಂ ಅಲಭನ್ತೋಪಿ ಸಗುಣತೋ ಚ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ನಾಮಂ ಲಭತೀ’’ತಿ, ತೇಸಂ ಮತೇನ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಸುಞ್ಞತಮಗ್ಗಾಪಿ ಸಗುಣತೋ ಏವ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ಏವ ಚ ನಾಮಂ ಲಭೇಯ್ಯುನ್ತಿ? ತಂ ಅಯುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಮಗ್ಗೋ ಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ನಾಮಂ ಲಭತಿ ಸರಸತೋ ಚ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಚಾತಿ, ಸಭಾವತೋ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಮಗ್ಗೋ ಹಿ ರಾಗಪಣಿಧಿಆದೀಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ, ಸುಞ್ಞತಮಗ್ಗೋ ರಾಗಾದೀಹಿ ಸುಞ್ಞೋ ಏವಾತಿ ತೇ ಸರಸತೋ ನಾಮಂ ಲಭನ್ತಿ। ತಥಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಮಗ್ಗೋ ಪಣಿಧಿಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಸುಞ್ಞತಮಗ್ಗೋ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಏವಾತಿ ತೇ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ನಾಮಂ ಲಭನ್ತಿ, ಅನಿಮಿತ್ತಮಗ್ಗೋ ಪನ ರಾಗಾದಿನಿಮಿತ್ತಾನಂ, ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ ವಾ ಅಭಾವೇನ ಸರಸತೋ ಏವ ನಾಮಂ ಲಭತಿ, ನೋ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ। ನ ಹಿ ಸೋ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಸಾ ‘‘ತಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ।
ಯಸ್ಮಾ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಅನಿಮಿತ್ತಮಗ್ಗೋ ಲಬ್ಭತಿ। ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಯಂ ಯಂ ಸಮ್ಮಸನ್ತೀ ವುಟ್ಠಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಾಮಂ ದೇತಿ, ತತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚತೋ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ಹೋತಿ, ದುಕ್ಖತೋ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ, ಅನತ್ತತೋ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಸುಞ್ಞತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸುತ್ತನ್ತಸಂವಣ್ಣನಾ ಏಸಾತಿ ಕತ್ವಾ ಇಧ ತಯೋಪಿ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ಉದ್ಧಟಾ। ಯಂ ಪನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ಅಭಿನಿವೇಸನಿಮಿತ್ತಪಣಿಧಿಮುಞ್ಚನಂ ಉಪಾದಾಯ ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ ತದಾಗಮನವಸೇನ ತದನ್ವಯಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಾದಿಭಾವೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ತಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯಭಾವೇ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ‘‘ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ, ವಿಮೋಕ್ಖೋ’’ತಿ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣನ್ತಿ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಞಾಣಂ। ನಿಚ್ಚತೋ ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಮುಞ್ಚತೀತಿ ‘‘ತೇ ನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ನಿಚ್ಚಾಕಾರತೋ ಪವತ್ತಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸವಿದ್ಧಂಸನವಸೇನ, ತದನ್ವಯಂ ಪನ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಮುಞ್ಚತಿ। ಇತೀತಿ ತಸ್ಮಾ। ಅನಿಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸತೋ ರಿತ್ತತಾಯ, ವಿಮುತ್ತತಾಯ ಚ ಸುಞ್ಞತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ತನ್ತಿ ತಿವಿಧಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯತೋ, ಯಸ್ಸ ಚ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ನಾಮಲಾಭೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ, ಅಥ ಖೋ ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಕಥಾಭಾವತೋ। ವಿಮೋಕ್ಖದ್ವಯಮೇವ ವುತ್ತಂ ಅಭಿಧಮ್ಮೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಧಿಕಾರೇ। ‘‘ತಿವಿಧವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಉದ್ದೇಸವಚನೇ।
೭೭೧. ತೇಸಂ ವಿಭಾಗಾಯಾತಿ ತೇಸಂ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸದ್ಧಾನುಸಾರಿಆದಿಭಾವೇನ ವಿಭತ್ತಸಭಾವತಾಯ।
೭೭೨. ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ಸದ್ಧಾನುಸಾರಿಭಾವಿತಾಕಾರಣಭೂತಂ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಟಿಲಭತಿ। ಅಧಿಮೋಕ್ಖಬಹುಲತಾಯ, ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಮತ್ತತಾಯ ಚ ಕಾರಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ಅಪಿಚ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಸೇಸೇಸು ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ಪಠಮಫಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅಗ್ಗಫಲಾ ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು। ‘‘ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸೂ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಸೇಸೇಸು ಛಸು ಠಾನೇಸು ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ, ಅಗ್ಗಫಲೇ ಪನ ಸಚಾಯಂ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಲಾಭೀ, ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ನೋ ಚೇ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಲಾಭೀ, ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ, ನ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ। ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಹಿ –
‘‘ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ’ತಿ, ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ’ತಿ, ‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ। ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತಾ ಚಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಟ್ಠಾ
ಏಕಚ್ಚಾಸವಪರಿಕ್ಖಯವಚನತೋ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಸೇಕ್ಖಭಾವೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ನ ಅಸೇಕ್ಖಭಾವೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ‘‘ದ್ವೇ ಧುರಾನಿ, ದ್ವೇ ಅಭಿನಿವೇಸಾ, ದ್ವೇ ಸೀಸಾನೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ನತ್ಥಿ ಅರಹತೋ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತತಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ। ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಕಥಾ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ, ಇಧ ಪನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಪರಿಯಾಯತೋ ಅರಹತೋ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತತಾ, ಕೋ ಪನ ಸೋ ಪರಿಯಾಯೋ? ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತನ್ವಯತಾ। ಯೋ ಹಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅಗ್ಗಫಲಕ್ಖಣೇಪಿ ತದನ್ವಯತಾಯ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತೋತಿ ಇಧಾಪಿ ತಥೇವ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಸದಿಸತಾಯ ಅರಹಾ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ। ಕಾ ಪನೇತ್ಥ ಸದಿಸತಾ? ಯಥಾ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯೋ ಕುಣ್ಠೇನ ಅಸಿನಾ ಕದಲಿಚ್ಛೇದಸದಿಸೋ ‘‘ನೋ ಚ ಖೋ ಯಥಾದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನತೋ, ಏವಂ ತದನ್ವಯಸ್ಸಾಪಿ ಅರಹತೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸದಿಸತಾ। ಕಿಂ ಪನ ನೇಸಂ ಕಿಲೇಸಪಹಾನೇ ನಾನತ್ತಂ ಅತ್ಥೀತಿ? ನತ್ಥಿ। ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಂ ನ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ? ಆಗಮನೀಯನಾನತ್ತೇನ। ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ ಹಿ ಆಗಮನಮ್ಹಿ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನ ಅಕಿಲಮನ್ತೋ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ಕಿಚ್ಛೇನ ಕಸಿರೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಅಪಿಚ ಪಞ್ಞಾಯಪಿ ನೇಸಂ ವೇಮತ್ತತಾ। ಸಾ ಚ ಯಾವತಿಕಾ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಠಮಮಗ್ಗಾದೀಸು ಸತಿಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತೇ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ತಿಕ್ಖತಾವಚನಮ್ಪಿ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ।
೭೭೩. ಸೋತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಅಟ್ಠಸುಪಿ ಠಾನೇಸು। ನನು ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ದ್ವೇ ಧುರಾನೀ’’ತಿ ನಿಯಮಿತತ್ತಾ ಪಠಮಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ ವಾ ಸಿಯಾ, ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ ವಾ? ಇಧ ನ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ ಯುತ್ತೋ, ಕಾಯಸಕ್ಖಿತಾಪಿ ಅರಹತೋ ನತ್ಥಿ। ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಹಿ –
‘‘ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಯಸಕ್ಖೀ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಯಸಕ್ಖೀ’’ತಿ (ಪು॰ ಪ॰ ೨೦೮) –
ಏಕಚ್ಚಾಸವಪರಿಕ್ಖಯವಚನತೋ ಕಾಯಸಕ್ಖೀತಿ ಅರಹಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತೋತಿ ಇಧಾಪಿ ತಮೇವ ನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅರಹತೋಪಿ ಕಾಯಸಕ್ಖಿತಾ ವುತ್ತಾ। ಸುತ್ತನ್ತಸಂವಣ್ಣನಾ ಹೇಸಾತಿ। ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಪಠಮಫಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಛಸು ಠಾನೇಸು ಕಾಯಸಕ್ಖೀ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಸೋ ಚ ಖೋ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ, ನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಿಕೋ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋ, ಉಪಚಾರಮತ್ತಲಾಭೀ, ರೂಪಜ್ಝಾನಮತ್ತಲಾಭೀ ವಾ। ಪಸ್ಸದ್ಧಿಬಹುಲೋತಿ ಚ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸೀಸೇನ ಸಮಾಧಿ ವುತ್ತೋತಿ ಸಾತಿಸಯಸಮಾಧಿಲಾಭೀ ಸಮಥಯಾನಿಕೋವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಸಮಥಯಾನಿಕಸ್ಸೇವ ಚ ಕಾಯಸಕ್ಖಿಭಾವೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋ। ಅರೂಪಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಂ। ತತ್ಥ ಪನ ಏಕಮ್ಪಿ ಲದ್ಧಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅರೂಪಜ್ಝಾನ’’ಮಿಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾನೀ’’ತಿ। ತೇನಾಯಂ ಚತುನ್ನಂ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತೀನಂ, ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಚ ವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಹೋತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಕಾಯಸಕ್ಖಿಮ್ಹಿಪಿ। ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ದ್ವೇ ವಾರೇ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ।
೭೭೪. ಪಞ್ಞವತೋ ನಿಪುಣತರಾ, ಗಮ್ಭೀರಾ ಚ ಅತ್ಥಾ ಪಾಕಟಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ಅನತ್ತತೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ ವೇದಬಹುಲತಾ, ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಲಾಭೋ ಚ ವುತ್ತೋ। ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ ಹೋತಿ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತತ್ತಾ। ಪಞ್ಞಾ ಹಿ ಇಧ ‘‘ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ‘‘ಸಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮೋ ಧಿತಿ ಚಾಗೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ (ಜಾ॰ ೧.೧.೫೭)।
೭೭೫. ಯಸ್ಸಾ ‘‘ವುತ್ತಂ ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ।
೭೭೬. ‘‘ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತತ್ತಾ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ಅಪರಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸದ್ದಹನ್ತೋ ವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಬ್ಬಥಾ ಅವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋತಿ ವಾ ಸದ್ಧಾಯ ಅಧಿಮುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಫುಟ್ಠನ್ತಂ ಸಚ್ಛಿಕತೋತಿ ಫುಟ್ಠಾನಂ ಅನನ್ತರಂ ಫುಟ್ಠನ್ತೋ, ಫುಟ್ಠಾನಂ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾನಂ ಅನನ್ತರೋ ಕಾಲೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಚೇತಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ಫುಟ್ಠಾನನ್ತರಕಾಲಮೇವ ಸಚ್ಛಿಕರಣೂಪಾಯೇನ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ ಸಚ್ಛಾಕಾಸೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಭಾವನಪುಂಸಕಂ ವಾ ಏತಂ ಯಥಾ ‘‘ಏಕಮನ್ತ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ॰ ೨)। ಯೋ ಹಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇನ ರೂಪಕಾಯತೋ, ನಾಮಕಾಯೇಕದೇಸತೋ ಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುತ್ತೋ, ತೇನ ನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಆಲೋಚಿತೋ ಪಕಾಸಿತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ಕಾಯೇನ ಸಚ್ಛಿಕತೋ, ನಿರೋಧಂ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಚ್ಚೇಸು ಆಸವೇಸು ಖೇಪಿತೇಸು ತೇನ ಸೋ ಸಚ್ಛಿಕತೋವ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ ಯಥಾಆಲೋಚಿತಂ ನಾಮಕಾಯೇನ ಸಚ್ಛಾಕಾಸೀತಿ ಕಾಯಸಕ್ಖೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ತು ವಿಮುತ್ತೋ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣತ್ತಾ। ದಿಟ್ಠನ್ತಂ ಪತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಪತ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಠಮಫಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ಯಾವ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಾ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋತಿ। ‘‘ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪತ್ತೋ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಿರೋಧಂ ಪತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮೇ ಚ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಾದಯೋ ತಯೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಪರಿಯೋಸಿತಞಾಣಕಿಚ್ಚಾತಿ ತಂ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸದ್ದಹನ್ತೋ ವಿಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಝಾನಫಸ್ಸನ್ತಿ ಸಾತಿಸಯಂ ಝಾನಫಸ್ಸಂ। ತೇನ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಫಸ್ಸೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಹೋತಿ।
‘‘ದುಕ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಞಾತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಮಾಹ, ‘‘ಸುಖೋ ನಿರೋಧೋತಿ ಞಾತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಂ। ತದುಭಯೇನ ಚ ಸಮುದಯಮಗ್ಗಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಂ ನಾನನ್ತರಿಯಕಭಾವತೋ। ‘‘ಞಾತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದುತಿಯಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಂ, ‘‘ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತತಿಯಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಂ, ‘‘ವಿದಿತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಂ, ‘‘ಸಚ್ಛಿಕತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಠಮಫಲಕಿಚ್ಚಂ, ‘‘ಫುಸಿತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸೇಸಫಲದ್ವಯಕಿಚ್ಚಂ। ಇತಿ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಫಲಞಾಣಬ್ಯಾಪಾರದಸ್ಸನಾನಿ ಇಮಾನಿ ಪದಾನೀತಿ ವದನ್ತಿ।
೭೭೭. ಇತರೇಸೂತಿ ಸದ್ಧಂ ಅನುಸರತೀತಿ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಂ ಸದ್ಧಂ ಅನುಗಚ್ಛತಿ। ಯಥಾ ಸಾ ತಿಕ್ಖಾ ಸೂರಾ ಅಹೋಸಿ ಸದ್ಧಾಯ ವಾ ಅನುಸರತೀತಿ ಸದ್ಧಾಯ ಕಾರಣಭೂತಾಯ ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಅನುರೂಪಂ ಸರತಿ ಗಚ್ಛತಿ, ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ದ್ವೀಹಿಪಿ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇಹಿ ಸದ್ಧಾಯ ಅಧಿಮತ್ತತಂಯೇವ ವಿಭಾವೇತಿ। ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋತಿ ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ದ್ವೇ ವಾರೇ ವಿಮುತ್ತೋ, ರೂಪಕಾಯತೋ ಚ ನಾಮಕಾಯತೋ ಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ, ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಚ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇನ ರೂಪಕಾಯತೋ ಚ ನಾಮಕಾಯೇಕದೇಸತೋ ಚ ವಿಮುತ್ತೋ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ನಾಮಕಾಯತೋ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಉಭೋಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ದ್ವೇ ವಾರೇ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ। ಪಜಾನನ್ತೋ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಫಸ್ಸೇನ ವಿನಾ ಪರಿಜಾನನಾದಿಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಜಾನನ್ತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ತೇಸಂ ಕಿಚ್ಚಾನಂ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಿಟ್ಠಿತಕಿಚ್ಚತಾಯ ವಿಸೇಸೇನ ಮುತ್ತೋತಿ ವಿಮುತ್ತೋ।
ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಸಙ್ಖೇಪಕಥಾ – ಯಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಾಕಾರತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಬಹುಲೋ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಭಾವೇನ ಪಠಮಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಮಜ್ಝೇ ಛಸು ಠಾನೇಸು ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ। ಅಗ್ಗಫಲಕ್ಖಣೇ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾಕಾರತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಬಹುಲತಾಯ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಹೋತಿ ದುಕ್ಖುಪನಿಸಾಯ ಸದ್ಧಾಯಪಿ ತಿಬ್ಬತರತ್ತಾ, ಧುರನಿಯಮತೋ ಚ। ಸೋಪಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ ಏವ ಹೋತಿ, ಮಜ್ಝೇ ಛಸು ಠಾನೇಸು ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ, ಅನ್ತೇ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ ಚ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಅನತ್ತಾಕಾರತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಸೋ ವೇದಬಹುಲೋ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಭಾವೇನ ಪಠಮಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ ಏವ ಹೋತಿ, ಮಜ್ಝೇ ಛಸು ಠಾನೇಸು ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ, ಅನ್ತೇ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ ಏವ ಹೋತಿ। ಇಮೇ ಪನ ನ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಲಾಭಿನೋ, ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಲಾಭೀ ಪನ ಪಠಮಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ ವಾ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ ವಾ ಸಿಯಾ। ಮಜ್ಝೇ ಛಸು ಠಾನೇಸು ಕಾಯಸಕ್ಖೀ, ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋತಿ।
ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ।
೭೭೮. ಯಂ ತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸತ್ತಅರಿಯಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಾಯ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನೇತಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ। ಪುರಿಮೇನ ಞಾಣದ್ವಯೇನಾತಿ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣದ್ವಯೇನ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ಪವತ್ತಿಆಕಾರಭೇದತೋ ನಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ, ಪಾಳಿಯಾ ಚ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ತೇನಾಹೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಮುಞ್ಚನುಪಾಯಕರಣಞಾಣಾನಿಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಉದಾಸೀನಭಾವೇನೇವ ಪವತ್ತನತೋ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸಮಞ್ಞಾನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಇದಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ ಏಕಮೇವ ತೀಣಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತೀ’’ತಿ। ತೇನ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾವೋಹಾರೋ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾದಿಞಾಣಸಮುದಾಯವಿಸಯೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
೭೮೦. ಉಪ್ಪಾದಾದೀನೀತಿ ಉಪ್ಪಾದಪವತ್ತಾದಿಅಪದೇಸೇನ ವುತ್ತೇ ಸಙ್ಖಾರೇ। ಪರಿಚ್ಚಜಿತುಕಾಮತಾತಿ ತಪ್ಪಟಿಬನ್ಧಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾ। ಪಟಿಸಙ್ಖಾನನ್ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ತೀರಣಂ। ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾತಿ ನಿರಾಲಯಭಾವಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಪೇಕ್ಖಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ। ಅವಸಾನೇತಿ ತಥಾಕರಣಸ್ಸ ಉತ್ತರಕಾಲಂ। ಯಾವ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪಕ್ಖನ್ದನಾ ನ ಇಜ್ಝತಿ, ತಾವ ವಿಚಿನನೇಪಿ ಉದಾಸೀನತಾಯ ಞಾಣಸ್ಸ ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ’’ತಿ। ಏವನ್ತಿ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾಕಾರಸಾಮಞ್ಞತೋ ‘‘ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾ ಚ ಸಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾಕಾರೇನ।
೭೮೧. ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಇಮೇ ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಞಾಣಪರಿಯಾಯೋ ವಾ ಇಧ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಾನಿ ಞಾಣಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕತ್ತಾತಿ ಏಕಸಭಾವಾ।
೭೮೨. ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀ ಹೋತಿ ವುಟ್ಠಾನಗಮನತೋ। ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾದಿಞಾಣತ್ತಯಸ್ಸಾತಿ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾನುಲೋಮಗೋತ್ರಭುಸಞ್ಞಿತಸ್ಸ ಞಾಣತ್ತಯಸ್ಸ। ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನವಸೇನಪಿ ಲೋಕಿಯಞಾಣಾನಂ ಉಪರಿ ಠಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉತ್ತಮಭಾವಂ ಪತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ। ನಿಮಿತ್ತಭೂತತೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತತೋ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠವತ್ಥುತೋ’’ತಿ। ತಞ್ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಗೋಚರಕರಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಅಭಿನಿವೇಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠವತ್ಥುನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ। ತಂ ಪನೇತಂ ಸಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಮ್ಪಿ ಪರತೋ ದಿಟ್ಠಿತಾಯ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತದೇವ ಹಿ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಜ್ಝತ್ತಪವತ್ತತೋತಿ ಸಸನ್ತಾನೇ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪವತ್ತನಆದಿತೋ, ತದನುವತ್ತಕಕಿಲೇಸಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಚ। ತಞ್ಹಿ ಸಸನ್ತತಿಯಂ ಕಿಲೇಸಪ್ಪವತ್ತಭಾವತೋ, ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ಅಸತಿ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಪವತ್ತಭಾವತೋ ಚ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ವುಟ್ಠಹನಞ್ಚ ನೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಾಕರಣಂ, ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಪಾದನಞ್ಚ। ಘಟಿಯತಿ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರಮೇವ ಮಗ್ಗಸಮುಪ್ಪತ್ತಿತೋ।
೭೮೩. ತತ್ರಾತಿ ಮಾತಿಕಾ ಉದ್ದೇಸೋ। ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾತಿ ಸಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ಖನ್ಧೇಸು ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ। ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಾ ವುಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ವುಟ್ಠಾತೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನಾತಿ ಏಕಜ್ಝಂ, ತಂ ಪನ ಅಜ್ಝತ್ತಾದಿವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮುದಯಧಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೨೯೮; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ॰ ೧೬; ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೩೦) ಅವಿಭಾಗೇನ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಯಾ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ತಯಿದಂ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಮುಖಾ ದೇಸನಾನುಸಾರೇನ ಞಾಣಂ ಪೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ಞಾಣುತ್ತರಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ವದನ್ತಿ।
೭೮೪. ಸುದ್ಧಅಜ್ಝತ್ತದಸ್ಸನಮತ್ತೇನೇವ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ ನ ಹೋತಿ ಮಮಂಕಾರವತ್ಥುನೋಪಿ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ವುಟ್ಠಾನಂ, ಮಗ್ಗೇನ ವಾ ವುಟ್ಠಾನಂ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ।
೭೮೫. ರಾಸಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ಭೂತುಪಾದಾಯವಸೇನ ದುವಿಧಂ ಅನ್ತರಭೇದವಸೇನ ಅನೇಕಭೇದಮ್ಪಿ ‘‘ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಪಿಣ್ಡತೋ ಗಹೇತ್ವಾ। ಯಥಾ ರೂಪೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಿಕಸ್ಸ, ಏವಂ ಅರೂಪೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸಮಥಯಾನಿಕಸ್ಸ ಹೋತಿ। ಅಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕತ್ತಬ್ಬನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತಸ್ಮಾ ಪಠಮಂ ರೂಪಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಂ ರೂಪೇ ಅಭಿನಿವೇಸೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
೭೮೬. ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮುದಯಧಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮನ್ತಿ ಕಾಮಂ ಉದಯಬ್ಬಯಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಅಭಿನಿವೇಸೋತಿ ದಸ್ಸಿತಂ, ಯಥಾಉಪಟ್ಠಿತೇ ಪನ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ, ತೇಸಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯೇ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಚಾರೇನ್ತೋ ಞಾಣುತ್ತರೋ ಯಥಾನಿಸಿನ್ನೋವ ಞಾಣಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನ ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ವುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ। ಅಞ್ಞಥಾ ಏಕೇನೇವ ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತೇನ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹಪರಿಜಾನನಾದೀನಂ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ನ ಹಿ ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಾದಿಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕಾ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಏಕವಾರಂ ಞಾಣೇನ ಫಸ್ಸಿತಂ, ಪುನ ತಂ ಫಸ್ಸಿತಬ್ಬಮೇವ, ತಾದಿಸಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।
೭೮೮. ಏತ್ಥ ‘‘ಏತ್ಥ ಚ ಯೋಪೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ತಯೋಪಿ ಜನಾತಿ ವುಟ್ಠಾನವಸೇನ ಭೇದೇ ಅಸತಿಪಿ ಅಭಿನಿವೇಸವಸೇನೇವ ಲದ್ಧಂ ಭೇದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ।
೭೮೯. ಸದ್ಧಿಂ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಞಾಣೇಹೀತಿ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಾದಿಪುರಿಮಞಾಣೇಹಿ ಚೇವ ಗೋತ್ರಭುಆದಿಪಚ್ಛಿಮಞಾಣೇಹಿ ಚ ಸಹ। ಉದ್ದಾನನ್ತಿ ಉದ್ದೇಸೋ।
ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ…ಪೇ॰… ವಟ್ಟೇಯ್ಯುಂ ತಂತಂಞಾಣಟ್ಠಾನಿಯಸ್ಸ ಉಪಮಾವತ್ಥುನೋ ಲಬ್ಭನತೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾಪದೇಸೇ। ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಞಾಣಂ, ಸಬ್ಬಂ ವಾ ಞಾಣಕಿಚ್ಚಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ವೇಮಜ್ಝೇ ಠತ್ವಾ ವಿಭಾವಿಯಮಾನತ್ತಾ। ವುತ್ತಾ ವಿಸುದ್ಧಿಕಥಾಯಂ।
೭೯೦. ನಿಲೀಯಿತ್ವಾತಿ ಉಪವಿಸಿತ್ವಾ। ಪರಾಮಸಿತ್ವಾತಿ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ।
ಗಯ್ಹುಪಗಂ ಅದಿಸ್ವಾತಿ ಗಹಣಯೋಗ್ಗಂ ನಿಚ್ಚಸಾರಾದಿಂ ಅದಿಸ್ವಾ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಙ್ಕಭಾವಕರಾನಂ ಮಾಯಾದೀನಂ ಸುಟ್ಠು ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ಅನುಲೋಮಸ್ಸ ಉಜುಕಸಾಖಾಸದಿಸತಾ। ನಿಬ್ಬಾನಾಲೋಚನತೋ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಸ್ಸ ಉದ್ಧಂ ಉಲ್ಲೋಕನಸದಿಸತಾ। ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಆಕಾಸೇ ಉಪ್ಪತನಸದಿಸತಾ।
೭೯೧. ಸಪ್ಪವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಿಯ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಗತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಆಲಮ್ಬನತೋ। ಆಗತಮಗ್ಗಂ ಓಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸ ಠಾನಂ ವಿಯ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಅಸಮ್ಮೋಹಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಅತ್ತನೋಪಿ ದಸ್ಸನತೋ। ಅಭಯಟ್ಠಾನೇ ಠಾನನ್ತಿ ಅಭಯಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಮಾಹ, ನ ತಸ್ಸ ಪಾಪುಣಪಟಿಪತ್ತಿಂ।
೭೯೨. ಅತ್ತತ್ಥಾದೀನಂ ಅನವಬುಜ್ಝನತೋ ‘‘ಅಹಂ, ಮಮಾ’’ತಿ ಗಹಣಸ್ಸ ನಿದ್ದೋಕ್ಕಮನಸದಿಸತಾ। ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾಪಿ ಗಹಿತಾ। ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ತಾಸಂ ಸಂಸಾರತೋ ನಿಕ್ಖಮನಾಧಿಮುತ್ತತಾಯ ನಿಕ್ಖಮನಮಗ್ಗೋಲೋಕನಸದಿಸತಾ। ಮಗ್ಗೇ ದಿಟ್ಠೇ ಮಗ್ಗಪಟಿಪತ್ತಿ ವಿಯ ಅನುಲೋಮೇ ಸಿದ್ಧೇ ಮಗ್ಗೋ ಸಿದ್ಧೋ ಏವಾತಿ ಅನುಲೋಮಸ್ಸ ಮಗ್ಗದಸ್ಸನಸದಿಸತಾ। ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ಆದಿತ್ತಘರತೋ ನಿಕ್ಖಮನಂ ವಿಯ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ। ವೇಗೇನ ಗಮನಂ ವಿಯ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಗಹೇತಬ್ಬಪದೇಸೇಸು ಸಾಧನಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಯೋಗತೋ।
೭೯೩. ಪರತೋ ನ ಮಮಾಯಿತಬ್ಬತೋ ಚ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ‘‘ಅಹಂ, ಮಮಾ’’ತಿ ಗಹಣಸ್ಸ ರಾಜಗೋಣಾನಂ ಸಕಗಹಣಸದಿಸತಾ ವುತ್ತಾ।
೭೯೪. ಸಭಯೇ ಸುಸಾನವಿಜಹನಂ ವಿಯ ಸಙ್ಖಾರಸುಸಾನಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಗೋತ್ರಭು।
೭೯೫. ಪುತ್ತಗಿದ್ಧಿನೀತಿ ಪುತ್ತವಚ್ಛಲಾ। ಓತ್ತಪ್ಪಮಾನಾತಿ ಸಾರಜ್ಜಯಮಾನಾ। ಓಳಾರಿಕಓಳಾರಿಕಲೋಭಕ್ಖನ್ಧಾದಿವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಚ್ಚಜನತೋ ಅನುಲೋಮಸ್ಸ ತತ್ಥೇವ ದಾರಕೋರೋಪನಸದಿಸತಾ।
೭೯೬. ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಯಾ…ಪೇ॰… ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾ, ನ ಪುರಿಮಾಸು ವಿಯ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಠಿತಸ್ಸ ಭಾಯನಾದಿಆಕಾರದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿತೋ, ಚಿರಾನುಬನ್ಧತೋ, ದುಸ್ಸಹತೋ ಚ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸದಿಸಂ ಜಿಘಚ್ಛಾದುಕ್ಖನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಂಸಾರವಟ್ಟಜಿಘಚ್ಛಾಯಾ’’ತಿ। ಕಾಯಗತಾಸತಿ ಏವ ಭೋಜನಂ ಕಾಯಗತಾಸತಿಭೋಜನಂ। ಸಾ ಪನೇತ್ಥ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಸತಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಅಮತರಸಪರಿಭೋಗತಾಯ ಚ ‘‘ಅಮತರಸಂ ಕಾಯಗತಾಸತಿಭೋಜನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಅಮತಂ ತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಿ, ಯೇ ಕಾಯಗತಾಸತಿಂ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೬೦೦)।
ಫಲರಸಾಮಲಕಸಿಙ್ಗೀವೇರಮುಗ್ಗಮಾಸಾದಿ ಅನೇಕಙ್ಗಸಮ್ಭಾರಂ।
ಕಪಣಾಸೇರಿಭಾವಾದಿಕರಣೇನ ತಣ್ಹಾಸಿನೇಹಸ್ಸ ಸೀತಸದಿಸತಾ। ಮಗ್ಗತೇಜನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ಇನ್ದಗ್ಗಿಂ।
ರಾಗಗ್ಗಿಆದಯೋ ಏಕಾದಸಗ್ಗೀ ವೂಪಸಮನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಏಕಾದಸಗ್ಗಿವೂಪಸಮಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ।
ಅನ್ಧಕಾರಪರೇತೋತಿ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಅನ್ಧಕಾರೇನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ತತ್ಥಂ ವಾ ಪರತ್ಥಂ ವಾ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಭಾವೇನ ಅಭಿಭೂತೋ। ಞಾಣಮಯೋ ಆಲೋಕೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಞಾಣಾಲೋಕಾ, ಮಗ್ಗಭಾವನಾ।
ಅಮತಭೂತಂ ಅಮತೋಸಧಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಹೇಟ್ಠಾ ಅತ್ತನಾ ವುತ್ತಮೇವ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಬ್ಯಾಪಾರಂ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
೭೯೭. ನಿರಾಲಯತಾಯ ಪತಿಲೀನಚರಸ್ಸ। ಸಂಸಾರೇ ಭಯಸ್ಸ ಇಕ್ಖನತಾಯ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಕಾಯಚಿತ್ತವಿವೇಕಸಿದ್ಧಿಯಾ ವಿವಿತ್ತಮಾಸನಂ ಭಜಮಾನಸ್ಸ। ಸಾಮಗ್ಗಿಯನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ, ಪತಿರೂಪನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭವನೇತಿ ಕಾಮಭವಾದಿಕೇ ತಿವಿಧೇಪಿ ಭವೇ। ಸೋ ಹಿ ಇಧ ಭವನಟ್ಠೇನ ಭವನ್ತಿ ವುತ್ತೋ। ನ ದಸ್ಸಯೇತಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನವಸೇನ ನ ದಸ್ಸೇಯ್ಯ। ತಸ್ಸ ತಂ ಅದಸ್ಸನಂ ಸಾಮಗ್ಗಿಯನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಅರಿಯಾ ಆಹೂತಿ ಯೋಜನಾ।
ನಿಯಮೇತ್ವಾತಿ ನಿಯತಂ ಏಕಂಸಿಕಂ ಕತ್ವಾ। ಬೋಜ್ಝಙ್ಗವಿಸೇಸಂ, ಮಗ್ಗಙ್ಗವಿಸೇಸಂ, ಝಾನಙ್ಗವಿಸೇಸಂ, ಪಟಿಪದಾವಿಸೇಸಂ, ವಿಮೋಕ್ಖವಿಸೇಸನ್ತಿ ವಿಸೇಸಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ವಿಸೇಸನ್ತಿ ಛಸತ್ತಭಾವೋ ಸತ್ತಟ್ಠಭಾವೋ ಪಞ್ಚಾದಿಭಾವೋತಿ ಇಮಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದೀನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಲಬ್ಭಮಾನಭೇದಂ। ಪಾದಕಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಸನ್ನವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಯಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಝಾನಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾತಿ ಮಗ್ಗಾಸನ್ನಾಯ ಏವ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಯಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಗೋಚರಭೂತಾ ವಿಪಸ್ಸಿತಾ। ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೋತಿ ಉಭಿನ್ನಂ ಭೇದೇ ಸತಿ ವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮಂ ಕೇಚೀತಿ ವುತ್ತೋ ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರೋ। ದುತಿಯಂ ಕೇಚೀತಿ ವುತ್ತೋ ಮೋರವಾಪೀವಾಸಿಮಹಾದತ್ತತ್ಥೇರೋ। ತತಿಯಂ ಕೇಚೀತಿ ವುತ್ತೋ ತಿಪಿಟಕಚೂಳಾಭಯತ್ಥೇರೋ।
ತೇಸಮ್ಪಿ ವಾದೇಸು ಅಯಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾ ನಿಯಮೇತಿಯೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕಸ್ಮಾ? ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೇನೇವ ಹಿ ಪಠಮತ್ಥೇರವಾದೇಪಿ ಅಪಾದಕಪಠಮಜ್ಝಾನಪಾದಕಮಗ್ಗಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರೇ ಚ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಾದಿಮಗ್ಗಾ ಪಾದಕಜ್ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೇಹಿ ತಂತಂಝಾನಿಕಾವ ತತೋ ತತೋ ದುತಿಯಾದಿಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಸ್ಸ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾತಿಕ್ಕನ್ತಾನಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಅಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾವಿರಾಗಭಾವನಾಭಾವತೋ, ಇತರಸ್ಸ ಚ ಅತಬ್ಭಾವತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಮಗ್ಗಾಸನ್ನಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತತ್ತೇ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮಾದಿಝಾನಿಕತಾ ಚ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತತ್ತೇ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕತಾ ಏವ ಚ ಹೋತಿ, ತತೋ ಚ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದೀನಂ
೭೯೮. ತತ್ರ ತಸ್ಮಿಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದಿವಿಸೇಸನಿಯಮನೇ। ಅಝಾನಲಾಭೀ ಸುದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಿಕೋವ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋ। ಸೋ ಹಿ ಝಾನಸಿನೇಹೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಸಿನಿದ್ಧಭಾವತೋ ಸುಕ್ಖಾ ಲೂಖಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಕಿಣ್ಣಕಸಙ್ಖಾರೇತಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ಅಞ್ಞೇ ಸಙ್ಖಾರೇ। ತೇನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸಙ್ಖಾರೇಸು ಸಮ್ಮಸಿತೇಸು ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮಸ್ಸ ಏಕನ್ತಿಕಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ನ ಹಿ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಂ ವಿನಾ ಕೇವಲಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾದಯೋ ನಿಯಮಹೇತೂ ದಿಟ್ಠಾ, ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀ ಪನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಅಭಾವೇಪಿ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಾದೀನಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಭಾವಹೇತು, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದಿವಿಸೇಸನಿಯಮನೇ ಏಕನ್ತಿಕಹೇತೂತಿ। ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ತೇಸಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋತಿ ಅಯಂ ಝಾನಾದೀನಂ ಚತುರಙ್ಗಿಕಾದಿವಿಸೇಸೋ, ನ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೇನೇವ, ಅಥ ಖೋ ಪಾದಕಜ್ಝಾನನಿಯಮೇನ ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೇನ ಚ। ತೇಸಮ್ಪೀತಿ ಪಞ್ಚಕನಯೇ ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾನಿ ಪಾದಕಾನಿ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಮಗ್ಗಾನಮ್ಪಿ। ‘‘ಆಸನ್ನಪದೇಸೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಪಸ್ಸಕೇನ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಪವಿಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಸೇನ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
೭೯೯. ತತ್ರಾಪಿ ಚಾತಿ ದುತಿಯತ್ಥೇರವಾದೇಪಿ। ತಂತಂಸಮಾಪತ್ತಿಸದಿಸತಾ ತಂತಂಸಮ್ಮಸಿತಸಙ್ಖಾರವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೇಹಿ ಹೋತಿ। ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ತಂತಂವಿರಾಗಾವಿರಾಗಭಾವನಾಭಾವೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಚ ಹುತ್ವಾ ಝಾನಙ್ಗಾದಿನಿಯಮಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಕರೋತೀತಿ ಏವಂ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೮೦೦. ತನ್ತಿ ತಂತಂಝಾನಸದಿಸಭವಂ। ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನುಪನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ವಿನಾ ಅಜ್ಝಾಸಯಮತ್ತೇನ ಅಸಿಜ್ಝನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇನ ವಿನಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪಮತ್ತೇನ ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲಾದೀನಂ ಅಸಿಜ್ಝನದೀಪಕೇನ ನನ್ದಕೋವಾದೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಹಿ ಯಥಾ ಸೋತಾಪನ್ನಾಯಪಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಙ್ಕಪ್ಪತಂ ವದನ್ತೇನ ಏತ್ಥಾಪೀತಿ ತತಿಯತ್ಥೇರವಾದೇಪಿ। ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ಯತೋ ಯತೋ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಇಧ ವುತ್ತನಯೇನ ತದತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೮೦೧. ಏವಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದಿನಿಯಾಮಿಕತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಟಿಪದಾದಿನಿಯಾಮಿಕತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಚೇ ಪನಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಅಯನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ವುತ್ತಾ। ಸಾಪಿ ಹಿ ಕಾಮಂ ‘‘ಇಮಂ ವಾರಂ ರೋಚೇಸು’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಾವಸಾನೇ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಸ್ಸ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ಕಿಚ್ಛತಾವಾರಂ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾತಿ ರೋಚೇಸುನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇ ತಿಕ್ಖೇ ಸೂರೇ ಪಸನ್ನೇ ವಹನ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಕನ್ತಿಂ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ಪರಿಯಾದಿಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾದಿಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ ‘‘ಆದಿತೋ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಯಮಾನಾ’’ತಿಆದಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಯೇನ ಞಾಣೇನ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಇದಂ ಞಾಣಂ ಏಕತ್ತನಯವಸೇನ ಏಕಂ ಕತ್ವಾ ‘ಆದಿತೋ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಯಮಾನಾ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಸಪ್ಪಯೋಗೇನಾತಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪಯೋಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಉಸ್ಸಾಹನೇನ। ಸಸಙ್ಖಾರೇನಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಉಭಯೇನಾಪಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸ್ಸ ಕಿಚ್ಛಸಿದ್ಧಿಮೇವ ವದತಿ। ವಿಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಅದುಕ್ಖೇನ ಅಪ್ಪಯೋಗೇನ ಅಸಙ್ಖಾರೇನ। ಮಗ್ಗಸಞ್ಞಿತಂ ಇಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿವಸತಿ ವಿಪ್ಪವಸತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಪರಿವಾಸೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪರಿವಾಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿವಾಸೋ, ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವೋ, ತಂ ಪನ ಸೀಘಂ ಕುರುಮಾನಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಣಿಕ’’ನ್ತಿ। ಕುರುಮಾನಾ ಅಯಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಯತೋ ಮಗ್ಗೋ ಆಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ। ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪಭವಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ನಾಮಂ ದೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾದಿವಿಪಸ್ಸನಾನಯೋ ಅಞ್ಞೋ, ಅಞ್ಞೋ ಏವ ಮಗ್ಗೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸಾ’’ತಿ। ತೇನ ಆಗಮನತೋ ಲದ್ಧನಾಮೇನ ‘‘ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾ
ಸಾ ಪನಾಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದಾ ಪಟಿಪದಾ। ನಾನಾ ಹೋತೀತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಹೋತಿ। ಏಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಚತೂಸುಪಿ ಮಗ್ಗೇಸು ಏಕಾವ ಹೋತೀತಿ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ ಚಲನತೋ। ಅಹೇಸುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವನ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಮಗ್ಗಾ ಸುಖಾಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಪಟಿಪದಾಪಸಙ್ಗೇನ ಅಧಿಪತಿಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಧಿಪತಯೋತಿ ಛನ್ದಾದಿಅಧಿಪತಯೋ। ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾನುರೂಪಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯೋ ವಾ ಹೋತಿ ವೀರಿಯಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಾಧಿಪತೇಯ್ಯೋ ವಾ, ನ ಕಸ್ಸಚಿ ನಿಯಮೋ ಅತ್ಥಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಸ್ಸಚಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ’’ತಿಆದಿ।
೮೦೨. ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರತೋ ಸಾತಿಸಯಂ ಕತ್ವಾ ಅನವಸೇಸತೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಾಮಲಾಭೇ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸರಸೇನಾತಿ ಸಭಾವೇನ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೇನ। ಪಚ್ಚನೀಕೇನಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ। ಸಗುಣೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣವಸೇನ।
ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಸರಸೇನ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ ವಾ-ಸದ್ದೋ ವುತ್ತೋ। ತೇ ಚ ಅಸಙ್ಕರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಚೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಮಸನಹೇತು। ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ತ್ವಾ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಘತಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಬಲಂ ಹೋತಿ, ಸೀಹಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಯಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ಮಗ್ಗಕತ್ತುಕಾಯ ವುಟ್ಠಾನಕಿರಿಯಾಯ ಏಕನ್ತಿಕಹೇತುಭೂತಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಫಲೂಪಚಾರೇನ ‘‘ವುಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾತಿ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಯಾ ಏತಂ ಉಪಲಕ್ಖಣಂ, ತದನ್ತೋಗಧಞ್ಚ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ ನಿಮಿತ್ತತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ಏಕತ್ತನಯೇನ ‘‘ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ। ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ಅನಿಮಿತ್ತಸಞ್ಞಿತೇನ ವಿಮುಚ್ಚನೇನ ವಿಮುಚ್ಚತಿ, ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ವಾ ತಂಸಮಙ್ಗೀ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೋ। ಸೇಸದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಇದಂ ಸರಸತೋ ನಾಮಂ ನಾಮಾತಿ ಇದಂ ನಿಮಿತ್ತಾದಿವಿರಹತೋ ಅನಿಮಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ ಸುಞ್ಞತನ್ತಿ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಭಾವತೋ ಸಿದ್ಧನಾಮಂ ನಾಮ।
ಏಸಾತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ನಾಮಂ ನಾಮಾತಿ ಇದಂ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ ಪಣಿಧಿಯಾ, ಅತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ಚ ಪಹಾನವಸೇನ ಲದ್ಧಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನಿಮಿತ್ತಾದಿನಾಮತ್ತಯಂ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಸಿದ್ಧನಾಮಂ ನಾಮ।
ಸುಞ್ಞತ್ತಾತಿ ವಿವಿತ್ತತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಮಗ್ಗೇ ರಾಗಾದಯೋ ಸನ್ತಿ। ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾದೀನನ್ತಿ ರೂಪನಿಮಿತ್ತವೇದನಾನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ ಗಹೇತಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ರಾಗನಿಮಿತ್ತಾದೀನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಸವಿಗ್ಗಹಾನಂ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾನಞ್ಹೇತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಇದಮಸ್ಸ ಸಗುಣತೋ ನಾಮನ್ತಿ ಇದಂ ರಾಗಾದಿವಿವಿತ್ತತ್ತಾ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾದಿಪಣಿಧಿಆದಿಅಭಾವವಸೇನ ಅಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಗುಣತೋ ಸಿದ್ಧಂ ನಾಮಂ।
ಸ್ವಾಯನ್ತಿ ಸೋ ಅಯಂ ಮಗ್ಗೋ। ಸುಞ್ಞತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸುಞ್ಞತೋ, ಅತ್ತಸುಞ್ಞತೋ ಚ ಸುಞ್ಞತಂ। ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಾಭಾವತೋ ಅನಿಮಿತ್ತಂ। ತಣ್ಹಾಪಣಿಧಿಆದೀನಂ ಅಭಾವೇನ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ। ಇದಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಾಮನ್ತಿ ಯಥಾ ಸುಖಾರಮ್ಮಣಂ ರೂಪಂ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಸುಞ್ಞತಾದಿನಾಮಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ
೮೦೩. ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾಯ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಸರಸತೋ ಸುಞ್ಞತಾ ನಾಮ। ತಸ್ಸಾ ಸುಞ್ಞತಾವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನೇನ ಸುಞ್ಞತೋ। ಅನಿಮಿತ್ತಾ ನಾಮ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ ಉಗ್ಘಾಟನತೋ। ಇದಂ ಪನ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನಿಮಿತ್ತನಾಮಂ ನ ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ ಲಬ್ಭತಿ। ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಸರಸಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ನಾಮಲಾಭತೋ। ಯೋ ಹಿ ಸಗುಣಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ನಾಮಲಾಭೋ, ಸೋ ಸರಸಪ್ಪಧಾನೋ ಹೋತಿ, ಸರಸೇನೇವ ಚ ನಾಮಲಾಭೇ ಸಬ್ಬಮಗ್ಗಾನಂ ಸುಞ್ಞತಾದಿಭಾವೋತಿ ವವತ್ಥಾನಂ ನ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಮಾ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಸತಿಪಿ ದ್ವೀಹಿಪಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಅನಿಮಿತ್ತನಾಮಲಾಭೇ ಪಚ್ಚನೀಕತೋವ ನಾಮವವತ್ಥಾನಕರಣಂ ಗಯ್ಹತೀತಿ ತದಭಾವಾ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ಅಥ ವಾ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಞ್ಞನಿರಪೇಕ್ಖೇಹಿ ಸಗುಣಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಸರಸಪಚ್ಚನೀಕೇಹಿ ಸಹಿತೇಹಿ ನಾಮಲಾಭತೋ। ಪಚ್ಚನೀಕಞ್ಹಿ ವವತ್ಥಾನಕರಣಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕೇವಲಸ್ಸ ಸರಸಸ್ಸ ನಾಮಹೇತುಭಾವೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ನತ್ಥಿ, ಅವವತ್ಥಾನಾಪತ್ತಿತೋ। ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಪಣಿಧಿಪಟಿಪಕ್ಖವಿಪಸ್ಸನಾನುಲೋಮಾ ಮಗ್ಗಾ ಸತಿಪಿ ಸರಸನ್ತರೇ ಪಚ್ಚನೀಕಸಹಿತೇನ ಸರಸೇನ ನಾಮಂ ಲಭನ್ತಿ। ಅನಿಮಿತ್ತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಿಮಿತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖಾ ನ ಹೋತಿ, ಸಯಂ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣತೋ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣಾನಿವಾರಣಾತಿ ತದನುಲೋಮೋ ಮಗ್ಗೋಪಿ ನ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ। ಯದಿ ಸಿಯಾ, ನಿಮಿತ್ತಗತವಿಪಸ್ಸನಾಯಪಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಸರಸೋ ವವತ್ಥಾನಕರಪಚ್ಚನೀಕಾಭಾವಾ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಅನಿಮಿತ್ತನಾಮದಾಯಕೋ ‘‘ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ಆಗಮನವಸೇನಪಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನಿಮಿತ್ತನಾಮಂ ಲಬ್ಭತಿಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ರಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇತಿ ಆಗಮನಪಟಿಪದಾಠಾನೇ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ।
ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಅನುಲೋಮಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೦೪. ಅಧಿಮೋಕ್ಖಸದ್ಧಾತಿ ಸುಪಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಪಗ್ಗಹಿತಂ। ಅಸಲ್ಲೀನಂ ಪಟುತರಭಾವೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಧಮನಸಮತ್ಥಂ ವೀರಿಯಂ ಹೋತಿ। ಸೂಪಟ್ಠಿತಾತಿ ತಿಕ್ಖತರತಾಯ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಭಾವೇನ ಸುಟ್ಠು ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಸತಿ ಹೋತಿ। ಸುಸಮಾಹಿತನ್ತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸುಖಾನಂ ಸಾತಿಸಯತಾಯ ಸುಟ್ಠು ಸಮಾಹಿತಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮ್ಮದೇವ ಠಪಿತಂ ಅಪ್ಪಿತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ। ತಿಕ್ಖತರಾತಿ ಅನುಲೋಮಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಮತ್ಥಭಾವೇನ ಸಾತಿಸಯಂ ತಿಕ್ಖಾ ಸೂರಾ। ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವಿಚಿನನೇಪಿ ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಪಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ವಾ…ಪೇ॰… ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರತೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದೀಸು ಏಕೇನಾಕಾರೇನ ಸಮ್ಮಸನ್ತೀ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀ ಭವಙ್ಗಂ ಓತಿಣ್ಣಾ ನಾಮ ಹೋತಿ ತತೋ ಪರಂ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ವಾರೋತಿ ಕತ್ವಾ। ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಯ ಕತನಯೇನೇವಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಆಲಮ್ಬನಕರಣನಯೇನೇವ, ನ ಸಮ್ಮಸಿತನಯೇನ। ತೇನಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಂ ಕುರುಮಾನ’’ನ್ತಿ। ಆವಟ್ಟೇತ್ವಾತಿ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭವಙ್ಗವಸೇನ ವತ್ತಿತುಂ ಅದತ್ವಾ। ವಿಸದಿಸಚಿತ್ತಪವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ವೀಚಿಯಾ ಅಭಾವೇನ ಅವೀಚಿಕಾ, ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿ। ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಯಾ ಹಿ ಭವಙ್ಗೇ ಆವಟ್ಟಿತೇ ಕಿರಿಯಮಯಚಿತ್ತಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸವೀಚಿಕಾ ಸನ್ತರಾ, ನ ಏವಂ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅವೀಚಿಕಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿಂ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧಮಾನ’’ನ್ತಿ। ತಥೇವಾತಿ ಯಥಾ ಅತೀತಾಸು ದ್ವತ್ತಿಂಸಜವನವೀಥೀಸು ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಆರಮ್ಮಣಮಕಾಸಿ, ತಥೇವ। ಪರಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮತ್ತಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾರಕತ್ತಾ ಉಪಚಾರನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಸನ್ನತ್ತಾ, ಸಮೀಪಚಾರಿಕತ್ತಾ ವಾ। ಅನುಲೋಮತ್ತಂ ಸಯಮೇವ ವದತಿ।
ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ಕಾಮಂ ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಂ ಪಠಮಜವನಸ್ಸ ಪಟಿಸಙ್ಖರಣಟ್ಠೋ, ದುತಿಯಸ್ಸ ತತೋ ಆಸನ್ನಟ್ಠೋ, ತತಿಯಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಿಮುಪರಿಮಾನಂ ಅನುಲೋಮಟ್ಠೋ ಚ ಯುತ್ತೋತಿ ವುತ್ತೋ, ತಥಾಪಿ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಇಮಾ ಸಮಞ್ಞಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅವಿಸೇಸೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಆಸೇವನನ್ತಿ ಆದರೇನ ಸೇವನಂ। ಪುರಿಮಭಾಗಪಚ್ಛಿಮಭಾಗಾನನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಾನಂ, ಉಪರಿಮಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ। ಅಟ್ಠನ್ನನ್ತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾದೀನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ। ಸಬ್ಬಾಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಸಮ್ಮಸನಕಿಚ್ಚಾವ ‘‘ತಥಕಿಚ್ಚತಾಯಾ’’ತಿ। ಉಪರೀತಿ ಮಗ್ಗೇ। ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ತಥಕಿಚ್ಚತಾಯ ಅನುಲೋಮೇತಿ ಸಮ್ಮೋಸಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖವಿಧಮನತೋ। ಇದಾನಿ ಅನುಲೋಮಞಾಣಸ್ಸ ತದುಭಯಕಿಚ್ಚಾನುಲೋಮಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕಮೋಹಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಸಾತಿಸಯಂ ವಿಧಮನೇನ ಲೋಕಿಯಞಾಣೇಸು ಉಕ್ಕಂಸಪರಿಯನ್ತಗತಂ, ತತೋ ಏವ ಹೇಟ್ಠಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾದೀನಮ್ಪಿ ಕಿಚ್ಚಂ ಪಟಿಪಕ್ಖದೂರೀಭಾವೇನ ಅತ್ಥತೋ ಸಾಧೇನ್ತಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ತಥಾಪವತ್ತಮಾನಞ್ಚ ತೇಸಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಅನುಲೋಮೇನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯವನ್ತಾನಂ…ಪೇ॰… ತಥಕಿಚ್ಚತಾಯ ಅನುಲೋಮೇತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಿತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣಸೀಸೇನ ಞಾಣಬ್ಯಾಪಾರಮೇವ ವದತಿ ಸಪ್ಪಟಿಭಯಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಯಥಾಸಭಾವದಸ್ಸನದೀಪನತೋ। ಸೇಸೇಸು ಪನ ಸತ್ತಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ಞಾಣಬ್ಯಾಪಾರೋವ ದಸ್ಸಿತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಏತಂ ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಲಕ್ಖಣವಸೇನೇವ ಸಙ್ಖಾರೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ। ತಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾತಿ ಯಾ ಸಾ ಅನುಲೋಮಞಾಣಸ್ಸ ಥೂಲಥೂಲಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕಸಂಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪಟಿಪತ್ತಿ, ತಾಯ। ನ ಹಿ ಅನುಲೋಮಞಾಣೇ ತಥಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆಲಮ್ಬಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಗೋತ್ರಭುಞಾಣೇ ವಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ।
ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಓಪಮ್ಮೇನ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವೋಹಾರಿಕಮಹಾಮತ್ತಾನಂ ಅಗತಿಗಮನಂ ಪಹಾಯ ತಂತಂವಿನಿಚ್ಛಯಕರಣಂ ವಿಯ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಞಾಣಾನಂ ಯಥಾಸಕಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಪಹಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಉದಯಬ್ಬಯಾದಿಪಟಿಪತ್ತಿ, ರಞ್ಞೋ ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವೋ ವಿಯ ಅನುಲೋಮಞಾಣಸ್ಸ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸ ಅನುಕೂಲತಾ। ತೇನೇವಾತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಞಾಣಾನಂ ಅನುಲೋಮನಮುಖೇನ ಉಪರಿಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾನಂ ಅನುಲೋಮನತೋಯೇವ। ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಿಕತ್ತಾ।
ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀವಿಪಸ್ಸನಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೮೦೫. ಕಿಞ್ಚಿ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಾಯಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸನಂ ಕತಂ। ತಞ್ಹಿ ವಿಸೇಸತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಗಚ್ಛತಿ ಉಪೇತೀತಿ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಅಸಮ್ಮೋಹತ್ಥನ್ತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸುತ್ತೇ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇಹಿ ಆಗತಾಯ ಸಮ್ಮೋಹಾಭಾವತ್ಥಂ। ಸುತ್ತಸಂಸನ್ದನಾತಿ ಸುತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸುತ್ತಪದಾನಂ ಅನುಸನ್ದಾನಂ।
ಯೇ ಲೋಕಿಯೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಆರಬ್ಭ ಅನುಲೋಮಪರಿಯೋಸಾನಾ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾ ಪವತ್ತತಿ, ತಂಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾ ತಣ್ಹಾ ತೇಹಿ ವಿನಾ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ ತಮ್ಮಯಾ ನಾಮ, ತಮ್ಮಯಾವ ತಮ್ಮಯತಾ, ತಮ್ಮಯಾ ವಾ ತಣ್ಹಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಖನ್ಧಾ, ತೇಸಂ ಭಾವೋ ತಮ್ಮಯತಾ, ಸಾ ಏವ ತಣ್ಹಾ। ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾ ಅತಮ್ಮಯತಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತಮ್ಮಯತಾ ನಾಮ ತಣ್ಹಾ, ತಸ್ಸಾ ಪರಿಯಾದಿಯನತೋ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾ ಅತಮ್ಮಯತಾತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೩೧೦)। ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ತಂ ಅತಮ್ಮಯತಂ ನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ, ಭಾವೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಪೇಕ್ಖಾ ರೂಪೇಸು…ಪೇ॰… ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇಸು, ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಪೇಕ್ಖಾ ನಾನತ್ತಾ ನಾನತ್ತಸಿತಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೧೦), ಸಯಮ್ಪಿ ನಾನಾಸಭಾವಾ, ನಾನಾರಮ್ಮಣನಿಸ್ಸಿತಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾ ಪನ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಪೇಕ್ಖಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನನಿಸ್ಸಿತಾ…ಪೇ॰… ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನಿಸ್ಸಿತಾ, ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಪೇಕ್ಖಾ ಏಕತ್ತಾ ಏಕತ್ತಸಿತಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೩.೩೧೦)। ಯಾ ಹಿ ತಂತಂಅರೂಪಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಸಾ ಏಕಸಭಾವತ್ತಾ, ಏಕಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಚ ಏಕತ್ತಾ, ಏಕತ್ತಸಿತಾ ಚಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಾ ಪನ ತಂತಂಝಾನಸಹಗತವೇದನುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ತದಾರಮ್ಮಣವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾ ಚಾತಿ ವದನ್ತಿ। ತಂ ಪಜಹಥಾತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಕಿಲೇಸಪಹಾನೇನ ಪಜಹಥ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಥಾ’’ತಿ।
ನಿಬ್ಬಿದಾತಿ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀ। ತತ್ಥ ಹಿ ಸುತ್ತೇ ವಿರಜ್ಜತೀತಿ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಮಾಹ, ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ಫಲಕಿಚ್ಚಂ।
ಸುಸಿಮಸುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀತಿ ವುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ। ನಿಬ್ಬಾನೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಮಾಹ।
ಸಞ್ಞಾ ಖೋ, ಪೋಟ್ಠಪಾದಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಮಂ ‘‘ಸಞ್ಞಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ಪುಬ್ಬೇ ಪನ ‘‘ಸಞ್ಞಗ್ಗಂ ಫುಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಸಞ್ಞಗ್ಗನ್ತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ।
ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧೀತಿ ತದೇಕದೇಸಭೂತಾ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀ ವುತ್ತಾ। ಸಮುದಾಯೇಸು ಹಿ ಪವತ್ತಾ ವೋಹಾರಾ ಅವಯವೇಸುಪಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ। ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಪಧಾನಿಯಙ್ಗನ್ತಿ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಪಧಾನಕಾರಣಂ।
ತೀಹಿ ನಾಮೇಹೀತಿ ಅನುಲೋಮಗೋತ್ರಭುವೋದಾನಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ತೀಹಿ ನಾಮೇಹಿ।
ಕಿತ್ತಿತಾತಿ ಥೋಮಿತಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಟ್ಠಾನತಾಯ। ಮಹನ್ತಾನಂ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಏಸನಟ್ಠೇನ ಮಹೇಸಿನಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ। ಸನ್ತಕಿಲೇಸತಾಯ ಸನ್ತಾ। ಯೋಗನ್ತಿ ಭಾವನಂ, ಭಾವನಾಭಿಯೋಗಂ ವಾ।
ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಇತಿ ಏಕವೀಸತಿಮಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ।