ಜಾತಿದೇಸವಿಚಾರಣಾ
೧. ತತ್ಥ ಹಿ ತೇನ ಧಮ್ಮಾನನ್ದೇನ ‘‘ಬುದ್ಧಘೋಸೋ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಸಮೀಪೇ (ಬುದ್ಧಗಯಾಯಂ) ಜಾತೋತಿ ನ ಯುತ್ತಮೇತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಂಸಾಧನತ್ಥಾಯ ಚತ್ತಾರಿ ಬ್ಯತಿರೇಕಕಾರಣಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ। ಕಥಂ?
(ಕ) ‘‘ಬುದ್ಧಘೋಸೇನ ಪಕಾಸಿತೇಸು ತಂಕಾಲಿಕವತ್ಥೂಸು ಏಕಮ್ಪಿ ತಂ ನತ್ಥಿ, ಯಂ ಮಗಧೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಪಠಮಂ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸಿತಂ। ತದಕಾರಣಮೇವ। ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸತ್ಥೇರೋ ಹಿ ಸಙ್ಗಹಟ್ಠಕಥಾಯೋ ಕರೋನ್ತೋ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯೋಯೇವ
‘‘ಸಂವಣ್ಣನಂ ತಞ್ಚ ಸಮಾರಭನ್ತೋ,
ತಸ್ಸಾ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಂ ಸರೀರಂ।
ಕತ್ವಾ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ತಥೇವ,
ಕುರುನ್ದಿನಾಮಾದಿಸು ವಿಸ್ಸುತಾಸು॥
ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತೋ,
ಯೋ ಯುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅಪರಿಚ್ಚಜನ್ತೋ।
ಅಥೋಪಿ ಅನ್ತೋಗಧಥೇರವಾದಂ,
ಸಂವಣ್ಣನಂ ಸಮ್ಮ ಸಮಾರಭಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ
‘‘ತತೋ ಚ ಭಾಸನ್ತರಮೇವ ಹಿತ್ವಾ,
ವಿತ್ಥಾರಮಗ್ಗಞ್ಚ ಸಮಾಸಯಿತ್ವಾ।
ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಸಬ್ಬಮಸೇಸಯಿತ್ವಾ,
ತನ್ತಿಕ್ಕಮಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅವೋಕ್ಕಮಿತ್ವಾ॥
ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾನಂ ವಚನಾನಮತ್ಥಂ,
ಸುತ್ತಾನುರೂಪಂ ಪರಿದೀಪಯನ್ತೀ।
ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಹೇಸ್ಸತಿ ವಣ್ಣನಾಪಿ,
ಸಕ್ಕಚ್ಚ ತಸ್ಮಾ ಅನುಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ
ಯಥೇವ ಚ ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ತಂಕಾಲಿಕಾನಿ ಮಾಗಧಿಕಾನಿ ವತ್ಥೂನಿ ನ ಪಕಾಸಿತಾನಿ, ತಥೇವ ಸೀಹಳಿಕಾನಿಪಿ ದಕ್ಖಿಣಇನ್ದಿಯರಟ್ಠಿಕಾನಿಪಿ। ನ ಹಿ ತತ್ಥ ವಸಭರಾಜಕಾಲತೋ (೬೦೯-೬೫೩ -ಬುದ್ಧವಸ್ಸ) ಪಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪನ್ನವತ್ಥೂನಿ ದಿಟ್ಠಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಮಹಾಸೇನರಾಜವತ್ಥುಂ ಮಹಾನಾಮರಞ್ಞೋ ಕಾಲೇ (೯೫೩-೯೭೫-ಬು-ವ) ಸೀಹಳದೀಪಮುಪಾಗತೋ। ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ತಂಕಾಲಿಕಮಾಗಧಿಕವತ್ಥೂನಂ ಅಪ್ಪಕಾಸನಮತ್ತೇನ ನ ಸಕ್ಕಾ ತಕ್ಕತ್ತಾ ನ ಮಾಗಧಿಕೋತಿ ಞಾತುನ್ತಿ।
[ಖ) ಪುನಪಿ ಸಾರತ್ಥಪ್ಪಕಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ ಸಂಯುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ವುತ್ತಸಂವಣ್ಣನಾಯಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಹಿ –
‘‘ಯಥೇವ ಹಿ ಕಲಮ್ಬನದೀತೀರತೋ ರಾಜಮಾತುವಿಹಾರದ್ವಾರೇನ ಥೂಪಾರಾಮಂ ಗನ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಹಿರಞ್ಞವತಿಕಾಯ ನಾಮ ನದಿಯಾ ಪಾರಿಮತೀರತೋ ಸಾಲವನಂ ಉಯ್ಯಾನಂ। ಯಥಾ ಅನುರಾಧಪುರಸ್ಸ ಥೂಪಾರಾಮೋ, ಏವಂ ತಂ ಕುಸಿನಾರಾಯ ಹೋತಿ। ಥೂಪಾರಾಮತೋ ದಕ್ಖಿಣದ್ವಾರೇನ ನಗರಂ ಪವಿಸನಮಗ್ಗೋ ಪಾಚೀನಮುಖೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಉತ್ತರೇನ ನಿವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಉಯ್ಯಾನತೋ ಸಾಲಪನ್ತಿ ಪಾಚೀನಮುಖಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಉತ್ತರೇನ ನಿವತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ಉಪವತ್ತನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ
ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ವಿಯ ಪಕಾಸನಮ್ಪಿ ದಿಸ್ಸತೇವ। ತಮ್ಪಿ ಪನ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಹಿ ಭಾಸಾಪರಿವತ್ತನಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ತಾದಿಸಾಯ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಮಹಾಮಹಿನ್ದತ್ಥೇರಕಾಲತೋಯೇವ ಪಭುತಿ ವುತ್ತಾಯ ಏವ ಭವಿತಬ್ಬತ್ತಾತಿ।
[ಗ) ಪುನಪಿ ತೇನ ‘‘ಉಣ್ಹಸ್ಸಾತಿ ಅಗ್ಗಿಸನ್ತಾಪಸ್ಸ, ತಸ್ಸ ವನದಾಹಾದೀಸು ಸಮ್ಭವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (೧, ೩೦-ಪಿಟ್ಠೇ) ವುತ್ತಸಂವಣ್ಣನಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಸಾ ಪನಸ್ಸ ಅವಹಸನೀಯಭಾವೋ ಪಾಕಟೋಯೇವಾ’’ತಿ ಚ ಹೀಳೇತ್ವಾ ‘‘ಇನ್ದಿಯರಟ್ಠೇ ಪನ ಉತ್ತರದೇಸೇಸು ಗಿಮ್ಹಕಾಲೇ ವತ್ಥಚ್ಛಾದನರಹಿತಾ ಮಾನುಸಕಾಯಚ್ಛವಿ ಸೂರಿಯಸನ್ತಾಪೇನ ಏಕಂಸತೋ ದಯ್ಹತಿ, ತಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ ದಕ್ಖಿಣಇನ್ದಿಯದೇಸಿಕಾ’’ತಿ ತತಿಯಂ ಕಾರಣಂ ದಳ್ಹತರಭಾವೇನ ದಸ್ಸಿತಂ। ತತ್ಥ ಪನ ಯದಿ ‘‘ಸೂರಿಯಸನ್ತಾಪೇನ ಏಕಂಸತೋ ದಯ್ಹತೀ’’ತಿ ಏತಂ ಉಜುಕತೋ ಸೂರಿಯರಸ್ಮಿಸನ್ತಾಪೇನೇವ ದಡ್ಢಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಸತಿ ಡಂಸಮಕಸವಾತಾತಪಸರೀಸಪಸಮ್ಫಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಪದೇ ಆತಪಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥತ್ತಾ ನ ಯುತ್ತಮೇವ। ಯದಿ ಪನ ಸೂರಿಯಸನ್ತಾಪಸಞ್ಜಾತೇನ ಉಣ್ಹಉತುನಾ ದಡ್ಢಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಸತಿ ಉತ್ತರಇನ್ದಿಯದೇಸೇಸು, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಚ ತಾದಿಸೇಸು ಅತಿಉಣ್ಹಟ್ಠಾನೇಸು ಸೂರಿಯಸನ್ತಾಪಸಞ್ಜಾತಸ್ಸ ಉಣ್ಹಉತುನೋ ಪಟಿಘಾತಾಯ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ (೩, ೫೮)
‘‘ಸೀತಂ ಉಣ್ಹನ್ತಿ ಉತುವಿಸಭಾಗವಸೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ।
ಸಾ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಪದತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ಪೋರಾಣಸುತ್ತನ್ತಟ್ಠಕಥಾಹಿ ಆಗತಾ ಭವೇಯ್ಯ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ನಾಮ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಬ್ಬಾಸವಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ (೧, ೫೮) ‘‘ಉಣ್ಹನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಅಗ್ಗಿಸನ್ತಾಪೋವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಸೂರಿಯಸನ್ತಾಪವಸೇನ ಪನೇತಂ ವತ್ಥು ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಸಚಾಯಮತ್ಥೋ ಆಚರಿಯೇನ ಅತ್ತನೋ ಮತಿವಸೇನ ವುತ್ತೋ ಅಸ್ಸ, ತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಭಾವಞ್ಚ ತಸ್ಸಾ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಅತ್ತನೋ ಮತಿಭಾವಞ್ಚ ಯುತ್ತಭಾವಞ್ಚ ಪಕಾಸೇಯ್ಯ। ಆಚರಿಯೋ ಹಿ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಸು ಅವುತ್ತತ್ಥಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಾದಿಸಂ ಞಾಪಕವಚನಮ್ಪಿ ಪಕಾಸೇತಿಯೇವ, ಯಥಾ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಂ (೧, ೭೨) ‘‘ಏತ್ಥ ಆಣತ್ತಿಯನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಥಾವರಾಪಿ ಪಯೋಗಾ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ಅನಾಗತತ್ತಾ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವಚನಂ, ಯಥಾ ಚ ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಂ (೧, ೩೦) ‘‘ಅವಿಚಾರಿತಮೇತಂ ಪೋರಾಣೇಹಿ, ಅಯಂ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಮತೀ’’ತಿ ವಚನಂ। ನ ಚೇತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಞಾಪಕವಚನಂ ಪಕಾಸಿತಂ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯದೇತಂ ‘ಉಣ್ಹಸ್ಸಾತಿ ಅಗ್ಗಿಸನ್ತಾಪಸ್ಸಾ’ತಿ ಚ, ‘ಉಣ್ಹನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಅಗ್ಗಿಸನ್ತಾಪೋವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’ತಿ ಚ ವಚನಂ, ಏತಂ ಪೋರಾಣಸುತ್ತನ್ತಟ್ಠಕಥಾವಚನ’’ನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ।
(ಘ) ಪುನಪಿ ತೇನ ‘‘ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ನಾಮ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಗೋಪಾಲಕಸುತ್ತಂ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತೋ